Vitaal Platteland

Naar nieuwe Blauwe Zones

Shah Sheikkariem en Adjiedj Bakas

Eerder uitgebracht:

Colofon

© 2022 Soemintra Books is een imprint van V. |David Beheer bv.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any other means, electronically or mechanically, including photocopying, recording or by any other information storage and retrieval system, without permission from the publishers.

Auteurs: Shah Sheikkariem & Adjiedj Bakas
Met dank aan Stichting De Publieke Zaak
Uitgever: Soemintra Books is een imprint van V. David Beheer bv, Almere
Redactie: Dirk van Harten, Amsterdam
Vormgeving: Thiërry Tetenburg, Wentelwereld, Bergen op Zoom
Druk: Mario Klomp, Drukwerkcoaching, Helmond

Woord vooraf

Den Haag, de gemeente waar ik burgemeester van ben, is een echte stad. Dat klinkt logischer dan het is. We hebben in Nederland tal van mooie steden en waar je ook bent, een stad is in ons land nooit ver weg. Maar toch is Nederland feitelijk minder stedelijk dan veel mensen veronderstellen. Zo zijn er slechts enkele gemeenten met minder dan vijftig procent landelijk gebied, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Uitgedrukt in een ander getal, was in 2016 slechts 14 procent van ons land bebouwd. Den Haag is dus, net als de andere grote steden, een uitzondering wat betreft stedelijkheid.

De focus van de rijksoverheid gaat vaak naar steden en stedelijke regio’s als motor van de economie. Maar we kunnen niet om het platteland heen. En we moeten het niet willen bovendien, want het platteland biedt ons veel. Voedsel, recreatiemogelijkheden, natuur, rust, ruimte. We hebben daar allemaal belang bij, ook de inwoners van steden. Stad en platteland kunnen niet zonder elkaar. Ze vullen elkaar aan en zijn met elkaar verweven. Daarom moeten we ook aandacht hebben voor de ontwikkeling van ons landelijk gebied en antwoorden vinden op de vragen die er zijn. Dat besef is er bij gemeenten.

De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) heeft een speciaal programma opgezet voor gemeenten met veel landelijk gebied. Een van de onderdelen daarvan was een trendverkenning die onderzoeksinstituut Alterra heeft opgeleverd, het tegenwoordige Wageningen Environmental Research. Alterra benoemde vijf overkoepelende trends. Zo wordt het platteland steeds meer een multifunctionele leef- en werkomgeving en gaat schaalvergroting van (agrarische) bedrijven en voorzieningen gelijk op met meer kleinschalige- en lokale initiatieven. Bovendien kan technologische innovatie de bedrijvigheid en de leefbaarheid vergroten. Door met alle overheden de krachten te bundelen en stappen te zetten met een gebiedsgerichte aanpak, wordt er gewerkt aan uiteenlopende opgaven. Om zo het landelijke gebied economisch vitaal, leefbaar en ecologisch duurzaam te houden.

Ook Shah Sheikkariem en Adjiedj Bakas beschrijven in dit boek de trends voor het landelijk gebied. Hun toon is optimistisch: rurbanisatie en e-towns geven het platteland een nieuwe toekomst, maken het hip en levendig. Ze zien kansen voor het platteland als een betaalbare leefomgeving voor jongeren en als broedplaats voor ondernemers. Mensen die in hun eigen voedsel willen voorzien, kunnen er back to basics. En tegelijkertijd kan het platteland top of the bill zijn voor zzp’ers en mkb’ers voor wie goede bereikbaarheid synoniem is aan supersnel internet. In het optimisme van Sheikkariem en Bakas schuilt een opdracht aan gemeenten: wij moeten er samen met onze inwoners en ondernemers voor zorgen dat we de kansen van het platteland kunnen verzilveren. Door ruimte te geven, te faciliteren en de juiste voorzieningen te organiseren. Dit boek is een inspiratiebron om daarmee aan de slag te gaan. Er ligt een mooie toekomst in het verschiet.

Jan van Zanen
Voorzitter Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG)

Ten geleide

“Wie zijn heden verprutst, is de slaaf van zijn toekomst”, schreef de Romeinse filosoof Seneca bijna tweeduizend jaar geleden. Het geldt nog steeds voor iedere burger, ondernemer, bestuurder en gemeente in Europa. In 2015 publiceerden wij samen het boekje ‘De Toekomst van het Platteland’. Daarin beschreven wij de trends, kansen en bedreigingen die wij zagen voor het platteland. Dat boekje vormde de afgelopen zeven jaren een inspiratiebron voor vele plattelandsgemeenten en voor de VNG, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten.

Maar in de afgelopen zeven jaar is veel veranderd. Door de coronapandemie kwam rurbanisatie in een stroomversnelling, de trek van stedelingen naar het platteland. Thuiswerken en hybride werken zijn door de pandemie voor veel mensen gemeengoed gekomen. Ook de uitrol van 5G-internet heeft daaraan bijgedragen. Uit de recente ‘Monitor Hybride Werken’ van KPN blijkt dat maar liefst één op de drie werknemers in ons land van baan wil veranderen, als ze weer verplicht voltijds terug moeten naar kantoor. Van de ondervraagden zegt 93 procent inmiddels een goede balans te hebben gevonden tussen werk en privé.

De afgelopen jaren is ook het reparatiegilde fors gegroeid en heeft een nieuw materialisme veroorzaakt. Ook hebben we, samen met België als enige land in Europa, een ‘stikstofcrisis’ die grote gevolgen zal hebben voor het platteland. Daarnaast heeft de drugsmaffia het platteland ontdekt als plek om synthetische drugs te fabriceren, afval te dumpen of als locatie voor cocaïnewasserijen, waar vloeibare coke uit bijvoorbeeld Zuid-Amerika bewerkt wordt tot poedervorm. Onze goede logistiek heeft zo zijn keerzijden. Door al deze ontwikkelingen werd het hoog tijd voor een vervolg op ons boekje. Dat ligt nu voor u.

De groeiende kloof

In de achttiende eeuw omschreef de Franse filosoof Malesherbes het platteland als “een mooie vrouw zonder koketterie”. Inderdaad, buitengebieden of plattelandsregio’s koketteren zelden of nooit en trekken daarom niet altijd de (bestuurlijke en politieke) aandacht die ze verdienen. In zijn artikel ‘Hoe Den Haag uit Nederland verdween’, uit 2021, schrijft onderzoeksjournalist Coen van de Ven dat sinds de jaren tachtig in het hele land de toegang tot overheidsvoorzieningen is afgenomen. Het aantal rechtbanken kromp in 25 jaar tijd met 50 procent, 1410 basisscholen sloten hun deuren en meer dan een kwart van de openbare bibliotheken is inmiddels verdwenen.

Inwoners van de landelijke gebieden – met name die in Zeeland, Drenthe, Friesland en Oost-Groningen – zagen hun voorzieningen in een veel hogertempo verdwijnen dan Randstedelingen of inwoners van groeikernen, zoals Zwolle en Eindhoven. Die kloof tussen stad en platteland neemt ook alleen maar verder toe, waarschuwt ook Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), in het artikel. Putters pleit daarom voor een debat over de verschillen in kwaliteit van voorzieningen en in toegang tot hen. Wat is de ondergrens die we acceptabel vinden, vraagt hij zich af.

Toenemend onbehagen

Dit is zeker een belangrijke vraag, want waar voorzieningen verdwijnen, groeit onbehagen. In de gebieden waar het voorzieningenniveau het snelst terugliep, scoren volgens Van de Ven rechts-populistische uitdagers als PVV, Forum voor de Democratie en de BoerBurgerBeweging goed in alle verkiezingen. Hier is wel een kanttekening op haar plaats: de lokale afdelingen van deze partijen hebben vaak alleen maar hun naam gemeen met de landelijke moederpartij. Ze zijn deels de opvolgers van lokale partijen die gestrand zijn, of zijn in het gat gestapt dat die hebben achtergelaten. Maar ondanks deze kanttekening, kunnen wij de conclusies uit het onderzoek van Van de Ven – dat hij uitvoerde met collega’s van Follow the Money – alleen maar onderschrijven. In de verschillende gemeenten waar wij de afgelopen jaren als bestuurder of adviseur actief waren, zagen we gebeuren wat de onderzoekers in dit zeer lezenswaardige artikel beschrijven.

Tijd voor visie

Overheden moeten volgens ons visionair en proactief aan de slag om de buitengebieden, waar door de opkomst van het hybride werken ook nog eens steeds meer stedelingen naartoe verhuizen, een goede toekomst te bieden en de burgers tevreden en gelukkig te houden. Onvrede op het platteland kan grote nationale gevolgen hebben. Ons land staat voor enorme vraagstukken die moeten worden opgelost – klimaatverandering, de energietransitie, het woningtekort – en daarvoor moeten we de handen ineen slaan. Stad en regio zullen moeten samenwerken. Maar als de stad eenzijdig oplossingen dicteert die voorbijgaan aan de belangen van al die mensen die in de regio wonen – en anders dan vaak gedacht woont het gros van de Nederlanders buiten de grootstedelijke gebieden – zal dat slechts tot meer verzet leiden. Het platteland zal de kont tegen de krib gooien. Mensen in zowel de grote steden als op het platteland zullen zich steeds meer met de eigen regio identificeren. Zo groeit de kloof verder en dat maakt het ook steeds moeilijker om te komen tot de nationale consensus die nodig is om de grote problemen aan te pakken.

Een tijdperk van chaos

De negentiende-eeuwse Franse schrijver Gustave Flaubert schreef in zijn klassieker ‘Madame Bovary’ dat op het platteland het venster de schouwburg vervangt en de wandeling. Dat venster, waardoor bewoners van de buitengebieden hun omgeving in de gaten houden, zal de komende jaren drastisch veranderen, onder invloed van ontwikkelingen als de energietransitie, de stikstofproblematiek, de krimp van agrarische bedrijven en het hybride werken. Veel mensen zullen zich hierover beklagen. De meeste mensen willen immers geen verandering. Ze willen een toekomst die er in grote lijnen uit ziet als het vertrouwde heden, of soms als een gedroomd en geïdealiseerd verleden. Voor al die mensen hebben we slechts nieuws: de komende vijftig jaar verandert er meer dan dat er in de afgelopen vijfduizend jaar is veranderd.

We leven in het Tijdperk van Chaos. We zien een nieuwe, wereldwijde industriële revolutie, gecombineerd met een spirituele en emotionele revolutie, waarin mensen weer op zoek zijn naar een groter verhaal en waarin gevoelens steeds belangrijker worden. Daarnaast hebben we te maken met ontwikkelingen als de opkomst van China als economische en geopolitieke grootmacht en met demografische oorlogsvoering, waarbij schurkenregimes vluchtelingen en migranten gebruiken om het Westen te verzwakken. En terwijl wij dit schrijven, stromen onophoudelijk de beelden binnen van de oorlog die Rusland voert in buurland Oekraïne.

Op het eerste gezicht lijken dit soort ontwikkelingen ver van het plattelandsbedje. Toch hebben ook plattelandsgemeenten ermee te maken, bijvoorbeeld omdat ook zij vluchtelingen en migranten moeten opvangen en huisvesten, wanneer die eenmaal hier zijn. Of omdat ze contracten hebben met de Russische gasleverancier Gazprom en zo indirect betrokken zijn geraakt bij de oorlog in Oekraïne. De verstoringen die die oorlog veroorzaakt in de voedselvoorziening, raken ook gemeenten in Nederland en onderstrepen het belang van een zekere mate van zelfvoorziening.

De wereld is de afgelopen decennia nauw verstrengeld geraakt en niemand leeft nog geïsoleerd. Wereldproblemen raken ook de plattelandsgemeente en zolang Den Haag die verwaarloost, zal zij zelf op zoek moeten naar antwoorden. Daar willen wij met die boekje bij helpen. Maar verwacht niet dat wij alle antwoorden weten, want zoals Confucius 2.500 jaar geleden schreef: “Aan wie alle antwoorden weet, zijn niet alle vragen gesteld.” Dat blijft een correcte observatie. Vragen blijven stellen, aan jezelf en aan anderen, ligt ten grondslag aan goed ondernemerschap, aan actief burgerschap, aan goed bestuur en aan innovatie.

Meer Wel

Bij het schrijven van dit werk hebben wij ons laten inspireren door het boek Meer Wel dat de Stichting De Publieke Zaak in 2021 publiceerde. Meer dan honderd mensen, met verschillende achtergronden en uit verschillende branches, dachten onder leiding van wijlen Mickey Huibregtsen, voormalig topman van McKinsey, na over de toekomst van ons openbaar bestuur, publieke voorzieningen en gemeenschapszin. We danken Mickey en zijn denktanks daarom voor hun inspirerende werk, dat voor ons een vertrekpunt is. We zijn hen ook erkentelijk dat zij hun werk aan ons beschikbaar stelden, iets waarvan we met name in Trend 9, over democratische vernieuwing, dankbaar gebruik maken. Helaas mocht Mickey het verschijnen van ons boekje niet meer meemaken.

Mickey Huibregtsen (De Publieke Zaak)

We danken verder de VNG en het samenwerkingsverband van plattelandsgemeenten P10 voor het delen van hun inzichten, kennis en ervaring. Een oud gezegde leert ons dat een mens twee oren heeft en slechts één mond, zodat hij twee keer zoveel kan luisteren als praten. Na een periode van luisteren en lezen is ons moment gekomen om te praten, eerst in boekvorm, straks tijdens lezingen. Wij wensen u veel inspiratie toe.

Shah Sheikkariem en Adjiedj Bakas

Deel 1
De stand van het platteland

Stad en platteland zijn van oudsher onlosmakelijk met elkaar verbonden. Bijna alle steden op de wereld zijn ooit begonnen als kleine plattelandsnederzetting. Door min of meer toevallige omstandigheden ontwikkelden ze een stedelijk karakter. Ze lagen in de buurt van een kruispunt van wegen of aan een beschutte baai, wat ze geschikt maakte als marktplaats of haven. Daardoor kwamen er mensen voorbij die andere dingen konden dan het land bewerken of vissen, die wat van de wereld hadden gezien en die contacten onderhielden met mensen elders. Zo werden steden plaatsen waar de handel zich ontwikkelde, waar ideeën werden uitgewisseld en waar geïnnoveerd werd; en waar sommige mensen ook niet meer de hele dag voor hun dagelijks brood hoefden te zwoegen, zodat ze hun tijd en aandacht aan andere dingen konden besteden, zoals aan kunst en wetenschap.

Maar dit alles was alleen mogelijk dankzij al die andere kleine nederzettingen die zich niet tot een stad ontwikkelden. Met andere woorden: dankzij het platteland. Dat leverde immers het gros van de goederen waarin gehandeld werd. Het zorgde er ook voor dat de mensen in de steden genoeg te eten hadden, nu die dat niet meer zelf verbouwden. En het leverde de arbeidskrachten die de groeiende stedelijke economie draaiende hielden. Op al die schepen die in naam van Amsterdam, Rotterdam, Leiden of Vlissingen de wereld veroverden, werden de zeilen gehesen en gestreken door mannen uit Drenthe, Oost-Groningen en de Achterhoek. Tegenwoordig is het eigenlijk niet anders. Nog altijd trekken jonge mensen vanuit hun geboorteplaatsen in de provincie naar de steden om te studeren of te werken. En nog altijd komt een groot deel van bijvoorbeeld de groente, vleeswaren en fruit in de winkels in de steden zo van het Nederlandse platteland.

Grootstedelijke diploma-democratie

Veel stadsbewoners vergeten dat wel eens. Ze leven in hun eigen grootstedelijke bubbel en zijn neerbuigend tegenover mensen uit de provincie. ‘Boer’ is een scheldwoord geworden. Daar komt nog eens bij dat veel hoogopgeleiden neerkijken op laagopgeleiden. En die hoogopgeleiden vinden we vaker in de steden, terwijl laagopgeleiden juist vaker daar buiten wonen – mede dankzij die enorme afname van scholen en bibliotheken in de regio, waarover we het later ook nog zullen hebben. Het gevolg is dat we in ons land in een soort van diploma-democratie zijn beland. Hoogopgeleide stadsbewoners hebben het voor het zeggen en hun aandacht gaat vooral uit naar de (groot)stedelijke gebieden waarin zij zich thuis voelen. Illustratief voor deze ontwikkeling is de opkomst van een partij als de BoerBurgerBeweging als spreekbuis voor verweesde boeren.

Illustratief is ook de notitie Celebrate the City waarin ambtenaren van het ministerie van Binnenlandse Zaken in 2014 jubelden dat de “arbeidsproductiviteit in steden hoger ligt en harder groeit dan daarbuiten.” Het is volgens hen daarom zinloos om werkgelegenheid en economische activiteiten over het land te spreiden. Nederland moet veranderen in één grote Zuidas of universiteitscampus, want “steden bepalen de toekomst”.

Misschien ligt de arbeidsproductiviteit in steden inderdaad wel hoger, maar wij sluiten ook niet uit dat alleen in steden mensen rondlopen die de tijd en lust hebben om zoiets te meten. Wat wij in elk geval zeker weten is dat ondanks die verondersteld lage arbeidsproductiviteit zo’n 40 procent van de Nederlandse bedrijven niet in de steden is gevestigd, maar op het platteland. Wat we ook weten is dat de arbeidsparticipatie op het platteland hoger is dan in de stad: 68 procent versus 65 procent, aldus het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP). En de werkloosheid ligt er lager (gemiddeld 7 procent tegenover 10 procent in de stad). Ook leeft slechts 6 procent van de plattelanders in armoede, tegenover 10 procent van de stedelingen. Het platteland beleidsmatig afserveren als achterlijk en toekomstloos gaat dus wat ver.

Koester het platteland

Ook in andere landen bestaat de kloof tussen stad en platteland, maar vaak is ze minder diep. Zo hebben in Scandinavische landen veel stedelingen een hytte op het platteland, een vakantiehuisje. Ze brenger er hun weekends en vrije tijd door en deze manier van ‘parttime living’ zorgt ervoor dat de banden tussen stad en platteland inniger zijn. Stedelijke elites in Scandinavië nemen daardoor minder snel besluiten die het platteland schaden. In Engeland brengen de leden van de koninklijke familie slechts een klein deel van hun tijd door in de stad. De rest van de tijd wonen ze op het platteland. Koningin Elizabeth II zorgt ervoor dat de Britse regering geen besluiten neemt die slecht uitpakken voor het platteland. Haar zoon Charles zet zich in voor natuurbescherming en het behoud van dorpen en rurale tradities. Ook ons platteland zou graag de koninklijke familie als ambassadeurs en belangenbehartigers hebben.

Kijken we in Frankrijk, dan zien we dat het netwerk van hogesnelheidstreinen ertoe geleid heeft dat Parijzenaren hun dure stadsappartementen verkochten of verhuurden en zijn gaan wonen op het platteland. Ze zijn hybride gaan werken, deels thuis op het platteland en deels op kantoor in Parijs. Deze ontwikkeling was al gaande voordat de wereld met corona werd geconfronteerd, maar is sindsdien versneld. De mensen op het platteland zijn overigens niet onverdeeld blij met hun nieuwe buren. Sommige Parijse snobs klagen namelijk over de geur van mest of over hanen die veel te vroeg in hun gevoelige stadsoortjes kraaien.

Zintuiglijk erfgoed

In de Nederlandse diploma-democratie zou dat ongetwijfeld leiden tot een hele stapel bezwaarschriften, gerechtelijke procedures, geneuzel over vergunningen en uiteindelijk een boer die bij dwangbevel zijn bedrijf sluit. Dan kunnen de nieuwe buren uitslapen en de geur van veldbloemen zo diep opsnuiven dat ze er hooikoorts van krijgen, om vervolgens ook daarover te klagen. In Frankrijk doen ze dat echter anders. Daar heeft de regering in reactie op dit soort conflicten – die door sommigen gezien worden als onderdeel van een grotere botsing tussen plattelandstradities en een immer oprukkende stedelijke cultuur – een wet aangenomen die het ‘zintuiglijke erfgoed’ van het platteland beschermt. De essentie van de wet is dat het platteland niet alleen iets is om met een glaasje wijn en een toastje van te genieten, maar een plek is waar mensen en dieren leven en werken. Dat betekent dat je soms wakker wordt met hanengekraai, soms met het balken van een ezel en soms met een scheurende motorzaag of stampende tractor en de geur van verse poep.

De Franse ‘kukeleku-wet’

In 2017 daagde een gepensioneerd echtpaar in Frankrijk de eigenaresse van een haan voor de rechter. Het echtpaar, dat ergens in een grote stad woonde, had al vele jaren een vakantiehuisje op Oléron, een pittoresk eiland in de Atlantische Oceaan. Daar verbleven ze een paar weken per jaar. Op een dag in 2015 kwam hun buurvrouw, die permanent op Oléron woonde, thuis met een nieuwe haan: Maurice. Tot ergernis van de buren hield Maurice van kraaien, of zoals de altijd dichterlijke Fransen zeggen, van ‘zingen’. Van zonsopgang tot zonsondergang liet hij zijn lied horen, dit tot ergernis van de gepensioneerde buren.

Het echtpaar spande tal van procedures aan tegen de eigenaresse van Maurice, schreef klaagschriften naar de gemeente en schakelde zelfs een deurwaarder in. Bemiddelingspogingen van de burgemeester mochten niet baten en Maurice belandde in 2017 in het beklaagdenbankje, in een zaak die voor hem letterlijk om leven en dood ging. Het opmerkelijke proces kreeg veel aandacht en leidde in Frankrijk tot een nationaal debat. Tientallen burgemeesters van plattelandsgemeenten spraken zich uit ter verdediging van de haan en duizenden mensen ondertekenden een petitie om Maurice in leven te laten. Zo groeide Maurice uit tot een symbool van de strijd tussen stad en platteland. Uiteindelijk stelde de rechter in 2019 Maurice en zijn eigenaresse in het gelijk: de vrouw had gedaan wat ze kon om de overlast te beperken – ze had zelfs het kippenhok geïsoleerd – en gek genoeg hadden andere, permanente omwonenden nooit geklaagd.

Maurice is geen geïsoleerd geval. In tien jaar tijd werden er in Frankrijk meer dan tienduizend soortgelijke klachten ingediend. Kikkers kwaakten in de paartijd, dorpsklokken luidden op zondagochtend, koeien loeiden, schapen stonken... Het dieptepunt werd bereikt in 2018, toen toeristen de burgemeester van een dorpje aan de Middellandse Zee vroegen om een verdelgingsmiddel te gebruiken tegen tsjirpende krekels, een geluid dat net zo bij de Mediterranée hoort als het gekmakende geruis van de mistral. Reden voor het parlementslid Pierre Morel-A-L’Huissier, verkozen in het rurale departement Lozère, om een wetsvoorstel in te dienen om de geluiden en geuren van het platteland te beschermen. In januari 2021 werd deze ‘kukeleku-wet’ unaniem aangenomen. Helaas was het voor Maurice te laat om victorie te kraaien: de haan was een jaar eerder overleden aan ziekte.

De haan Maurice en zijn bazin

De zaak tegen Maurice is niet uniek voor Frankrijk. In het Verenigd Koninkrijk werd enkele jaren geleden ook al eens een haan aangeklaagd. Ook toen won het dier. De rechter vond de klager maar ‘kinderachtig’. Wij zien het in Nederland ook nog wel een keer gebeuren, zeker nu steeds meer welvarende stedelingen een tweede huisje nemen op het platteland. We pleiten er daarom voor om ook in ons land alvast een kukeleku-wet aan te nemen. Voorkomen is tenslotte beter dan dan genezen.

Geen Manhattan

Het beeld van Nederland als een bruisende metropool, als een Manhattan aan de Noordzee, staat ver van de werkelijkheid. Volgens het kennisinstituut voor de groene leefomgeving Alterra bestaan de meeste gemeenten in ons land voor 86 tot 100 procent uit landelijk gebied. Daar zitten zelfs gemeenten in de Randstad tussen. In slechts een handjevol gemeenten beslaat het landelijke gebied minder dan 50 procent van het totale grondoppervlak. Nederland is echter wel een ‘verstedelijkt’ land. We zijn relatief dichtbevolkt en dat geldt ook voor ons landelijk gebied. In een gemeente als Altena delen we bijvoorbeeld één vierkante kilometer met 281 mensen. Dit is weliswaar fors onder het landelijke gemiddelde van 412 mensen per vierkante kilometer (goed voor een 18e plaats op de wereldranglijst), maar in vergelijking met andere landen is het veel, zeker voor het platteland. In het Verenigd Koninkrijk is de bevolkingsdichtheid bijvoorbeeld 278 mensen per vierkante kilometer. In Frankrijk is het nog rustiger. Daar delen 119 mensen een vierkante kilometer.

Die verstedelijking zien we ook terug in de korte afstanden tussen dorpen en steden. Kun je elders in Europa op het platteland tussen twee kernen nog wel eens een half uur in je auto onderweg zijn, zelfs in het leegste hoekje van Nederland is dat onmogelijk. Het Nederlandse platteland is bewoond, bebouwd en qua fysieke infrastructuur vaak goed ontsloten. Het ligt daardoor in de invloedssfeer van de (grote) steden. Volgens het SCP woont maar liefst 30 procent van de Nederlanders op het platteland. Dat zijn zo’n vijf miljoen mensen, bijna evenveel als er volgens conservatieve schattingen in de Randstad wonen. Veel van die mensen gebruiken regelmatig stedelijke voorzieningen, dankzij die korte afstanden en goede bereikbaarheid.

Circa drie miljoen van de plattelanders wonen in de minst verstedelijkte gebieden, zoals Friesland, Groningen, Drenthe, Flevoland en Zeeland. Dat is nog altijd zo’n 20 procent van de bevolking. Die minst verstedelijkte gebieden beslaan bovendien 43 procent van het Nederlandse grondgebied. Ter vergelijking: de Randstad neemt slechts 20 procent van het oppervlakte in beslag. Zo bekeken is het platteland dus typerender voor Nederland dan de Randstad. In die Randstedelijke 20 procent wordt volgens het CBS ook nog eens twee derde van de grond voor agrarische doeleinden gebruikt. Wie zei er iets over boeren?

Multifunctioneel

Dankzij de nabijheid en de goede bereikbaarheid heeft het Nederlandse platteland zich kunnen ontwikkelen tot een multifunctioneel gebied. Landbouw is al decennialang niet meer de enige bedrijvigheid in het landelijk gebied. Vaak is het er zelfs niet meer de dominante activiteit. Ook dit is iets wat ons platteland onderscheidt van dat in veel andere landen. We komen natuur- en recreatiegebieden tegen, bouw- en transportbedrijven en allerlei dienstverleners. Tegenwoordig werken op het platteland zelfs meer mensen in de dienstensector dan op het veld. Uit cijfers van het CBS blijkt dat door schaalvergroting het aantal agrarische bedrijven sinds 1950 met 83 procent is afgenomen en dat het landbouwareaal met 20 procent is gekrompen. Dit zijn trends die doorzetten. Soms gaat dat heel geleidelijk, bijvoorbeeld als een boer stopt en zijn akker- of weideland verkoopt aan een collega, maar zelf zijn erf houdt om te wonen. Van een agrarische bestemming krijgt het erf dan een woonbestemming. Naarmate het platteland multifunctioneler wordt, zal er vaker geschipperd moeten worden om alle verschillende belangen te verenigen.

Vergrijzing

Er zijn meer uitdagingen waar we de komende jaren oplossingen voor moeten vinden of waarmee we moeten leren omgaan. Neem de ouder wordende bevolking. Tot ongeveer 150 jaar geleden werden mensen in Nederland niet heel veel ouder dan 40. Nu ligt de levensverwachting rond de 80 jaar en dat wordt straks wellicht 120 jaar of nog ouder. Een gevolg van het verschijnsel dat we steeds ouder worden is dat het aandeel van ouderen binnen de bevolking sterk toeneemt, van 16 procent (2,7 miljoen mensen) in 2012, naar 26 procent (4,7 miljoen mensen) in 2040, aldus het CBS. Tot 2025 stijgt vooral het aandeel van de 65 tot 79-jarigen sterk. Daarna neemt eveneens het aantal 80-plussers rap toe. Dit noemen we de dubbele vergrijzing.

We danken die langere levensverwachting aan betere voeding, een gezondere levensstijl en vooral aan de sterk verbeterde gezondheidszorg. De medische wetenschap heeft de afgelopen eeuw onze levensverwachting flink opgerekt door eerst de zuigelingen- en kindersterfte aan te pakken en vervolgens door onze oude dag te verlengen. De vergrijzing treft heel Nederland – het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gaat er vanuit dat tot 2040 een derde van de Nederlandse gemeenten zal krimpen – maar is vooral zichtbaar in het landelijk gebied. In sommige landelijke gemeenten maken 65-plussers nu al bijna een derde uit van de bevolking. Dit komt doordat veel jongeren die voor werk of opleiding naar de stad trekken niet meer terugkeren, met als gevolg dat de gemiddelde leeftijd op het platteland sneller oploopt dan elders, terwijl het opleidingsniveau er relatief achteruit gaat.

Zorgen om de zorg