Wierd duk in nederland

Reportages uit een land op drift
Wierd Duk

ISBN 9789461853301

Ook verkrijgbaar als eBook

1e druk december 2022

Vormgeving: Eric Jan van Dorp

Redactie: Andy Arnts

Omslagfoto: Rias Immink

Een uitgave van:

Uitgeverij Blauwburgwal, Amsterdam
info@blauwburgwal.nl

www. blauwburgwal.nl

Copyright©2022 Wierd Duk / De Telegraaf

Copyright©2022 Uitgeverij Blauwburgwal (deze uitgave)

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

Wierd Duk in

Nederland

Reportages uit een land op drift

UITGEVERIJ blauwburgwal

VOORWOORD 

Reizen door het land van Rutte

Nederland in de nadagen van Mark Rutte, de man zonder visie, is een land op drift. Grote aantallen burgers voelen zich ontheemd, of erger, zij voelen zich letterlijk bedreigd in hun bestaan, zoals de boeren en de vissers. Er is sprake van vergaande polarisatie, die vooral zichtbaar is op sociale media, waar men elkaar - van links tot rechts - met kennelijk genoegen uitmaakt voor rotte vis.

Het vertrouwen in de politiek is laag: minder dan de helft van de kiezers heeft nog geloof in het probleemoplossend vermogen van regering en Tweede Kamer. Steevast wordt bij het zoeken naar redenen voor dit afkalvende vertrouwen verwezen naar de crises die onze samenleving de afgelopen jaren hebben geraakt: van de toeslagenaffaire en de afhandeling van de bevingsschade in de provincie Groningen tot de - met name in de landelijke gebieden - breed gedragen onvrede over het stikstofbeleid, de energiecrisis en de problemen waar de hoge inflatie huishoudens voor stelt. Veel mensen hebben het financieel zwaar: het aantal Nederlanders dat elke maand maar net kan rondkomen steeg van 35 procent in 2021 naar 43 procent in 2022.

Doorheen al deze kwesties speelt de telkens opflakkerende vraag naar de identiteit van Nederland: wie zijn wij? De aanhoudende en massale immigratie, met name ook uit niet-westerse landen, heeft van Nederland een multi-etnische en multi-religieuze samenleving gemaakt, waarin het vinden van consensus over heikele thema’s niet langer vanzelfsprekend is. Er woedt bovendien een heuse, uit de Verenigde Staten overgewaaide, cultuuroorlog waarin luidruchtige activisten uit minderheidsgroepen niet enkel het woord opeisen, maar tevens ‘witte’ Nederlanders, die generiek ‘racistisch’ zouden zijn, het spreekrecht willen ontzeggen.

De ‘woke’-ideologie en de daarmee gepaard gaande ‘cancel-cultuur’ heeft in snel tempo bezitgenomen van het hoger onderwijs, politiek, bestuur, delen van het bedrijfsleven, cultuur en media. Wat begon met een aanval door een kleine groep ‘antiracisten’ op de figuur van Zwarte Piet, manifesteert zich inmiddels onder de modieuze paraplu-termen ‘diversiteit’ en ‘inclusiviteit’ als een stille revolutie binnen tal van publieke instituties.

Al deze ontwikkelingen hebben tot gevolg dat een grote groep Nederlanders in de loop der jaren is ‘afgehaakt’. Historicus René Cuperus en electoraal-geograaf Josse de Voogd brachten die buitenstaanders, wier belangen politiek nauwelijks worden vertegenwoordigd, in kaart in hun Atlas van Afgehaakt Nederland.

Het zijn met name ouderen en lager- en middelbaar opgeleiden, met verschillende etnische achtergronden, die zich niet herkennen in het verhaal van de hoogopgeleide bestuurselite. Josse de Voogd: “Je vindt die mensen niet alleen bij de onderklasse in de stedelijke achterstandswijken of op het platteland van Oost-Groningen, wat het gangbare beeld is. Maar juist ook onder de kwetsbare lagere middengroepen in middelgrote gemeenten als Helmond, Almelo of Roosendaal.” Dit zijn de kiezers van wat de twee onderzoekers de ‘buitenstaander-partijen’ noemen: van PVV en FvD tot BBB, SP en DENK.

Vijf jaar geleden besloot ik, daartoe in staat gesteld door hoofdredacteur Paul Jansen van De Telegraaf, om wekelijks het land in te trekken, van Groningen tot de Randstad en Limburg, op zoek naar de verhalen van ‘gewone’ Nederlanders. Wat speelt zich wérkelijk af in ons land, was de vraag die ik mij daarbij stelde. Die verhalen worden sindsdien op de donderdagen gepubliceerd, onder de rubrieksnaam In Nederland.

Ik keek in zekere zin met de blik van een buitenstaander naar Nederland en de Nederlanders. Bijna twintig jaar was ik werkzaam geweest in het buitenland, eerst in de voormalige Sovjet-Unie, waar ik een imperium ten onder zag gaan; daarna in Duitsland, dat sinds 2015 worstelt met de instroom en de integratie van honderdduizenden vreemdelingen. Merkels ‘Wir schaffen das’ had voor de gewone man en voor de Duitse verzorgingsstaat grote consequenties.

Ik was teruggekeerd naar Nederland in de overtuiging dat men hier, in tegenstelling tot in Rusland, waar in de jaren ’90 in de straten van Moskou een korte burgeroorlog werd uitgevochten, altijd zou terugkeren tot die typisch Nederlandse consensus. Maar daarvan bleek, tot mijn aanvankelijke verbazing, geen sprake (meer): in ons land woedt tot de dag van vandaag een loopgravenoorlog, die tijdens de jaren van de pandemie in volle omvang zichtbaar werd.

Tijdens die corona-periode werd ook duidelijk hoe weinig er nodig is voor de media om de kant van de macht te kiezen. Bijna alle kranten, talkshows en nieuwsrubrieken - op een enkele kritische uitzondering na - ondersteunden het narratief van kabinet en RIVM inzake Covid. Critici van het regeringsbeleid - onder hen ook erkende academici - werden gemarginaliseerd en verdacht gemaakt en in het ergste geval weggezet als ‘wappies’ (toegegeven: er liepen ook vreemde vogels mee onder de betogers tegen de corona-maatregelen).

Ik ergerde mij aan de eenzijdige berichtgeving en wilde in mijn reportages ook een stem geven aan de buitenstaanders, over wie door hoogopgeleiden vaak op een denigrerende manier wordt gesproken en die, áls ze al in de media opduiken, niet zelden verdacht worden gemaakt en worden geïntimideerd: omdat ze overheidsbeleid niet klakkeloos volgen, omdat ze er behoudende opvattingen op na houden - bijvoorbeeld over transgenderisme of abortus - omdat ze Nederlandse tradities koesteren, omdat ze zich minder eloquent uitdrukken, omdat ze vlees eten, graag auto rijden en vuurwerk afsteken, kortom, omdat zij zich verzetten tegen het ‘agressieve beschavingsoffensief van de hoger opgeleiden tegen hun levensstijl’ (dixit René Cuperus).

Die zoektocht naar het hart van Nederland begon eind 2017 rond het moment dat de Friese onderneemster Jenny Douwes een video-oproep deed aan haar streekgenoten om te demonstreren tegen de komst van de actiegroep Kick Out Zwarte Piet (KOZP) naar Dokkum. Daar zou dat jaar de nationale intocht van Sinterklaas plaatshebben. Douwes vreesde voor de veiligheid van de kinderen op de route als er rellen zouden uitbreken - wat niet ondenkbaar was.

Haar oproep leidde tot de blokkade van de A7 door een grote groep ‘blokkeerfriezen’, die nationaal grote aandacht trok en die de Friese actievoerders op een reusachtig aantal steunbetuigingen uit het hele land - naast felle kritiek - kwam te staan. Met het beeld van die vastberaden Friezen, die bussen vol anti-Zwarte Piet activisten tegenhielden bij Joure, stond de cultuuroorlog in Nederland in één klap op ieders netvlies.

Dit boek, waarin verhalen zijn opgenomen die ik de afgelopen vijf jaar schreef voor De Telegraaf, eindigt met een gesprek met Jenny Douwes, die onder meer terugblikt op haar aandeel in de snelwegblokkade, waarvoor zij werd veroordeeld tot een taakstraf van 90 uur. Zij richt zich tegenwoordig, naast haar bedrijfsactiviteiten, hoofdzakelijk op de bescherming en promotie van de Friese taal en van Fries cultureel erfgoed. Net als veel andere inwoners van de landelijke gebieden - de somewheres, die hechten aan hun wortels en die zich het meest thuis voelen in hun lokale gemeenschap - heeft Douwes zich grotendeels teruggetrokken in eigen kring. Van daaruit volgt zij met verbazing en soms met verbijstering de ontwikkelingen in een land dat ingrijpende veranderingen doormaakt - alleen al fysiek, gelet op het enorme aantal windmolens dat het landschap inmiddels ontsiert - en dat voor veel Nederlanders nagenoeg onherkenbaar dreigt te worden.

Die drastische veranderingen worden geïnitieerd en aangejaagd door de anywheres: de hoogopgeleide (meest) randstedelingen, die in dit land kabinet na kabinet de dienst uitmaken, die niet alleen Nederland maar de wereld beschouwen als hun thuis en voor wie landsgrenzen relikwieën zijn uit een donker - want ‘nationalistisch’ - verleden.

In dit boek hoop ik die veranderingen in kaart te brengen en mede een gezicht te geven aan de vele Nederlanders die zich ontheemd voelen in eigen land en wier zorgen slecht doordringen tot het Binnenhof en het Mediapark, de machtsbolwerken van de anywheres. Die Nederlanders passen zich aan, zo goed en zo kwaad als het gaat: aan de veranderde omstandigheden en aan de kennelijke eisen van de tijd. Maar onder de oppervlakte broeit bij hen de weerstand.

Dank

Mijn dank gaat uit naar de hoofdredactie van De Telegraaf, die het mij mogelijk maakt om wekelijks een blik op weer een ander deel van Nederland te werpen, en naar de fotografen die mij hierbij begeleiden, in het bijzonder Rias Immink en René Bouwman. Dank ook aan de vormgevers en eindredacteuren, die telkens weer in staat blijken om mijn te lange teksten tóch fraai over de pagina te verdelen.

Bovenal gaat mijn dank uit naar al die mensen, die bereid waren en zijn om met mij te spreken en die daarmee niet zelden het risico lopen om binnen de eigen familie-, kennissen- en werkkring te worden bekritiseerd - of zelfs beschimpt en buitengesloten - om de opvattingen die zij met mij delen. Zij zijn het die dit boek mogelijk maken.

Zij zijn met velen, vaak worden zij slecht gehoord of niet begrepen. Aan hen draag ik dit boek op.

* * * * *

‘Wij zijn geen slachtoffers’

Kun je als ’mens van kleur’ pleiten voor meer aandacht voor het Nederlandse slavernijverleden, zonder te polariseren? “Waarom zou ik herstelbetalingen moeten krijgen?”

Caïssa Schotborg (44) leefde lang tussen twee werelden: de Cariben en Nederland. “Ik ben op m’n 17e naar Nederland gekomen om te studeren. Daarna terug naar Aruba, waar ik weer dertien jaar heb gewoond. Maar ik had heimwee, miste de vrijheid en het individualisme in Nederland.” Nu leeft en werkt ze - als ambulant begeleider - al weer enkele jaren in Groningen.

Caïssa volgt het debat over het Nederlandse slavernijverleden - met de vraag om excuses (en herstelbetalingen) - en verbaasde zich over de eis van het Landelijk Platform Slavernijverleden om aan iedere nazaat van ‘tot slaaf gemaakten’ veertigduizend euro toe te kennen. ’Ik schaam me plaatsvervangend dood voor mijn voorouders voor dit soort mensen’, schreef Caïssa op sociale media.

Waarom? “Ik vind het onethisch om over de rug van onze voorouders - ook onder die van mij waren slaven - geld te eisen. Ik heb zelf toch geen negatieve gevolgen ondervonden van de slavernij? Geef dat geld uit aan educatie, op school, in een slavernijmuseum.”

Officiële excuses door de Nederlandse staat vindt Caïssa, die een mix is van zwart en blank, wel zinvol. “Als je begrip wilt tonen voor elkaar en op gelijke voet verder wilt, dan is dat belangrijk. Kijk hoe Mandela het heeft gedaan, zijn verzoeningspogingen in Zuid-Afrika kunnen een voorbeeld zijn.”

Zoals Caïssa Schotborg denken meer gematigde ‘Nederlanders van kleur’. Zij voelen weinig verwantschap met het radicalisme van veel zwarte activisten. “Zoals Sylvana Simons het aanpakt, dat geschreeuw, dat werkt averechts”, zegt Rafi Blom (43) uit Druten. “Ik herken mijzelf daar niet in. Ik denk dan: jullie doen net alsof het hier Amerika is of Zuid-Afrika, terwijl, er is geen toleranter land dan Nederland.”

Rafi’s zus Naomi (37) valt haar bij: “Die activisten zijn een klein groepje, maar doordat ze zo hard schreeuwen lijkt het net alsof alle donkere mensen zo denken.”

De zussen kwamen als adoptiekinderen vanuit Haïti naar Nederland. Rafi: “We zijn, als nazaten van slaven, letterlijk gered van de hongerdood.” Misschien is hun beeld van ons land daarom zo positief? Rafi: “De kritiek op Nederlanders doet mij pijn. Overal waar ik hier heb gewoond ben ik door blanken liefdevol opgevangen. Natuurlijk komt discriminatie voor, maar Nederland is geen racistisch land.” Naomi, die werkt als tandartsassistente: “Ik maak grappen over dat vermeende racisme en trakteer op m’n werk op negerzoenen als ik jarig ben. Of als mensen iets kwijt zijn, zeg ik schuldbewust: ‘Euh...’. Meestal liggen ze dan dubbel.”

Rafi, die lang als stewardess werkte, voelt zich vaak meer gediscrimineerd door donkere mensen dan door blanken. “Ik ben in hun ogen te wit, te mager, m’n kont is niet groot genoeg, ik praat ‘te wit’, we hebben white privilege want onze ouders zijn wit, mijn man is wit en daarom roepen ze ‘kun je niet iemand van je eigen kleur vinden?’.” Naomi, lachend: “Ik was op vakantie op Curaçao waar de schoonmaakster, die een lichtere huidskleur had dan ik, mij begon te commanderen. Als je donkerder bent, redeneren zij, ben je automatisch ondergeschikt. Haha, nota bene in mijn hotelkamer!”

Dit soort nuances ontgaan blanken vaak, en ze komen zwarte activisten, die ‘blanken’ generiek aanwijzen als ’schuldig’, niet goed uit. Rafi: “Daarom ben ik ook wantrouwend over die slavernij-excuses. Hoe oprecht en gemeend is zo’n excuus? Wordt het niet afgedwongen?”

Ook bij de Amsterdamse dansleraar en auteur Henk Bakboord (61), van Creools-joods-Chinese afkomst, roept de vraag om excuses en herstelbetalingen vragen op. “Wie mag zich in 2022 nog een nazaat noemen en wie gaat dat bepalen? De eis van individuele herstelbetalingen lijkt mij volkomen onuitvoerbaar.” Excuses vindt hij wel op z’n plaats want dat Nederlandse slavernijverleden is natuurlijk onbetwistbaar een schandvlek. Bakboord, die op z’n 6e uit Suriname naar Nederland kwam: “Eerlijk: ik heb zelf ook een tijd rondgelopen met anti-Hollandse sentimenten, puur vanuit frustratie want de Nederlanders waren berucht als de meest meedogenloze slavenhouders. Maar het waren ook de blanken die de slavernij afschaften.”

In zijn jongere jaren werd Bakboord, die naam maakte als een van de eerste breakdancers van Nederland, regelmatig geconfronteerd met racisme: “‘Kankerneger, rot op naar je land!’ kreeg ik dan te horen. Of mensen die aan m’n haar gingen zitten. Het was echt spitsroeden lopen. Wat dat betreft is er hier enorm veel veranderd, het begrip is nu zoveel groter. Dat is wel hoopgevend. Dat is ook te danken aan die activisten: wij zijn en blijven hier, dit zijn wij.”

Alleen excuses voor de slavernij vindt Bakboord onvoldoende. Hij sluit zich aan bij Caïssa Schotborg. “Een slavernijmuseum, zou er moeten komen, waar Nederland de hand in eigen boezem steekt, en beter onderwijs over het slavernijverleden, met nieuw lesmateriaal. De inzet moet zijn: wat kunnen we doen om te voorkomen dat zoiets ooit weer gebeurt?”

Dan moet ook de huidige polarisatie stoppen, vindt Caïssa Schotborg. “We horen juist nader tot elkaar te komen. Ik ben niet opgevoed met haat naar blanken toe, of met het bewustzijn dat wij anders zouden zijn wegens onze huidskleur. In onze familie telt alleen: wie is een goed mens? De slachtofferrol die veel donkere mensen aannemen helpt totaal niet. ”

Dat zijn ook Rafi en Naomi roerend met haar eens. Naomi: “Je wordt in die rol gedrukt. Ik was bij de aankomst van Sinterklaas en vóelde het ongemak om me heen. ‘Het is toch wat hé, dat met Zwarte Piet?’ zei iemand.” Rafi Blom: “Wij zijn geen slachtoffer. Het zegt toch genoeg dat de slavernij ooit door blanken is afgeschaft? Dat laat zien dat verandering mogelijk is. Is dat niet mooi?”

Gepubliceerd: 24-11-2022

‘God, waar ben je nou?’

De Nederlandse visserij heeft het moeilijk. Door de hoge brandstofprijzen en de strenge regelgeving zien veel vissers geen perspectief meer. “Ik lig ‘s nachts te malen.”

Hij slaapt slecht, bekent Jan de Boer (50). “Om vijf uur word ik wakker en dan begin ik te malen. Dan ga ik er maar af en doe een bakkie.” De Boer is een visserman van Urk. Maar hoelang nog? “Met de huidige prijzen voor de gasolie is het, denk ik, voor 90 procent van de vloot voor de kerst einde verhaal. In landen om ons heen krijgen de vissers compensatie, wij niet.”

De UK-197 is de boomkorkotter van Jan en diens broer Meindert. “We varen met nog een broer, Freek, mijn zoon Cees, schoonzoon Cornelis en matroos Gerrit.” De vraag of het bedrijf van De Boer toekomst heeft, speelt al langer. Steeds strengere regelgeving, de uitdijende windmolenparken op zee - met als gevolg minder visgronden - de voortdurende strijd met milieuactivisten, nauwelijks tot geen overheidssteun, gebrek aan personeel: veel vissers zien geen perspectief meer en laten zich uitkopen.

Ook de UK-197 is aangemeld voor sanering. Onder voorbehoud, dat wel. De twijfel knaagt. “Mijn vader zei vanochtend nog: wat gaan we nou doen? Dan heb je, zoals wij, dertig jaar een bedrijf gehad en dat is het dan”, zegt Jan. Het doet hem zichtbaar pijn. “Soms vraag ik me af hoe we ooit in deze nachtmerrie terecht zijn gekomen.”

Ze varen van maandag tot vrijdag. Laatst keek hij op een vrijdagmiddag achterom; de vis was gelost, de boot schoongemaakt, de bemanning ging op huis aan. “Ik loop van de steiger af, alle jongens waren al weg en ik zie daar mijn schip liggen te glinsteren: schoon, netjes. Ach jongen, dan brandt mijn hart. Moet ik dit nou opgeven, waar ik mijn hele leven voor heb gegeven? We zeggen op Urk: als er een deur dichtgaat, gaat elders een raampje open. Maar ik zie geen raampjes meer.”

Extra wrang: de gesaneerde schepen gaan naar de sloop. “En van het geld dat we ervoor krijgen, mogen we geen andere initiatieven in de visserij ontplooien.” Vaak denkt hij, net als veel van zijn collega’s: de overheid wil domweg van die lastige vissers af, net als van de boeren. “Maar laat ze dat dan openlijk zeggen.”

Veel van wat de vissers de laatste jaren overkwam, voelde al zo onrechtvaardig. “Daar ligt voor vier ton aan investeringen”, zegt De Boer en hij wijst op de restanten van de pulstechnologie, die in de loods zijn opgeslagen. De jaren dat ze konden pulsvissen was een gouden tijd: lichtere vistuigen, minder slepen, veel minder brandstofverbruik. “Vanaf dag één ging het goed. ‘Zo kunnen we honderd worden op zee’, zeiden mijn zoons.”

Maar de EU verbood de innovatieve technologie. De Boer, hoofdschuddend: “Alles weg, zomaar. En nu staan die spullen hier te rotten. Je stompt af door zo veel onrecht. Ik denk weleens: ik zal blij zijn als ik ervan af ben. Tegenwoordig lig ik in mijn kooi de toeren van de motor te tellen: oei, daar gaat-ie weer, al die dure brandstof. Wil ik dit nog? En wil ik dit mijn drie zoons aandoen? Maar ook bij hen zit het vissen in de genen. Ik vind het zo zonde voor die jongens.”

Wat de bureaucraten in Den Haag en Brussel maar niet lijken te begrijpen, zegt Jan de Boer, er gaan door de saneringen hele gemeenschappen kapot. “Visserman zijn is a way of life.”

Dat leven ziet er zo uit: op vrijdag varen de mannen terug naar de haven: naar IJmuiden, Den Helder, de Eemshaven (‘Afhankelijk van waar we in de buurt zijn’) en ze rijden naar huis. “Het weekend zijn we op Urk. Op zaterdag gaan we naar mijn schoonmoeder en mijn moeder en op zondag naar de kerk. Na de ochtendkerkdienst komen onze zes kinderen met aanhang op bezoek en na de avondkerkdienst eten we brood. Vanaf een uur of acht is iedereen weg en hoor je het suizen van de stilte. We wachten dan op twaalf uur, want klokslag middernacht stappen we in het busje en rijden naar de haven.”

Diezelfde nacht gaan de boten alweer de zee op. “Eerst komen we bij elkaar in de kombuis en lezen een stukje uit de Bijbel. Zo beginnen we de week. En dan stomen we een uur of twee, drie naar de visserij.”

Af en toe denkt hij ‘zit ik niet te veel in die visserijbubbel?’, maar die twijfel duurt nooit lang. “Dit is zo’n hechte wereld. Ik houd van onze tradities en daar wil ik niet van afwijken.” Niet dat het op zee nog zo vrij voelt als ooit. “Ze controleren nu behalve met inspectieboten ook met drones en vliegtuigen. Je wordt altijd geobserveerd.”

Op zee - in deze maanden vist de UK-197 vooral in de Duitse Bocht - zien ze de windmolenparken. “De eerste keer dat tegen ons werd geroepen ‘u mag hier niet meer vissen’, dachten we: ‘Dat zullen we nog weleens zien’ en ging de hele vloot er nog gewoon doorheen. De tweede week lag er een kustwachtboot, die bekeuringen uitdeelde. De derde week kwam er geen kotter meer in dat gebied. Nog een week later zie je daar een grote boot met onderdelen en drie maanden later staat er een windmolenpark. Zo gaat dat. Weg visgebied.”

Van die vloot van ooit veertig Urker boomkorkotters die visten in de Duitse Bocht, zijn er nog een stuk of vijf, zes over. Langzaam maar zeker komt er een einde aan de wereld van vissermannen als Jan de Boer. Soms twijfelt hij aan zijn geloof, bekent Jan. “Waar ben je nou, God?, denk ik dan. Is dit een beproeving die wij moeten doorstaan? Hadden wij het te goed? Maar vooralsnog komt het antwoord niet.”

Gepubliceerd: 20-10-2022

Het verdriet van Groningen

‘Groningen is het afvoerputje van Nederland’. Het is voor veel Groningers een bittere constatering. De omgang met de gasbevingen en de huidige asielcrisis hebben het vertrouwen in de landelijke overheid enorm geschaad. “Dit komt niet meer goed.”

“Zoutkamp is maar een klein dorp, waar in korte tijd honderden asielzoekers zijn bijgekomen”, zegt Niels Visser (39). “Dat is niet niks. Veel van de mannen zijn doordeweeks weg: ze zijn op zee aan het vissen, of ze zitten op de vrachtwagen zoals ik. Dan laat je op maandag je gezin achter met een gevoel van onveiligheid.

Dat onveilige gevoel is geen inbeelding, vertelt Daan Oostindiën (40) van Dorpsbelangen Zoutkamp. “Er is concreet overlast. Mijn dochter van 9 ging naar de supermarkt, maar kwam weer terug omdat ze niet verder durfde: mannelijke asielzoekers waren haar aan het filmen. Bij de jachthaven zijn ze aan het dealen, sommigen doen hun behoefte in het openbaar, ze kruipen in auto’s en staan ineens in je woning.”

Het zijn asielzoekers uit de noodopvanglocatie De Marnewaard, op enkele kilometers afstand van het dorp. Met name bij de lokale supermarkt was het de afgelopen tijd raak. Reden voor de gemeente Het Hogeland om extra handhavers in te schakelen.

De Marnewaard werd in gebruik genomen voor asielzoekers voor wie in het overvolle aanmeldcentrum in Ter Apel geen plek is. Er zijn er nu 600, Zoutkamp heeft 1200 inwoners. Inwoners voelen zich overvallen. Daan Oostindiën: “Het gaat op het dorp nergens anders meer over. We zijn gewoon het afvoerputje van Nederland. Het vertrouwen in de overheid is hier al zo laag. Wij zijn een vissersdorp en de visserij wordt hier weggesaneerd; vervolgens hebben we hier mensen met aardbevingsschade, maar als enige kern in de gemeente kunnen wij geen aanspraak maken op de 10.000 euro bevingsgelden. Terwijl ik amper mensen ken die géén schade hebben.” Dan, sarcastisch: “Maar wij hebben de asielzoekers, hebben we toch nog iets! Ze zeggen dat dit kampement hier zes maanden zal staan. Ik heb tegen de burgemeester gezegd: geef mij één reden waarom wij nog vertrouwen zouden hebben in jullie beloftes. Dit komt niet meer goed.”

Wie door de provincie rijdt, ziet overal ingrijpende veranderingen. Her en der lopen plukjes asielzoekers door de dorpen en langs de rijkswegen, vaak jonge mannen. Ook het landschap heeft de afgelopen jaren een andere aanblik gekregen.

“Ze hebben de provincie volgeplempt met windmolens en zonneweides”, zegt Rense Sinkgraven (57), filosoof en auteur uit het dorpje Tinallinge. “Het landschap wordt erdoor verwoest. En ondertussen zitten wij opgescheept met een premier - wiens naam ik niet meer wil noemen - die doodleuk erkent dat hij pas in 2018 begreep hoe ernstig de situatie hier was. Zes jaar na de grote beving bij Huizinge! En minister Kamp liet na die beving nog extra veel gas oppompen. Ik hoop dat ze allemaal achter de tralies verdwijnen

Sinkgraven is woest, dat is duidelijk, en zoals hij zijn er veel meer in deze waddenprovincie. Niet verwonderlijk, vindt ook commissaris van de koning René Paas, want: “Groningen is mishandeld door de Staat der Nederlanden.” Voor onderbouwing verwijst Paas naar de verhoren door de parlementaire enquêtecommissie aardgaswinning Groningen. Die maken inderdaad schrijnend duidelijk hoe ver Den Haag mentaal verwijderd is van Groningen, zegt Tweede Kamerlid Sandra Beckerman (SP). Beckerman woont in de stad Groningen en zet zich al jaren in voor de slachtoffers van de aardbevingen. “De Gaskolonie is niet voor niks de titel van een boek over de gaswinning: 88 procent van de opbrengsten ging naar de Randstad, 1 procent naar Groningen. De provincie is gewoon een wingewest.”

Wat de Groningers ook deden, zegt Beckerman, massaal bezochte fakkeloptochten organiseren, naar de rechter stappen: het maakte allemaal bar weinig indruk in Den Haag. Beckerman: “De verhoren laten zien dat de waarheid optioneel was: de Groningers zijn bewust voorgelogen en in gevaar gebracht. Zij krijgen het signaal: elke plek is beter dan deze.”

Dat besef maakt mensen murw, zegt Rense Sinkgraven. “Ik ken Groningers die niet meer boos zijn maar compleet afgestompt. Onze woonboerderij heeft ook schade en je wordt gewoon behandeld als een potentiële fraudeur als je het meldt. Ik voel mij geen Nederlander meer. Wat mij betreft zetten we een hek om de provincie en verklaren we ons onafhankelijk.”

“Weet je wat zo schrijnend is”, zegt Sandra Beckerman. “De meeste Groningers willen juist solidair zijn. Ze zijn ook niet tegen de noodopvang van asielzoekers, maar ze zien ook dat rijkere gemeentes weigeren om een bijdrage te leveren. Natuurlijk vragen ze zich dan af: is het niet een keer genoeg?”

Als je die vraag opwerpt, zegt Daan Oostindiën, krijg je al snel het verwijt een racist en xenofoob te zijn, zoals ook hem overkwam. “Ik zit nu negen jaar bij Dorpsbelangen en we zijn ons alleen nog aan het verdedigen. Het imago van Zoutkamp heeft een behoorlijke deuk opgelopen.”

Niels Visser wijst op de Afghaanse gezinnen, die al langer in Zoutkamp verblijven. “Van hen hebben we geen last. Integendeel, die willen integreren, ze zijn vriendelijk, groeten met ‘moi’. Maar door die raddraaiers is er in Zoutkamp nu onrust die er voorheen nooit was. Daar ben ik behoorlijk van geschrokken.”

Gepubliceerd: 17-10-2022

‘Omarm het tegengeluid’

Als burgemeester stond Bert Blase midden in de samenleving. Nu waarschuwt hij: de ‘politieke elite’ heeft zich gevaarlijk ver verwijderd van de doorsnee burger. “Dit kan uitlopen op een clash.”

Hij komt uit een welgesteld, elitair milieu, vertelt Bert Blase (63). Grootvader was bankier in het Gooi, vader bouwkundig ingenieur. Bert was voorbestemd om dirigent te worden, of hoogleraar. Maar het liep anders. “Toen ik anderhalf was stapte mijn vader uit het leven. Mijn moeder bleef alleen achter met vijf kinderen.” Van een ruim inkomen moest het gezin ineens rondkomen van een weduwepensioen. “We verhuisden naar een andere buurt en gingen een heel ander leven leiden. Ik ging op voetbal en kwam nu ook met kinderen uit volkse milieus in aanraking. Voor mij was dat enorm verrijkend.”

Blase, die in 2018 zijn lidmaatschap van de PvdA opzegde, herkende de onbewuste ‘intellectuele neerbuigendheid’ bij zijn eigen moeder, in de omgang met zijn vriendjes. Zelf zou hij zijn leven lang erop gespitst zijn om anderen niet met minachting te bejegenen. “Ik leerde om daarin bescheiden te zijn.”

Over die kloof tussen de wereld van de welgestelde, hoogopgeleide bestuurders en het ‘gewone’ volk, schreef Blase, die burgemeester was in Alblasserdam, Hardinxveld-Giessendam, Vlaardingen en Heerhugowaard, het pamflet De burger is niet gek: waarom de politieke elite het tegengeluid moet omarmen. “Als dit laatste niet gebeurt”, zegt hij, “loopt het uit op een clash”.

Blase beschrijft in zijn pamflet de wereld van het politiek bestuur, de ‘zittende macht’ als volgt: ‘Het is overduidelijk dat er in deze kringen een bandbreedte is van geaccepteerde opvattingen en politiek-correcte gebruiken. Sympathie tonen voor partijen als de PVV of FvD is uit den boze. Je hebt beperkt begrip voor mensen die zich niet willen laten inenten. Zwarte Piet is verleden tijd. Migratie is een gegeven. Populisme is een bedreiging voor de bestuurbaarheid van het land. Je maakt je zorgen over de verandering van het klimaat. Stikstof is een heftig probleem. Je bent niet kritisch op de EU en de euro. Iedere kanttekening wordt ervaren als ondermijning’.

Blase: “Veel van die beroepspolitici en bestuurders zijn vervreemd geraakt van de samenleving. Als je een tegendraads geluid laat horen, word je gecorrigeerd: door de commissaris van de koning, door collega-burgemeesters, zelfs door de gemeenteraad. Maar als ik met inwoners spreek, hoor ik heel andere geluiden. In Heerhugowaard deed ik het voorstel om burgers behalve op partijen ook op een thema, dat zij belangrijk vonden, te laten stemmen. Iedere inwoner die dat hoorde vond ‘t een goed idee. Maar de politiek wees het af, want ‘wij bepalen de agenda’.”

Als de kloof zo groot is, kan er een sfeer ontstaan waarin opruiers hun kans grijpen, beseft Blase: “Het systeem is in zichzelf gekeerd, de zittende macht is in toenemende mate samengesteld uit universitair opgeleiden en vertegenwoordigt daarmee slechts een deel van de maatschappelijke opvattingen. Tegengeluiden worden bovendien zoveel mogelijk geweerd, kijk naar hoe Pieter Omtzigt de mond werd gesnoerd. Terwijl andere geluiden juist zo verfrissend zijn. Ik zie ook geen enkele reden waarom er bijvoorbeeld niet ergens een PVV-burgemeester zou kunnen aantreden. Integendeel, het zou voor lucht in de samenleving kunnen zorgen.”

De eerste die publiekelijk zijn vinger op ‘de kloof’ legde was Pim Fortuyn, gaat Blase verder. “Dat tegengeluid wordt nu steeds krachtiger en ik vrees dat het moment van die botsing steeds dichterbij komt. Tenzij we alsnog het roer omgooien.”

Wat betekent dat laatste? “In de peilingen zie je dat Omtzigt, met diens pleidooi voor een nieuw sociaal contract, zomaar de grootste partij zou kunnen worden. Waar staat hij voor? Voor een nieuwe verhouding tussen overheid en inwoners, voor de menselijke maat, voor gemeenschapszin, burgerzeggenschap, transparantie. Langs die route kunnen we het goede bestuur weer herstellen.”

Zijn we dat punt van mogelijk herstel niet al voorbij? De middenpartijen zijn ingestort, ook de VVD lijkt een vrije val te maken, rond de PVV hangt een cordon sanitaire, vanuit Forum klinken steeds vaker ondermijnende, anti-democratische geluiden: de ‘verweesde samenleving’ van Fortuyn was in al z’n rauwheid en onzekerheid zelden zo zichtbaar.

Bert Blase houdt hoop: “Die tegenbeweging heeft enorm veel potentieel. Je ziet het terug in de lokale politiek, die vaak al verder is dan de politiek in Den Haag. Daar zit meer vrijdenkend vermogen en creativiteit. Op alle plekken waar ik burgemeester was, behalve in Alblasserdam, waren lokale partijen de grootste. Daarin zie je een doorsnee van de bevolking bij elkaar komen, mensen die lang niet altijd hetzelfde denken, maar die zich wel hebben voorgenomen om naar elkaar te luisteren om met elkaar verder te komen.”

Zo zou het landelijk ook moeten gaan, vindt de oud-burgemeester. Met de beweging Code Oranje pleitte hij al eens, samen met de Haagse ‘ombudspoliticus’ Richard de Mos, op nationaal niveau voor bestuurlijke vernieuwing, voor bindende referenda, het invoeren van burgertoppen, voor de gekozen burgemeester en voor meer directe inspraak van de kiezer op Europees beleid. Wil hij ooit weer aan Kamerverkiezingen meedoen? “Dat hangt ervan af. Je ziet nieuwe partijen als BBB, JA21 en PvdD groeien, dus er komt een soort kantelpunt aan. Ik voel me niet thuis in hokjes, maar als Pieter Omtzigt besluit om mee te doen zal ik hem zeker steunen.”

Vooralsnog coacht Blase jonge wethouders en burgemeesters en hij houdt lezingen en spreekbeurten in het land. “Mede daardoor spreek ik veel mensen.” Wat valt hem op in die gesprekken? “Er woedt een veenbrand. De onvrede is heel breed: tot op de werkvloer van het politie-apparaat bestaat veel ongenoegen, over de leiding en over Den Haag. Dat soort verdeeldheid kan zich gaan uiten als agenten worden geacht op te treden tegen mensen die hun verwanten, vrienden of buren kunnen zijn. Als de onderliggende redenen voor de onvrede niet worden weggenomen, kan zomaar de vlam in de pan slaan.”

Gepubliceerd: 17-11-2022

Na Covid kwam de klap

Covid trekt nog altijd diepe sporen in de samenleving. Een Brabants gezin vraagt op een bijzondere manier om meer aandacht voor de nasleep van de infectie.

Ramp volgde op ramp. Terwijl Ellie Tonen-Verstraten (41) worstelde met de ernstige gevolgen van Covid, kreeg haar vader Jan het bericht dat hij terminaal ziek was. Uitgezaaide longkanker. Dat was afgelopen augustus. “Drie weken na de diagnose is hij overleden”, vertelt Ellie thuis aan tafel in Mill. Moeder Christien (66) is ook aangeschoven. De tranen schieten in haar ogen. “Hij was nog maar 67,5”, zegt Christien, met Brabantse tongval.

Ellie en Christien wilden graag praten omdat Jan met zijn afscheid een laatste goede daad wilde stellen: in plaats van bloemen vroeg hij familie, vrienden en kennissen om te doneren aan de Stichting Long Covid - het syndroom waar Ellie aan lijdt - en de Nederlandse Vereniging voor Autisme. Ellie: “Een neefje van mij, Bart, heeft autisme.” Christien: “Jans oogappel. Hij kan nog niet over opa praten.”

Steeds duidelijker worden de ontwrichtende maatschappelijke gevolgen van long-Covid, een situatie waarin mensen die een Covid-infectie hebben ondergaan niet echt herstellen, soms zelfs verzwakken en uiteindelijk, zoals Ellie Tonen, arbeidsongeschikt raken. Ellie was leerkracht in het basisonderwijs. “Ik werkte vier volle dagen, was energiek, met m’n man Emiel deden we van alles. Hij racet in de MX-5 klasse en elke maand waren we minstens één weekend op de circuits in Zandvoort of Assen te vinden.”

Van die actieve vrouw van weleer is slechts een schim over. Het kost Ellie Tonen duidelijk veel kracht om te praten. Met zachte stem: “Ik ben nooit beter geworden. Alles wat ik doe, kost enorm veel energie.” Energie die ze nauwelijks meer heeft, tweeënhalf jaar nadat zij ziek werd. “Dat was in maart 2020. Getest werd er toen nog niet, maar ik had de symptomen van Covid: was benauwd, had hoofdpijn, moest hoesten en wekenlang had ik hoge koorts, tussen de 39 en 40 graden.”

Vijf weken lag ze in isolatie op haar slaapkamer. Zo ging dat destijds, in die eerste maanden van de pandemie. “We wisten nog niks over het precieze besmettingsgevaar. Als Emiel eten kwam brengen appte hij van tevoren, dan deed ik een mondkapje op en zette hij het eten aan de andere kant van de slaapkamer.” Christien, die een paar straten verderop woont: “Voor de zekerheid kwam Emiel bij ons douchen.”

Eén op de acht Covid-patiënten heeft na drie tot vijf maanden nog klachten: van reuk- en smaakverlies tot benauwdheid, pijn op de borst en een gebrek aan energie. Van de 1200 oud-Covid-patiënten die in de eerste negen maanden van dit jaar bij het UWV een arbeidsongeschiktheidsbeoordeling aanvroegen, werd 84 procent, net als Ellie Tonen, arbeidsongeschikt verklaard. Of deze mensen ooit weer aan het werk kunnen, is onduidelijk omdat over de aard van het post-Covidsyndroom - en dus over een mogelijk effectieve behandeling - nog altijd zo weinig bekend is. Ook in Ellies geval kunnen medisch specialisten niets aantonen. “De longarts in Nijmegen kan niks vinden. Alleen m’n longinhoud was matig.”

Welke klachten bleef zij houden? “Kortademigheid, hoofdpijn, geen concentratie, druk en pijn op de borst, heel snel verhoging, diarree, ontzettend moe.” De thuiszorg komt om haar te douchen. “Daarna ben ik total loss.” Lezen kan ze niet meer. “Ik neem niets op. Na een paar zinnen ben ik de draad kwijt.” Dus is ze gaan ‘hobbyen’. “Naaien, knutselen. Ik doe bijna niks in het huishouden; alleen de was en ik kook in etappes. Om half één ’s middags ga ik voor twee uur naar bed. En ‘s avonds na het eten lig ik op de bank. Dan is het kaarsje meestal wel op.” Moeder Christien: “Het is hopen op een wonder.”

Voor de familie waren de afgelopen jaren een lijdensweg. Eerst Ellie wier leven op z’n kop kwam te staan. Toen het verlies van vader en opa. Ellie: “Door de long-Covid kon ik ook niet zoveel bij papa zijn als ik had gewild. Soms kon ik een dag helemaal niet naar hem toe omdat mijn lichaam niet meer kon.”

Jan Verstraten, die kraandrijver was en 36 jaar bij dezelfde baas werkte, kreeg een waardig afscheid. Ellie en Christien laten, speciaal in die laatste weken gemaakte familie-albums zien, met ook een foto van Jan bij het bedrijf waar hij werkte, omringd door collega’s. “Die kwamen massaal om hem nog een laatste keer te kunnen spreken.”

Ellie wijst op foto’s waarop de pastoor aan haar vader, nog rechtop zittend, de laatste zalving toedient. Op een zonnige dag. “In de tuin, met de familie erbij.”

Hoe snel het ziekteproces verliep, is voor Christien Verstraten nog moeilijk te bevatten. “Op 17 augustus waren we bij de oncoloog. Die vroeg: ‘Heb u nog iets op de planning?’ Toen zei Jan: ‘Ja, we willen 5 september met het hele gezin naar de Beekse Bergen, daar hebben we een safari-huisje gehuurd.’ Toen zei de arts: ‘U moet dichterbij denken.’ Jan keek me aan en zei: ‘De familiedag op 28 augustus.’ (In tranen): Toen zei die man: ‘U moet nóg dichterbij denken.’ Binnen twee weken, was de verwachting, zou het afgelopen zijn.”

In totaal duizend euro werd er opgehaald voor de twee stichtingen. Christien Verstraten: “Er gaat al zo veel naar het kankerfonds, vond Jan, er zijn fondsen die dichter bij ons staan, voor Ellie en voor Bart.” Ellie: “Bij de crematie stonden de collectebussen klaar. Hopelijk krijgen long-Covid en de Stichting hierdoor meer aandacht.” Dat onderzoek is nog volop in ontwikkeling, weet Ellie Tonen. Trouwens, er zijn Covid-ontkenners, die beweren dat long-Covid een ingebeelde ziekte is. Ellie: “Met hen ga ik mij niet bezighouden. Daar heb ik geen energie voor.”

Gepubliceerd: 10-11-2022

Gebroken door de sloophamer

Lang verzetten de bewoners van de Rotterdamse Tweebosbuurt zich tegen de sloop van hun wijk. Tevergeefs. Nu zwijgt ook een markante stem van het protest definitief.

Het is de dag waarop mevrouw Pelger wordt begraven. Grarda Pelger was een monument in de Tweebosbuurt in Rotterdam. Nagenoeg haar hele leven - 83 werd ze - woonde Grarda aan de Hilledijk ‘op Zuid’, op een steenworp afstand van de Kuip, in hetzelfde huis als waarin zij opgroeide en dat aan het einde van haar leven moest worden gesloopt. De oudbouw moest plaatsmaken voor duurdere nieuwbouw, oordeelden gemeente en woningcorporatie Vestia.

Met hart en ziel verzette ‘mevrouw Pelger’, zoals zij in de buurt werd genoemd, zich tegen die afbraak, samen met andere wijkbewoners. Zij werd een van de gezichten van dit volksverzet, dat werd georganiseerd door fotograaf Menno Janssen (62).

Feitelijk, zegt Janssen nu, hebben de permanente onzekerheid over haar toekomst en de stress mevrouw Pelger gebroken. “Zij ging snel achteruit. Ze viel ooit nadat ze een nare brief van Vestia had gekregen, kreeg daarna duizelingen en raakte moeizaam ter been, terwijl ze een paar jaar geleden nog tenniste en fietste en zei: ‘Ik wil 100 worden’.” Uiteindelijk koos mevrouw Pelger, tot verdriet van velen, voor euthanasie. Het verlies grijpt Menno aan: “Oude mensen moet je niet verkassen. Je ziet het elke keer opnieuw.” Hij is door de familie gevraagd om op de begrafenis te spreken.

Menno Janssen is, wat je noemt, zeer sociaal bewogen. Waar in de volkswijken van Rotterdam wordt gesloopt, daar duikt hij op om aan het protest leiding te geven. Tenminste, als de oorspronkelijke - vaak sociaal kwetsbare - bewoners in zijn ogen de dupe dreigen te worden. Het is simpel”, zegt de fotograaf. “Ik kan niet tegen onrecht. Ik móet dit gewoon doen, dat is mijn heilige overtuiging.”

Menno’s kruistocht tegen overheid en woningcorporaties begon alweer jaren geleden in zijn eigen buurt, Crooswijk, waar 1800 woningen - ‘Inclusief die van mij’- moesten verdwijnen. Het wijkverzet was deels succesvol: de sloop werd op last van de rechter gestopt, maar pas nadat de helft van de woningen al was afgebroken. Janssen: “De wijk is mijn familie. Dat Crooswijk is aangetast is een wond die nooit meer zal helen.”

Hij vertelt over de Marokkaanse stamgasten van de kroeg naast zijn huis. “Als er iets moest gebeuren, even op m’n auto letten, spullen verhuizen, dan kwamen zij helpen.” De kroeg is er niet meer. ‘Tante Nel’ stond verderop in de wijk op straat te strijken omdat zij niets van het leven in de wijk wilde missen. “Nu zie je er niemand meer.” Tegenover Janssens bovenwoning verrees nieuwbouw. “Ik ken geen van de bewoners. Weet je, de meeste ambtenaren, politici en bestuurders begrijpen niets van de sociale samenhang in zo’n wijk, die redeneren enkel vanuit een soort makelaarsvisie.”

Toen in 2018 ook de Tweebosbuurt werd bedreigd, werd Menno benaderd om het verzet te organiseren. “535 woningen zouden er in slechte staat verkeren en moesten verdwijnen en er zouden 347 duurdere huur- en koopwoningen voor in de plaats komen. Terwijl de meeste van die oude woningen gewoon keurig waren. Ik bracht de ervaring uit Crooswijk mee en heb veel gehad aan enkele oud-ambtenaren, onder wie het voormalige hoofd stadsvernieuwing van de gemeente Rotterdam, die ons hebben geholpen met de procedurele kant. Ik ben de bewoners gaan leren kennen, heb posters en nieuwsbrieven gemaakt en organiseerde twee keer per week een bijeenkomst: op de dinsdag en op zaterdag een inloopspreekuur.”

Janssen koos twee wijkbewoners ‘met voldoende vrije tijd’ uit om de media te woord te staan. Edwin, de havenarbeider, steevast gekleed in Feyenoord-shirt. “Die woonde z’n hele leven al in de wijk en zat thuis omdat hij zijn rug kapot had gewerkt.” En mevrouw Pelger. Wie destijds een kijkje kwam nemen bij het protest, kwam behalve met Edwin en mevrouw Pelger ook in aanraking met een bonte rij karakters, die samen een waarachtig multiculturele wereld vormden: Turks, Marokkaans, autochtoon Rotterdams, Surinaams, Antilliaans, Somalisch. Ze groeiden met elkaar op, voetbalden en knikkerden met elkaar op straat, kwamen bij elkaar op de koffie en baklava en demonstreerden gezamenlijk tegen de afbraak. Menno Janssen: “Ik moest Edwin echt leren dat het in Nederland niet vanzelfsprekend is dat het geen verschil maakt of je Turk, Marokkaan of autochtone Nederlander bent, maar ‘een van ons’. Dat ziet hij helemaal niet, net als de oudere vis die twee jongere visjes tegenkomt en vraagt: ‘Hoe is het water vandaag?’ Zeggen die visjes: ‘Wat is water?’ Dat zoveel mensen met verschillende achtergronden in goede harmonie met elkaar samenleven, was voor ons verhaal een pluspunt, waard om te benoemen. Maar wijkbewoners als Edwin weten niet beter.”

Mevrouw Pelger was, zegt Janssen, een ‘prachtige illustratie van de kwaliteit van leven in de buurt’.

Grarda Pelger woonde nog in het appartement waar zij als kind leefde met haar zussen en broers, waar zij later een zoon kreeg en waar zij haar moeder tot de dood verzorgde. Tussen hetzelfde donker houten meubilair en met dezelfde tegeltjes met levenswijsheden aan de wand. Jarenlang gaf zij na schooltijd enkele uren bijles aan de kinderen van de Marokkaanse buren. Dat die kinderen goed terecht waren gekomen, deed haar zichtbaar deugd. Menno Janssen: “Ze was een warme, liefdevolle vrouw met een zachtaardig karakter; vast onderdeel van die buurt. De Marokkaanse buurvrouw heeft tot op het laatste moment boodschappen voor haar gedaan, ook nog toen mevrouw Pelger al was verhuisd naar een andere woning.”

Want dat laatste gebeurde: de oorspronkelijke bewoners van de Tweebosbuurt verloren de strijd tegen de sloophamers en verdwenen. En nu is ook mevrouw Pelger er niet meer. Zij stierf, samen met haar buurt.

Gepubliceerd: 03-11-2022

‘Gevoel van onvrijheid’

Hij groeide op in de Veenkoloniën als zoon van een schrijvende, seculiere Turkse gastarbeider. Publicist Kaan Özgök zag Nederland veranderen. “In sommige wijken heerst de grauwe monocultuur van de islamitische orthodoxie.”

“Kijk”, zegt Kaan Özgök (50) en hij wijst op een enigszins verwaarloosd rijtjeshuis in een stille straat in Muntendam. “Daar woonden we.” Even verderop, tussen de bomen, liggen de velden van v.v. Muntendam, de dorpsclub waar Kaan destijds voetbalde. Wie nog even doorfietst, komt uit in Veendam. Daar, op de Winkler Prins Scholengemeenschap, een van de bekendere streekscholen hier in Oost-Groningen, doorliep Özgök - zoon uit een Turks gastarbeidersgezin - mavo, havo en vwo.

Hoe was het om als ‘Turkse jongen’ op te groeien in de Veenkoloniën, op dat ruige platteland waar de omgangsvormen niet altijd even verfijnd zijn? Kaan: “Natuurlijk ben ik weleens uitgescholden voor ‘vieze Turk’, maar dan schold ik gewoon terug. Mijn twee broers en ik spraken ook gewoon plat Gronings, vlekkeloos, anders heb je hier geen leven. Dat heeft ook iets heel moois, vind ik.”

Kaan Özgök, die werkt voor de regionale overheid, mengt zich sinds enkele jaren vanuit Groningen in het Nederlandse integratiedebat, onder meer als publicist voor Vrij Links en het tijdschrift EW. In tijden als deze, waarin vrouwen in Iran hun vrijheid opeisen terwijl in Nederland de islamitische hoofddoek is opgerukt tot in de Kamerfracties van D66 en GL, is hij zeer actief, ook op sociale media. Uit betrokkenheid en uit ergernis. “Ieder mens moet kunnen dragen wat hij of zij wil, maar de hoofddoek als symbool is een wapen in de cultuuroorlog. Het voelt pervers om daar als man een mening over te hebben want het is uiteindelijk een vrouwelijke aangelegenheid. Maar ik word getriggerd als ik zie dat de politieke islam in Nederland op heel geraffineerde manier een weg vindt - tot in overheidsinstellingen - en daarbij rugdekking krijgt van zogenaamd progressieve woordvoerders

Özgök wijst op de niet-aflatende pogingen vanuit activistisch-islamitische kringen om de sluier geaccepteerd te krijgen als deel van het politie- en boa-uniform. “Als ik lees dat hoofddoek-dragende vrouwen in Nederland gediscrimineerd en uitgesloten zouden worden, doet mij dat denken aan de manier waarop de islamisten in Turkije een voet tussen de deur kregen. De hoofddoek, die verboden was op onderwijsinstellingen, werd daar hét symbool van de strijd van de politieke islam tegen de seculiere orde. Net zo proberen die activisten de neutrale overheid in Nederland te ondermijnen door wereldlijke barrières te slechten. Het doet pijn als ik zie dat de vlag van de politieke islam wordt geplant in de Tweede Kamer, het hart van de Nederlandse democratie. Ik zeg niet dat die islamitische parlementariërs er zo naar kijken, maar op de burelen van moslimorganisaties als Milli Görüs en de Moslimbroeders doen ze dat wél. Neem dat van mij aan.”

Met zijn pleidooi voor het secularisme treedt Kaan in de voetsporen van zijn vader Fehmi, een meubelmaker. Fehmi Özgök (nu 90) kwam in 1969 vanuit Istanbul naar Muntendam, kort daarna haalde hij zijn echtgenote Neriman met hun twee oudste zoons op in een Renault Dauphine. De overgang van de bruisende Turkse metropool naar een stil en verarmd dorp in Oost-Groningen moet reusachtig zijn geweest. Oudste zoon Hasan zei daarover ooit: “We reden langs steden als Wenen, München en Frankfurt en kwamen terecht in een soort grot, waar we niet meer uitkwamen.” Kaan nu: “Mijn vader interesseerde zich enorm voor literatuur en cultuur. In Istanbul verkeerde hij in intellectuele kringen en als socialist was hij politiek actief. Maar hij verloor zijn werk en in Muntendam kon hij bij een schoolmeubelenfabriek aan de slag. Mijn moeder werkte als inpakster bij Mölnlycke in Hoogezand. Zij stond elke ochtend om 5 uur op.”

Het echtpaar bleef altijd in Muntendam. Fehmi Özgök richtte onder meer met anderen in naburig Veendam een gemengd Turks activiteitencentrum op. Als we langs het gebouwtje rijden, wijst Kaan op een minaret. “Er kwam later een moskee bij. Toen conservatieve moslims het overnamen, is mijn vader ermee gestopt.” Fehmi las en schreef verhalen en poëzie (Ach Groningen, Groningen...) en Kaan is nu bezig met de redactie van Land van Koeien: “Mijn vaders magnum opus. Daarin komt zijn hele biografie samen.”

Inmiddels vecht Kaan Özgök (‘Ik zie mijzelf als een linkse jongen’) een soortgelijke strijd als zijn vader. Hij krijgt soms heftige reacties uit islamitische en Turks-nationalistische kringen. “Ik beschouw Nederland als een A-merk op z’n retour. We zien steeds meer een gesegregeerde samenleving ontstaan, op basis van kleur en religie, een ontwikkeling die nog is aangewakkerd door de keiharde neoliberale agenda van de kabinetten-Rutte.”

Wat hem het meest verontrust, zegt Özgök, is de opkomst van een bondgenootschap tussen ‘woke’-links en rechtse islamisten. “Die hebben gemeenschappelijke vijanden in de ‘witte’ man en in het kapitalistische systeem. Voor islamitische activisten is het een uitgelezen combinatie: onze samenleving zal eerder luisteren naar zogenaamd ‘woke’, hoofddoek-dragende vrouwen, die slachtoffer zouden zijn van de ‘witte’ man, dan naar boze bebaarde moslimmannen, die de sharia willen opleggen.”

Was Muntendam ooit een dorp met slechts vier Turkse gezinnen, tegenwoordig komt ook hier de hele wereld binnen. Tussen de huizen met (soms) omgekeerde vlaggen en de auto’s met boerenzakdoeken bepalen asielzoekers en gevluchte Oekraïners er mede het straatbeeld. De problematiek van huidig Nederland, samengeperst op deze vlek in de Veenkoloniën.

Wat doen die veranderingen met een jongen uit de streek? Özgök zucht: “Als ik, wanneer ik mijn kinderen naar school breng, kleine meisjes met een hoofddoek zie, vind ik dat heel vervreemdend. Elders, in steden in de Randstad zie ik achterstandswijken waar een grauwe, gesloten monocultuur heerst, hele buurten die worden gedomineerd door de islamitische orthodoxie. Als etnische Turk met kennis van de geschiedenis ben ik daar extra gevoelig voor. Op zo’n moment bekruipt mij een gevoel van onvrijheid.”

Gepubliceerd: 13-10-2022

Ademen op het platteland

Steeds meer Nederlanders verruilen de Randstad voor een bestaan op het platteland. Peter de Gelder en Mirjam Vink vertrokken naar een dorpje in Noord-Groningen. “In Amsterdam had ik het gevoel tussen de betonplaten te leven.”

“Binnenkort komt een boer hier zijn 91e verjaardag vieren, met al zijn kinderen en kleinkinderen”, vertelt Mirjam Vink (57). ‘Hier’ is het befaamde huiskamercafé in het Noord-Groninger dorpje Westerwijtwerd. Sinds deze zomer zijn Mirjam en haar partner Peter de Gelder (55) eigenaar van deze fraaie plek aan het water, die een kleurrijke geschiedenis kent.

Mirjam: “Zoveel mensen hebben hier van alles meegemaakt en hebben elkaar in deze huiskamer leren kennen.” Peter: “Midden in de nacht kwamen ze na het uitgaan in Groningen hier nog wat drinken. Terwijl het echtpaar dat het café uitbaatte in dezelfde ruimte sliep.” Over hoe dit allemaal mogelijk was, straks meer.

Eerst de vraag aan Mirjam en Peter: waarom vestigen twee Amsterdammers uit de Staatsliedenbuurt zich in een dorpje met welgeteld 82 inwoners aan het Westerwijdermaar, zoals het water dat hier langs stroomt wordt genoemd? Mirjam: “We wilden altijd al weg uit Amsterdam. Maar dat moet je dan wel doen zo’n tien jaar voor je pensioen, als je nog de kracht ervoor hebt en voldoende energie.”

Mirjam werkte als zorginkoper voor een grote zorginstelling, Peter als kok bij restaurant De Plantage. Ze zijn verwoede kajakkers. De Gelder: “We ontdekten de provincie Groningen toen we hier een paar jaar geleden in de zomer kwamen kajakken. We wilden altijd al meer ruimte om ons heen. Het was helemaal rustig joh, het Reitdiep was compleet verlaten, er kwamen alleen wat oude zeilschepen langs.” Mirjam: “Ten noorden van de stad Groningen, waar de wegdichtheid heel laag is, vind je het echte platteland.” Peter: “Wow, dachten we, hier is nog rust en ruimte, laten we eens gaan kijken.”

Ze dienden een bestemmingsplan in voor een oude sluiswachterswoning, maar dat haalde het niet. Peter: “Maar we hadden hier al wel vrienden gemaakt en ineens belde Erik uit Oldenzijl: ‘Het huiskamercafé in Westerwijtwerd komt vrij, is dat niks voor jullie? Ga er eens heen’.”

Zo gezegd, zo gedaan en nu is het stel eigenaar van huiskamercafé Trankiel, een naam die zowel in het Frans als in het Gronings (hoewel de experts van mening verschillen) verwijst naar ‘rust’. Geopend van vrijdag tot en met zondag. “Bij de opening liep het storm”, vertelt Mirjam. “Iedereen kwam even buurten. We zijn heel positief verwelkomd.”

Het stel woont ook daadwerkelijk in het café. Peter: “In het openbare gedeelte, Dat is natuurlijk niet optimaal.” Mirjam: “Daarom laten we een woongedeelte bouwen in de oude schuur.”

Wijds, leeg, vlak: de twee houden van dat typische Groninger landschap, dat zo treffend is bezongen door troubadour Ede Staal. “In ons appartement in Amsterdam had ik altijd het idee tussen de betonplaten te leven”, zegt Mirjam Vink. “Dat opgesloten gevoel wilde ik doorbreken. Hier stap ik rechtstreeks de tuin in en in onze kajak.”

Ze beseffen dat ze een (Groninger) traditie voortzetten, die in 1860 ontstond in deze voormalige herberg en smederij en die met name door Eke en Tinus Hazekamp, die hier meer dan vijftig jaar lang de scepter zwaaiden, in ere werd gehouden. ‘Eke en Tinus’ waren al die jaren, tot ze er in 2011 mee ophielden, een begrip.

Peter de Gelder: “Er was hier veel mogelijk. Mensen vertellen ons dat ’s nachts de schuifdeuren dichtgingen en dat ze hier dan met elkaar lagen te rommelen, terwijl Eke en Tinus lagen te slapen, haha.” Mirjam Vink: “Of ze gingen bij hen op bed zitten kletsen. Eke, die nog leeft, en Tinus waren ook nog brugwachter en molenaar. Het café was gewoon onderdeel van hun leven.”

De daaropvolgende eigenaren renoveerden het rijksmonument, brachten het café-woonhuis terug in de oorspronkelijke staat en trokken na tien jaar weer verder. Peter: “Zij wilden graag dat het de functie als huiskamercafé zou behouden, daarom waren wij voor hen de ideale kandidaten.”

Buiten, op het terras, zijn gasten neergestreken. “Even koffie serveren”, zegt Mirjam. Hoe denken zij van de inkomsten uit het café te kunnen leven? “Deze stap is ook een bewuste keuze om te minderen”, zegt Mirjam, als ze weer terug is in de huiskamer. “We willen een ontspannen leven leiden waarin geld verdienen niet het belangrijkste is. De investering haal je er natuurlijk nooit uit, dat accepteren we.”

Maar klandizie is er genoeg. “Op de zondagen is het hier enorm druk, echt absurd, uit alle hoeken en gaten. Tot uit Friesland en Drenthe, en mensen uit de rest van Nederland met Groninger roots.”

Merken ze iets van de trek uit de Randstad naar de provincie, die recent door het Centraal Bureau voor de Statistiek werd gesignaleerd?

Mirjam: “In Westerwijtwerd is een goede mix: je hebt de echte Groningers, dan de oude hippies die hier in de jaren ’60 en ’70 naartoe kwamen en je ziet nu ook best veel import.”

Ruim 75.000 Nederlanders verlieten in 2021 de Randstad, aldus het CBS, 5000 meer dan een jaar eerder. Het aantal mensen dat naar de Randstad verhuisde nam licht af, naar 53.000. Peter de Gelder: “Ik begrijp dat wel, ik heb Amsterdam zien veranderen in een soort toeristenbubbel.” Mirjam: “Door corona wilden ineens heel veel mensen de stad uit. Hé, dat is al heel lang mijn idee, dacht ik. Ik vraag me trouwens wel af hoeveel dit gaan volhouden: buiten de stad wonen en in Amsterdam werken, nu verwacht wordt dat men weer naar kantoor komt.”

Hun leven in Amsterdam missen ze niet, zeggen Mirjam en Peter. Voor de toekomst hebben ze allerlei plannen. “We gaan driegangendiners aanbieden en ruimtes verhuren en we willen veel meer met het kajakken gaan doen. Groningen heeft honderden kilometers kano-route, moet je je voorstellen welke mogelijkheden dat allemaal biedt.”

Gepubliceerd: 08-09-2022

Terug naar het midden

Stikstofcrisis, energiecrisis, immigratiecrisis, torenhoge inflatie, een gepolariseerde samenleving die steeds verder op drift raakt - en nergens een begin van een oplossing te bespeuren. Een aantal bezorgde burgers sloeg de handen ineen en richtte De Nieuwe Denktank (DND) op.

“Nederland wordt niet bestuurd”, zegt Henriëtte van Hedel (42), juriste en secretaris van DND. Neem de stikstofcrisis: “Er bestaat een beleidswerkelijkheid op basis van modellen, die losstaat van de échte werkelijkheid.”

“En er is geen leiderschap”, voegt fondsenwerver Robert Kamphuis (40) toe, die in het Europees Parlement en de Tweede Kamer werkte voor het CDA. “Waar is Rutte? Deze crisis zou chefsache moeten zijn.”

Ze zitten met z’n vijven rond de tafel en de ideeën en analyses duikelen over elkaar heen. Wat ze willen met DND? Nieuwe inhoud geven aan het politieke midden, dat de afgelopen jaren is geïmplodeerd. DND pleit voor de terugkeer van het gezond verstand, voor nuchterheid, gematigdheid en vooral voor die oude CDA-kernwaarde: gemeenschapszin.

Voorzitter Marinus den Hartogh (37), geoloog: “Wat je ziet is dat het politieke midden niet meer aansluit bij het brede maatschappelijke midden, waar heel veel mensen nog gedeelde waarden en normen hebben. Van daaruit willen wij met beleidsalternatieven komen.”

Bijvoorbeeld nu DND een rapport uitbrengt van honderd pagina’s over het stikstofbeleid. Den Hartogh, afkomstig uit een boerengezin in de provincie Groningen: “Die aanpak is nu enorm eenzijdig en gebaseerd op het model van de depositiewaarden, terwijl wat je wilt is dat er brede afwegingen worden gemaakt, tussen enerzijds natuurbehoud en een schone leefomgeving en aan de andere kant het belang van voedselzekerheid, bloeiende gemeenschappen en economische activiteit. Acht procent van de Nederlandse economie is landbouw-gerelateerd, dat moet je allemaal met elkaar in balans brengen. Daar is de politiek voor.

De politieke- en beleidselite zit gevangen in een fuik, zegt directeur a.i. Bart-Jan Heine (39), in het dagelijks leven docent bestuurskunde. “Waar gaan de gesprekken over aan de keukentafels? Over bestaans- en inkomenszekerheid, de kwaliteit van het onderwijs en de zorg, de betaalbaarheid van levensmiddelen. Ik werk in het onderwijs, daar bestaat een gigantisch probleem: een kwart van de 15-jarigen is functioneel analfabeet, wat betekent dat je geen gebruiksaanwijzingen kunt lezen en begrijpen. Maar wat staat er centraal? Het aantal diversity officers op de onderwijsinstellingen.”

De kabinetten-Rutte rollen een progressief-liberale ‘D66-agenda’ uit over Nederland, zeggen de DND’ers, die hoogopgeleide, internationaal georiënteerde welstandigen ten goede komt, maar waarin nauwelijks oog is voor de noden van de doorsnee burger; met als risico dat na een deel van de onderklasse ook de middenklasse deels politiek afhaakt, zoals beschreven in de recente Atlas van Afgehaakt Nederland van sociaal-geograaf Josse de Voogd en historicus René Cuperus. Uit dat onderzoek blijkt dat VVD- en D66-kiezers, die in het algemeen tevreden zijn over hun eigen leven en over de koers van Nederland, ver afstaan van de rest van de bevolking. Maar deze groep bepaalt wél grotendeels het landelijk beleid.

Penningmeester Thom Broersen (30): “De overheid neemt vaak een polariserend standpunt in, bijvoorbeeld in de stikstofaanpak: ‘We kunnen niet anders’. Dat gebeurt op verschillende dossiers, ook bij de pensioenen, waar ik mij mee bezighoud: ‘We willen wel met jullie in discussie, maar we gaan aan onze plannen niets veranderen’.” Van Hedel: “Dat Remkes door het kabinet naar voren is geschoven, is toch een dikke middelvinger naar de boeren?” Den Hartogh: “Zo vreemd dat ze niet proberen om de angel eruit te halen.”

De oprichters van DND voelen zich verwant aan Kamerlid Pieter Omtzigt en diens pleidooi voor een nieuw ‘sociaal contract’. Ze zijn vrijwilligers, ‘dus proberen we fondsen op te halen’, zegt Henriëtte van Hedel. “En om onze ideeën onder de aandacht te brengen, organiseren we politieke cafés in het land. We willen ons niet alleen richten op Den Haag.” “Als de publieke opinie verschuift, zal de politiek uiteindelijk meebewegen”, denkt Den Hartogh.

Willen zij uiteindelijk het inhoudelijk kader leveren voor een Partij Omtzigt? Van Hedel: “Of Pieter een partij wil oprichten moet hij zelf besluiten. Wij zijn een denktank.” Robert Kamphuis: “Duidelijk is wel dat de mensen snakken naar authenticiteit. Ze zien geen enkel verschil meer tussen Rutte, Kaag of Wopke.” Heine: “Die partijtoppen zijn ook volkomen inwisselbaar, het zijn allemaal hetzelfde type mensen.”

Rest de vraag hoe Nederland in deze situatie, waarin een technocratisch denkende elite het beleid bepaalt, verzeild is geraakt. Van Hedel: “Dat begint met een premier die zich erop voorstaat dat hij geen visie heeft. Alle vragen over beslissingen worden geoutsourcet naar externe bureaus, tot en met de vraag wat precies fruit is.” Kamphuis: “Elk probleem wordt gedepolitiseerd.” Van Hedel: “Met als resultaat dat alle regeringspartijen op D66 zijn gaan lijken. En er is nauwelijks een aansprekend alternatief.”

“Als ik boer was, stemde ik op BBB van Caroline van der Plas”, zegt Kamphuis. “Ik vind het enorm knap hoe zij het doet.” Heine: “De hoek ‘sociaal-economisch links en cultureel behoudend’ ligt politiek nog altijd braak, daar bevindt zich ook de virtuele Omtzigt-partij.”

Willen zij zelf ooit de Tweede Kamer in? Den Hartogh en Kamphuis zeggen niet direct ‘nee’. Thom Broersen, die zijn baby heeft meegenomen naar het interview: “We hebben allemaal ook gezinnen om rekening mee te houden.”