wokeland

Hoe een radicale voorhoede vat kreeg op de samenleving
Coen de Jong

ISBN 9789461853318

Ook verkrijgbaar als eBook

1e druk december 2022

2e licht gewijzigde druk december 2022

Redactie: Andy Arnts

Vormgeving: Eric Jan van Dorp

Artwork: René van Asselt

Uitgeverij Blauwburgwal, Amsterdam
info@blauwburgwal.nl

Copyright©2022 Uitgeverij Blauwburgwal
Copyright©2022 Coen de Jong

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inleiding

‘Hoe is het om wit te zijn?’ vraagt documentairemaakster Sunny Bergman aan een paar blanke yuppen die op een bootje op de Amstel in de hoofdstad wijn en prosecco drinken. Bergman wil voor haar documentaire Wit is ook een kleur. Racisme als probleem van witte mensen van hen weten of ze voordeel hebben van hun huidskleur en ‘of witte mensen goed integreren in Nederland’.1 Het is 2016, de jonge vrouwen en mannen reageren jolig en uitbundig – de meesten hebben amper een idee waar Bergman het over heeft. Maar Bergman en haar medestanders waren op dat moment al hard aan het werk om heel Nederland woke-denkbeelden in te prenten.

Nederland in verwarring

De afgelopen tien jaar is het maatschappelijk debat op scherp gezet door actievoerders die van huidskleur, etnische achtergrond, vermeend slachtofferschap en vermeend ‘wit’ daderschap politiek gingen maken. Het publiek kreeg een infuus van woke-inzichten toegediend via opgewonden televisieoptredens van Sylvana Simons of via protestacties van Quinsy Gario, Jerry Afriyie en Kick Out Zwarte Piet (KOZP). Deze kleine maar zeer luidruchtige groep verwijt Nederland ‘wit privilege’ en racisme.

Maar wat is woke nu precies? Is het tastbaar, meetbaar, voelbaar? Woke is ontstaan als gevleugeld woord onder zwarte bevolkingsgroepen in de Verenigde Staten waar het stond voor waakzaam zijn op racisme en gevaar.2 De term ‘woke’ staat inmiddels in de officiële Engelstalige woordenboeken voor ‘wakker zijn’, het onrecht in de maatschappij zien en actief willen bestrijden. Filosoof Floris van den Berg voegde daar in zijn boek Wokabulary uit 2021 aan toe: ‘op intimiderende en beschuldigende toon kritiek uiten op politieke incorrectheid’.3

Wokeness uit zich in een hele waslijst aan opvattingen over onrecht, problematisering van ‘witheid’ en van ‘wit privilege’, de noodzaak tot dekolonisatie van de Nederlandse maatschappij, de last van het slavernijverleden, intersectioneel ‘kruispunt’ denken (wie én vrouw is én zwart én LHBT ervaart driemaal onrecht) tot queer theory (geslacht is een keurslijf). Centraal staat het idee dat al onze gedachten en communicatie macht en patronen van onderdrukking herbergen, die samenhangen met huidskleur, ras en ‘geleefde ervaringen’.

De voorhoede

De kern van de beweging bestaat uit kleine harde kern, de woke voorhoede. Het zijn actiegroepen en belangengroepen als Kick Out Zwarte Piet, The Black Archives/New Urban Collective, Decolonize the Museum en de door Sylvana Simons opgerichte politieke partij BIJ1, waarbij steeds hetzelfde handjevol mensen is betrokken. De woke-voorhoede klontert samen rond BIJ1: een kleine partij met één zetel in de Tweede Kamer en kleine fracties in de gemeenteraden van Amsterdam en Rotterdam. Een handvol blanke, vooral Randstedelijke, activisten agendeert LHBTQI-onderwerpen en genderdiversiteit. Deze genderbeweging is aangehaakt bij zwarte actiegroepen om met soortgelijke tactieken en retoriek hun doelen na te streven.

Oorsprong woke theorievorming

Theorievorming rond critical social justice heeft zijn oorsprong in het postmoderne denken dat in de jaren zestig en zeventig doordrong aan universiteiten. Filosofen als Herbert Marcuse en Michel Foucault stelden dat de heersende klassen de kennisvorming en het denken domineerden. Zo riep Marcuse op de intolerantie van de westerse liberale machthebbers niet te tolereren.4 Foucault schreef over hoe macht, kennisvergaring en onderdrukking sterk samenhangen.5 Deze ‘witte’ mannen krijgen (grotendeels onterecht) vaak het verwijt de wegbereiders te zijn van woke.

Helen Pluckrose en James Lindsay ontleden in Cynical Theories uit 2020 juist hoe ergens rond eind jaren tachtig aan het postmoderne gedachtengoed een sterk activistische insteek werd toegevoegd, gericht op rassen- en genderkwesties.6 Wetenschappers als Derrick Bell, Richard Delgado, Kimberlé Crenshaw, Edward Saïd en Judith Butler kwamen met concepten als postkolonialisme, kritische rastheorie (critical race theory), intersectionalisme en queer theory. Onrecht kwam centraal te staan: op basis van ras, seksualiteit, kolonialisme, lichaam of gender.

In het tweede decennium van de 21e eeuw ontstond met name op universiteiten in de VS een beweging van social justice warriors (strijders tegen onrecht) die optredens van ‘foute’ (meestal: conservatieve of rechtse) sprekers op universiteiten ging verstoren en strijd voerden met (op hun beurt steeds luidruchtiger wordende) rechts-republikeinen.7

Tijdlijn

De Amerikaanse culturele zaadjes waaiden over de oceaan en vonden – net als in het Verenigd Koninkrijk en vervolgens ook elders in West-Europa – in Nederland vruchtbare bodem. In Nederland fungeerde de figuur van Zwarte Piet als katalysator. Een optreden in 2013 van anti-Zwarte Piet activist Quinsy Gario bij tv-programma Pauw en Witteman was het startschot voor een hoog-emotioneel debat over racisme. Sunny Bergman maakte in 2014 over dit thema de documentaire Zwart als Roet (die dienst deed als epifanie voor Weldenkend Nederland), Sylvana Simons ontstak in 2015 bij televisieprogramma De Wereld Draait Door in heilige verontwaardiging toen het woord ‘zwartjes’ viel. Studenten van de Universiteit van Amsterdam bezetten in 2015 bestuursgebouw Het Maagdenhuis, waarna het ineenkrimpende bestuur op aandrang van de radicale activisten onder hen snel Gloria Wekker inhuurde om de UvA divers te maken. In 2017 blokkeerden boze inwoners van Friesland de A7 naar Dokkum om actiegroep Kick Out Zwart Piet tegen te houden op weg naar de jaarlijkse Sinterklaasintocht. Het giste en borrelde in de maatschappij.

Stap voor stap vergaarde de activistische voorhoede steun onder politici en in de media.

Politici als vicepremier Lodewijk Asscher van de PvdA (2012-2017), vicepremier Kajsa Ollongren van D66 (2017-2022) en minister van Onderwijs Ingrid van Engelshoven van D66 (2017-2022) gingen ‘witte’ Nederlanders – in navolging van de activistische, veelal Amsterdamse woke voorhoede – opdragen hun donkere koloniale verleden en hun (onbewuste) racisme te gaan inzien en erkennen.

Canonieke teksten

Sleutelwerken van de woke beweging in Nederland zijn White innocence uit 2016 van Gloria Wekker (in 2020 vertaald als Witte Onschuld. Paradoxen van kolonialisme en ras) en Hallo witte mensen van Anousha Nzume. Beide boeken staan vol met persoonlijke frustraties en anekdotes over welk groot onrecht Nederland de beide auteurs heeft aangedaan. Wekker was coauteur van het beginselprogramma van BIJ1 en in de jaren tachtig al actief in de zwarte lesbische- en vrouwenbeweging. Ze verpakt haar theorieën in postmodern jargon, met volzinnen als: ‘Op het moment dat de betekenisgever “zwart” wordt losgerukt van zijn historische, politieke en culturele inbedding, en wordt gevangen in een biologisch geconstitueerde raciale categorie, valoriseren we, door omkering, de oorzaak van het racisme die we juist proberen te deconstrueren.’ 8

Doorbraak

‘Woke’ brak in Nederland definitief door na de dood van George Floyd op 25 mei 2020 in de VS door politiegeweld. Begin juni 2020 vonden in Nederlandse steden diverse demonstraties tegen racisme plaats, geïnitieerd door onder andere KOZP, onder de vlag van de Amerikaanse Black Lives Matter beweging. Burgemeester Femke Halsema verkondigde ‘Dit is zó belangrijk’ en rapper Akwasi riep op 1 juni op De Dam luidkeels op om bij het zien van een Zwarte Piet deze ‘in het gezicht te trappen’. Een botte grap van Johan Derksen in tv-praatshow Veronica Inside over Akwasi leidde vervolgens tot blinde woede en oproepen tot een boycot van Derksen.

In de weken na 1 juni 2020 verschenen overal steunbetuigingen aan de wereldwijde Black Lives Matter beweging: van politieke partijen, van bestuurders, bij universiteiten en bij praatprogramma’s. Bestuursvoorzitter Shula Rijxman van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO) verklaarde dat het haar missie was het Nederlandse volk herop te voeden in diversiteit en inclusie.

Succes en ontkenning: ‘woke bestaat niet!’

Mediadatabank Lexis Nexis registreert vanaf 2020 een scherpe stijging van het aantal vermeldingen van het woord ‘woke’ in de Nederlandse media. Kamerlid Rob Jetten van D66 zei in 2020 in de Tweede Kamer: ‘Het feit dat door al die demonstraties van Black Lives Matter steeds meer mensen woke worden, is goed, maar het verdient ook navolging in onze systemen, onze instituties en in ons beleid.’ 9

En hoe curieus: de mensen die als ‘woke’ werden aangeduid en het eerder uitdroegen, begonnen zich razendsnel van de term ‘woke’ te distantiëren. Activisten, aanhangers en sympathisanten zeggen anno 2022 bijna collectief dat woke een ‘rechts’ of zelfs een ‘extreemrechts’ frame en een verzinsel is. De website van de Internationale Socialisten, verzamelplek van de woke-voorhoede, ontwaarde bij omroep Powned en dagblad De Telegraaf ‘extreemrechtse complottheorieën’ en ‘agitatoren’ die de strijd tegen racisme proberen te ontregelen.10

Politiek psycholoog Lisanne Wichgers zei op 13 september 2022 op NPO Radio 1: ‘In mijn optiek bestaat woke niet (...). Zolang we geen heldere definitie hebben (…) is een fatsoenlijk debat onmogelijk. 11 De apologeten van woke kunnen ook geen heldere definitie geven van populisme of neoliberalisme, maar dat weerhoudt hen er zelden van in een ‘fatsoenlijk’ debat hele volksstammen ervan te betichten. Het past in de strategie van no debating: de weigering met andersdenkenden te discussiëren, omdat hun denkbeelden verachtelijk, reactionair én levensbedreigend zouden zijn.

Politieke multiplier

Cruciaal voor het succes van de woke-voorhoede is de ‘politieke multiplier’. Bij1 heeft een buitensporige invloed op GroenLinks en D66. Allereerst lokaal in Amsterdam, waar GroenLinks, D66 en PvdA de BIJ1 retoriek kopiëren en woke-symboolpolitiek bedrijven. Vaak via wethouder Sociale Zaken, Diversiteit en Democratisering Rutger Groot Wassink, en met hulp van burgemeester Femke Halsema. En in politiek Den Haag vertoonden ministers van D66 profileringsdrang op thema’s als diversiteit en inclusiviteit, genderbeleid of het slavernijdebat. Eisen en wensen van actiegroepen kwamen zo terecht in beleidsplannen en subsidievoorschriften. Mark Rutte bewoog handig mee met de stemmingswisselingen in het Zwarte Piet-debat, via subtiele veranderingen van zijn eigen standpunten.

Echo’s van de jaren tachtig

Is het allemaal echt wel zo nieuw? In de jaren tachtig en negentig streefde Nederland de multiculturele samenleving als ideaal na – en wel via ‘integratie met behoud van eigen identiteit’. In Niet spreken met de bestuurder uit 2005 beschreef Gerard van Westerloo het destijds heersende cliëntelisme binnen de – door de PvdA gedomineerde – deelraad Amsterdam-Zuidoost. Voor elke etnische groep waren er subsidies en concessies. Het deed een VVD-wethouder die in de wijk actief was verzuchten: ‘Deze bananenrepubliek is doortrokken van racisme’. De hoofdstedelijke én de landelijke PvdA lieten het gebeuren, ze waren immers druk met het oplossen van de apartheid in Zuid-Afrika.

De linkse partijen hadden tijdens hun missie om de wereld te redden geen zin om aandacht te besteden aan de eenzame SP’er in de gemeenteraad van Arnhem, of aan de lokale partij die aandacht vroeg voor lokale problemen. ‘Potentieel racistisch’, was het standaardoordeel. De electorale rekening kwam bij de verkiezingen van 2002, met de opkomst van ‘populisten’ als Pim Fortuyn. Sindsdien zoeken de gevestigde politieke partijen vergeefs naar een antwoord op de populariteit van partijen als de PVV van Geert Wilders.

Politieke adoptie

Onder Rutte III was er al veel aandacht voor gender-onderwerpen, al dan niet door belangenorganisaties als COC geïnitieerd, en moest er koste wat kost aandacht komen voor de donkere kanten van de Nederlandse geschiedenis. De hand van D66 was zichtbaar in het coalitieakkoord van Rutte IV van december 2021: ‘Voor institutioneel racisme is geen plek in onze samenleving. We zetten ons in tegen etnisch profileren’. De coalitie bracht het alsof vast stond dat Nederland vol was van deze praktijken, maar onderbouwde niet waar en hoe deze plaatsvonden.12

De in 2021 door Rutte IV in het leven geroepen Nationaal Coördinator Bestrijding Racisme kwam in 2022 direct met voorstellen voor excuses van Nederland voor de slavernij én voor toestaan van de hoofddoek bij de politie.13 Volgens NCBR hoofd en oud-PvdA wethouder in Den Haag Rabin Baldewsingh kwam zijn ‘Nationaal programma’ voort uit Catshuisgesprekken van zwarte actiegroepen met Mark Rutte in juni 2020.14

Dit is de politieke multiplier in optima forma: een handvol, nogal willekeurig gekozen groep mensen uit actiegroepen mogen, nadat de regering zenuwachtig is geworden van demonstraties tegen racisme in 2020, bij Rutte op de thee. De regering richt vervolgens een bureaucratische entiteit op met een oud-PVDA politicus aan het hoofd, die vrijwel meteen komt met een rapport vol alarmbellen en symboolpolitiek, grotendeels gebaseerd op input van dezelfde actiegroepen. De praktijken van de deelraad Amsterdam-Zuidoost in de jaren tachtig en negentig doen zo stapsgewijs hun intrede in de nationale politiek.

De woorden ‘diversiteit’, ‘inclusiviteit’ en ‘verbinding’ klonken overal, van beleidsnota’s van Rutte III en IV tot in toespraken van met name D66-ministers toe.

De woke meetlat

Hoe is invloed van het woke-gedachtengoed op instituties en maatschappelijke organisaties te herkennen of vast te stellen? Door te letten op termen als intersectionaliteit, wit privilege, micro-agressie, dekolonisatie, machtsstructuren, witheid, lived experience, verwijzingen naar de doorwerking van de slavernij in het heden en de invoering van taalvoorschriften. En natuurlijk op de toverwoorden ‘inclusiviteit & diversiteit’, aangeroepen door bestuurders en directies in allerlei sectoren, van topsport tot bancaire instellingen tot musea voor middeleeuwse kunst. In Policor in de polder. Hoe politieke correctheid Nederland dom maakt uit 2021 stelt Sebastien Valkenberg: ‘hoe algemener een oproep, hoe lastiger het is om het ermee oneens te zijn’.15 Termen als diversiteit en inclusiviteit zijn in feite wat filosoof Daniel Dennet deepities noemt: uitspraken die wijsheid suggereren, maar in tweede instantie smoren in betekenisloosheid.16 Ze worden des te dwingender opgelegd en beleden.

Veel media en publieke instellingen in Nederland zijn aan het werk om zichzelf woke-compliant te maken, met protocollen, voorschriften, taalcodes en human resources visies – meestal opgesteld in allergie-opwekkend governance jargon. Valkenberg beschrijft dat het helemaal niet zo zeker is dat organisaties of gezelschappen beter gaan presteren, puur door mensen aan te nemen via demografische verdeelsleutels als huidskleur, gender en etniciteit. Zo blijkt onder andere uit een analyse van wetenschapsjournaliste Enith Vlooswijk in de Volkskrant van 29 juni 2019, inzichten van Meir Shemla van de Erasmus Universiteit in Rotterdam en een meta-studie van Hans van Dijk van de Universiteit Tilburg.

Valkenbergs boek wil inzichtelijk maken hoe een kleine voorhoede – van hooguit enkele tientallen (veelal met een Surinaamse, Antilliaanse en Ghanese achtergrond) – vat kreeg op Nederlandse instituties, op de politiek, het onderwijs en de media. Hun invloed verspreidde zich als kringen na een steen in de vijver. De woke-voorhoede kreeg volop ruimte in de media, vergaarde steun onder politici en her en der werden hun eisen vastgelegd in beleid en in subsidievoorschriften. Er was zeker openlijke weerstand tegen woke-denkbeelden, maar niet zozeer onder de invloedrijkste mensen in Nederland. Of dat in de nabije toekomst zo blijft is de vraag.

Wie invloed kan uitoefenen in sectoren als universiteiten, wetenschap, kunst, cultuur, musea, onderwijs en media (tezamen de ‘ingenieurs van de geest’) én bij instellingen als vakbonden en de politie, kan daarmee beïnvloeden hoe mensen denken en doen. Alle reden dus om de publieke instituties in Nederland langs de woke-meetlat te gaan leggen.

Universiteiten in de ban van woke

Een radicale Maagdenhuisbezetting zette Gloria Wekker op het paard bij de Universiteit van Amsterdam. D66-minister Ingrid van Engelshoven begon haar woke-missie bij onderwijs en cultuur.

Universiteiten zijn bolwerken van het vrije academische denken. Althans, dat ideaalbeeld bestaat. Maar universiteiten ontkomen niet aan het emotionele discours over racisme. Rector-magnificus Henk Kummeling van de Universiteit Utrecht waarschuwde op 18 augustus 2021 bij NPO Radio 1 bij Spraakmakers voor toenemende overgevoeligheid en intolerantie onder studenten. Is woke in opmars op universiteiten?

Een rapportage van EénVandaag van 16 september 2021 liet zien hoe universitair docenten en studenten aan de Universiteit van Amsterdam zeggen soms op eieren te lopen omdat andere studenten vallen over woordgebruik en om het minste of geringste ‘microagressies’ ervaren.

‘Blank’ zeggen en niet ‘wit’ geldt als een overtreding. Uitspraken tijdens colleges over het slavernijverleden, de Israëlisch-Palestijnse kwestie of het postmodernisme weegt men op een goudschaaltje. Opvallend: de journalist van EenVandaag gaf aan dat nauwelijks iemand op de UvA zich vóór de camera over het onderwerp wilde uitspreken.

Puur wat opgewonden studenten?

Activistische studenten, met name bij geesteswetenschappen als politicologie, filosofie en geschiedenis, stellen eisen. Of beter gezegd: demands – want alles komt overgewaaid uit de Verenigde Staten. Het curriculum moet worden ontdaan van ‘witte’ ideeën en wetenschappers. De universiteit moet worden gezuiverd van ‘foute’ namen, gebouwen en beelden. De ‘verkeerde’ docenten moeten weg.

Het universiteitsbestuur wordt geacht de uitgangspunten van de uit de VS afkomstige beweging Black Lives Matter kritiekloos overnemen. De voorstanders noemen het ‘sociale rechtvaardigheid’ en hebben de mond vol van de urgentie ervan. Tegenstanders noemen het ‘wokeness’, wijzen op intolerant gedrag van activistische studenten en wetenschappelijk personeel en zien het als bedreiging van de academische vrijheid.

De bezetting door studenten in 2015 van het Maagdenhuis – waar het bestuur van de Universiteit van Amsterdam zetelt – begon als een protest tegen bezuinigingen en tegen het rendement denken in het hoger onderwijs. Onder de ‘bezetters’ waren actiegroepen als het New Urban Collective. De bezetting werkte ook als katalysator voor het stellen van een heel pakket aan woke-eisen, zoals dekolonisering van de universiteit.

Als moment van institutionalisering van het woke-denken bij de UvA geldt het verschijnen in het najaar van 2016 van het rapport Diversiteit is een werkwoord 17 van een commissie onder voorzitterschap van de Utrechtse emeritus-hoogleraar ‘Gender en Etniciteit’ Gloria Wekker. De UvA, zo concludeerde de commissie, was niet divers, kende ‘witte’ machtsstructuren, ‘intersectionele en koloniale ongelijkheid’ en was onveilig voor studenten uit minderheidsgroepen.

Gekwetstheid lag op de loer, zoals het bestaan van de Heeren XVII-kamer van de V.O.C. in het Oost-Indisch Huis die, zo stelt het rapport, ‘zonder verdere problematisering van de koloniale geschiedenis wordt gebruikt, terwijl het voor mensen die hun afkomst traceren naar gekoloniseerde volken kwetsend is om te worden geconfronteerd met deze onkritische trots’. En het had volgens Wekker de hoogste urgentie dat de UvA zich transformeerde van ‘zogenaamd egalitair’ naar ‘diversiteitsvaardig’.

Barrage aan diversiteitsbeleid

Universiteitsbesturen zijn sinds de verschijning van het rapport-Wekker erg gevoelig voor dergelijke eisen. Vrijwel alle universiteiten gingen Diversity Officers aanstellen. Beleidsplannen staan sindsdien vol loffelijke voornemens om alle mogelijke minderheidsgroepen ter wille te zijn en niemand uit te sluiten.

De diversiteitsbureaucratie wordt actief aangemoedigd door de geldgevers, onder wie D66-minister van onderwijs Ingrid van Engelshoven (2017-2022). In de publicatie Nationaal actieplan voor meer diversiteit en inclusie in het hoger onderwijs en onderzoek18 uit augustus 2020 jubelde de minister: ‘We zien goede initiatieven en infrastructuren, zoals de Diversity Offices, ontstaan.’

Van Engelshoven verlangde van alle universiteiten ‘institutionele genderplannen’, omdat de Europese Commissie deze verplicht zou stellen om in aanmerking te komen voor financiering uit onderzoeksubsidieprogramma Horizon Europe.

In haar Handreiking voor het opstellen van een gendergelijkheidsplan19 uit juni 2021 drong Van Engelshoven aan op allerlei maatregelen die verder gaan dat wat de EU verlangt. Zo lezen we dat universiteiten moeten werken aan het ‘voorkomen van individuele, competitieve cultuur (‘chilly climate’) en micro-agressies’. En de minister maant tot ‘controleren van de fysieke omgeving: toegankelijkheid, kunst, namen van gebouwen, foto’s en genderneutrale toiletten’.

Toegeeflijkheid

In een terugblik van 26 februari 2020 op de Amsterdamse stadszender AT5 over de Maagdenhuisbezetting was te zien hoe bestuurders van universiteiten ongemakkelijk worden van opstandige studenten, hoeveel miscommunicatie er is en hoe snel een – in aantal en studierichtingen zeer beperkte groep – actievoerende studenten grote onrust kunnen veroorzaken. De actievoerders gooien daarbij allerlei issues op één hoop. Voor universiteitsbesturen is het dan het eenvoudigste om toe te geven op symbolische issues waarover de emoties hoog oplopen, zoals vermeend racisme. Het is voor hen veel moeilijker om meer geld uit Den Haag los te peuteren voor goed onderwijs, of om een duidelijke keuze te maken voor meer kwaliteit van onderwijs. Of voor het behouden van kleine, maar zeer waardevolle studierichtingen als filosofie. Makkelijker is het om de boosheid van studenten af te kopen met wat handreikingen naar de woke-activisten onder hen, of steunverklaringen te verspreiden over Black Lives Matter.

Eisenpakket gaat steeds verder

Rectoren onderschatten wellicht de ideologische lading van het woke-eisenpakket. Dat streeft niet naar gelijkheid (a seat at the table) maar steeds vaker naar overheersing en naar uitsluiting van andersdenkenden. Pessimisten zien in Nederland onherroepelijk ‘Amerikaanse taferelen’ ontstaan met campussen waar men docenten intimideert, ideologische tegenstanders het spreken onmogelijk maakt of fysiek aanvalt en waar de onderwijskwaliteit achteruit holt. Ook wijzen ze op het gevaar van een harde en even ongenuanceerde tegenreactie uit de politiek rechtse hoek.

Veel Amerikaanse universiteiten, inclusief de topuniversiteiten, hebben studentenpopulaties die demands inbrengen. Soms zijn ze kolderiek, zoals het afschaffen van de Master-titel omdat die doet denken aan de slavernij. Soms zijn ze irreëel, zoals de eis tot het vervangen van het volledige universiteitsbestuur. En soms zijn ze financieel gemotiveerd, zoals de eis dat blanke studenten collegegeld moeten betalen en zwarte niet.

Studenten en jonge wetenschappers van de Universiteit Utrecht publiceerden in juni 2021 pontificaal steunbetuigingen20 aan de BLM-beweging in de VS. James Kennedy, zelf Amerikaans en destijds de Dean van University College Utrecht, kwam zelf op 12 juni 2020 met een steunverklaring aan BLM (‘statement on Black Lives Matter’)21 waarin hij – uiteraard in het Engels – onomwonden stelde dat Nederland vol was van institutioneel racisme.

Meer dan personeelsbeleid

Diversiteitsbeleid klinkt neutraal, alsof het puur gaat om toegankelijkheid van gebouwen voor rolstoelen en om personeelsbeleid dat streeft naar een mix van mannen en vrouwen, etniciteit en afkomst. Maar het diversiteitsbeleid bemoeit zich juist expliciet met de beoefening van wetenschap. Het rapport-Wekker stelt onomwonden dat in de wetenschap ‘witte’ perspectieven domineren en diskwalificeert dat als ‘gesloten’.

Hoe diversiteit en inclusiviteit in de praktijk uitwerken is af te lezen aan discussies over canons en lesboeken. De canon van de Nederlandse geschiedenis is in opdracht van minister Van Engelshoven in 2020 herschreven door de Commissie herijking canon van Nederland, onder voorzitterschap van de bovengemelde James Kennedy, met de nadrukkelijke opdracht om meer aandacht te geven aan de ‘zwarte bladzijden’ van de vaderlandse geschiedenis.

De Vrije Universiteit heeft vanaf het academisch jaar 2022-23 een bijzonder hoogleraar diversifying philosophy benoemd. De VU werkt ook aan het diversificeren van de canon van de filosofie, die te veel ‘witte’ filosofen zou bevatten. Ook het eindexamenprogramma voor havo en vwo – geschreven door filosofen werkzaam op universiteiten – behoeft revisie, omdat van de 48 genoemde filosofen er slechts vier vrouw en één ‘van kleur’ was, zo viel op 1 september 2021 te lezen in De Groene Amsterdammer. 22 ‘Binnen de maatschappelijke discussies over diversiteit en gelijkheid blijkt filosofie als vakgebied achter de feiten aan te lopen’, schrijft De Groene, alsof wetenschap vanaf nu draait om het tellen van kleuren en genders.

Onprettige groepsdruk

Als de bureaucratische bovenlaag diversiteit belangrijk maakt, er geld en mensen voor vrijmaakt en promoties en aanstellingen er mede van afhangen: hoe vrijwillig is het dan nog om mee te bewegen? Het kan voor docenten heel ongemakkelijk zijn als de inhoud van vakken, voorgeschreven literatuur of uitspraken tijdens colleges onder de loep komen te liggen.

Wie in het openbaar kritiek levert, binnen de vakgroep of zelfs in de media, is al snel mikpunt van boze collega’s en studenten of krijgt te maken met verontwaardigde reacties via
e-mails of tijdens koffiegesprekjes met leidinggevenden.

In vakgroep-overleggen maken mensen zich druk over de vraag of de personeelsadvertentie de juiste pronouns bevatten, of onderzoeksvoorstellen de juiste codewoorden bevatten en of academici geen ‘munitie geven aan de verkeerde politici’. Wie tegenspreekt kan te horen krijgen dat dergelijke kritiek niet de bedoeling is, slecht afstraalt op de universiteit of ‘politiek rechts’ in de kaart speelt. Is er reden voor alarm? Universitair docenten zijn anno 2022 nog steeds autonoom in hoe ze hun eigen vakken en hoorcolleges inrichten. Tegelijk hangen arbeidscontracten en aanstellingen als hoogleraar deels af van hoe iemand ligt in diens academische omgeving.

Ontkenning zelfcensuur

Nadat signalen van zelfcensuur binnen de sociale en de geesteswetenschappen de media haalden – leidend tot een motie in de Tweede Kamer op 2 februari 2017 van de toenmalige VVD-Kamerleden Karin Straus en Pieter Duisenberg – boog de Koninklijke Nederlandse Academie voor Wetenschappen zich over de kwestie. De KNAW stelde in zijn adviesbrief van maart 2018 Vrijheid van wetenschapsbeoefening in Nederland dat zelfcensuur op universiteiten amper een probleem zou zijn.23

Socioloog Eric C. Hendriks betoogde op 23 april 2019 in NRC dat de KNAW tot deze conclusie kwam zonder zelf enig empirisch onderzoek bij universiteiten en op vakgroepen te hebben gedaan.24

Zwart-wit denken

Elk onderwerp, elke uitspraak van een docent – zelfs een blik in de ogen – is potentieel een micro-agressie in de ogen van studenten met sterke social justice overtuigingen. De gretigheid om hierover te klagen en de docent ‘aan te geven’ neemt toe. Diversiteitsbeleid stimuleert dit, want ook Diversity Officers bewijzen graag hun bestaansrecht.

Journalist Wierd Duk deelde op 7 september 2021 op Twitter een filmpje van actievoerende studenten van het University College Utrecht die een lange lijst eisen oplazen die vrijwel één op één overeenkwamen met die van studenten aan Amerikaanse universiteiten. De UCU-studenten riepen leuzen tegen lang overleden ‘witte’ filosofen en natuurkundigen: ‘Fuck Locke, fuck Voltaire and fuck Newton too!’

Docenten van de afdeling Politicologie van de Universiteit van Amsterdam plaatsten op 15 juni 2020 een open brief waarin ze zichzelf medeschuldig verklaarden aan het in stand houden van een koloniaal en racistisch onderwijsprogramma.25

Emeritus-hoogleraar politieke theorie Meindert Fennema beschreef het op 7 juli 2020 op het webmagazine Joop.nl van BNNVARA26 als een toestand ‘waarin iedereen het hardgrondig met elkaar eens is’ en alle politieke diversiteit verdwijnt. Hem viel ook op dat vrijwel alle diversiteitsofficieren aan de UvA blank zijn.

Wie ingaat tegen diversiteits- en inclusiviteitsbeleid moet verbaal goed beslagen ter ijs komen. Wat als een docent tegenstander is van aanpassing van curricula en canons? Daar moet wel verborgen racisme achter zitten! Het kan voor docenten erg lastig zijn zich te verdedigen tegen dergelijke subjectieve en op emotie gebaseerde verwijten, zo beschreef het Leidse universiteitsblad Mare op 29 november 2021.27 Vooral docenten die kanttekeningen hadden bij de nadruk op diversiteit wilden liever niet met hun naam in het artikel.

Drijvende factoren achter diversiteitsbeleid

Universiteiten werven om commerciële redenen studenten van buiten Europa. Angelsaksische studenten nemen de woke-canon van thuis mee. Voor universitair docenten uit Angelsaksische landen bij de geesteswetenschappen geldt dat ze in – uiteraard Engelstalige – vergaderingen vaak dominant aanwezig zijn en allerlei eisen stellen over ‘decolonization’ van het curriculum en het taalgebruik in de werkomgeving. En een aantal studenten loopt graag achter modieus-activistische docenten aan. Dit beperkt zich niet tot de geesteswetenschappen maar komt ook voor bij de bèta-vakgroepen.

De meest bepalende factor bij de institutionalisering van het diversiteitsbeleid is de geldstroom. Wetenschappelijke instituten als de KNAW en de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) stimuleren in woord en gebaar dat onderzoeksvoorstellen met labels als ‘inclusiviteit’, ‘anti-discriminatie’ of ‘ongelijkheid’ financiering krijgen.

De NWO streeft als belangrijkste verdeler van onderzoeksgeld sinds 2021 naar het ‘inclusief beoordelen’ 28 van onderzoeksplannen en waarschuwt voor ‘bevooroordeeld taalgebruik’ en voor ‘onbewuste overtuigingen’ die leiden tot een ‘eenzijdig ideaalbeeld’.

De toekenning in 2021 van een NWO-Stevinpremie van 2,5 miljoen aan Judi Mesman – hoogleraar in de interdisciplinaire studie van maatschappelijke uitdagingen – werd door de Stevincommissie mede gemotiveerd vanuit Mesmans strijd tegen racisme in het hoger onderwijs en haar onderzoek naar interetnische vooroordelen bij jonge Nederlandse kinderen.

President Ineke Sluiter van de KNAW liet zich in 2020 lovend uit over de doelstelling van minister Van Engelshoven om diversiteit en inclusie beter te verankeren in de beoordeling van onderzoeksvoorstellen en accreditaties: ‘Wij willen dat dit lukt en we zijn gemotiveerd om dit te laten lukken!’ 29 Onderzoekers zullen dan sneller geneigd zijn om in onderzoeksvoorstellen naar diversiteit verwijzende termen en sleutelwoorden op te nemen – al is het maar als een vorm van academische marketing. ‘Niet iedereen die woke is wil polariseren,’ zei Sluiter in haar functie als KNAW-hoofd bij de Diversity & Inclusion Week in oktober 2021 aan de TU Delft. Tegen een journalist van het blad Science 30 zei ze op 4 oktober 2021 bovendien:

‘Dé woke-beweging bestaat vermoedelijk niet. Maar zeker zien we een opleving van omgevingsbewustzijn en oproep tot rechtvaardigheid en gelijkwaardigheid onder de huidige generatie studenten. Dat juich ik toe! Ik heb er een sterke voorkeur voor om allereerst te kijken naar de goede kanten van ‘woke en naar de beste voorbeelden.’

Gevaar academische vrijheid?

Historicus Steije Hofhuis stelde in een opinieartikel van 26 februari 2021 in NRC dat instituten als de KNAW de academische vrijheid juist te weinig beschermen. Zo spreekt de KNAW in zijn rapport Academische vrijheid in Nederland van 202131 omstandig over het belang van ‘een veilige omgeving’ voor studenten en – wederom – van diversiteit en inclusiviteit. Hofhuis is er niet gerust op dat die diversiteit zich ook uitstrekt tot onderzoeksresultaten: ‘Want wat als een naar waarheid vorsende wetenschapper conclusies trekt die volgens collega’s niet bijdragen aan ‘diversiteit’ en ‘inclusie’?’

KNAW benoemt wel het gevaar van zelfcensuur, maar wijst vooral op druk op wetenschappers via boze reacties op Twitter en Facebook – niet op druk op wetenschappers van ‘binnenuit’ de universiteiten. De KNAW benoemt dat studenten soms oproepen tot deplatforming (desinviteren, of het spreken beletten) van sprekers – wat woke-studenten bijvoorbeeld deden toen rechtsgeleerde en oud FVD-senator Paul Cliteur in 2021 in Groningen zou komen spreken. De KNAW stelt tegelijk – zonder bronvermelding – dat een aantal studenten zou zijn betrokken bij een ‘meldpunt linkse indoctrinatie’ van het Forum voor Democratie. De KNAW benoemt niet dat de diversiteitsvoorwaarden die geldschieters als het ministerie van OCW en de NWO stellen op zichzelf al neerkomen op subtiele politieke beïnvloeding.

Bourgeois verzetshelden?

Politieke onrust op universiteiten is niets nieuws. De bezetting van het Maagdenhuis in 2015 was een imitatie van de eerdere bezetting in 1969. Destijds kwam schrijver Harry Mulisch zijn steun betuigen, in 2015 was het rapper Typhoon die het studentenprotest kwam steunen.

Studenten intimideerden (‘cancelden’) in 1969 de eerbiedwaardige politicoloog Hans Daudt omdat diens colleges niet maatschappelijk relevant genoeg waren. Veel deelnemers aan dat studentenverzet zijn nu huizenbezitters en pensioengerechtigheden uit de hoge middenklasse. Waaien woke-denkbeelden op universiteiten op identieke wijze over?

Moed

Anders dan met het linkse activistische gedachtengoed in de jaren zeventig is het woke-denken in een paar jaar tijd al stevig geïnstitutionaliseerd bij universiteiten. Van de pijnkreten van de studenten uit 2015 over de afnemende kwaliteit van het onderwijs door bezuinigingen is weinig meer vernomen, van hun woke-stokpaardjes des te meer. In plaats van meer studietijd en betere onderwijskwaliteit kregen studenten te maken met diversiteitsmantra’s en moralisering van de wetenschap. DUB beschreef in 2022 hoe Van Engelshoven aan het begin van haar termijn als minister naast diversiteitsplannen vooral kortingen en bezuinigingen in de aanbieding had.32

Tekenend is dat commentatoren het als moedig zagen dat Henk Kummeling de academische vrijheid verdedigde. Als dat al moedig is voor een rector magnificus, hoe moeilijk moet het dan zijn voor een universitair docent met een jaarcontract en onzekerheid over verlenging ervan?

Witte schuld, zonder vergeving

‘Wit’ is schuldig en moet niet proberen daar onderuit te komen. Hoe het activisten weinig moeite kost media en politici een schuldgevoel aan te praten.Tot een democratisch debatÇkwam het zelden.

In 2006 riep premier Balkenende tijdens de algemene beschouwingen in de Tweede Kamer uit:33 ‘Ik begrijp niet waarom u hier zo negatief en vervelend over doet. Laten we blij zijn met elkaar! Laten wij optimistisch zijn! Laten we zeggen: Nederland kan het weer! Die VOC-mentaliteit, over grenzen heen kijken, dynamiek! Toch?’ Een deel van de Kamer, met name het deel waar de linkse partijen zaten, trakteerde Balkenende op luid hoongelach. Van woke had nog niemand gehoord.

Een vast thema in het social justice-denken is het idee dat ‘witte’ mensen, Nederlandse incluis, zich rekenschap moeten geven van eeuwen van onderdrukking en kolonisering van ‘gekleurde’ mensen.

Het idee gaat terug tot de Amerikaanse zwarte schrijver James Baldwin die in 1965 The White Man’s Guilt schreef over wit schuldgevoel én over het onvermogen van progressieve blanke Amerikanen hun eigen racisme onder ogen te zien.

Politici als toenmalig minister van Onderwijs Ingrid van Engelshoven (D66) raakten de afgelopen jaren overtuigd dat Nederland meer aandacht moest besteden aan de zwarte bladzijden uit zijn geschiedenis. Online magazine De Correspondent prentte zijn lezers op 20 juni 2020 in dat we als Nederlanders ‘Onze welvaart deels danken aan het plunderen en koloniseren van andere landen’. Is het koloniale verleden de nieuwe erfzonde?

Gekrakeel over Mauritshuis

NRC beschrijft op 23 januari 2018 hoe het weghalen van een buste van Johan Maurits van Nassau, naamgever van het Mauritshuis in Den Haag, leidde tot politiek gekrakeel.34 Maurits zou fout zijn wegens zijn rol in de slavenhandel in Brazilië in de 17e eeuw en het museum zou zijn gezwicht voor druk van activisten.

Premier Mark Rutte noemde het bij radioprogramma Met het Oog op Morgen ‘een gekke stap’ en vroeg zich af waarom het museum, dat naast zijn werkplek in het Torentje aan het Binnenhof ligt, dan zijn naam niet veranderde. NRC smaalde in het hoofdredactioneel commentaar van 23 januari 2018 dat Rutte zich hiermee aansloot bij ‘gezondverstandkrant’ De Telegraaf die sprak van een ‘beeldenstorm’.35

Directrice van het Mauritshuis Emilie Gordenker kwam in het televisieprogramma Buitenhof uitleggen dat de buste niet was verwijderd maar vervangen door een expositie over Maurits waarin zowel de goede als de slechte kanten van de man zijn belicht. Gordenker meende dat de discussie op scherp was komen te staan onder invloed van discussie over scholen zoals de J.P Coenschool in Amsterdam-Oost – naar eigen zeggen ‘een multiculturele school in een bijzondere buurt met visie en uitstraling van tolerantie en verscheidenheid’ – die had aankondigd van naam te willen veranderen vanwege het koloniale verleden van de naamgever.

Schuldbewustheid

Progressief Nederland geneert zich overigens al sinds de jaren zeventig voor het Nederlandse koloniale verleden. Op 7 maart 2012 stelde Chris van der Heijden in De Groene Amsterdammer ‘De Zwarte Canon van de Nederlandse geschiedenis’ op.36 Hij noemde daarin zowel de slavernij en de ‘politionele acties’ in Nederlands-Indië als Srebrenica, Nederlands antisemitisme en wangedrag van de Oranjes.

In 2019 schreef burgemeester van Amsterdam Femke Halsema in het voorwoord van het boek Sociëteit van Suriname het volgende: ‘Met open ogen naar de geschiedenis kijken en de doorwerking ervan onderzoeken zijn de basis voor het bestrijden van racisme en discriminatie die in Amsterdam nog te vaak voorkomen.’

Halsema schoof in 2017 samen met directeur Taco Dibbets van het Rijksmuseum aan bij een uitzending van televisieprogramma Buitenhof om het boetekleed aan te trekken over de zwarte bladzijden uit de Nederlandse geschiedenis. BIJ1-sympathisant Sander Philipse vond het nog niet ver genoeg gaan en noemde het optreden van Halsema ‘een Nederlands Wir haben es nicht gewußt’ van mensen die ‘heel hard schreeuwen dat ze vooral niet schuldig zijn, en hun voorouders ook niet’. 37