de schijn regeert

Roderick Veelo

ISBN 9789461853240 (paperback)

2e druk juni 2022

Vormgeving: Eric Jan van Dorp

Redactie: Andy Arnts

Coverfoto: JP Kaldenbach Photography

Uitgeverij Blauwburgwal Amsterdam

www. blauwburgwal.nl / info@blauwburgwal.nl

Copyright©2022 Uitgeverij Blauwburgwal
Copyright©2022 Roderick Veelo

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inleiding - De schijn doorzien

De webredacteuren van Radio 1 krijgen van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO) de opdracht om geen foto’s te gebruiken van vrouwen die in een keuken staan of van mannen die voetbal kijken. De omroep zegt stereotypen te willen vermijden, om niet mee te werken aan het bevestigen van rolpatronen over mannen (voetbal kijken) en vrouwen (koken). ‘De beelden die we kiezen hebben invloed op de beeldvorming’, staat er in de stijlgids van de NPO.

Rolpatronen vermijden moet ook het motief zijn geweest achter de keuze voor een foto van twee mannen ‘van kleur’ samen in bed bij een verhaal over slapeloosheid op de website van RTL Nieuws. Het verhaal ging niet specifiek over slapeloosheid onder homoseksuele mannen, maar de keuze voor de foto diende de beeldvorming dat twee mannen in bed even normaal zijn als een heteroseksueel stel dat de slaap niet kan vatten. De redactie had ook nog kunnen kiezen voor een wakkere vrouw of man alleen, maar deze foto was juist een kans om de beeldvorming een zetje in de juiste richting te geven.

Beeldvorming gaat over het ontstaan van een voorstelling in ons hoofd. Dat beeld is niet per se gebaseerd op de werkelijkheid, maar geeft een algemene indruk. Zoals een reputatie. Als de beeldvorming een imago betreft, is de werkelijkheid doorgaans nog verder weg. Maar beeldvorming bepaalt wel hoe we naar mensen en gebeurtenissen (willen) kijken; wat we ervan vinden.

Helaas behoren zorgen over de beeldvorming in toenemende mate tot het terrein van de journalistiek. Journalisten maken zich druk over hoe het nieuws ‘valt’ en welke invloed het kan hebben op de meningsvorming. Mijn stelling is dat beeldvorming niet tot de verantwoordelijkheden van een journalist behoort. Sterker, zorgen over beeldvorming kunnen de journalistieke opdracht gevaarlijk in de wielen rijden. Die opdracht is het verzamelen van nieuwsfeiten en ze in het algemeen belang aan de wereld prijsgeven.

Werkzaamheden omtrent reputatie, imago, de beelden die wij hebben of maken van mensen en gebeurtenissen behoren toe aan iedereen behalve journalisten. Het is het terrein van reclamemakers, ondernemingen, pr-bureaus en politieke partijen.

Zo promoot multinational Unilever zich als een duurzame onderneming die oog heeft voor het onrecht in de wereld en begaan is met LHBTQ-mensen. Om dat beeld in de hoofden van consumenten te krijgen geeft Unilever op haar websites hoog op over deze bedrijfsfilosofie. Maar Unilever produceert ook in Iran en zwijgt in alle talen over de executies van demonstranten en homoseksuelen door het Iraanse regime. Die brutale mensenrechtenschendingen vallen buiten de imagebuilding.

Veel ondernemingen hebben ontdekt hoe belangrijk de beeldvorming rond ‘verantwoordelijk ondernemen’ geworden is. Zij prijzen hun producten in advertenties aan als ‘duurzaam’, terwijl daar vaak geen enkele reden voor is.

Een gefilmd incident tussen een blanke manager en een zwarte bezoeker in een Starbucks-café in Philadelphia in 2018 ging viraal. Het is nooit duidelijk geworden of het echt om een racistisch incident ging, maar alle 175 duizend Starbucks-werknemers in de VS moesten een dag op een cursus tegen racistische vooroordelen. Niet dat zo’n cursusdag dergelijke vooroordelen doet verdwijnen, maar de actie diende de publiciteit en het beeld van een alerte Starbucks waar geen plaats is voor racisme.

De vrees voor een verkeerde beeldvorming is groot onder bedrijven en sponsors. Meningen in sociale media worden nauwlettend gevolgd. Met name beschuldigingen van racisme en seksisme worden gevreesd. We zien gemeenten en banken excuses maken voor slavernij uit de 17e en 18e eeuw en sponsors melden zich opzichtig af als er een rel ontstaat op Twitter over een uitspraak van Erica Meiland of Johan Derksen.

Beeldvorming is ook bij uitstek het terrein van de politiek. Verkiezingscampagnes worden zorgvuldig in elkaar gezet met slogans die van een partij het gewenste beeld moeten oproepen. Dat de werkelijkheid doorgaans afwijkt van die voorstelling zien we gebeuren bij D66. Terwijl lijstrekker Sigrid Kaag het beeld moet uitdragen van een fatsoenlijke partij onder ‘nieuw vrouwelijk leiderschap’ klagen juist vrouwen bij D66 over een gebrek aan respect van mannen in die partij.

Politieke partijen zetten fragmenten van succesvolle momenten uit een debat op sociale media en ministers vertonen zich in reclamefilmpjes over wat ze voor moois van plan zijn met Nederland. Dit alles in dienst van de juiste beeldvorming, die in het gunstigste geval maar een deel van de werkelijkheid toont, maar niet zelden onwaarheden verkoopt. Beeldvorming is het vakgebied van manipulators, mensen die sjoemelen met de waarheid. Het behoort niet het terrein van journalisten te zijn; behalve dat zij de simplistische eendimensionale beelden dienen door te prikken met nuchtere feiten.

In plaats daarvan zien we het journaille echter zelf aan de slag met beeldvorming. De Amerikaan Nick Sandman was nog een middelbare scholier toen hij op 18 januari 2019 tijdens een demonstratie in Washington oog-in-oog kwam te staan met Nathan Phillips, een man van inheemse afkomst. Phillips had een trommel bij zich waar hij op sloeg.

Hun ontmoeting werd gefilmd door een lokale tv-ploeg, maar de beelden trokken de aandacht van de grote nieuwsmerken CNN, NBC, Associated Press en de Washington Post. De reden was dat Sandman een rood petje droeg met de Trump-slogan ‘Make Amerika Great Again’. Het beeld van de demonstrerende Indiaan met de trommel en de jonge Trump-fan die hem zwijgend in de ogen keek werd een nieuwsverhaal over ‘witte superioriteit’. Hier intimideerde een arrogante racistische Trump-aanhanger een man uit een etnische minderheid. Het verzonnen verhaal werd groot ‘nieuws’.

De scholier ontkende de door de nieuwsmedia verzonnen versie en een reconstructie van alle beelden gaven hem gelijk. Zoals ook de rechter dat deed en de nieuwsorganisaties de grootste schadevergoeding uit de geschiedenis van de Amerikaanse media oplegde.

De gerenommeerde nieuwsmerken waren al drie jaar in de weer met de ‘ontmaskering’ van Donald Trump als incompetente en racistische president, en de confrontatie tussen de fan en de indiaan moest als nieuw bewijs dienen voor deze veronderstelling. Hooggekwalificeerde journalisten bouwden een ‘nieuwsverhaal’ op een suggestie in dienst van de beeldvorming; feiten kwamen daar niet aan te pas.

Ook in Nederland laten journalisten zich ten koste van de feiten in beslag nemen door het belang van de beeldvorming. Zo sprak PvdA-prominent Diederik Samsom in 2011 nog over zijn ‘onthutsende ervaring’ als straatcoach met Marokkaanse probleemjongeren. Hij maakte zich grote zorgen over specifiek deze groep. Niet lang daarna ging de verwijzing naar de etnische afkomst van deze probleemgroep bij journalisten in de ban. De daders, die bij de politie en bij de slachtoffers van de straatintimidaties en anti-homogeweld bekend waren, werden door de pers niet langer benoemd. Voortaan ging het om ‘jongeren’ of om ‘tieners’. Met het verzwijgen van deze probleemgroep dienden journalisten in hun beleving een hoger doel dan de journalistiek: het voorkomen van negatieve beeldvorming rond Marokkaanse reljeugd.

Ook de morele verontwaardiging bij het journaille over het verspreiden van het beeld van een neergeschoten Peter R. de Vries in december 2021 is een voorbeeld van toenemende zorgen bij journalisten over het effect van nieuws. Waar een dode Pim Fortuyn in 2002 nog groot op alle voorpagina’s verscheen, begrenzen journalisten zichzelf en collega’s inmiddels met een beroep op de ethiek of, in het geval van Marokkaanse reljeugd, op het voorkomen van stigmatisering. Daarbij sjoemelen journalisten met de werkelijkheid en delven nieuwsfeiten het onderspit.

Er is uiteraard niets mis met het tonen van een gevarieerde samenleving waarin zowel mannen als vrouwen koken en na het koken met het bord op schoot gezamenlijk naar een voetbalwedstrijd kijken. Maar met de opdracht om de beeldvorming te sturen gaat het mis. Het dogma vereist nog uitsluitend (atypische) beelden en verhalen, die in dienst staan van een gewenste werkelijk. Dat heet propaganda en is verboden terrein voor journalisten.

Ik heb voor deze bundel columns geselecteerd en bewerkt die ik schreef voor de website van RTL Z en voor De Telegraaf. Op een enkele na zijn ze geschreven uit de behoefte om de schijn te doorzien en de beeldvorming te ontmaskeren. Zoals bij de heldenstatus van U2-zanger Bono, het milieu- en klimaatschandaal rond biomassa en de onverdraagzaamheid van nieuwe ideologen die diversiteit en inclusie preken. Maar ook de schijnveiligheid van ons tbs-systeem, het wegkijken door de pers bij Marokkaanse probleemjongeren, de schijnoplossingen voor de asiel- en integratieproblemen, de blinde bewondering voor Black Lives Matter en de blinde verachting voor Donald Trump als incompetente en verwerpelijke president. Nee, de pers gaat niet vrijuit.

Journalisten controleren de macht in wat zij uitvoert en of de waarheid gesproken wordt. Het enige echte wapen zijn de feiten en niets dan de feiten wanneer de schijn regeert.

Roderick Veelo

Amsterdam, juni 2022

Bono (U2) is de elite en alles wat daar mis mee is

U2 toert door Europa en zanger Bono maakt zich boos over de verkiezingsuitslag in Zweden. Vanwege de ruk naar rechts kregen de Zweden recent een forse uitbrander van deze wereldster. Tijdens een concert in Parijs maakte hij de Zweden uit voor nazi’s. Hij sprak van ‘het Arisch potentieel van de Zweden met hun blonde haren en blauwe ogen’. Daarbij strekte de zanger zijn rechterarm.  

Ik ben altijd een hartstochtelijke liefhebber geweest van de muziek van U2 en herinner mij geweldige momenten. Zoals een avond in 1984 op zolder met mijn beste vriend en onze nieuwste aanwinst: de elpee The Unforgettable Fire. We bleven het album draaien, steeds opnieuw.

Of het Live Aid-concert een jaar later in Londen. Gitarist The Edge wist het nummer Bad almaar te verlengen. En wij zaten gekluisterd aan de buis opdat het nooit zou ophouden.

En de autorit naar Bosnië een jaar na het einde van de burgeroorlog; op de radio klinkt Miss Sarajevo van U2 en Pavarotti terwijl ik de Bosnische hoofdstad binnenrijd.

Ik houd oprecht van hun muziek, maar weet me al jaren geen raad met de zanger van de band. In de biografie The Frontman (2013) ontmaskert de Amerikaanse auteur Harry Browne de actievoerder Bono: voor de bühne op de bres voor de verworpenen, maar feitelijk op schoot bij de macht.

Cruciaal is het jaar 2005. Bono afficheert zich dan al jaren met armoedebestrijding en heeft toegang tot de leiders van de wereld. Zo is hij kind aan huis bij de Britse premier Tony Blair. In dat jaar komt de G-8 bijeen in het Schotse Gleneagles en Bono zal daar spreken. Toen had hij de wereldleiders de oren kunnen wassen over al hun beloften om de armoede in de wereld aan te pakken. Beloften die vijf jaar eerder werden gedaan en waarvan er niet één was nagekomen. Maar in plaats van stampij te maken over dit verraad aan de Derde Wereld, riep Bono dat de politieke en economische elite van de wereld nu echt geluisterd had naar de noden van de armen. Opnieuw werden er beloftes gedaan die niet zouden worden nagekomen.

Voor zijn biograaf is dit het moment dat duidelijk werd dat Bono definitief voor de macht gekozen had. En dat al dat andere toneel is. De biograaf concludeert: Bono is een schoothond van de machthebbers en gebruikt de armen als podium voor zijn gezwollen ego.

Het vermogen van Bono wordt inmiddels geschat op 700 miljoen dollar. Daarmee behoort hij tot de rijkste muzikanten van de wereld. Mede dankzij de fiscale constructie die van U2 een Nederlandse firma maakt: toen het belastingstelsel in Ierland in 2006 op de schop ging zochten de bandleden een beter heenkomen voor hun vermogen. Dat vonden ze in een brievenbusfirma aan de Amsterdamse Herengracht. Bono kwam ook voor in de Paradise Papers, waaruit bleek dat hij via een bedrijf op het eiland Guernsey belasting ontdook in Litouwen.

Je laten voorstaan op een eerlijker verdeling van de welvaart en tegelijk je eigen vermogen weghouden van die herverdeling. Bono doet het. In een Duitse krant betoogt hij dat de Europese Unie ‘een gevoel nodig heeft’. Daarom zal de zanger tijdens hun Europese tournee gaan zwaaien met de Europese vlag. Maar in het gevoelsleven van Bono is geen plaats voor het onbehagen waar te veel burgers in Europa al te lang mee rondlopen: zorgen over globalisering en ongecontroleerde immigratie waarmee zij niet terecht kunnen bij de cheerleaders van Brussel. Mensen die voorheen op de middenpartijen stemden, maar nu, niet zelden uit wanhoop, kiezen voor een populistisch alternatief.

Het zal Bono een zorg zijn. In de uitverkochte stadions zwaait hij de onvrede en het populisme wel uit met een Europese vlag en een gestrekte rechterarm. Arrogant, onwetend, hypocriet en vijandig. Bono is de Europese elite en alles wat daar mis mee is.

Als regeren vooruitzien is, wordt Nederland dan wel geregeerd?

Het is Nederland toch gelukt om dertien luxe jachten van Russische miljardairs aan de ketting te leggen. Daar was dan wel een woedende Tweede Kamer en de benoeming van een ‘nationaal coördinator’ voor nodig. We hebben op tal van onderwerpen al te lang van doen met een regering die uit zichzelf maar moeilijk in beweging komt.

Ambitie en daadkracht is wel het minste wat je bij politici mag verwachten. Waarom ga je anders de politiek in? Om het land vooruit te helpen, iets te dóen. Maar de dossiers stapelen zich op waar de zin lijkt te ontbreken om er iets van te maken.

Het gebrek aan daadkracht werd begin april 2022 goed zichtbaar bij de aanpak van Poetins miljardairs, die huizen, boten, geld en ander bezit hebben in ons land. De sancties tegen hen waren al 36 dagen bekend, maar uit een debat in de Tweede Kamer bleek dat minister Hoekstra van Buitenlandse Zaken en staatssecretaris De Vries van Douanezaken nauwelijks iets voor elkaar hadden kregen. Waar andere Europese landen met strafmaatregelen al lang miljarden euro’s van de steenrijke Russen hadden geblokkeerd, kwam Nederland niet verder dan 516 miljoen euro aan bevroren banktegoeden. Huizen, jachten en andere eigendommen bleven ongemoeid. Hoekstra sputterde iets over de privacywetgeving AVG (Algemene verordening gegevensbescherming), die opsporing en beslaglegging bemoeilijkt. Toevallig geldt die wet sinds 2018 voor de hele Europese Unie en levert hij blijkbaar in andere lidstaten minder of geen problemen op bij het sanctioneren in oorlogstijd. Uit de beslagleggingen de afgelopen dagen blijkt dat die AVG helemaal niet zo’n blokkade hoeft te zijn, als de druk maar hoog genoeg is.

Gek genoeg lijkt die druk nog te ontbreken bij de aanpak van de georganiseerde misdaad in ons land. De Nederlandse omgang met de Europese privacywet is een belangrijke reden waarom de georganiseerde misdaad hier zo welig tiert. Cijfers die de Landelijke Politie maandag naar buiten bracht, bevestigen het beeld dat ons land nog altijd een van de grootste drugslaboratoria van de wereld is.

Drie jaar geleden sprak ik oud-burgemeester Jan Boelhouwer van de Brabantse gemeente Gilze-Rijen, die toen al jaren zijn eigen oorlog voerde tegen de zware drugscriminaliteit. Het grootste obstakel voor de overheid in die oorlog, aldus Boelhouwer, is de privacywetgeving. ‘Die maakt de criminaliteit onverslaanbaar,’ zei hij. Iets wat de Italiaanse maffiabestrijders ons vorig jaar zomer – naar aanleiding van de moord op Peter R. de Vries – ook zijn komen vertellen. Bij uitzonderlijke omstandigheden is die AVG voor Italianen geen obstakel en bij de aanpak van Russische oligarchen blijkbaar evenmin.

Het kabinet is niet te verwijten dat het de oorlog in Oekraïne niet heeft zien aankomen. Maar door een gebrek aan regerend vermogen blijken we wel moeilijker overweg te kunnen met de onverwachte omstandigheden als gevolg van deze oorlog. Zo was de opvang van Oekraïense vluchtelingen een stuk gemakkelijker gegaan als het asiel- en immigratiebeleid de afgelopen jaren op orde was gebracht. In plaats daarvan heeft staatssecretaris Broekers-Knol tijdens het vorige kabinet geen enkele vordering gemaakt en zit haar opvolger met overvolle azc’s, grote achterstanden in de asielprocedures, geen vat op uitgeprocedeerde asielzoekers en op de toestroom van nieuwe.

Weigeren te anticiperen op risico’s voor de lange termijn leidt in Duitsland tot verbijstering onder politici, die zich hardop afvragen hoe zij zich zo afhankelijk hebben kunnen maken van Russisch gas. Het antwoord ligt besloten in de Duitse energietransitie, die de sluiting van zeventien veilige en goedwerkende kerncentrales voorschreef. Ook in Nederland lijkt de energietransitie slecht doordacht. De keuze voor biomassa is op z’n retour, maar beslaat wel 70% van de Nederlandse verduurzaming. Op papier zag het er mooi uit, maar biomassa blijkt te leiden tot ontbossing en niet tot minder maar tot juist meer uitstoot van CO2. Nog maar drie jaar geleden over het hoofd gezien of met tunnelvisie besloten aan de klimaattafels. Het overleg met 150 partijen waar kernenergie taboe was. Inmiddels heeft het nieuwe kabinet besloten toch maar twee nieuwe kerncentrales bij te bouwen. Als klimaatverandering zo’n urgent probleem is, waarom stoethaspelt het kabinet dan zo over het klimaatbeleid?

Het lijkt erop dat we geleid worden door een overheid die het ook niet weet. Een regering die visie veinst, maar zich laat overvallen door wat de loop der dingen voor ons in petto heeft. Als regeren vooruitzien is, moeten we ons afvragen of Nederland eigenlijk wel wordt geregeerd?

Werkgevers zijn dol op goedkope migranten

Het is een hardnekkige mythe dat arbeidsmigranten in de jaren ’60 en ’70 uit Turkije en Marokko naar Nederland zijn gehaald, omdat Nederlanders het laaggeschoolde werk niet meer wilden doen. Er was niks mis met het animo voor het werk, Nederlandse arbeiders wilden er alleen fatsoenlijk voor betaald worden.

Het verbaast niets dat werkgeversvoorzitter Ingrid Thijssen het nieuwe immigratieplan van de Europese Commissie omarmt. Werkgevers zijn altijd voor meer immigratie. Want hoe meer arbeidskrachten voorhanden, hoe goedkoper ze zijn. Werkgevers zijn dol op concurrentie, vooral op de arbeidsmarkt.

Het plan van de Europese Commissie is een verzameling voorspellingen en economische aannames en wil een oplossing zijn voor de gevaarlijke overtocht over zee die Afrikaanse migranten maken op weg naar Europa. Deze drama’s willen voorkomen is uiteraard een nobel streven, maar het is de vraag of dit plan daarvoor gaat zorgen.

Kern van het EU-migratieplan is dat arbeidsmigranten uit Marokko, Egypte en Tunesië het personeelstekort en de vergrijzing moeten gaan oplossen. Canada werft buiten zijn landsgrenzen gericht personeel om tekorten aan te vullen, maar combineert dat met een strikt toelatingsbeleid. Het Europese plan voorziet in dat laatste niet. Het is bovendien de vraag waarom er voor de sectoren met een personeelstekort geen mensen uit de EU te vinden zouden zijn.

Nederland en de rest van de EU ontworstelen zich momenteel aan de economische gevolgen van de lockdown van twee jaar Covid-19. Werknemers uit de reiswereld en de horeca bijvoorbeeld zijn op zoek gegaan naar ander werk en keren niet een-twee-drie terug naar hun oude plek. De gevolgen zien we op Schiphol en ook cafés en restaurants kampen met te weinig personeel. Maar zijn deze tekorten structureel? Moeten we daarvoor mensen uit Afrika halen?

De Europese Commissie alarmeert ons in het plan ook over de vergrijzing. Het Centraal Planbureau kwam in 2003 al met de analyse dat immigratie geen oplossing is voor vergrijzing. Het demografisch instituut NIDI berekende dat er in Nederland, om het percentage 65-plussers tot 2050 op het huidige peil te houden, er 11 miljoen jonge migranten extra bij moeten. Dat zijn voor een land met weinig ruimte en nauwelijks beschikbare huizen geen behapbare aantallen. Bovendien woorden deze 11 miljoen migranten op een dag ook 65-plussers.

Nu gaat de Europese Commissie gelukkig niet over de nationale arbeidsmarkt van de lidstaten, maar het slecht doordachte plan kan onder miljoenen Noord-Afrikanen uiteraard wel als een uitnodiging worden opgevat. Werkgevers kijken reikhalzend uit naar de nieuwe migranten en er zijn mensensmokkelaars genoeg die voor veel geld alvast een overtocht aanbieden.

De huidige krapte op de arbeidsmarkt en de roep om migranten van buiten Europa doet sterk denken aan het werven van arbeidskrachten uit Turkije en Marokko in de jaren ’60 en ’70. Die krapte bezorgde werknemers – tot ergernis van de werkgevers – ook toen een sterke onderhandelingspositie. Mensen die laaggeschoold werk deden konden vragen om meer loon. Werkgevers vonden voor die looneisen een ‘oplossing’ in het buitenland: goedkope gastarbeiders uit Turkije en Marokko.

De mythe over luie of verwende Nederlandse arbeiders, die hun neus zouden hebben opgehaald voor laaggeschoolde werk, is zorgvuldig gekoesterd door een eigenaardige maatschappelijke en politieke alliantie. Zowel werkgevers en de VVD op rechts als de PvdA op links hadden belang bij het in stand houden van het verhaal. Op rechts was de fabel het argument om nog veel meer goedkope arbeidskrachten naar Nederland te halen, terwijl de mythe voor sociaaldemocraten het antwoord was op bezwaren die er rezen tegen de veel goedkopere gastarbeiders en de verkleuring van de arbeiderswijken in de grote steden. Bezwaren die ongeldig werden verklaard, omdat Turken en Marokkanen het werk deden dat de Nederlanders ‘niet meer wilden doen’. We weten tot welke demografische, maatschappelijke en politieke aardverschuiving dit immigratiebeleid, gericht op lage lonen, heeft geleid. De prijs is betaald aan de onderkant van de arbeidsmarkt. De winsten waren er voor de werkgevers.

De populistische onvrede herbergt in heel Europa de verliezers van de globalisering. Als we die onvrede willen voeden en de dramatische consequenties voor lief wensen te nemen, moeten we denken zoals de Nederlandse werkgevers en buiten Europa een nieuwe volksverhuizing op touw zetten.

Journalisten zijn geen dominees

Het ging vrijdag mis op de radio bij BNR tussen RTL-correspondent Olaf Koens en Telegraaf-verslaggever Wierd Duk. Ik ken beide heren persoonlijk en waardeer hun werk. Dus zat ik klaar voor hun inzichten over Rusland en de oorlog in Oekraïne. Maar het gesprek ging al snel over iets anders. Koens verweet Duk Kremlin-propaganda en het verspreiden van complotten. Dat liet Duk zich niet zeggen en achter de clash die volgde, ontwaarde ik een groter gevecht, dat precies aangeeft wat er mis is met de journalistiek.

Kort gezegd kwam de uitval van Koens erop neer dat Duk te lang begrip zou hebben getoond voor de autoritaire Russische president Poetin. En Duk had de emeritus-hoogleraar en voormalige NRC-correspondent Karel van Wolferen niet mogen interviewen. Van Wolferen gelooft heilig dat Amerika de kwade genius is achter alle ellende in de wereld en verdedigt Poetin al geruime tijd. Zo gelooft hij niet dat Rusland verantwoordelijk is voor de aanslag op vlucht MH-17 en ziet hij Poetin niet als aanstichter van de oorlog in Oekraïne.

Het interview met Van Wolferen stamt uit oktober 2016, een maand na de eerste bevindingen van het Joint Investigation Team (JIT) inzake MH-17. Het onderzoeksteam stelde met zekerheid vast dat het vliegtuig was neergeschoten met een Russische Buk-raket. Van Wolferen geloofde dat niet en Wierd Duk ondervroeg hem daarover en over de oplopende spanningen in de relatie tussen Rusland en het Westen.

Duk was nieuwsgierig naar de argumenten van Van Wolferen en gaf zo nu en dan tegengas. Maar volgens Koens hielp Duk mee aan het ‘verspreiden van complotten’ en ontkrachtte hij met Van Wolferen de conclusie dat het vliegtuig naar beneden was gehaald met een Russische Buk-raket.

Koens en anderen gaan er bovendien vanuit dat Duk dat met opzet deed. Wat naadloos aansluit op de verdachtmaking dat Wierd Duk eigenlijk een vriend van Poetin is. Een insinuatie die hem de kwalificatie ‘Putinversteher’ heeft opgeleverd. Het is een scheldwoord voor iedereen die te veel begrip zou tonen voor het doen en laten van de Russische president. Maar uit het Duits vertaald staat er letterlijk ‘iemand die Poetin begrijpt’. Niet in de betekenis van het goedpraten van zijn daden, maar als inspanning om te bevatten wat Poetin beweegt.

Duk is bijna tien jaar correspondent geweest in Rusland, hij spreekt de taal, en zijn kennis van het land en de geschiedenis van Rusland wordt alom erkend. Je zou zeggen dat het doorgronden van Poetin niet alleen het terrein is van westerse inlichtingendiensten en waardevolle Ruslandexperts als Mark Galeotti, maar ook van goed ingevoerde journalisten als Wierd Duk. De motieven van Poetin en zijn betekenis voor Rusland verdienen elke grondige analyse. Desondanks is het in bepaalde kringen een hobby geworden om Duk zonder onderbouwing of bewijs voor van alles en nog wat uit te maken. Uit die kwaadsprekerij stijgt een onverdraagzaamheid op, die doet denken aan de kruistocht tegen journalisten Elma Verheij en Gerard van Westerloo na de publicatie van hun roemruchte reportages over de Amsterdamse trambestuurders van lijn 16.

Verheij en Van Westerloo tekenden in 1984 voor Vrij Nederland op wat de trambestuurders over hun werk en de stad te melden hadden en zetten zo het smeulende onbehagen met de multiculturele samenleving in het felle daglicht. Ze werden door collega’s en vrijwel de gehele progressieve goegemeente uitgemaakt voor racisten en fascisten, omdat ze mensen aan het woord hadden gelaten die de verkeerde dingen zeiden. Een advocate onderzocht zelfs of er een rechtszaak tegen de twee journalisten kon worden aangespannen.

Nog altijd voelen veel journalisten de noodzaak onderscheid te maken tussen politiek gewenste en ongewenste verhalen. Redacties zoeken er de juiste mensen bij. Tijdens het presidentschap van Donald Trump mochten anti-Trumpers als advocaat Michael Avanati en oud-CIA-baas John Brennan bij de grote kabelzenders CNN en MSNBC avond-aan-avond, zonder weerwoord, leeglopen over hun vermoedens en inschattingen die Trump in een kwaad daglicht moesten plaatsen.

Er is onder het journaille verontwaardiging alom als Geert Wilders in een zeldzaam interview niet hard genoeg wordt aangepakt, maar een jubelende documentaire over Sigrid Kaag of een kritiekloos televisiegesprek met Frans Timmermans of Rob Jetten is voor deze mensen geen probleem. Er wordt gemeten met twee maten.

Gebalanceerde verslaggeving is uit de mode. Niks verschillende kanten belichten, een journalist moet stelling nemen, meent Olaf Koens in gesprek met het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. Storytelling is het devies, verhalende journalistiek om kijkers en lezers te ráken. Het gevaar van verhalende journalistiek is echter dat er geen plaats is voor de feiten die het verhaal niet ten goede komen. De journalist neigt naar een eenzijdig verslag wanneer andere feiten, ervaringen of meningen misschien wel relevant zijn, maar niet in het verhaal ‘passen’.

Het mag de kijker en de lezer dan misschien wel raken, maar welke dienst bewijzen journalisten hun met maar één kant van het verhaal? En wat moet ik met het verslag van iemand die mij in een bepaalde richting wil laten denken? De journalist Koens neemt hier misschien iets te veel hooi op zijn vork. De wereld beschrijven is al moeilijk genoeg en de feiten in een oorlog zijn al gruwelijk op zichzelf. Geef me liever zo veel mogelijk informatie en laat het gerust aan mijzelf over wat ik daarvan vind.

De journalistieke ruzie tussen Olaf Koens en Wierd Duk komt voort uit de verwachting – nee, uit de eis – dat journalisten de juiste stelling dienen te betrekken. Maar als vonnissen onderdeel van het nieuws wordt, worden journalisten dominees en ondergraven zij hun geloofwaardigheid.

Moreel leiderschap Sigrid Kaag is onhoudbaar

Alleen acteurs mogen zich anders voordoen dan ze zijn. Dat hebben we zo afgesproken. Bij ieder ander ervaren we ‘doen alsof’ als oplichterij. Kiezers en leden van D66 moeten zich bedrogen voelen. De partij doet zich nadrukkelijk als fatsoenlijk voor, maar het gedrag van haar alfamannetjes vertelt een ander verhaal. Die hypocrisie bedreigt D66 in haar bestaan.

Tien jaar D66 eindigde voor politiek assistent Marleen Weener aan een grote eettafel vol partijprominenten. Boven op die tafel stond een benevelde fractievoorzitter uit Rotterdam te oreren. Ten overstaan van wethouders en bestuur beweerde hij dat Weener ‘de lengte van de lul van een bepaald persoon wel zou weten’. De fractievoorzitter van D66 in Rotterdam insinueerde diensten in ruil voor seks.

Bij deze stuitende scène viel Weener stil. Ze stond op, haalde haar jas en vertrok met een betraand gezicht naar huis. In het D66-gezelschap was er niemand die de fractievoorzitter tot de orde riep en er was niemand die zich ontfermde over de diep gekwetste vrouw. Ook na die avond bleef het stil. Niemand van de D66’ers aan die tafel heeft ooit nog iets van zich laten horen.

Het verhaal dat Weener bij Jinek vertelde, past in het afzichtelijke beeld dat dezer dagen van D66 naar buiten komt: een vereniging waarin invloedrijke mannen zich grensoverschrijdend gedrag veroorloven ten opzichte van (ondergeschikte) vrouwen. Alsof het de normaalste zaak van de wereld is.

Het geroddel om concurrerende collega’s of anderen in een kwaad daglicht te stellen komt vaker voor bij deze partij. Bekend zijn de geruchten over de borrels van Johan Remkes die D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma opzettelijk onder journalisten verspreidde. En ik weet van een officiële klacht van een vrouwelijk lid van de Provinciale Staten over een mannelijke collega. Hij verspreidde seksueel getinte roddels over haar toen zij hoger op de kandidatenlijst terecht dreigde te komen.

De kwestie waarin de voormalige partijstrateeg Frans van Drimmelen het op een bedreigen en stalken zette toen hij bij een vrouw zijn zin niet kreeg, en de behandeling van politiek assistent Marleen Weener zijn het topje van de ijsberg. Bij het partijbestuur zijn nog ten minste negentien andere metoo-klachten bekend. Het is bij D66 niet heel anders dan bij het televisieprogramma The voice of Holland. En wat een Marc Overmars of Ali B. zich permitteerden, veroorloven de D66-haantjes zich ook. De wijze waarop is misschien anders, maar de omstandigheden, het doel en de dwang zijn hetzelfde.

Voor slachtoffers is er geen verschil, maar de morele en ethische pretenties van D66 maken het schandaal voor deze politieke partij extra problematisch. Het gaat hier niet alleen om voornemens tot een beschaafde omgang tussen mensen; de morele pretenties zijn de politieke statements van de partij geworden. D66 heeft zich de afgelopen twintig jaar ’bevrijd’ van haar kroonjuwelen. Gekozen burgemeester, referendum, bestuurlijke vernieuwing waren van D66 zoals Hans van Mierlo van D66 was. Maar de kroonjuwelen knelden bij de partij die de macht niet langer hoefde te veroveren, omdat ze de macht inmiddels was.

Bij gebrek aan politieke doelen en principes werd D66 ‘de partij van het fatsoen’. Eerst onder Thom de Graaf en later met Alexander Pechtold aan het roer. Om het eigen fatsoen kracht bij te zetten koos Pechtold in de Tweede Kamer veelvuldig voor de confrontatie met Geert Wilders. In het verhaal van Pechtold was de PVV in alles het onfatsoen. Deze strategische keuze van Pechtold bleek een groot electoraal succes en werd om die reden voortaan gepresenteerd als het dna van de partij. De momenten dat Sigrid Kaag het woord fatsoen in de mond heeft genomen, zijn ontelbaar. ‘Fatsoen in taal en omgang met elkaar en respect voor onze individuele keuze zijn de ondergrens van onze beschaving’, twitterde Kaag over Wilders. En in dezelfde tweet: ‘De grens van het fatsoen wordt hier opnieuw overschreden’.

Wat taal (‘de lengte van zijn lul’), omgang met elkaar (intimidatie en geroddel) en respect voor individuele keuzes (stalken en bedreigen) betreft, komt D66 in de werkelijke wereld niet uit boven die ondergrens van onze beschaving. Met fatsoen heeft die partij in de praktijk niets van doen.

Geloofwaardigheid is het verschil tussen wat iemand zegt en wat hij doet. Hoe groter het verschil, hoe kleiner de geloofwaardigheid. De fatsoensmoraal van D66 is onhoudbaar. En daarmee ook het moreel leiderschap van Sigrid Kaag.

U moet op diversiteitstraining

Beste ambtenaren van de gemeente Utrecht,

U heeft in de pers kunnen lezen dat u binnenkort wordt geholpen aan uw vooroordelen. Het gaat om de vooroordelen die u heeft ten opzichte van mensen met een andere huidskleur, een andere religie, een andere geaardheid, mensen met een handicap of mensen die er gewoon anders uitzien. Wethouder Linda Voortman (GroenLinks) heeft ter bestrijding van uw vooroordelen een plan ter goedkeuring aan de gemeenteraad voorgelegd.