ZWEDEN, WAT EEN VERSCHIL!

Zweden, wat een verschil

Heiko Leugs

ISBN 9789461853332 paperback

ISBN 9789461853578 epub

Ook verkrijgbaar als eBook

1e druk september 2023

Redactie: Joke Leugs

Eindredactie: Ilona van Hilst

Vormgeving: Eric Jan van Dorp

Foto’s binnenwerk: Joke Leugs

Uitgeverij Grenzenloos een imprint van VanDorp Uitgevers

info@grenzenloos.nl / www.grenzenloos.nl

Kijk voor meer boeken over Zweden op grenzenloos.nl

Copyright©2023 Uitgeverij Grenzenloos

Copyright©2023 Heiko Leugs

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

HEIKO LEUGS

ZwedeN

Wat een verschil!

UITGEVERIJ GRENZENLOOS

Bijna zes jaar na onze emigratie denken we een aardig beeld te hebben van de verschillen tussen ons geboorteland Nederland en ons woonland Zweden.

Compleet zal het beeld echter nog steeds niet zijn, want zo ineens word je toch weer verrast. Leuk! Zo leer je de cultuur en de gebruiken van het nieuwe land voortdurend beter kennen.

Voorwoord

Sinds onze emigratie in mei 2017 is ons diverse keren gevraagd ‘En? Hoe bevalt het? Is het daar nu zoveel beter dan in Nederland?’ Die laatste vraag is moeilijk te beantwoorden. Want wat is ‘beter’? Ik zal het herformuleren: ‘Wat voelt beter?’ En dat is dan heel erg persoonlijk. Wat de ene emigrant voelt als ‘beter’ en wat een ander voelt als ‘beter’ is niet per definitie hetzelfde. Daarbij komt, dat je de eerste jaren hier met een roze bril op loopt en in principe alles helemaal geweldig vindt.

Zes jaar wonen we nu in het prachtige land Zweden. Met zijn uitgestrekte bossen, de vele meren, haar eigen gewoontes en gebruiken. Die laatste twee kunnen het beste worden samengevat in ‘cultuur’. De verschillen in cultuur tussen Nederland en Zweden wil ik proberen te verwoorden. Verschillen waar wij tegenaan liepen na de emigratie. Als vakantieganger kom je misschien al een beetje in aanraking met de cultuur, echter als emigrant zeer zeker. Ook na vele jaren hier gewoond te hebben, kun je nog steeds verrast worden door de Zweed of de Zweedse cultuur. Het kan soms heel pijnlijk zijn, als je door iemand gewezen wordt op je onbewuste ‘Hollandse’ gedrag. Waarom ook nog na zoveel jaar? Nou, het zit namelijk niet in de Zweedse cultuur ingebakken om een ander te corrigeren of te beoordelen. Als je iets doet, doe je dat toch gewoon op je eigen manier?

Men vindt het fijn als je in ieder geval iets probeert. Dat je bijvoorbeeld probeert Zweeds te praten, al is het grammaticaal nog zo verkeerd. Of als je je aansluit bij een zangkoor en totaal geen zangstem hebt of gevoel voor ritme: ‘Geweldig, dat je meedoet!’

Je kunt veel lezen over het land Zweden. Je kunt de officiële sites van de overheidsdiensten bezoeken en – de voor jou relevante – informatie eruit halen. Zo hebben wij het in ieder geval gedaan. Hele stukken tekst over bijvoorbeeld pensioenen of hoe de zorg hier geregeld is, hebben we jaren geleden geknipt en geplakt in Google Translate. Om het vervolgens in een Word-document te verzamelen. We wilden precies weten hoe het een en ander geregeld was in dat mooie Zweedse land, destijds nog ons vakantieland. Een emigratie is immers geen kleine stap. Dat doe je weloverwogen en goed voorbereid. Althans de meesten doen dat. Soms treffen we Nederlanders, die ‘gewoon gegaan zijn’, zonder vooronderzoek en zonder ooit hier op vakantie te zijn geweest. Gedoemd om te mislukken? Nee, absoluut niet. Als je lef hebt, flexibel bent, doorzettingsvermogen hebt, wilt aanpakken, sociaal en creatief bent én, niet geheel onbelangrijk, over voldoende financiële reserves beschikt, kun je het ook prima redden.

Waar je je niet zo goed op voor kunt bereiden is de cultuur van een land. Dat zit verweven in een heleboel, soms hele kleine dingen. Dingen waar je vanuit onwetendheid, vanwege de Nederlandse cultuur in je rugzakje, de plank soms helemaal mis kunt slaan. Wist je bijvoorbeeld dat de Zweden hun verjaardag niet vieren? Iets kleins en onbenulligs, maar als je ze een verjaardagskaart stuurt op bijvoorbeeld hun 57e verjaardag, verwacht dan geen reactie. Ze vieren namelijk alleen de volle tientallen. En wist je, dat je een vlaggetje naast jouw bord op tafel krijgt, als je met je familie uit eten gaat in een restaurant, om jouw 40e of 50e verjaardag te vieren? En wist je, dat je met de kleine hapjes begint als je wordt uitgenodigd voor een fika? En niet zoals wij deden, door eerst het grote stuk gebak te pakken en daarna de kleinere koekjes? Nee, waarschijnlijk wist je dat niet. Tja, en hoe kom je daarachter? Nou, een beetje wijzer word je in ieder geval door dit boek te lezen.

Er zijn legio verschillen in de culturen van de beide landen Nederland en Zweden. De voorbeelden die ik hier in dit boek beschrijf zijn absoluut niet limitatief. Het geeft je wel een nóg betere voorbereiding op een emigratie naar Zweden. Het gaat niet alleen over cultuur trouwens. Ook andere verschillen tussen Nederland en Zweden komen aan de orde. Zoals bijvoorbeeld verschil in levensmiddelen of de kosten voor het levensonderhoud of hoe zeer men verbonden is met de natuur.

Overigens is alles wat in dit boek staat mijn persoonlijke belevenis en beschreven naar eigen ervaringen. Die zijn op hun beurt gevormd door onze naaste omgeving op het platteland van het landsdeel Småland. Door onze buren, door de collega´s op het werk, door vrienden, door krantenknipsels, via diverse Zweedse Facebook fora, enzovoort. Elders in Zweden kunnen weer andere gebruiken van toepassing zijn. Net zoals er in Nederland verschillen zijn tussen bijvoorbeeld Groningen en Brabant en alles wat daartussen ligt.

Ik hoop, dat eenieder veel plezier beleeft aan dit boek en ik vind het fijn om reacties of vragen via de mail te ontvangen. Voor degene die mijn e-mailadres niet heeft of even kwijt is: heikoleugs@gmail.com.

Wat is een boek zonder illustraties. In dit geval foto´s. Die ondersteunen het verhaal in belangrijke mate. Gelukkig is fotografie een van de hobby’s van mijn vrouw Joke. Zodoende kon ik voor dit boek opnieuw uit een grote verzameling foto´s kiezen. Heel fijn! Dankjewel Joke. Ook de teksten zijn, net als in mijn vorige boeken allemaal door Joke gecorrigeerd en/of aangevuld. Een zeer tijdrovende klus, waarvoor eveneens mijn dank. Wij vinden het beiden erg storend als er fouten in een boek zitten en proberen dat dan ook zoveel mogelijk te voorkomen.

Ik wens je heel veel leesplezier!

Heiko Leugs

Verschil in eten en eetgewoontes

Elke ochtend eten we samen een ontbijtje aan de keukentafel. Met meerdere soorten brood en/of knäckebröd en vele soorten beleg op de tafel. Waaronder bijvoorbeeld een Zweedse kaas, Zweeds vleesbeleg, Zweedse jam in plastic knijpflessen (!) en de Hollandse hagelslag en vruchtenhagel. Dat laatste nemen we elke keer vanuit Nederland mee, als we op familie- en vriendenbezoek zijn geweest. Hagelslag bestaat hier niet. Op mijn werk keken de collega´s in het begin erg vreemd op, wanneer ik een boterham met hagelslag of vruchtenhagel bij me had. Met afgrijzen zagen ze mij die zoetstof naar binnen werken. ‘Dat eet je toch niet op brood, Heiko? Je doet toch geen ‘godis’ (snoepgoed) op je brood?! Dat gebruik je om een taart mee te versieren!’ Tja, wij zijn in Nederland groot geworden met hagelslag, de Zweden duidelijk niet. Mijn collega´s eten daarentegen altijd twee keer warm op een dag. De restjes van de vorige avond gaan mee in een plastic bakje en dat eten wordt in een magnetron op het werk opgewarmd en genuttigd. Volgens mij bestaat er zelfs een, wellicht ongeschreven, wet dat de werkgever voor een magnetron moet zorgen in de personeelsruimte. De reactie op het zoete broodbeleg is wel een beetje vreemd eigenlijk. De Zweden zijn namelijk verknocht aan zoetigheid. Er is een hele grote keuze in zoet gebak en zoete koekjes bij een bakker of konditori (banketbakkerij). Ook wordt er hier verschrikkelijk veel gesnoept. Dat men vervolgens vreemd opkijkt omdat je zoete chocolade hagelslag of mierzoete vruchtenhagel op je brood doet of erger nog, suiker in je koffie doet, is dan wel een beetje tegenstrijdig vind ik.

Verder staat een supergrote pot Nutella bij ons op de ontbijttafel. We verbaasden ons erover hoe groot de potten Nutella hier zijn, die we gewoon in de supermarkt kunnen kopen. Dat lijkt echt wel een horecaverpakking. Zo groot! Blijkbaar zijn de Zweden gek op die hazelnootpasta, maar volgens mij smeren ze dat niet vaak op hun brood. Ze gebruiken het veelal tijdens het bakken van koekjes en taarten. Bij het ontbijt drinken wij allebei een kopje thee. Dan genieten we in alle rust van het ontwaken van de dag. Van de zon, die langzaam opkomt en zich door het loof van de bomen dringt. Om vervolgens bij ons door het keukenraam te kijken of wij al wakker zijn. We hebben twee grote ramen in de keuken. Eén in de oostgevel, daar waar de zon iedere ochtend opkomt en één in de noordgevel. Het raam in de oostgevel kijkt uit op het bos, dat achter ons huis ligt, achter het beekje dat door onze tuin stroomt. Aan die kant van het huis hebben we een paar jaar geleden een terras aangebouwd. Daaronder staat de Volvo. Het bouwen van een terras op die plek was het beste idee dat we ooit hebben gehad. Vinden we zelf. Op dat terras kunnen we ´s morgens vroeg namelijk al heel gauw zitten. Zodra de zon opkomt, staat die op dat terras te schijnen, zorgt voor warmte en zo kunnen we daar, volledig uit de wind, al snel zitten met ons ontbijtje. En anders zeker tegen tien uur met een kopje koffie. Het leuke van die plek is ook, dat er geen dak boven zit. Aan de zuidgevel van ons huis hebben we een grote veranda, maar daar zit een dak boven van lichtdoorlatende plastic golfplaten. Dat voelt net iets minder ‘buiten’ dan op het terras. Plus het feit, dat het daar ´s zomers heel erg warm wordt, omdat de warmte onder het schuin oplopende dak blijft hangen.

Via het keukenraam in de noordgevel genieten we tegelijkertijd van de vele vogeltjes die buiten, precies voor ons keukenraam, naar het vogelvoederhokje vliegen. Ze komen letterlijk om een graantje mee te pikken. Met name ’s winters voeren we de vogels met zonnepitten, graan, droog brood, vetbollen, pinda’s en pindakaas. Dat vogelvoer wordt hier in grote 15-kilogrambalen of grote plastic emmers te koop aangeboden en ook in vele winkels. Aan een klein zakje heb je hier namelijk niet genoeg. Er zijn zoveel vogels en heel veel Zweden op het platteland voeren die vogels rijkelijk! ‘De natuur is goed voor ons en wij zijn goed voor de natuur.’ Elke dag hebben we vaste klanten in het vogelvoederhokje. Dat zijn de vele koolmeesjes, pimpelmeesjes, de matkopmeesjes, het echtpaar grote bonte specht, het roodborstje (na de winter) en meneer en mevrouw boomklever. Die laatste zijn trouwens niet zo heel sociaal. Als ze in het voederhokje aankomen, jagen ze de andere vogeltjes eerst weg. Als er een pimpelmees op een vetbol zit en zij willen daar óók iets van hebben, dan wordt de pimpelmees weggejaagd. Geen lieverdje dus. Musjes hebben we hier nog niet op bezoek gehad, terwijl we die in Nederland juist heel veel hadden. Wel komen er af en toe een Vlaamse gaai, een ekster, kramsvogels, lijsters en/of een paar goudvinken langs. De goudvinken zijn altijd met z’n vieren, twee stelletjes. De mannetjes zijn veel mooier van kleur dan de vrouwtjes. Vanwege hun felrode buikjes zijn de mannetjes prachtige vogels om te zien. Eigenlijk vind ik de naam roodborstje beter bij deze vogel passen, dan bij de vogel die we allemaal wel kennen als het roodborstje, met z’n feitelijk oranje buikje. Tot nu toe zijn we één keer verrast door het bezoek van een tiental pestvogels. Waarom ze pestvogels heten weet ik niet, want ze (ver-)pesten ons humeur beslist niet als die langskomen. Die pestvogels zijn supermooi! Wat een kleurrijke vogel. Ongeveer zo groot als een Vlaamse gaai. Als ik hun uiterlijk moet beschrijven zou ik de vergelijking moeten maken met de kleuren van een papegaai. Fascinerend! En ze komen altijd in grotere aantallen. Nooit alleen of met z´n tweeën.

De door de vogels gegeven voorstelling rond het voederhokje wordt vaak door ons vastgelegd met de fotocamera. Voor dit alles nemen wij rustig de tijd en zodoende ook voor het ontbijt. Zonder enige vorm van stress. Zo is het leven bedoeld en zo leven de Zweden op het platteland het ook. ‘Leva livet’, zeggen ze hier. Oftewel ‘Leef het leven’. En daar gaan wij vrolijk in mee. Rustig aan en genieten van de natuur en alles wat daarbij hoort. Langzaamaan wakker worden met de opkomende zon en het gekwetter van de vogels. In deze ambiance smaakt het broodje ons uitstekend! Het is telkens weer een mooie start van de dag, waarvan we vaak nog niet weten wat die ons verder zal brengen. Dit gedrag was voor ons trouwens erg wennen. Vanuit een jachtig bestaan met de nodige (gezonde) stress kost het je zeker een paar jaar om aan het lagere tempo te wennen.

Elke dag na het ontbijt bedenkt Joke wat we die avond gaan eten. Wij eten nooit tussen de middag warm. We weten namelijk bijna nooit van tevoren hoe onze dag eruit gaat zien. Of we bijvoorbeeld thuisblijven of even aan de rit gaan om een paar boodschapjes te halen. Of ik aan het werk ga of dat we simpelweg aan sightseeing gaan doen. Dan hebben we geen enkele planning en ook geen idee hoe laat we weer thuis zijn. Meestal wordt het daarom tussen de middag gewoon een broodje aan de keukentafel en als we ergens onderweg zijn wordt het ergens een worstenbroodje. Bijvoorbeeld bij Biltema, bij een benzinepomp van Preem of Circle-K. Of een kop koffie met een belegd broodje elders. Misschien ook iets typisch Zweeds: de verschillende soorten worstenbroodjes die je bij bijna elke benzinepomp kunt kopen. Uit een onderzoek, in opdracht van benzinestation keten Circle-K, is gebleken dat een Zweed gemiddeld 60 broodjes worst per jaar eet onderweg. Daar komen wij niet aan toe…

Wat het tijdstip van onze warme maaltijd betreft laten we ons helemaal verrassen. We zien wel wat er op ons pad komt en hoe laat het wordt. Het fijne van deeltijdpensioneren (bestaand werkwoord?) is dat alles mag en niets moet. Zodoende hebben we ook geen vaste tijden voor het warm eten. Soms eten we al om half zes en soms zitten we pas tegen acht uur aan tafel aan het avondeten. Van enige regelmaat is dan ook geen sprake meer. Onze magen geven aan wanneer we gaan eten. Daar komt het zo’n beetje op neer. Op een dag besloot Joke dat we stamppot boerenkool zouden eten. Dat eten we niet zo vaak. We hebben even moeten zoeken, alvorens we de diepvriesboerenkool gevonden hadden bij een supermarkt. Toen hebben we meteen maar een voorraadje ingeslagen. Oh ja, diepvriesgroenten is voor ons inmiddels al heel normaal. Bijna alles wat we aan groentes eten komt uit de diepvries. Ik heb me weleens laten vertellen, dat versere groenten niet bestaat! Tenzij je het uit eigen tuin haalt. In de kisten op de groente- en fruitafdeling bij een supermarkt kan het zomaar een paar dagen liggen en de groenten zijn vaak al eventjes onderweg geweest in een vrachtauto. De diepvriesgroenten komen rechtstreeks vanaf het land en worden in de fabriek supersnel verwerkt en ingevroren. Hoe vers wil je het hebben?

We houden allebei van stamppot boerenkool, geserveerd met gebakken spekreepjes en een vette rookworst. Als Joke op een dag in de voorraadkast in de kelder kijkt om een Hollandse rookworst te pakken, komt ze bedrogen uit: ‘Oh jee! De voorraad rookworsten, die we de laatste keer uit Nederland hadden meegenomen, is op.’ En de Hollandse rookworst is hier in Zweden niet te koop. Althans niet bij een winkel in de buurt. Waarschijnlijk wel via een internetwinkel, alleen zal er dan nog enige levertijd op zitten en heb je te maken met (forse) verzendkosten. De Hollandse rookworsten kennen de Zweden dus niet. Wel veel soorten salamiworst en nog veel meer soorten grillworstjes. Een goed gerookte worst zie je hier niet. We hadden op dat moment ook nog niets anders gevonden wat erop lijkt. En vooral belangrijk: wat ernaar smaakt. Wat doen we er nu dan bij? In de diepvries lag nog wel een elandworst, gekocht bij de camping met een elandpark, in Vrigstad. Misschien kon dat een goed alternatief voor de Hollandse rookworst zijn? Niet al te laat in de middag begint Joke vaak met de voorbereidingen. Gelukkig houdt zij van eten koken en ik van eten… Aardappels werden geschild en in blokjes gesneden. Spekreepjes uit de koelkast gehaald en in de koekenpan gebakken. De aardappels met de diepvries boerenkool ging vervolgens samen in de snelkookpan. Een lekkere vleesjus erbij, hmm… Wat ruikt het dan al lekker in de keuken. De boerenkool smaakte perfect en de elandworst was er zeker een prima combinatie bij. Wie heeft er nou rookworst nodig, als er elandworst is? Nou ja, niet meteen overmoedig worden. Tegen de Hollandse rookworst kan geen Zweeds worstje op. Maar als we zonder zitten, is deze elandworst zeker een goed alternatief.

Voor de volledigheid moet ik wel melden, dat de Nederlands familie Hagen, van de gelijknamige camping en elandpark, destijds een eigen recept had voor de elandworst. Ze hadden met een lokale slager afspraken gemaakt over de smaak en de toe te voegen kruiden. Waaronder kruidnagels. Daarmee was het voor ons in ieder geval een schot in de roos. Helaas is men bij die mini-camping in Vrigstad gestopt met het elandpark en worden er ook geen elandworsten meer gemaakt en verkocht. Jammer.

We hebben nadien vanzelfsprekend ook elders elandworsten gekocht, maar die konden ons niet bekoren. Die smaakten over het algemeen een beetje zurig. Er zit dus terdege verschil in de smaak van elandworsten. We hebben ook een keer een zogenaamde Isterband (worst van reuzel) geprobeerd. Nou, dat was het voor ons niet. Beslist niet, zou ik zelfs nadrukkelijk willen zeggen. Gelukkig hebben we allemaal een verschillende smaak, want de Zweden die ik ken zijn er gek op. Bij de supermarkt zijn ook worsten te koop, die vlees van herten bevatten. Die vinden wij ook wel lekker. Het beste alternatief is voor ons de högrevs korv, eentje met rundvlees. Toch nemen we bij ieder bezoek aan Nederland weer een aantal rookworsten mee. Alhoewel het wel een beetje tegen onze principes is. We zijn geëmigreerd en moeten daarmee de gewoontes en producten van het nieuwe thuisland leren en accepteren.

Overigens hebben we ondertussen al vele lekkere Zweedse gerechten ontdekt en gedeeld met vrienden en familie, wanneer die bij ons op bezoek kwamen. Zoals bijvoorbeeld een gerecht met als hoofdingrediënt de Falukorv. Die worst is niet te vergelijken met een rookworst, omdat het vlees daarin veel meer vermalen is en hij is een beetje zuurder. Wel heel smakelijk. In een Zweeds kookboek had Joke een recept gevonden. Het werd een ovenschotel. De dikke, ronde worst moest worden ingesneden, nét niet middendoor. In die inkepingen werden plakjes kaas gelegd en plakjes tomaat. De aardappels werden in partjes gesneden en om de worst heen in de ovenschaal gelegd. Er moest een sausje gemaakt worden van kookroom en kruiden, die over het geheel werd gegoten. Daarna geraspte kaas eroverheen en vervolgens de oven in. Dit werd geserveerd met gekookte boontjes of een andere, niet al te overheersende groente. Het smaakt ons keer op keer kostelijk! Er zit wel een beetje werk in, maar je hebt ook eer van je werk, in de vorm van dankbare eters. Willen we een keer eenvoudig koken dan nemen we een zak Pytt i panna uit de diepvries. Dat Zweedse gerecht bestaat uit zeer kleine dobbelsteentjes aardappel, rundvlees en ui. We nemen dan de gewenste hoeveelheid uit de diepvries en maken het warm in de koekenpan. Dat serveren we vervolgens met een gebakken eitje en rode bietjes. Peper en zout naar smaak toevoegen en klaar. Zo kan het dus ook: heel simpel en toch ook heel smakelijk.

Als ik denk aan uitgebreider eten, moet ik meteen denken aan de Kerst- en Paasdagen en natuurlijk aan Midsommar. Ik beperk me hier even tot de Kerstdagen en het kerstmenu. Dat is ieder jaar hetzelfde in Zweden. Een goede traditie wordt uiteraard niet overboord gegooid hè? Zweden en hun tradities… Poeh! De weken voor de Kerst liggen de winkels werkelijk vol met grote beenhammen. Wij zoeken een kleintje uit voor ons twee, maar een beenham die minder dan twee kilogram weegt is bijna niet te krijgen. Drie kilogram of meer is heel normaal. Die ham staat prominent op het kerstmenu, tezamen met het klassieke gerecht Janssons frestelse, de via IKEA zeer bekend geworden kleine Zweedse gehaktballetjes, een zelfgemaakte rode bietensalade, ingelegde haring en meer. Zonder hier een uitgebreide beschrijving te maken van de inhoud van de ovenschaal met Janssons frestelse, kan ik wel melden dat het een gratin is, die voornamelijk bestaat uit aardappelen, uien en ansjovis. Via het internet zijn diverse recepten te vinden en instructievideo´s van dit gerecht. Smaken verschillen uiteraard, maar als Joke dit serveert kom ik niet te laat voor het eten…

Laatst hadden we onze buren uitgenodigd, om bij ons te komen eten. Toen serveerde Joke een zuurkoolschotel. Niet wetende dat dit voor hen de allereerste keer was dat ze zuurkool aten! Dat maakte niets uit, want ze hebben er smakelijk van gegeten. Ze vonden het erg lekker. Voor onze andere buurtjes had Joke op een dag de Hollandse hutspot gemaakt (aardappels, wortels en uien) met een Hollandse rookworst erbij en zuurkoolspek. Dat kenden ze niet. Gelukkig hebben zij er ook van genoten. En zo leren wij Zweedse gerechten eten en leren wij de Zweden om Nederlandse gerechten te eten. Kruisbestuiving op het culinaire vlak.

Er zijn hier overigens in onze nabije omgeving geen speciaalzaken op het gebied van groente of vlees. De groenteboer of slager zoals wij die kennen heb ik hier nog niet gezien. Groente en fruit is vers verkrijgbaar in alle supermarkten. Bakkers zijn er wel en dan vaak in combinatie met een konditori.