dwingeland - Orwell in de polder 

Coen de Jong

ISBN 9789461853042

Ook verkrijgbaar als eBook en luisterboek

1e druk juni 2021

2e druk juni 2021

Redactie: Andy Arnts, Jeroen Sweijen

Vormgeving: Eric Jan van Dorp

Titelidee: Cortés

Uitgeverij Blauwburgwal, Amsterdam 

uitgeverijblauwburgwal@gmail.com

Copyright©2021 Uitgeverij Blauwburgwal

Copyright©2021 Coen de Jong

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

Coen de Jong

dwinge

land

Orwell in de polder

UITGEVERIJ blauwburgwal

Inleiding

Vlak na de Tweede Wereldoorlog schreef George Orwell 1984, zijn klassieke roman over het leven in een onvrije samenleving vol dwang. De hoofdpersoon van 1984, Winston Smith, woont in de heilstaat Oceanië waar Big Brother heerst die alles ziet wat zijn onderdanen doen. Hij is gevangen in een leven zonder vrijheid, geluk of privacy.

Winston is werkzaam als redacteur op het Ministerie van Waarheid, waar hij dagelijks de inwoners van Oceanië moet voorliegen. De waarheid is wat Big Brother en de regerende Partij op enig moment verkondigen. De Gedachtenpolitie houdt bij – onder andere via Teleschermen die alles kunnen zien en horen – of mensen geen afwijkende of verkeerde meningen hebben. Dissidenten wacht arrestatie, ondervraging, een gedwongen schuldbekentenis en uiteindelijk verdwijning.

De journalist Orwell observeerde in al zijn boeken en essays de absurditeiten, contradicties en gedachtekronkels van zijn eigen tijd. Orwell nam deel aan de Spaanse Burgeroorlog, werkte in de Tweede Wereldoorlog voor een propaganda-afdeling van de BBC en nam waar hoe totalitaire staten als Nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie de waarheid geweld aandeden.

Orwell zag ook dat links, waar hij politiek toe behoorde, de vervolgingen en oorlogsmisdaden ontkende die de Sovjet-Unie beging. Dat de conservatieve Engelse pers de wreedheid van de Britse imperiale bovenklasse goedpraatte. En hij zag de gevaren van de Koude-Oorlogsstemming tussen de grootmachten na 1945. Orwell vergrootte in 1984 al deze tendensen uit tot een sombere toekomstvisie. Orwell verrijkte de taal met termen als Big Brother is watching you, nieuwspraak, doublethink en het Ministerie van Waarheid.

1984 is een donkere, sombere toekomstvoorspelling die op het oog in niets lijkt op onze open, hedonistische en geïndividualiseerde wereld. En toch zijn in onze tijd verrassende overeenkomsten met 1984 zichtbaar. Zoals Google en Facebook die uw privé-gegevens verzamelen, westerse inlichtingendiensten die hun eigen burgers bespioneren en leiders die over vrede praten als ze een oorlog beginnen. Daarom is de kernvraag van dit boek: komen de voorspellingen die George Orwell deed in 1984 in onze tijd verrassenderwijs alsnog uit?

Van Koude Oorlog naar populisme en boze burgers

‘Het zijn onze eigen overvloed, onze eigen dwaasheid, onze eigen misdrijven waarmee we de strijd moeten aangaan.’

– Marcus Tullius Cicero, Romeins politicus

en redenaar (106 v.Chr. - 43 v.Chr.) –

‘Never underestimate the power of denial

(onderschat nooit de kracht van ontkenning).’

– Ricky Fitts in de film American Beauty (1999) –

In het kalenderjaar 1984 leefde Nederland nog in de Koude Oorlog. Repressie, censuur en gevangenenkampen bestonden achter het IJzeren Gordijn, in de DDR en de Sovjet-Unie. Daar leek de werkelijkheid op de wereld uit het boek van Orwell. De val van de Berlijnse Muur in 1989 veroorzaakte in de westerse wereld een overwinningsroes. Nederland was ‘af’, jubelden politici en media zelfs. Een riskante situatie, want ook het waarschuwingssysteem tegen machtsmisbruik ging in de slaapstand.

In 2001 gingen de Twin Towers in New York neer na een aanslag door islamitische terroristen. We hadden nieuwe vijanden: Al Qaida en later Islamitische Staat. Met de opkomst van en de moord op Pim Fortuyn in 2002 arriveerde het ‘populisme’ – de term die de gevestigde orde toekent aan het stemgedrag van ontevreden burgers. Na de moord in 2004 op columnist en cineast Theo van Gogh door een moslimfundamentalist was de vermeende maatschappelijke idylle voorgoed voorbij.

2008 bracht een ongekende financiële en bankencrisis die razendsnel overging in de schuldencrisis van EU-landen. De burger moest de broekriem aanhalen. Onder de kabinetten Rutte I en II gingen de lasten omhoog en reële inkomens omlaag. Onder Rutte III nam de politieke onrust toe. Verontwaardigde slachtoffers van gasbevingen in Groningen, demonstraties door boze boeren en verplegend personeel in Den Haag. De bestuurbaarheid van Nederland nam af. En een gevestigde orde die zich onzeker voelt grijpt makkelijker naar autoritaire maatregelen.

Techniek, digitale revolutie

Begin 21e eeuw ontsprongen in het zonnige Californië de eerste sprieten van Big Tech. Miljarden mensen begonnen vrijwillig en zonder nadenken hun persoonlijke gegevens toe te vertrouwen aan bedrijven als Facebook en Google. In 2013 onthulde klokkenluider Edward Snowden dat het Amerikaanse National Security Agency, de CIA en andere westerse inlichtingendiensten naar believen konden meekijken met wat u online doet. Facebook en Google begonnen zelfs uit te maken welk nieuws en welke politieke advertenties u te zien krijgt. Is de smartphone niet zoiets als het Telescherm uit Orwells 1984? Een apparaat waarmee Big Brother permanent ziet wat u doet en bepaalt wat u ziet?

Onrust en vijanden

Het jaar 2016 bracht een politieke systeemschok. Eerst stemden de Britten in mei van dat jaar voor het verlaten van de Europese Unie. Vervolgens gebeurde in november het ondenkbare: de Amerikanen verkozen televisiester en vastgoedmagnaat Donald Trump tot hun president.

Na aanvankelijk ongeloof trad – ook bij de gevestigde partijen in Nederland – cognitieve dissonantie op. Dat de burgers zich tegen hun verlichte leiders hadden gekeerd, daar moest een kwade genius achter zitten. Populisten in eigen land. Nepnieuws op sociale media. De Russische leider Vladimir Poetin. Net als in 1984 is de vijand overal en liggen verraders altijd op de loer.

Kent een liberale democratie als Nederland dan machthebbers? Jazeker, en die worden ook nog geselecteerd uit beperkte kring. Ze maken deel uit van de hoge middenklasse, wonen voornamelijk in de Randstad en zijn cultureel homogeen. Ze weten weinig van de leefwereld van de meeste andere Nederlandse burgers.

Universitair hoofddocent Henk van der Kolk stelt in het Nederlands Kiezersonderzoek 2017 dat populisme een houding is van kiezers ten aanzien van de nationale elite en dat alle kiezers in een bepaalde mate populistisch zijn. Van der Kolk stelt dat populisme niet specifiek rechts of links is: ‘De opvatting dat het volk op dit moment niet voldoende wordt gehoord, kan zich verenigen met verschillende ideologische stromingen en zal zich in het ene land rechts en in andere landen links uiten.’1

Onze gevestigde orde ziet de opkomst van populisme niet als een symptoom van maatschappelijke problemen. Integendeel, ze ziet de Nederlandse burger als het grote probleem. De Nederlandse burger, zo vertellen ministers als D66’er Kajsa Ollongren ons, laat zich misleiden door desinformatie. De regering wil daarom meningen bestrijden die ‘gevaarlijk’ zijn en ‘de eenheid verstoren’. Precies de argumentatie die autoritaire regimes door de eeuwen heen hanteerden. Het Ministerie van Waarheid doemde ineens op.

De versluierde werkelijkheid

Decennialang is in Nederland kritiek op de bovenlaag (‘de elite’) door diezelfde bovenlaag geïrriteerd terzijde geschoven. Een beschermende laag van adviesraden, planbureaus, gesubsidieerde belangengroepen, publieke omroepen en dagbladen hield bovendien veel van de kritiek buiten beeld – ook voor de gevestigde orde zelf. Net als hofhoudingen van eunuchen dat in het verleden deden voor Chinese keizers. En voor Haagse politici bestaat een maatschappelijk probleem pas als het prominent in het NRC, de Volkskrant of De Telegraaf staat.

Na de winst van Trump riepen commentatoren op 1984 te herlezen, omdat Trump zoveel onwaarheden sprak. Ze misten echter een belangrijke observatie van Orwell: dat de zittende macht steeds alle propagandamiddelen tot zijn beschikking heeft om de werkelijkheid naar zijn hand te zetten. En daarbij straffeloos honderdtachtig graden kan draaien.

Zo bewoog het verhaal van de Nederlandse regering onder Mark Rutte in een handomdraai van ‘terugtredende overheid, windmolens draaien op subsidie, de multiculturele samenleving is mislukt’ naar ‘de overheid is aan zet, Nederland vol met windmolens, onderwijs geven in kritische rassentheorie’. Van een samenhangende of consistente ideologie is bij de bovenlaag geen sprake; als de (internationale) wind draait, beweegt de bovenlaag van Nederland mee.

Misstanden – eufemistisch ‘affaires’ genoemd – hebben amper consequenties. Onderzoekende journalisten en vasthoudende parlementariërs moeten veel moeite, inspanning en tijd besteden voordat één misstand aan het licht komt. De beschermende laag laat na de machthebbers al te kritisch te bevragen of laat onwelgevallige informatie weg. Winston Smith knikt herkennend.

Corona: de perfecte crisis?

Half februari 2020 verschenen beelden op televisie van corona-uitbraken in Noord-Italië met honderden doden tot gevolg. Het RIVM had op 28 januari nog op Twitter verklaard: ‘de ziekte lijkt, met wat er nu bekend is, niet heel besmettelijk’. Maar ook in Nederland traden besmettingen op en half maart 2020 sloeg de stemming om. Het kabinet Rutte III ging in crisismodus.

Nederlanders legden zichzelf aanvankelijk vrijwillig allerlei sociale beperkingen op en hielden afstand tot elkaar. Al snel activeerde de regering noodartikelen in bestaande wetgeving. Burgers moesten anderhalve meter afstand aanhouden, niet samenscholen en mochten hun ouders en grootouders niet opzoeken in verpleegtehuizen. Professor Jan Brouwer, hoogleraar Recht en Samenleving aan de Rijksuniversiteit Groningen, zei in een artikel in het Friesch Dagblad op 15 november 2020: ‘Het is onvoorstelbaar dat er toen zo weinig verzet was tegen de maatregelen, ook vanuit het parlement.’

Tijdens de crisis verhardde de retoriek van de regering-Rutte, er klonk een bestraffende toon richting corona-overtreders. De coronacrisis is neergezet als een pandemie, een existentiële crisis en een ‘Oorlog tegen het Virus’. En een crisis maakt de staat meestal machtiger. Een crisis maakt ook de geesten rijp om burgerrechten in te perken of (tijdelijk) opzij te zetten. Jan Brouwer gaf aan dat de regering geheel volgens de grondwet al onze rechten weer kan inperken of afpakken. Zoals bijvoorbeeld gebeurde met de op 23 januari 2021 ingevoerde avondklok.

Burgerrechten

Rond het Toeslagenschandaal was er in de media volop aandacht voor de oneerlijke behandeling van gedupeerde ouders door de Nederlandse Staat. Maar andere klassieke burgerrechten verdienen natuurlijk net zo goed aandacht: persvrijheid en vrijheid van meningsuiting, vrijheid van vereniging, het recht op vergadering en betoging, het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer – waaronder persoonlijke gegevens.

Veel politici en bestuurders rollen vermoeid met hun ogen als burgers zich beroepen op de vrijheid van meningsuiting. Dat zeggen toch alleen populisten en haatzaaiers die de traditionele media niet vertrouwen, de elite overal de schuld van geven en minderheden willen beledigen?

Men vergeet vaak dat burgerrechten geen eigendom zijn van de regering of van een of andere politicus. Burgerrechten beschermen de bevolking juist tegen willekeur en misbruik dóór regeringen en door de staat. Want alleen die hebben de macht om burgers op te sluiten, kaal te plukken of hun bewegingsvrijheid te beperken.

Nationale eenheid

Dankzij de beschermende laag had Rutte III tijdens de coronacrisis aanvankelijk weinig te vrezen. Hoofdredacteur Pieter Klok van de Volkskrant zei op 19 maart 2020 tegen NPO Radio1: ‘Als de angst zo groot is, moeten we echt wel proberen zoveel mogelijk met één mond te praten.’ Afgedwongen nationale eenheid is een essentieel kenmerk van de wereld van 1984.

Bij nationale eenheid is de angst om af te wijken groot. Mensen gaan hun neuroses afreageren op de tegensprekers. De half maart 2020 vanwege corona ontstane nationale solidariteit ging geleidelijk over in groepsdenken, in de zin van: ‘Er kan nu geen discussie meer zijn.’ Tijdens de coronacrisis bewaarden de meeste commentatoren hun gifpijlen dan ook voor de tegenstanders van de coronamaatregelen. En voor de luidruchtige rechts-populistische partijen.

En als er – ondanks de oververtegenwoordiging van gezagsgetrouwe stemmen in de media – toch nog kritiek op de gevestigde orde doorklinkt? Dan vindt die gevestigde orde en zijn hofhouding dat ongehoord, onbestaanbaar of – in de woorden van D66-lijsttrekker Sigrid Kaag – diffamatie. De consensus was in de coronacrisis in Nederland verstikkender dan ooit.

Complex van de gevestigde orde

Een tegenwerping op het bestaan van overeenkomsten tussen onze wereld en 1984 is dat we in Nederland toch verkiezingen hebben en dat onder de grondwet iedereen vrij is. Hoogleraar in de politicologie Hans Daudt constateerde begin 2002 – tijdens de verkiezingscampagne waarin Pim Fortuyn de gevestigde orde uitdaagde: ‘Onze democratie is flauwekul. Wie of wat kiest een kiezer als hij zijn stem uitbrengt? Geen burgemeester, geen commissaris van de Koningin, geen minister-president en geen staatshoofd.’2 Nederland was volgens Daudt wel een rechtsstaat, maar geen democratie. De Nederlandse burger heeft wel rechten en een aantal vrijheden, maar vrijwel geen zeggenschap.

Het is daarnaast bedrieglijk om in Nederland te spreken van een echte politieke oppositie. Historicus J.W. Oerlemans omschreef op 14 februari 1990 in NRC Handelsblad onze democratie als een éénpartijstaat, waarin de verschillen tussen de gevestigde partijen onderling niet groter zijn dan de gebruikelijke verschillen binnen die partijen. Een reeks van gevestigde partijen, van GroenLinks tot de VVD, mag meedoen met regeringscoalities of deze ondersteunen. De talloze ongekozen ‘bestuurders’ zijn vrijwel zonder uitzondering afkomstig uit deze gevestigde partijen. Een complex van gevestigde belangen maakt zo in politiek Den Haag de dienst uit.

Dit complex van gevestigde belangen verdraagt weinig tot geen oppositie. Het heeft een breed scala aan middelen tot zijn beschikking om zijn zin te krijgen. Die dwangmiddelen zet men in tegen een bonte collectie van buitenstaanders en zwarte schapen: politieke partijen die niet mogen meedoen, linkse en rechtse populisten, actiegroepen met afwijkende standpunten. Tegelijk is dit complex een expressie van innerlijke leegte. Wie geen echte overtuigingen heeft – en principes als mensenrechten en burgerlijke vrijheden niet heeft verinnerlijkt – gaat vanzelf in de pas lopen. En mist vervolgens ook de moed om een eigen koers te varen.

Angst regeert

Historicus Piet de Rooy merkt in De ideologische driehoek. Nederlandse politiek in historisch perspectief 3 uit 1989 op dat in de Nederlandse politieke cultuur de drie C’s centraal staan: coalitie, compromis en consensus. Kritische en mondige Kamerleden, ook die van regeringspartijen (zoals CDA’er Pieter Omtzigt), worden door andere politici en gezagsgetrouwe media harder aangevallen dan een dolende minister. De zittende macht claimt vervolgens het morele gelijk en benadrukt de eigen voortreffelijkheid.

Het complex is een zwart gat waarin de meeste tegenspraak verdwijnt. De dwang is vaak subtiel: een hint van de premier, een stevig gesprek met een ‘zwaargewicht’ van de eigen partij, een boos telefoontje van een minister of een kranteneigenaar. In 1984 confronteren ondervragers de dissidente Winston Smith met zijn grootste angst – zijn fobie voor ratten – om hem een schuldbekentenis af te laten leggen. In onze maatschappij heerst angst voor verlies van status, reputatie en aanzien. Men is doodsbang voor associatie met de ‘verkeerde’ mensen.

In 1984 probeert Winston Smith wanhopig de waarheid te achterhalen over de maatschappij waarin hij leeft. Hij probeert van een oude man in een volkskroeg te weten te komen of het leven vóór de heerschappij van de Partij beter of slechter was. De oude man kan zich vrijwel niets herinneren van wat er vroeger is gebeurd en maakt zich alleen druk om de prijs en de inhoud van zijn dagelijkse glazen bier. Hebben wij in het Nederland in de 21e eeuw zoveel meer grip op de werkelijkheid dan Winston Smith en de oude man in 1984? George Orwell zou anno nu moeite hebben om een willekeurige Twitteraar uit te leggen wat burgerrechten zijn en waarom het verbieden van meningen een slecht idee is.

Is onze vrije en open samenleving weerbaar genoeg?

Op papier klopt alles in Nederland: scheiding der machten, vrije verkiezingen, een parlement en onafhankelijke rechters. Waarom zijn veel mensen dan toch bang om zich uit te spreken? Bang voor gedoe met bekenden, relaties en werkgevers? De methoden van censuur, dwang en surveillance zijn in onze wereld subtieler en minder zichtbaar dan in Orwells roman: sociale uitsluiting, online uitgewist worden, de digitale schandpaal. In 1984 gaat de Partij over tot vaporisatie (verpulvering) van dissidenten. Bij ons wordt de overtreder geëxcommuniceerd, scheef aangekeken, gesmaad door de media en verguisd in Haagse kringen.

Orwell zou, als hij nu had geleefd, hebben kunnen aanwijzen op welke punten we op weg zijn naar zijn 1984. Laten we daarom met de ogen van Eric Blair, de echte naam van George Orwell, kijken naar de kenmerken van onze wereld.

1 Tom van der Meer, Henk van der Kolk, Roderik Rikker, Aanhoudend

wisselvallig. Nederlands Kiezersonderzoek 2017, Den Haag 2017

2 Hans Daudt deed deze uitspraak in een artikel van Gerard van Westerloo,

De illusie van democratie, verschenen in het NRC Bijlage M op 4 mei 2002

3 Jos de Beus, Jacques van Doorn, Piet de Rooy, De ideologische driehoek.

Nederlandse politiek in historisch perspectief, Uitgeverij Boom,

Meppel 1989