Brinkman & van der Vlugt

Brinkman & van der Vlugt architects

Joris Molenaar

Rotterdams city-ideal in international style

nai010 publishers

Contents

foreword

1 Brinkman & Van der Vlugt: An Arranged Marriage in a Dynamic Environment

De Maas Flour Mills; Meneba Dutch Bakeries Flour Mills in the Maas Harbour Rotterdam

Gallery-Access Structure Containing 264 Labourers’ Flats with Communal Facilities Rotterdam Spangen: Justus van Effencomplex

Dennenrode House Hooghalen

2 architect Leen van der Vlugt: A Modern Talent

Tussendijken Residential Block Rotterdam, Leen van der Vlugt, two Residential Blocks on Beukelsdijk Rotterdam, Leen van der Vlugt

Technical and Industrial Schools Groningen, L.C. van der Vlugt and J.G. Wiebenga

Home with Office for Notary Vink Zuidhorn, Leen van der Vlugt in Collaboration with K. Siekman

3 Leaving the Old City Behind: a Modernist Ideal Urban Vision

4 In the Spirit of Modernity

Aesthetic Standards for Street Frontages Mathenesserweg and Mathenesserplein Rotterdam, M. Brinkman, J.A. Brinkman & L.C. Van der Vlugt, J.H. van den Broek

Theosophical Assembly Hall and Administration Building Amsterdam

Factory Buildings for Van Nelle Rotterdam Overschie

5 Signature of a New Time

The Star Camp Ommen and the Summer House for Krishnamurti

Van der Leeuw House, a Theosophically Inspired machine à habiter beside the Kralingse Plas Rotterdam

‘For the first time, I’ve seen chrome armchairs I find extremely beautiful’, Interiors with the Comfortable Freischwinger by Van der Vlugt and Gispen

6 A Dynamic City of Light, Air and Hygienic Living

De Bruyn House Schiedam

Sonneveld House Rotterdam

Grain Silo Maashaven Rotterdam

7 The Modern City According to Brinkman & Van der Vlugt

Branch Office of R. Mees & Sons Rotterdam

The Dutch Public Telephone Box

Various Plans Dijkzigt Rotterdam and Boevé House

Bergpolderflat Rotterdam W. van Tijen, Brinkman & Van der Vlugt

Feijenoord Stadium

Terminal Building, Ypenburg Airfield Rijswijk, in Cooperation with M. Zwanenburg and J.F. Semey

8 The City Unfolded

9 An Ark Stranded on a Sand Dune; an Abrupt End and a New Beginning

Epilogue — End of the Pre-War City Ideal: A Telephone Box on the Lijnbaan

Acknowledgements

Projects

Literature

Index

Credits

Foreword

Panorama Van Nelle factory 1930s

Invitees on the occasion of the driving in of the first pile of Fijenoord Stadium: third from the left, Jan Brinkman, eighth from the left, Leen van der Vlugt 22 July 1935

Much has already been published about the Van Nelle factory, Feijenoord Stadium and Rotterdam’s white villas. In addition, excellent monographs about leading Dutch architects have been published in the past few years. But strangely enough, a monograph about the firm of Brinkman & Van der Vlugt, the creators of the cornerstones of Dutch architecture mentioned above, was missing.

However, 1983 saw the publication of Van der Vlugt, Architect, 1894–1936, the silver-blue catalogue accompanying the exhibition held at the offices of Van den Broek & Bakema Architects; the catalogue and the exhibition were put together by Joris Molenaar and Jeroen Geurst and were based on the results of initial archival research.

In 2001, architect Joris Molenaar was entrusted with the restoration of one of those white villas, the Sonneveld House, by the Volkskracht Historic Monuments Foundation; the villa was later opened to the public as a museum and is maintained by the Netherlands Architecture Institute (nai). The restoration of both the exterior and interior of this superb example of luxurious modern urban living in the 1930s was preceded by wide-ranging research.

Joris had previously immersed himself in the villas of Brinkman & Van der Vlugt, and had already conceived a plan to analyse them and publish his findings. In 1995, the Stenen Tafel (= stone tablet) Foundation was created to raise the funds required for this research and publication. Sufficient time was needed to allow the ideas for a book to ripen and so provide a place for the research findings. The book would be concerned with more than just the villas, for the projects of Brinkman & Van der Vlugt cannot be seen separately from the context of Rotterdam in the period between the wars — from a sociological point of view, and in particular, from the vision of these architects for the city. And that vision had become over-shadowed by their world-famous works.

As a result, this book will be of interest not only to architects and architectural historians studying the New Objectivity and the International Style, but to people interested in the history of Rotterdam as well. This was one of the reasons why numerous foundations and other sponsors provided such generous support for financing the book, and to whom a great debt of gratitude is owed. And the initiative to publish was embraced by nai010 publishers with professionalism and in an enthusiastic spirit of collaboration.

In a manner worthy of its subject, this book also records part of the century-long history of successive architects’ firms. It looks back at the work of Michiel Brinkman, who established his architectural practice around 1912. In 1925, his son, Jan Brinkman, continued his father’s work with Leen van der Vlugt. Following the latter’s death in 1936, Jan Brinkman formed a partnership with Johannes van den Broek, who in turn founded the firm of Van den Broek & Bakema with Jaap Bakema in 1948. In 1971, the firm became Van den Broek & Bakema Architects, led by Jaap Bakema, Hans Boot, Jan de Groot, Joop Rijnsdorp and Jan Stokla. And via a few intervening steps, the present firm, Broekbakema, represents the continuation of that practice.

Today, Broekbakema is located in warehouses that once formed part of the Van Nelle factory, which has been put to a new use as collective premises for the creative sector under the name ‘Van Nelle Design Factory.’ It’s an enormous pleasure to drive into the invitingly white Van Nelle complex in the morning, with its aluminium-coloured window posts gleaming in the sun — the same picture we all recognize from old photos, where the cars are the only clue as to the date. And the pleasure we enjoy today becomes even greater through the background knowledge this book provides.

This foreword began with the notion of the Van Nelle factory as a cornerstone of Dutch architecture. The meaning of the complex however extends further: it has been included on unesco’s tentative list of world heritage sites, and at the moment of this book’s publication, the national government of the Netherlands, the municipal government of Rotterdam and the Friends of the Van Nelle Factory are busily working toward its nomination for inclusion in the definitive unesco list. Let us hope that this book helps achieve that objective — to the greater glory of Brinkman & Van der Vlugt and the City of Rotterdam!

Meindert Booij

Chairman, the Stenen Tafel Foundation

Architectural director, Broekbakema

1912

Land van Hoboken, view looking eastward toward the Westersingel

‘It is regrettable that, in the nineteenth century, concepts of town development had not yet reached the stage where the same attention could be paid to the expansion of the town as to the transport of goods. The town grew very rapidly, especially to the west, but in the north, new districts were created as well. However, the planning scheme was not particularly systematic, with too much being left to chance. This led to the north part of the town becoming little more than a confusing succession of residential blocks, which did mean that a lot of people could be housed within a short period, but at the same time the town plan was irreparably damaged.’

(Outlines of Extension and Housing, City of Rotterdam Municipal Housing Department, 1924)

1

Brinkman & Van der Vlugt: An Arranged Marriage in a Dynamic Environment

Michiel Brinkman, 1873–1925 ca. 1924

Mushroom floor construction in the flour warehouse of De Maas Flour Mills, Michiel Brinkman 1914

Galleried housing at Spangen, Rotterdam Justus van Effencomplex, Michiel Brinkman 1919–1922

Van Nelle factory, Leuvehaven, Rotterdam, Michiel Brinkman 1913

On 19 February 1925, entirely unexpectedly, Michiel Brinkman collapsed on the street and died on the spot of heart failure, aged only 51. Rotterdam had lost one of its most illustrious architects. ‘He was one of the group that championed using architecture to make the rapidly expanding city, whose growth was verging on the chaotic, beautiful and liveable.’¹ In several respects, he had booked substantial successes in this effort, to which he had given his all. One of Brinkman’s most prestigious projects had to be completed without him now: the new factories for Van Nelle, a great commercial-industrial construction task — his specialism.

Michiel Brinkman was born in Rotterdam in 1873, the son of a clerk. After completing his studies at the Rotterdam Academy of Fine Arts and Technical Sciences under Henri Evers, he entered the employment of architect Barend Hooijkaas Jr. in 1902. At this renowned Rotterdam bureau, which had passed from father to son since 1848, he rapidly worked himself up to a good position, becoming chef de bureau and contributing architect. He played a substantial part in the design of a range of churches, offices and clubhouses, the most important being the Dutch Reformed Koninginnekerk, Crooswijk (1904), the De Maas Rowing and Sailing Society clubhouse (1908), the hospitals of the Dutch Reformed Deaconesses on the Westersingel (1902) (later, ‘Van Dam Hospital’) and the hospital on the Bergweg for the Eudokia Foundation (1910).

Despite his position at the firm, Brinkman found that he was given insufficient space for his own ideas and insights. In 1910, he established himself as an independent architect, drawing the courage to do so from the good name he had by now acquired in Rotterdam society. The invitation to take part in a limited competition for a new Rotterdam town hall in 1913 confirmed this standing, although his design didn’t get the admiration of the jury. Brinkman was also held in high esteem amongst Rotterdam entrepreneurs and industrialists, many of whom were in need of expansion for their premises in the growing city. This led to his realization of the Graanhuis Office for the Commission of Grain Dealers at 50 Wijnhaven (1913–1916) and the Elevatorhuis Office for the Grain Elevator Company at 8 Parklaan (1914–1915). For the Van Dusseldorp family, he built the new De Maas Flour Mill on the Brielselaan (1913–1914) beside the newly constructed Maashaven, as well as a number of homes for directors of these companies. On the same quay, Brinkman also built a rice husking plant (1915–1916) for Van Sillevoldt & Co. He had now definitively established his name as an architect of modern factories and harbour buildings.

But that was not all. Brinkman’s work was gaining recognition in the residential housing sector, as well. Between 1919 and 1922, he designed and realized a residential complex on Justus van Effenstraat, Spangen that would make history as the Netherlands’ very first building with gallery-access flats. During those years, he also became active in organizations that promoted architecture, becoming a member, and then chairman, of the regional branch of the Society for the Advancement of Architecture / Association of Dutch Architects, and an adviser to Rotterdam City Council, with responsibility for the aesthetic aspects of the street frontages on the Mathenesserweg, the new western access route. He was also involved in the founding of the architects’ and artists’ society, Opbouw (1920), which had split from the Bouwkunst en Vriendschap architects’ society, and whose members also included Willem Kromhout, as well as architects and artists from the younger generation, including Marinus Granpré Molière, Piet Verhagen, Bob Oud, Cor van Eesteren, Willem Gispen, Jac. Jongert and Leen van der Vlugt, who would one day succeed him.

Michiel Brinkman’s Legacy

When he died, Michiel Brinkman left a great body of work, as well as a number of incomplete high-profile projects. The latter included his plans for the Van Nelle factories in Overschie, commissioned by the young Van Nelle partner, Kees van der Leeuw, whom Brinkman knew both from the Rotterdam section of the Dutch Theosophical Society and from the theosophically oriented Order of the Star in the East, of whose Dutch branch they both became founding members in 1912. This organization’s primary objective was to prepare the way for the young Indian, Jiddu Krishnamurti (1895-1986) as the third incarnation of the World Educator, but, more generally speaking, its members regarded themselves as vanguards in the establishment of a better society.²

A year after joining the order, Kees van der Leeuw entered the employment of Van Nelle, traders in coffee, tea and tobacco, which had been run by the Van der Leeuw family for three generations. Shortly after joining the firm, he was made responsible for the construction of new premises, regarded as an urgent requirement. Theosophist Van der Leeuw regarded it as his personal calling to improve people’s lives and to inspire them by means of carefully considered architecture. To realize this wish, he aimed to have an entirely new factory built, outside the old city centre of Rotterdam. In his search for a suitable site, he received advice from two theosophical friends and prominent architects: Karel de Bazel for artistic and architectural aspects, and Michiel Brinkman concerning factory construction and the search for location. In 1913, Brinkman was also commissioned to renovate the existing factory on the Leuvehaven, while De Bazel began sketching new offices for Van Nelle in Amsterdam in 1916.

Good relations with Van der Leeuw ultimately led to Brinkman’s rise to the position of house architect for Van Nelle, in which function he designed and renovated company branches, and in 1921 he created a design for a new cigar factory at Kampen, which was, however, never realized. And while Van der Leeuw was making substantial progress in the early 1920s with the acquisition of land for the new factory site at Overschie, Brinkman designed a masterplan for the complex in 1923. His design featured a layout with three double units — for tea, coffee and tobacco, respectively — in accordance with the principle of the ‘daylit factory,’ a concept that had been widely used in America for some time, and which had become well-known through standard works such as The Design and Construction of Industrial Buildings (1917) by English architect Moritz Kahn.³ It would form the basis for the new factory that Van der Leeuw envisaged.

The Search for a Suitable Successor

Both De Bazel and Brinkman died (in 1923 and 1925, respectively) while preparations for the factory were in full swing. The loss of Brinkman in particular confronted Kees van der Leeuw with the acute problem of who should and could take over the tasks of the architect.

Michiel Brinkman would undoubtedly have hoped that his only son, Jan, would be considered as a possible successor. However, at the moment of his death, his son was only in the third year of his studies. Following his father’s advice, Jan Brinkman (1902–1949) had not enrolled at his father’s own alma mater, the Rotterdam Academy of Fine Arts and Technical Sciences, but had opted instead to study Civil Engineering at the Polytechnical School in Delft. With such a technically advanced education, and a good knowledge of the most modern materials, construction methods and technologies, he appeared predestined for an important role in commercial and industrial construction, the field in which his father’s firm excelled. In addition, while Michiel Brinkman was creating the plans for the new Van Nelle factories, he had involved his son in the preparatory studies concerning the raising of the site’s level and the type of foundation. However, Van der Leeuw found Jan Brinkman too inexperienced to take over his father’s leadership role in the project, and informed Brinkman’s widow that he was only prepared to accept Jan as his father’s successor on condition that he entered into a partnership with another architect, to be designated by Van der Leeuw himself.

Van der Leeuw then proceeded to consider the best and most modern talents in Rotterdam, many of whom were members of Opbouw. He offered Bob Oud the position, but he declined, due to Van der Leeuw’s unwillingness to guarantee in advance that he would be entrusted with the entire project, and Oud’s reluctance to give up his secure position with the municipal housing department. Jac. Jongert, Van Nelle’s graphic designer and advertising adviser, in turn recommended the young Leen van der Vlugt (1894–1936), who at that time had been working as an independent architect for six years.

Design for Van Nelle cigar factory at Kampen, Michiel Brinkman 1921

Site layout of General Plan for Van Nelle Complex at Overschie, Michiel Brinkman 1923

Jan Brinkman 1902–1949 ca. 1925

De Maas Flour Mills; Meneba Dutch Bakeries Flour Mills in the Maas Harbour Rotterdam

client
De Maas Flour Mills

address
115 Brielselaan, Rotterdam

design, execution
April 1913 to November 1914

present state
regularly modified by the firm of M. Brinkman until April 1925; in turn, modified and enlarged by the firm of Brinkman & Van der Vlugt; after the Second World War, modified by the firm’s in-house architects (1955, 1959); enlarged by architect M.J.L. Gadron. The factory is still in use, largely in accordance with the original intentions for its use

In 1913, Michiel Brinkman attained the status of prominent Rotterdam architect after he was invited in the preceding year to take part in the town hall design competition and subsequently commissioned to design both the Het Graanhuis office building (for the Grain Traders’ Commission) at 50 Wijnhaven in the city centre, and a new flour mill in one of the new large docks, the Maas Harbour, whose south bank is bordered by Brielselaan. Brinkman met the partners behind the project at the Rotterdamsche Kring, most importantly the Van Dusseldorps. They had founded, in 1881, the First Dutch Cooperative Flour Mills, in which members of the Bakers’ Union were able to become shareholders.⁴ The Van Dusseldorps had a controlling interest in the mills and directed company operations. The commission was an opportunity for Brinkman to demonstrate independently his expertise in commercial and industrial construction, gained as chef de bureau at the firm of Bernard Hooijkaas Jr.

Design for flour mill for De Maas, facade facing Maashaven 1913

Water tower, factory clock and view of Maashaven and Maas ca. 1915

De Maas Flour Mills, aerial view situation: ca. 1935

In designing a factory, Brinkman’s typically took the production process itself as his starting point for the composition of a building, and organized this within regular geometric brick architecture, with a restrained ornamentation through colour accents and brickwork bonds. This type of approach situated him in the brick tradition around 1900, whose foremost exponents were Hendrik Petrus Berlage and Karel de Bazel.

Brinkman ordered and organized the production processes in separate component buildings. The factory complex was comprised of a grain silo building, a cleansing building for processing grain and an actual mill building, in which the grain was pulverized and sifted to yield different types of flour. The flour was then stored in flour silos, after which it was packed in sacks for transport to the affiliated bakeries.

Supporting functions were then added to the complex, such as the boiler house, the water tower, a building on the harbour for loading and unloading, and a sack plant. Brinkman’s extremely functionalist factory layout was implemented with the help of modern steel and reinforced-concrete structures, in an austerely ornamented sheath of brick with steel-framed windows. Of special note here was the archaic mushroom floor construction in reinforced concrete that Brinkman used in the flour warehouse. After completion of the complex, Brinkman continued carrying out a range of modifications, alterations and enlargements for Meneba.

Following the death of Michiel Brinkman in 1925, Brinkman & Van der Vlugt continued designing commercial and industrial facilities in the Rotterdam harbour, including several commissions for De Maas, such as new office and personnel facilities and a factory gate in 1931, and a new boiler house, a grain silo with related grain elevators and a coal silo in 1934. Between 1925 and 1936, the firm was responsible for some 40 modifications and enlargements for client De Maas.

Offices, staff facilities and factory gate, Brinkman & Van der Vlugt 1931

Flour warehouse with milling house right

Water tower and factory clock with ss Rotterdam

Cleansing building, interior

In the background: cleansing building with water tower and 1914 grain silo, with, in front of it left the boiler house and right 1934 silo

Gallery-Access Structure Containing 264 Labourers’ Flats with Communal Facilities Rotterdam Spangen: Justus van Effencomplex

client | Municipal Housing Service, Rotterdam
address | Justus van Effenstraat and environs, Rotterdam
design, execution | November 1919-1922
present state | drastically modified in the years 1983-1985 to form 164 urban-renewal flats; exterior restored, interiors renovated in the years 2006-2012, yielding 154 high-quality carbon-neutral flats

Even before the First World War, the Municipality of Rotterdam planned to remove urban expansion from the domain of building speculators by developing new residential areas outside the built-up urban area.⁵ In 1916, the Municipal Housing Service was established; from 1917, the socially and aesthetically motivated engineer, August Plate, was its director. In 1919 he commissioned Michiel Brinkman to design a double block for the urban-expansion area in the Spangen Polder with labourers’ flats in a stacked construction. For the western side of the urban-design plan, for which municipal urban designer Piet Verhagen had made the design in 1913-1914, a modern development based on the traditional Dutch almshouse courtyard was proposed. Brinkman designed a plan for both sides of Justus van Effenstraat, for 264 flats in an intricate structure, including street-level flats with utilitarian gardens in the courtyard and upper flats whose front doors open onto a gallery or ‘street-in-the-air.’

Brinkman: ‘Joining the two blocks serendipitously yielded an opportunity to give this rear side, where all the entrances are located, a more pleasant arrangement than would have been possible with a perimeter development of the 2 blocks, without sacrificing any part of the surface area to be developed, as the totality of the available facade length could remain the same as with perimeter development.

In my view, aesthetically, practically and hygienically, open courtyards are preferable to ones which result from closed perimeter development on narrow blocks; further, as this yields a larger East-West axis, these courtyards will have sufficient sunlight, longer.”

Secondly, this made it possible to place the living rooms of many of the flats on the south side.’ ⁶

As an answer to faceless urban architecture, Brinkman sought to achieve a feeling of unity associated with garden-village development, whilst using a stacked construction. The plan also signified a step in the direction of economical, efficient residential housing, through the deployment of central staircases and central facilities to reduce the amount of space and materials needed.

Brinkman’s client, August Plate, championed both innovation in the typology of residential architecture and the modernization of construction technology, with the goal of building self-financing, modern residential units more efficiently. At every level, every detail of the complex’s design was thoroughly thought out, both functionally and aesthetically. It provided for a central boiler house with a radiator in each flat, a refuse chute from every kitchen and a collective bathing and washing facility in a central bathhouse. State-of-the art materials and technologies were employed, such as reinforced concrete for the gallery construction, the stairs, some of the floors, the balustrades and the modern central boiler under the bathhouse. Brinkman’s experience and expertise in commercial and industrial construction were put to excellent use in the plan’s architectural aspects – just as August Plate would have it. In addition to being an admirer of the objective, rational architect, Hendrik Berlage, Plate was also a champion of aesthetics in engineering, and wrote in his memoirs:

‘It was fitting for a time in which modern technology ruled every building, to strive toward the first degree of beauty by applying such technology in unadulterated form. This meant the further jettisoning of everything that had been retained in the construction process up to then as heirlooms from obsolete styles. And it was just as logical that such a time of economic and social recovery should also be characterized by a striving toward the clearest possible statement of the questions thrown up by the construction process itself.’ ⁷

Brinkman’s theosophical frame of reference was also reflected in the complex, both in its basic plan, with its elevated central motif in the form of a collective bathing and washing facility, for the benefit of hygiene, and in the geometric elaboration of the architecture and ornamentation, with multicoloured graniver glass tiles from fellow-theosophist and glass manufacturer Cochius.

Presentation perspective for Justus van Effencomplex, Michiel Brinkman 1919

Justus van Effenstraat immediately prior to completion of site layout winter, 1922/1923

Gallery storey, Michiel Brinkman June 1920

Ground floor, Michiel Brinkman, June 1920

Exterior facades of complex, Michiel Brinkman, June 1920

Courtyard facades, Michiel Brinkman June 1920

Facade, Jan Luykenstraat

Justus van Effenstraat, north, looking toward central bathhouse

Courtyard with central bathhouse and shops

Courtyard, south, with green space and stone benches

Courtyard with green space and stone benches on south side of bathhouse

ene on the street-in-the-air 1920s

Delivery man on the street-in-the-air by the goods lift

Bathhouse in use 1920s

Washing facility in use 1920s

Bathhouse immediately prior to completion August 2012

Exterior facade, Spaansebocht August 2012

Street-in-the-air, corner of Potgieterstraat August 2012

Dennenrode House Hooghalen

client | A.M. van Dusseldorp Pzn
address | 4 Zwiggelterweg, Hooghalen
design, execution | 1922-1925
present state | a national monument since 1994, in a relatively pristine condition, in use as an art gallery

It was quite a regular occurrence for architects who had been successful at designing commercial and industrial buildings for companies and other enterprises to be commissioned to design the private homes of board members of these organizations. Michiel Brinkman was no exception. ⁸ After designing primarily industrial buildings and commercial offices at the start of his career, he realized different villas and country houses in the 1920s, either renovations or entirely new constructions. In April 1922, Brinkman was commissioned by A.M. van Dusseldorp Pzn, a member of the family who constituted the board of De Maas Flour Mills, to design a house on his country estate at Hooghalen, to be named ‘Dennenrode.’ The building he designed has an informal layout and employed a modest programme in accordance with the English standard for country houses. There was a forecourt on the north side, bordered by the landscaping of the house’s ensemble, with its outbuildings. After the entrance vestibule, one entered a residential hall occupying two storeys and extending to the crest, with an open fireplace in the corner, in accordance with the English style. To the east of the hall was the dining room, adjoined by the service rooms in the annex. Located on the west side was the hunting room, and on the south side the sitting room, with a bay window facing the garden. For the orientation, account was taken of the amount of sunshine, and the location and shape of the windows was in accordance with the required light incidence. The landing in the hall led to two separate parts: the owner’s apartment and, on the other side, guest accommodation. The house, with its outbuildings, stood somewhat elevated on a plateau with a terrace, connected via steps to the surrounding garden. The house formed an organic ensemble within the landscape, further intensified by the informal composition and the materials used, which include a brick substructure and a weather-boarded wooden superstructure under a thatched roof extending deeply downwards to varying heights, which appeared to merge into the landscape. The facade composition is highly functional and informal in character, with flowing lines in both roof and chimneys. The interior was also designed in an old-Dutch, rustic style. Here, too, the detailing included moulded-glass graniver tiling from the Leerdam glass factory of industrialist and fellow-theosophist Cochius. Particularly noteworthy was the modernity of the steel-framed windows and doors in the garden facade, subsequently added by Brinkman & Van der Vlugt.

Following the realization of this exclusive country house, Michiel Brinkman would build one more superb villa, in 1924, at 245 Avenue de Tervueren in Brussels, for industrialist F. Pisart of the Zinkwit Company, Maastricht, whose Eijsden factory complex the firm had renovated and enlarged years earlier with offices, a villa and residential facilities (1916-1921). Following the death of Michiel Brinkman, this tradition was continued without interruption by Brinkman & Van der Vlugt, when they designed and realized a country house for Mrs. Van Eeghen on her Naarden estate, a project commenced by Michiel Brinkman just before his death.

Situation

Entrance facade

West side

Sitting room 1925

Storey, Michiel Brinkman

Ground floor, Michiel Brinkman

Construction 1925

Garden side, viewed from the southeast 1925

Garden side, viewed from the southwest 1925

Entrance side 2012

J.P. Baeten and K. Schomaker, Michiel Brinkman 1873–1925, Rotterdam Bonas (undated), p. 8.

See Chapter 2. See also: Hans van der Kroft (ed.) Waarheid zonder weg, 100 jaar Krishnamurti, The Hague 1995, and Marty Bax, Het web der schepping, Theosofie en kunst in Nederland van Lauweriks tot Mondriaan, Amsterdam 2006.

See: Niels Luning Prak, ‘De Van Nellefabriek te Rotterdam’ in: Bulletin van de Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond, Vol. 69 (1970), pp. 123–135. Prak was the first to indicate this as source material for the layout of the masterplan for Van Nelle (1970). The layout resembles examples of factory construction in Kahn’s book to a remarkable extent, including the mushroom floor construction. See also: Joris Molenaar, ‘Een fata morgana in de polder. De bouw van ideale moderne arbeidscondities voor Van Nelle,’ in Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005, pp. 76–148.

From the Meneba company archives: ‘Our national institute, Flour Mills of the Dutch Bakeries,’ jubilee issue, 2 September 1931; ‘We made our contribution to the further modernization of the Flour Mills of the Dutch Bakeries, Rotterdam,’ overprint from the heemaf post of 24 December 1953, with kind permission of former Meneba employee, Mr Van Pinxteren.

J.P. Baeten and K. Schomaker, Michiel Brinkman 1873–1925, Rotterdam Bonas (undated), p. 23.

As quoted in: Volkswoningbouw te Rotterdam in den polder Spangen, architect M. Brinkman, Bouwkundig Weekblad, 41 (1920), 8, pp. 45–50.

From: A. Plate, Mémoires, 1943/1944 unpublished typescript, in the possession of the Plate family, p. 151, as quoted by Len de Klerk, 1998, p. 172.

Michiel Brinkman 1873-1925, rol en betekenis van de opdrachtgevers uit de industrie voor zijn werk

1919

Spangen, construction site, Justus van Effenstraat

‘For orientation purposes, Rotterdam’s municipal government is now in sore need of an urban development research service and laboratory. […] In America, cities have their own “city managers”, who make important contributions to the knowledge and expertise large cities need in the area of urban planning. They also have “landscape architects”, who are highly influential in the development of park systems and the overall appearance of cities. The most obvious solution as regards our own municipal situation would be to establish an urban development service, which would provide the alderman responsible with the requisite support.’

(Het Behoud van Rotterdam [= Conservation of Rotterdam], 1923 p. 23)

2

Architect Leen van der Vlugt: A Modern Talent

Leen van der Vlugt was born in Rotterdam in 1894, the son of architect and small property developer L.C. van der Vlugt and E.C.M. van der Vlugt-Kleykamp, and grew up in a Reformed Protestant environment. From 1910 to 1915 he studied architecture at the Rotterdam Academy of Fine Arts and Technical Sciences under Willem Kromhout. Having completed his studies and military service, he departed for Amsterdam. Here, he initially worked for Kromhout on the design for the Damhotel, which was the subject of much discussion at the time, but was however never built, and subsequently for architect Foeke Kuipers, as supervisor of the construction of Industria on Dam Square, at the corner of the Rokin.

He spent his weekends in Rotterdam, where he became a member of both the artists’ society, Rotterdamse Kunstkring, and the architects’ society, Bouwkunst en Vriendschap. As a member of the latter, he made several competition submissions, winning first prize in January 1917 with a design for a double school and in December of the same year, second prize for a warehouse facade. He also tried his luck at acquiring a real commission in 1917 by taking part in a design competition for the Karenhuizen home for the elderly at Alkmaar; however, Bernard Bijvoet and Jan Duiker walked off with the prize.

In 1917, Van der Vlugt returned to Rotterdam. He joined the staff of Catholic architect Piet Buskens, working as designer-draughtsman on the St Lucia Institute project. Here, he worked in partnership with civil engineer Jan Gerko Wiebenga, a specialist in concrete construction. Because Buskens provided him little in the way of future perspectives and because, in the long term, he had low expectations with regard to taking over his father’s practice — which he did not find modern enough — he decided in 1919 to establish his own practice in Rotterdam-Kralingen on an upper floor of his parents’ house at 43 Avenue Condordia. He took along a number of progressive business contacts from his father’s practice, such as Veldwijk, a private developer of residential complexes.

A year later, he acquired a central role in artists’ and architects’ circles when he became involved in the founding of the architects’ society, Opbouw. As the organization’s secretary, he made the acquaintance of many fellow architects, including Bob Oud, with whom he became friends and for whom he had great admiration.¹ During these years, Oud developed into the connecting link between modern residential building practice and the new aesthetic ideas of up-and-coming avant-garde artistic movements such as De Stijl, of which he had been a member since its inception in 1917. He corresponded extensively with international avant-garde architects and artists and his numerous designs, essays and publications were among the first theoretical treatises on the architecture of the New Objectivity, coinciding with the first publications of the then up-and-coming Swiss architect Le Corbusier, and the German architect Walter Gropius, the director of the Bauhaus.

Oud’s lecture, ‘On the architecture of the future and its possibilities’, which he delivered at Opbouw in February 1921, played a key role in the dissemination of new insights concerning an architecture entirely free of all traditional constraints. Using argumentation clearly influenced by the ideas of De Stijl, Oud asserted that architecture was failing to utilize the possibilities available to it in the modern age, arguing, amongst other things, that ‘an architecture rationally based on modern living conditions must by definition form a contradiction, in every respect, to present-day architectural practice. Without resorting to barren rationalism, it will, above all other things, be objective, but based on an objectivity in which the Higher is already apparent.’ And further: ‘in total devotion to the objective at hand, and in the sharpest possible contrast to the untechnical, shapeless and colourless products of the present day with which we are familiar, it will fulfil its tasks in an almost impersonal, technically creative manner, fashioning organisms with a clarity of form and purity of proportion. […] Such tendencies in architectural development are pointing toward an architecture which, at its core, will be more bound to the material domain than hitherto, but whose manifestation will rise further above it than that of its predecessors: a manifestation which, free of any impressionist suggestivity, will, in a fullness of light, develop toward a purity of proportion, a brilliance of colour, and an organic clarity of form, which by shedding all that is unnecessary, will be able to surpass the purity of classicism.’²

Oud’s texts and lectures made a deep impression on the young Van der Vlugt. It can even be asserted that the lecture quoted above served as a guide for the 26-year-old architect, who had just started out for himself and was now realizing his first important projects, as well as lecturing at the academy himself.

‘Numerous Excellent Architectural Qualities’

Van der Vlugt’s first residential housing projects, realized in the years 1921-1922, were: a block in Tussendijken opposite blocks by Bob Oud, a block attributed to him on Van Citterstraat³ and two blocks on the Beukelsdijk in West Rotterdam. In the architecture journal Het Bouwbedrijf, architect Jan Wils praised Van der Vlugt’s work as seminal for Rotterdam’s modern residential housing, which Wils held in high esteem and which he regarded more highly than the residential architecture of South Amsterdam, which was celebrated at the time: ‘At first sight, there appears to be a resemblance between Van der Vlugt’s work and Oud’s uncluttered, finely lined blocks directly opposite. Upon closer inspection, though, one sees that Van der Vlugt’s block is quite different; it exhibits a liberal use of decorative features, and does not have the sobriety of Oud’s design, nor the sensitive rhythm of Oud’s large facade surfaces. One is automatically inclined to make comparisons, due to the juxtaposition of the two architects’ respective blocks here. Van der Vlugt’s block, however, possesses numerous excellent architectural qualities in its own right, for example the simple, yet firm line of the corners, the correctness of proportion between the shop windows and those of the flats, or the plastic effect resulting from the connection between the staircase’s light fixtures and the entrances by means of a single ruling in the facades.’⁴

Between February and December 1922, Van der Vlugt also realized the renovation and enlargement of the Scala Theatre on the Kruiskade, working together with Jan Gerko Wiebenga, who, as structural engineer, was responsible for the technical design of the spectacular concrete structure of the theatre’s cantilevering balconies, decorator Jaap Gidding and metal worker Willem Gispen, the latter two being friends of his from Opbouw. Through these projects of his own, Van der Vlugt had gained sufficient standing and security to marry Jenny Middelburg on 20 April 1922 and start his own architectural practice, at his home at 52 Burgemeester Meineszlaan in West Rotterdam.

Simultaneously with the construction of the Scala Theatre, the collaboration with Wiebenga was given a sequel. In early 1922, in his new function as director of the Technical and Industrial Schools in Groningen, Wiebenga invited Van der Vlugt to collaborate with him on a new double school building. It was to be a spectacularly rational structure, and would later be regarded as the first example of functionalism in the Netherlands. It corresponded to a remarkable degree with Oud’s description of the aesthetic possibilities of reinforced concrete construction in his 1921 lecture at Opbouw: ‘In reinforced concrete, on the other hand, a homogeneous combination of supporting and supported components is possible, as well as the horizontal expansion of important dimensions and a pure demarcation of surface and mass. But, in addition, in contrast to the old support and load system, with which one can only build in an inward direction (i.e. backwards) from the bottom up, it is possible to build in an outward direction from the bottom up (i.e. forwards). By virtue of the latter, the basis is provided for a new architectural plasticity, which, in combination with what — in a purely structural sense — can be achieved with iron and plate glass, can give rise to an architecture with a visible-yet-immaterial, almost suspended quality.’⁵

Between 1922 and 1925, Van der Vlugt built only a few private homes: the small Avondrood (1923–1924) for his uncle Herman in Ermelo, a two-family house on Mecklenburgplein, Rotterdam (1924), and the combined home and office for notary Vink in Zuidhorn (1925). The Technical and Industrial School realized in Groningen received attention and recognition on both a national and international scale, topped off with the award of a bronze medal at the Exposition des Arts Décoratifs et Industriëls Modernes in Paris in 1925. In addition, his 1924 plan for developing the meadowland formerly owned by the Van Hoboken family in Rotterdam (Het Land van Hoboken) was published in the spring of 1925.

The J.A. Brinkman & L.C. Van der Vlugt Firm of Architects

Through the reviews in the printed media of his remarkable projects, Van der Vlugt was all at once a known quantity amongst progressive Dutch architects. His name also came to the attention of Kees van der Leeuw, who invited him to become partners with the then 23-year-old Jan Brinkman, and subsequently to take on the supervision of the construction of the new Van Nelle factories. Van der Vlugt accepted the offer and in April 1925, the architectural firm of J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt became a reality.

Initially, the composition of the firm’s staff was largely based on Michiel Brinkman’s old organization, under the direction of his chef de bureau, A.J. van der Linden. Van der Vlugt brought his assistant, D.J. van Wijk, with him. For the designs for Van Nelle and other early projects, Van der Vlugt made use of both existing staff and newly attracted talent, including the young architect of the New Objectivity, Mart Stam,⁶ who would work at the firm from April 1926 until April 1928.⁷ Van der Vlugt also worked with freelancers: first with Jan Gerko Wiebenga, who designed reinforced concrete structures and later with architect and housing engineer Willem van Tijen. Chef de bureau Van der Linden, who was initially mainly involved with the elaboration of structural specifications and construction management, would become more involved with design in the 1930s, in collaboration with Jan Brinkman, who by then had completed his studies. Initially, the firm remained at the historic commercial premises at 47a Haringvliet on the east side of the old city centre, where M. Brinkman’s firm had been located. On 12 February 1927, it moved one harbour away to 89 Nieuwe Haven. In the second half of the 1930s, the firm moved to premises on the Westerkade, with an unobstructed view of the River Maas.

Alongside the contributions made by an array of talented staff, the arranged partnership itself between Jan Brinkman and Leen van der Vlugt had for a long time the character of a ‘forced marriage.’ There was doubtless rivalry between the two. The older, ambitious Van der Vlugt was a modern, dynamic figure. He was an inveterate winter sports enthusiast, swimmer and traveller, and drove the most modern of motorcars, including one styled after his own design: the Amilcar 8. As an architect, his ideas concerning aesthetics and architecture were decisive and highly innovative. This was in marked contrast to the eight-years-younger, mild-mannered and more moderate Brinkman, brought up as an only child by two strong personalities with elevated ideals, which had certainly interested him, but to a far lesser degree than his parents. Jan moved with ease within the influential Rotterdam circles to which his parents also belonged.⁸

The differences between them were mirrored in their respective networks. Together with his mother and chef de bureau Van der Linden, Brinkman put his energies into retaining his father’s business contacts: in the main, Rotterdam entrepreneurs in commerce and industry. Not every client considered the firm, with its sudden rejuvenation, as the natural continuation of Michiel Brinkman’s practice. Leen van der Vlugt’s contacts consisted for the most part of small private developers and municipal bodies, a handful of shop owners, individuals or family members. The Van der Leeuw family was the connecting factor. In addition to the large projects for Van Nelle itself, numerous private commissions were also acquired from parties closely connected to the Van der Leeuws. These included commissions to realize homes for partners or board members, as well as projects for theosophical institutions resulting from Kees van der Leeuw’s contacts or from the activities of the Brinkman family in the same circles.

Leen van der Vlugt 1894–1936, photo dating from ca. 1922

Block, Van Cittersstraat Rotterdam, stylistically speaking, attributable to architect Leen van der Vlugt

Block, Gijsingstraat Rotterdam, working drawing of facades

Foyer, Scala Theatre, Rotterdam 1922

Skylights at the workplaces of the Technical and Industrial Schools, Groningen 1923

House of Notary Vink, Zuidhorn 1925

Haringvliet, Rotterdam 1920s

Entrance to the offices of Brinkman & Van der Vlugt, Nieuwe Haven 89, Rotterdam early 1930s

Leen van der Vlugt with his Amilcar 8 ca 1930

Van Eeghen house, Naarden 1926

Van Eeghen house, Naarden, contract drawing November 1925

Interior, Montessori school, Naarden 1925–1926

Montessori school, Naarden 1925–1926

Tussendijken Residential Block Rotterdam, Leen van der Vlugt

client | Veldwijk CO.
address | Gijsingstraat, W. Beukelszplein, Schiedamseweg, Rotterdam
design, execution | spring 1921 until 1922
present state | destroyed in 1943 in the bombardment of West Rotterdam

Two Residential Blocks on Beukelsdijk Rotterdam, Leen van der Vlugt

client | Bouwnijverheid Co.
address | Beukelsdijk, Veelzigtstraat, Essenburgstraat, Werkhoefstraat, Rotterdam
design, execution | 1921–spring 1922
present state | renovated several times

When Leen van der Vlugt established his own architectural practice around 1919, he received his first large-scale residential commissions from business contacts of progressive-minded property developers from his father’s architecture and building firm. For Veldwijk Co., he designed a residential block in Tusschendijken along the Schiedamscheweg. It was a private building project, with government support. Veldwijk’s plans for the block featured a pre-determined typology of house access, with convoluted inner staircases. The block was to stand beside the large residential complex just realized by Bob Oud. In 1925, Jan Wils compared the two projects:

‘At first sight, there appears to be a resemblance between Van der Vlugt’s work and Oud’s uncluttered, finely lined blocks directly opposite. Upon closer inspection, however, one sees that Van der Vlugt’s block is quite different: it exhibits a liberal use of decorative features, and does not have the sobriety of Oud’s design, nor the sensitive rhythm of Oud’s large facade areas. […]Van der Vlugt’s block however possesses, in its own right, numerous excellent architectural qualities, such as the simple, yet firm line of the corners, the correctness of proportion between the shop windows and those of the flats, or the expressive effect resulting from the connection between the staircase’s light fixtures and the entrances by means of a single line in the facades.’ ¹

In his series of articles on urban expansion in Rotterdam, Een uithoekje van een wereldstad (= Remote corner of a metropolis), architect and critic Mieras commented on Van der Vlugt’s block with the words:

‘How to characterize it is something of a challenge: housing-association building, subsidized building, property developer building or facade building? But that is beside the point – what matters is that it is good. This architect has a somewhat robust approach. But that clearly has its good side, as well.’ ²- In a subsequent residential complex from the same period – two blocks on Beukelsdijk – Van der Vlugt succeeded in improving the typology through the use of a common entrance hall – at the time not customary in Rotterdam – yielding standardized single-story flats. By locating the staircases in a recessed corner, he eliminated the drawback of having stuffy closed-off flats in the corner. For the staircases, he used the sea-green wall tiles that will later typify both the Van Nelle factories and the directors’ villas interiors.

The expressive accents in the facade composition with horizontal and vertical delineations and the vertical stained-glass windows on the staircases are clearly reminiscent of the expressionist compositions of Van der Vlugt’s mentor, Willem Kromhout. But the overall compositions of the facades in both residential projects exhibited more of an affinity with Frank Lloyd Wright, particularly the blocks on Beukelsdijk, with their horizontal rows of windows and horizontal bands in the plinth, windowsills and eaves.

Presentation drawing of facades and layouts

Schiedamseweg

Corner, Beukelsdijk/Werkhoefstraat

Streetscene, Veelzigtstraat

Condition of blocks ca. 1968

Streetscene, Beukelsdijk 2012

Technical and Industrial Schools Groningen, L.C. van der Vlugt and J.G. Wiebenga

client | Groningen city council
address | P. Driessenstraat, C.H. Petersstraat, Groningen
design, execution | February 1922 to September 1923
present state | workshops, staff flats and southwest staff room demolished, classroom building exteriors restored, interiors new function

In 1919, Leen van der Vlugt established his own firm in Rotterdam. Because, initially, the volume of commissions was disappointing, he entered into a partnership with Wiebenga¹ and Van der Koo.² The first known project resulting from the partnership was the Scala Theatre, Rotterdam; Van der Vlugt acquired the commission in 1921 and Wiebenga designed the concrete structure. Wiebenga accepted a position, as of 1 January 1922, as director of the just-established Technical and Industrial School at Groningen.³ When, in February 1922, he was offered a commission from Groningen city council to design a plan for a new double school building within six weeks, he accepted the well-nigh impossible commission and immediately involved Leen van der Vlugt in the project. Only recently, in January 1917 – during the period in which they were establishing contact – Van der Vlugt had won first prize in a competition held by the Rotterdam association, Bouwkunst en Vriendschap, for the design of a double school.⁴

The two collaborated in an extremely goal-oriented manner for six weeks and succeeded in designing a modern school building featuring an innovative and attractively elaborated structure in concrete, a process in which none of their combined knowledge and expertise went to waste. It was a double school complex, with a large three-storeyed technical secondary school on Petrus Driessenstraat, a smaller two-storeyed technical school on C.H. Petersstraat, and between and around them, rows of workshops with skylights. The two schools had a corridor structure with classrooms on either side. The staircases were located at a third and two-thirds of the way along the wings, with toilets and cloakrooms adjacent. Situated in the middle of the complex was the machine hall, with the chimney. At opposite ends of the technical school wee small protruding halls and two company flats. In each successive storey of Wiebenga’s innovative concrete structure, the columns were located slightly further outwards, to reduce the loads on the beams and floors, which achieved an economy in concrete and steel, both of which were costly at the time. The skeletal structures of both the schools and the workshops ensured that the complex could accommodate changes in use. Daylight incidence was optimized, not only through the use of extremely slender steel fronts, but also by means of bevelled details in the beams and columns adjacent to windows. The complex’s finish, layout and stained-glass ornamentation exhibited a cubic style, restrained for its time. Special attention was devoted to the two entrances, which were both decorated with tile tableaux in black, green and ochre yellow and round glass fronts. The entire project was realized and taken into use in the astonishingly short period of 15 months (June 1922 to September 1923). It soon became known as the first example of pure functionalist architecture, as well as the earliest example of het Nieuwe Bouwen in the Netherlands. On the beauty of the International Style, Wiebenga remarked:

‘What is special about this beauty is that it originates entirely in necessity, that it posits a functional synthesis between the necessities of life and form, in which the latter is given expression, such that no practical requirements are sacrificed to a studiously cherished vision of beauty; on the contrary, the same principle enables the new beauty to grow without impediment from the inner motivations that through the ages have always led to beauty: motivations whose tracking down represents the purest value in all of history.’⁵

In 1925, the complex was awarded a bronze medal at the Exposition des Arts Décoratifs et Industriëls Modernes in Paris, providing Kees van der Leeuw with a strong argument for inviting Leen van der Vlugt to design the Van Nelle factories.

Presentation drawing 1922

Industrial school 1923

Technical school 1923

Facade with jutting storeys 1923

Main entrance, industrial arts school 1923

Presentation drawing of ground floor 1922

Teachers’ room 1923

Workshop in Technical School 1923

Corridor in Industrial School 1923

Entrance, Industrial School 2012

Home with Office for Notary Vink Zuidhorn, Leen van der Vlugt in Collaboration with K. Siekman

client | notary Vink
address | Friesche Straatweg, corner of Burgemeester C.A. de Vrieslaan, Zuidhorn
design, execution | 1925
present state | main layout intact, steel frames replaced, brick facades painted white, interior renovated

The joint achievement of Leen van der Vlugt and Jan Gerko Wiebenga – the design of the Technical and Industrial School for Groningen city council – resulted in a friendly association between Van der Vlugt and the mayor of Groningen. ¹ It was likely via the mayor’s network that Van der Vlugt made the acquaintance of notary Vink, who commissioned him to design a modern home-with-office at Zuidhorn.

The Vink House featured living and working functions on the ground floor, with the master bedroom behind the sitting room, facing east. The practice protruded on the street side, forming a shield for the garden. The upper floor contained a guest room and quarters for a live-in servant. There was a small recess in the house’s section, due to the fact that the bathroom and servant’s room were situated lower, at the height of the staircase landing. This made a diagonal skylight possible for the landing. The entrance also had a special transom light that contributed to the composition of staggered volumes: it is a form quotation from the site hut realized by Bob Oud in connection with the Oud Mathenesse residential project, in Rotterdam, about which Van der Vlugt wrote with much admiration in 1924. ²

With the austerely detailed, entirely functionally situated window openings with dark steel frames, as well as the differences in height of the architectural volumes and the awnings for the entrance and terrace, a balanced, cubic composition was achieved. The same compositional motifs were already suggested in the aerial perspective of the plan for Het Land van Hoboken dating from 1924, and can be seen again, following the association with Brinkman in 1925, in the rebuilding plan from March 1926 for a small Montessori school in Naarden, albeit in a more abstract, white-stuccoed architecture. The designs for small homes by Brinkman & Van der Vlugt, such as the forester’s bungalow for the Star Camp at Ommen from 1927-1928, or the little house on the Staverden estate from 1930, also exhibited these compositional themes. The Vink House, however, demonstrated that Van der Vlugt did not feel bound to the abstraction of white-stuccoed volumes. This became clear when, in later work by Brinkman & Van der Vlugt, brick cubism returned, for instance in the staff houses for the Van Stolk timber yard in Rotterdam from 1928 and in the Henny House in Wassenaar, realized between 1932 and 1934.

In these works, Van der Vlugt built upon cubic architectural compositions such as those studied in 1921-1922 at the Style Course of Van Doesburg at the Bauhaus and elaborated in the design by Van Eesteren and Van Doesburg for Leonce Rosenberg, exhibited in Rosenberg’s Paris gallery in 1923 – but then in facing brick. So several examples of cubic brick architecture were realized in designs for modern homes in the Netherlands in the early 1920s, such as the house for a female dentist in Haarlem by J.B. van Loghem in 1922 and homes by Duiker and Bijvoet in The Hague and Scheveningen.

Contract drawing April 1925

Garden side 1926

Entrance side 2012

Street side, with covered terrace 2012

See: J.J.P. Oud, ‘Leen van der Vlugt,’ in: de 8 en opbouw, 16 May 1936, No. 10, p. 112. It is however remarkable that the friendship between Oud and Van der Vlugt is not referred to in monographic studies concerning Oud.

See: “Lezing gehouden door den Heer J.J.P. Oud, voor de vereeniging Opbouw, ‘Over de toekomstige bouwkunst en hare architectonische mogelijkheden,’” Bouwkundig Weekblad, 1921, pp. 147–160.

The attribution is based on stylistic grounds comparing the blocks Beukelsdijk and Schiedamseweg and the picture in the brochure of the Association Nieuw Rotterdam in 1926.

See: Jan Wils, ‘Woningblok in Spangen en theater Scala te Rotterdam van architect L.C. van der Vlugt,’ in: Het Bouwbedrijf, Vol. 2, No. 8, Aug. 1925, pp. 291–293.

See: ‘Lezing gehouden door den Heer J.J.P. Oud, voor de vereeniging Opbouw, “Over de toekomstige bouwkunst en hare architectonische mogelijkheden,” ’ Bouwkundig Weekblad, 1921, p. 147–160.

Before Mart Stam came to work for Brinkman & Van der Vlugt, he had been on the staff of Granpré Moliere, Verhagen and Kok, Rotterdam from 1919 until 1922, where he became friends with the two young Swiss architects, Werner Moser and Hans Schmidt; the latter worked for Michiel Brinkman. In 1922, Stam went to Berlin, where he worked for short periods for a number of firms; he then returned to Switzerland, where he remained from 1923 to 1925 and was employed by Karl Moser and Johannes Itten. From 1924 until 1928, he published, with Hans Schmidt, the radical architecture journal abc Beiträge zum Bauen. In part due to this, he gained notoriety in international avant-garde architecture circles. Early in 1926, Stam returned to the Netherlands, via Paris, and in June of that year, started a practice based in the garden village of Vreewijk (Rotterdam). See: W. Möller, Mart Stam, 1899–1986, Architekt-Visionär-Gestalter, sein Weg zum Erfolg 1919–1930, Berlin 1997.

Among the other designers who were brought in over the years were: G.W. Baas (1923–1931), C. Engelen (1930–1936?), S.T. Goslinga (1930–1950), A.C. van Horssen (1928–1931) J.H. Kammer (1929–1930 and 1932–1933), T.K. Krijgsman (1930– .), P.W. Lerou (1930–1932), J.C.P. Redelaar (1928–1930) and F. Swaneveld (1933–1948). (These names were drawn from the incomplete list of the firm’s staff which in 1983 could still be reconstructed by Jeroen Geurst and Joris Molenaar for the exhibition, L.C. van der Vlugt, architect (1894–1936), organized in that year at Van den Broek en Bakema.)

Recollection of Johanna Hoogenraad-Brinkman, J.A. Brinkman’s daughter, in a conversation with the author, 16 January 1988.

See: Jan Wils, Woningblok in ‘Spangen’ en theater ‘Scala’ te Rotterdam van architect L.C. van der Vlugt, Het Bouwbedrijf, Vol. ii No. 8, Aug. 1925, pp. 291–293.

J.P. Mieras, ‘Een uithoekje van een Wereldstad (conclusion)’, in: Bouwkundig Weekblad 1923, pp. 381–386. See also ‘Moderne middenstandswoningen Beukelsdijk’, in: Rotterdamsch Nieuwsblad, 11 May 1922, and in: Voorwaarts, 13 May 1922. Thanks to Maurice Dumas

In 1917, Leen van der Vlugt was employed by architect P.G. Buskens as project architect for the St Lucia boarding school in the old city centre of Rotterdam. For the construction of the chapel’s dome, a specialist in modern concrete construction, civil engineer Jan Gerko Wiebenga, was called in. This marked the beginning of their association. See: Jan Molema, Peter Bak, ed., Jan Gerko Wiebenga, Apostel van het Nieuwe Bouwen, Rotterdam 1987.

In the publication, Jan Molema, Peter Bak, ed., Jan Gerko Wiebenga, Apostel van het Nieuwe Bouwen, Rotterdam 1987, mention is made of an unknown Van der Koo. From 1920, architect, graphic designer and industrial designer N.P. de Koo was active in Opbouw, as treasurer, together with Leen van der Vlugt, who was secretary. Leen van der Vlugt was working together with N.P. de Koo at the residential blocks on Beukelsdijk. No information in this regard is however to be found in Peter van Dam’s monograph, N.P. de Koo, Grafisch vormgever en interieurarchitect 1881–1960.

See: various authors, Het Wiebengacomplex, Hergebruik en restauratie van de Nijverheidsscholen in Groningen (1922-1923), Rotterdam 2000.

Certificate in the possession of J. Ebeling Van der Vlugt.

Wiebenga in ‘Verslag aangaande het Nijverheidsonderwijs te Groningen in 1922,’ as quoted in: B. Bijvoet en J. Duiker, De nieuwe Nijverheidsscholen te Groningen, Bouwkundig Weekblad 1924, pp. 22–27 and 65.

Information provided by Mrs J. Vermaas-Middelburg, in conversation with J. Geurst and J. Molenaar, Rotterdam, 8 December 1982.

See: L.C. van der Vlugt, De semi-permanente woningen in ‘Oud-Mathenesse’ te Rotterdam, in: bouwen, tijdschrift voor de belangen van het bouwvak, second half-volume (1924) pp. 161–164.

1922

Maashaven

‘Rotterdam is taking up Hamburg’s challenge with regard to the tonnage of the ships in its port, but not with regard to urban development.’

| Year | Number of incoming ships | Total net register tonnage
Rotterdam | 1913 | 10.527 | 13.047.465
| 1926 | 14.511 | 21.495.835
| 1927 | 13.330 | 21.393.207
| 1928 | 12.291 | 20.456.344
Hamburg | 1913 | 15.078 | 14.185.496
| 1926 | 14.788 | 17.423.197
| 1927 | 16.332 | 19.748.755
| 1928 | 17.628 | 21.448.203
Antwerpen | 1913 | 7.056 | 12.024.796
| 1926 | 11.599 | 19.374.507
| 1927 | 11.418 | 19.966.755
| 1928 | 11.333 | 20.057.783

(Groeiend Rotterdam [= Growing Rotterdam], 1929)

3

Leaving the Old City Behind: a Modernist Ideal Urban Vision

Brinkman & Van der Vlugt’s oeuvre, consisting largely of work for Rotterdam, but only partially realized, can be viewed as a modernist ideal urban vision for the city on the Maas. This ideal can, in turn, be regarded as reflecting the collective motivation for a generation of young Rotterdam entrepreneurs and administrators who came on the scene around the time of the First World War and whose ambition during the 1920s was to develop the city’s aesthetic appeal and international allure. Three figures would be of crucial importance to the work of Brinkman & Van der Vlugt, helping to nourish and foster the architects’ underlying ambitions from the perspective of their own ideal visions for the city.

First and foremost in influence and significance was the artistically and idealistically oriented Kees van der Leeuw (1890–1973). In 1917, four years after embarking on his career, Van der Leeuw became a partner in the firm known as The Heirs of the Widow of J. van Nelle, coffee, tea and tobacco.¹ The dynamic Van der Leeuw — and in his wake, other partners and board members, including his brother Dick — was initially the architects’ most important client. In second place was Karel van der Mandele (1880–1975), director of the Rotterdam Bank Association from 1910. His ‘Four Pillars’ were: his own role within the bank, Rotterdam as a place of beauty, Rotterdam as a place of science, and Rotterdam as a place of spirituality and morality.² Van der Mandele played a leading role in the fields of both public housing and urban design, beginning with his founding of the First Rotterdam Garden Village ‘Vreewijk’ Co. in 1913. His involvement with innumerable initiatives for social, economic and cultural institutions in various capacities, including as chairman of the Stichting Bevordering van Volkskracht (= foundation for the promotion of people power), would continue until after the Second World War.³ In third place, August Plate (1881–1953), a cousin of Van der Mandele, was highly influential in the formation of an ideal urban vision for Rotterdam. In 1917, shortly after his return from the Dutch East Indies, where he had been Semarang’s director of municipal works, Plate became director of Rotterdam’s newly established municipal housing department.⁴ In this new role, August Plate envisaged opportunities for realizing his ideals with respect to housing and innovation in urban design. Of the two cousins, Van der Mandele was the man of action; the reflective, idealistic and aesthetically inclined Plate was the thinker.⁵

This new generation aimed to create a modern Rotterdam in which urban aesthetics played a prominent role. With their social ideals and new economic insights, these proponents of an entirely new approach to urban development contrasted sharply with the antiquated nineteenth-century notions of liberal entrepreneurship and a society based on the values of the bourgeoisie.⁶

In both the competing harbour city of Hamburg and the related Rhine city of Cologne, architect Fritz Schumacher was working on monumental metropolitan cityscapes based on a masterfully conceived urban design and architecture-related aesthetic programme.⁷ In Rotterdam, conversely, the engineers at the municipal public works department, such as W.N. Rose, G.J. de Jongh and A.C. Burgdorfer, had, since the mid-nineteenth century, placed the emphasis for the most part on infrastructure, hygienic water management and the expansion of the harbour. The result was an antiquated historic urban landscape, comprised of eighteenth-century city-centre development around old harbours and, outside the centre, a number of grand avenues and canals, along which middle-class homes had risen in the range of styles employed around 1900, with speculators building vast tracts of residential housing in between. Prestige emanated by the city was determined by the premises of the flourishing businesses of industrialists and port barons, designed by established architects such as Kromhout, Brinkman, De Roos, Overeynder and Stok. Henri Evers’ new neo‑renaissance town hall on the filled-in Coolsingel canal, built at the initiative of Mayor Zimmermann, also contributed a degree of allure. But the urban landscape as a whole continued to reflect the problems stemming from harbour planning and railway issues: water traffic enjoyed priority over road and rail traffic, and functional street plans were typically employed for urban expansion projects. The latter, characterized by a lower middle-class and labourers’ housing market ruled over by property developers and land speculators, had as their worst outgrowth, the speculative building of labourers’ districts filled with sombre, unhealthy alcove flats.

Even before Van der Mandele & co had become involved with urban issues, attempts had been made to combat poor housing conditions and speculative building.⁸ In 1913, A.C. Burgdorfer, as head of municipal works, had already taken the initiative to realize an entirely new neighbourhood in the Spangen polder, on speculator-free municipal land. The talented urban designer, Piet Verhagen (1882–1950), created a design for what would become the district Spangen, a plan which for the first time embodied the ambitions of both healthy housing and urban beauty.⁹ And 1916 saw the establishment of a municipal housing department, which in the coming years would realize solid and healthy housing for labourers. However, the First World War brought a halt to such initiatives, as well as a reversion to old practices; it also irrevocably bared the downside of callous industrialization and capitalism, which offered no assurances for a stable and healthy future; the belief in unbridled liberalism was gone forever.

The Russian Revolution of 1917, as well as Troelstra’s failed Dutch revolt of 1918, made clear once again how a disregard for social relations and living conditions can lead to radical upheaval in a society. This was in turn food for thought for entrepreneurs and the moneyed middle classes, who began to reflect on ways to improve class relations and living conditions for the working classes; it was above all young administrators and the up-and-coming generation of entrepreneurs and architects who took the lead.

New Rotterdam

The latter included Karel van der Mandele. In part inspired by the report of the aesthetics committee of the architects’ society, Bouwkunst en Vriendschap (which had appeared in December 1918 and contained a number of recommendations for changing how urban development was being approached),¹⁰ he founded, in 1919, the Society for Urban Improvement, ‘New Rotterdam’.¹¹ This private organization¹² had as its objective: ‘amongst other things, to work toward the improvement of the city and its environs and the protection and advancement of urban beauty,’ by means of ‘the promotion of interest in, and the study of topics concerning urban improvement and urban aesthetics.’¹³ New Rotterdam’s ambition was to achieve an aesthetically well-cared-for, coherent and representative urban landscape, in accordance with primarily German and English models. In their vision, it was no longer the individual middle-class home that was the determinant visual factor, but rather, coherent ensembles of entire city blocks, in the sense of German urban designer and theoretician, Walter Curt Behrendt, who, in his 1913 dissertation, had referred to ‘das einheitliche Blockfront als Raumelement im Stadbau’ (= the unified block front as a spatial element in urban design).¹⁴ New Rotterdam also systematically argued for consultation between the city council and building contractors, with the former helping the latter with advice and aesthetic plans, whilst at the same time taking account of the required urban-design adjustments (or Bauberatung, as the Germans called it).¹⁵

As a way of promoting such coherence, New Rotterdam formed the so-called Urban Committee in 1922, whose members were drawn primarily from its own ranks and supplemented with members of Bouwkunst en Vriendschap, the Rotterdam branch of the Association of Dutch Architects (bna) and the new architects’ and artists’ society, Opbouw. The committee’s objectives were to function as an information service and to encourage the authorities to draught a unified plan for urban development.¹⁶ Up until 1925, it would provide both urban-design and architectural advice, on request and at its own initiative. One piece of advice, also repeatedly given by New Rotterdam, was for the municipality of Rotterdam to create an independent urban development department. In his foreword to Het Behoud van Rotterdam (= conserving Rotterdam) (June 1923), the first of three influential pamphlets published by New Rotterdam in the 1920s, Van der Mandele made an impassioned plea for such a department: ‘The issues confronting those responsible for supervising the growth of a great city are many and difficult, and the consequences are serious, when such issues are not resolved satisfactorily. Millions must often be spent to correct the mistakes of one’s predecessors, and how much comfort, convenience and, above all, beauty, is lost because a previous generation failed to sufficiently recognize the demands of the future? The time has now come for Rotterdam to ask itself if it is sufficiently equipped to deal successfully with such threats. Our city stands at a turning point in its history. New men will soon be called to the helm, not just of the municipality, but of a multiplicity of branches of service.’

The city council appeared receptive to this call, and in 1924 appointed urban designer Willem Gerrit Witteveen as head of Branch iii, Urban Expansion and Buildings.¹⁷ Witteveen was to become the great régisseur of the Rotterdam urban landscape throughout the Interbellum period, with, as his right-hand man, architect Ad van der Steur, appointed simultaneously with him. Both Witteveen and Van der Steur considered it their task not only to realize attractive, modern urban expansions, but, in addition, to transform the existing city centre — the historic urban triangle with its eighteenth-century commercial buildings and warehouses — into a modern city. As Witteveen saw it, urban design, urban aesthetics and urban architecture formed an organic whole in this respect. The combination of urban designer Witteveen and city architect Van der Steur personified New Rotterdam’s vision of how planning and cityscape should be cut from the same cloth, enabling the beauty of an ideal new urban landscape to be realized.

Van der Vlugt’s Mission Statement

It was in this atmosphere that Brinkman & Van der Vlugt’s architectural practice came into being and took its first steps. Leen van der Vlugt, in particular, had already been involved in the relevant discussions — he was a member of both Opbouw and the Urban Committee. In 1923, when the call went forth within the committee for the development of an aesthetic urban landscape comprised of einheitliche residential blocks,¹⁸ Van der Vlugt, who had gained notoriety for his just-realized residential blocks embodying such an approach in Tusschendijken and on the Beukelsdijk, counted himself in.

In 1924, Van der Vlugt collaborated with fellow committee members Piet Verhagen, Alphons Siebers and Coenraad Meischke on a municipal government initiative plan for developing the Van Hoboken family’s former country estate (Het Land van Hoboken), around which the city had been growing and which had now finally been acquired for urban expansion. The project was however hampered by the Sturm und Drang (=Storm and Stress) attitude of the young architects and within a short period of time, the ideas within the committee had apparently diverged too substantially for a collective plan to be arrived at, which ultimately led to each member developing his own separate initiative plan. The individual visions however lacked sufficient decisiveness or argumentative power to impress the city council; more dynamism would be needed if the cityscape was going to be coherently renewed and beautified. In 1925, Leen van der Vlugt succeeded in getting his design for Het Land van Hoboken published in the new journal, bouwen (= building), of whose editorial staff he was a member.¹⁹ The plan can be regarded as a mission statement for a more radical urban ideal than those put forward by Van der Vlugt’s fellow committee members. Viewed in retrospect, it contained everything required for an architectural programme of urban modernization within a more open and landscape-oriented development, which he would further develop in studies in the ensuing years, and try to realize in projects of the firm of Brinkman & Van der Vlugt, at times together with architect Willem van Tijen.

Page from Groeiend Rotterdam = growing Rotterdam, 1929, with a comparison of the harbours of Rotterdam, Hamburg and Antwerp

Photos of scale models for competition involving new Rotterdam town hall 1913

H. Evers First Prize

J. Stuyt Second Prize

K.P.C. de Bazel Third Prize

W. Kromhout

A. Otten and W.F. Overeynder

C.B. van der Tak

M. Brinkman

Mildersstraat, Rotterdam, exemplifying the ‘chaotic’ streetscene resulting from owner-occupier construction without aesthetic supervision, from: De Oogen Open, wordt Rotterdam een goed gebouwde stad? [= eyes open! Is Rotterdam becoming a well-built city?] 1926

Sketch plan, ‘Hoboken,’ by P. Verhagen 1924

Aerial view, from proposal, ‘Het land van Hoboken,’ L.C. van der Vlugt, drawing P. K. van Meurs 1924

The former Land van Hoboken, Dijkzigt Plan; left, Jongkindstraat, middle: Rochussenstraat, right, Nieuwe Binnenweg situation: early 1931

Urban plan, with traffic routes, from proposal, ‘Het land van Hoboken,’ L.C. van der Vlugt, drawing P. K. van Meurs 1924

See: Frank Kauffmann, ‘Het gedachtegoed van Kees van der Leeuw,’ in: A.M. Backer et al. (ed.) Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005, pp. 38–76; H.F.W. Bantje, Twee eeuwen met de weduwe, Geschiedenis van De Erven de Wed. J. van Nelle n.v. 178–1982, Rotterdam 1981.

See: A.J. Teychiné Stakenburg, Beeld en Beeldenaar, Rotterdam en Mr. K.P. van der Mandele, Rotterdam 1979; Len de Klerk, Particuliere plannen, Denkbeelden en initiatieven van de stedelijke elite inzake de volkswoningbouw en de stedebouw in Rotterdam, 1860–1950, Rotterdam 1998, Chapter 7, ‘Twee neven in de volkshuisvesting,’ pp. 153–184, and M. Halbertsma, P. van Ulzen (ed.) 2001, p. 156.

See: Paula van der Houwen, Stimuleren van ontwikkeling, Stichting Bevordering van Volkskracht 1923–1998, de geschiedenis van een Rotterdams particulier fonds, Rotterdam 1998.

See: Len de Klerk, especially Chapter 7, ‘Twee neven in de volkswoningbouw.’

See: Len de Klerk (note 4), p. 171.

See: Len de Klerk (note 4), Chapters 5, 6, 7 and 8.

See: H. Frank (red.), Fritz Schumacher, Reformkultur und Moderne, Hamburg 1994

See: Len de Klerk 1998, Chapter 5: ‘De gezondheidscommissie op de bres voor vernieuwing,’ pp. 99–120.

In Rotterdam, the new approaches to urban design and public housing filtered through to members of the young generation of urban designers. One of these, Piet Verhagen, worked for the municipal authorities until 1916, when Van der Mandele invited him to design, for his just-established First Rotterdam Garden Village Co., the garden village, Vreewijk, to be located to the south of Rotterdam. Verhagen saw more opportunities in working as an independent designer together with architect Marinus Jan Granpré Molière (1883–1972) than as a civil servant within the weak municipal housing department. See: M. Steenhuis, Stedenbouw in het landschap, Pieter Verhagen (1882–1950), Rotterdam 2007.

See: Report by the aesthetics committee of Bouwkunst en Vriendschap, discussed and adopted at the general meeting of 18 December 1918, gar archives, Bouwkunst en Vriendschap. The report considers the question: ‘What measures should be taken by the municipal authorities with regard to issuing sites already included in an expansion plan to private parties, in order to ensure that the development to be realized there satisfies aesthetic requirements and will in every respect contribute to forming a beautiful whole.’

The committee’s recommendations include the following: ‘b. that larger portions of street each be designed as self-contained wholes, whose component parts could be built by a group of interested parties in accordance with a pre-determined overall plan, or that its construction be undertaken as a single unified whole and that, in developing facing or adjacent portions of street, the objective should be to attain a degree of harmony sufficiently high to prevent inevitable oppositions — particularly those concerning colour — from having an aesthetically jarring quality, thus spoiling the general silhouette and profile of the street.’

See: M. Steenhuis, Stedenbouw in het landschap, Pieter Verhagen (1882–1950), Rotterdam 2007, pp. 137 and 171.

Its board included Jacq. Dutilh, A.J.M. Goudriaan, Rudolf Mees and W.H. de Monchy; from 1924, August Plate was its secretary. Initially, its members included only one architect (P.G. Buskens) and one architect- urban designer (Piet Verhagen Lzn).

See: Vereeniging voor Stadsverbetering ‘Nieuw Rotterdam,’ in: Len de Klerk 1998, p. 190.

In this connection, Alphons Siebers refers to Behrendt (mentioned above) in the second New Rotterdam pamphlet, De Oogen Open, wordt Rotterdam een goed gebouwde stad? (= Eyes open! Is Rotterdam becoming a well- built city?) (1926).

See: A. Siebers, De Oogen Open, wordt Rotterdam een goed gebouwde stad?, Rotterdam 1926, pp. 19 and 25.

Apart from Verhagen and Buskens, the Rotterdam architects, Michiel Brinkman, Coenraad Meischke, Albert Otten, Bob Oud, Alphons Siebers and Leen van der Vlugt, were also active in the committee, supplemented, in 1924, by urban designers, Th. K. van Lohuizen and Willem Gerrit Witteveen, now employed by the Municipality of Rotterdam; their appointment had been the result of a plea for the establishment of a municipal department of urban development made by New Rotterdam in its first pamphlet, dating from June 1923: Het Behoud van Rotterdam (= conserving Rotterdam), referred to above. In 1923, 1926 and 1929, three pamphlets in all, as well as a variety of petitions to the city council, were published by New Rotterdam, written by architect Alphons Siebers. These provide a clear picture of how this idealistic citizens’ initiative promoted the development of a new urban landscape in those years.

See: Noor Mens 2007, Chapter 2, pp. 34–67.

See: Note 14

See: L.C. van der Vlugt, ‘Een Plan voor het Land van Hoboken,’ in: bouwen tijdschrift voor Holland en Indië voor de belangen van het bouwvak, third half-volume, pp. 1–4, April 1925

1925

Mathenesserweg, view from the Mathenesserbrug with Michiel Brinkman’s two corner buildings

‘The municipal authorities should only allow the execution of new development block by block, with a solid guarantee as to its use and architectural character. Then Rotterdam would at least be protected from the kind of desecration that occurred to Schiedamsche Weg when the unified facade of a large block was interrupted by the arbitrary insertion of a few small buildings. […] On Mathenesserweg, at least an effort is being made to obtain a consistent appearance. For this road, a private architect was specially empowered to reach cooperation amongst the prospective building parties. […] Constructing neighbourhoods in blocks would appear to be the right approach.’

(‘De Oogen Open, wordt Rotterdam een goed gebouwde stad?’ [= Eyes open! Is Rotterdam becoming a well-built city?], 1926)

4

In the Spirit of Modernity

An Indecent Eyesore

In early April 1925, the architectural firm of J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt was formed by merging Michiel Brinkman’s solid practice with Leen van der Vlugt’s still young office. Amongst the important existing activities continued by the new firm were the projects for the Rotterdam harbour and the industrial sector. On Brielselaan and on the Maashaven, the firm executed projects for the Graansilo Company, the Grain Elevator Company, the Van Sillevoldt Company and De Maas Flour Mills. The technical architectural designing tasks at the heart of commercial and industrial construction were right up Jan Brinkman’s alley; following in his father’s footsteps, he focused on the newest materials and techniques, also writing about them in the numerous explanations and articles he published about the firm’s projects in the journal, De Ingenieur.

In addition to projects involving industrial and harbour construction, the firm was also called upon for representative renovations to offices and other commercial premises in the old city centre. The pronounced modernity of these designs gave them an extremely high profile, contrasting as they did with their historic surroundings. One example was the renovation of the combined warehouse and offices for the colonial goods trading company Hammes, on the Hang and ’t Steiger (1925–1927), for which Brinkman & Van der Vlugt designed two new facades. In a few steps, the plan developed from a composition with horizontal strips of windows, staggered oblique roof surfaces and vertical accents strongly reminiscent of the Dutch cubic expressionism of Jan Wils, Marinus Dudok, Jos Klijnen and Marinus Jan Granpré Molière, into a more functionalist, objective composition in clear contrast to the existing streetscape. It was the forerunner of the architecture that would characterize the projects of Brinkman & Van der Vlugt in the coming years.

Between 1926 and 1927, the firm realized a similar building full of contrast on the Aalmarkt in Leiden, a branch of Van Nelle. As with their work for Hammes, the project involved renovating a warehouse in an historic city centre and the resulting structure was immediately controversial. In his discussion of the building, architect Wieger Bruyn parried the criticisms levelled at it with the following words: ‘And now, a sturdy “fellow” in white has appeared in a Leiden courtyard in the same row as grey notary’s clerks, chemists, knitting-school teachers and Jaeger underwear sales ladies: an affront to Uncle Heritage and Auntie People’s Friend, to whom it is an indecent insult to the eyes. The question is not whether it is beautiful or ugly — in my view, it is neither of these. But it is proof of life, it is a victory over death in deadly boring Leiden.’¹

In architects’ circles, the radical ‘gap-filler’ in an historic context was the object of much praise. The well-known architectural publicist, Prof J.G. Wattjes wrote of it: ‘It is an example of healthy, objective architecture, capable of making a warehouse an expressive building, and doing so without adding any frills superfluous to a warehouse, but on the contrary, simply by giving it what it functionally requires, in appropriate and clear proportions, similarly to the characteristic appearance of the old Amsterdam warehouses along parts of the Prinsengracht and on the islands.’²

Wattjes’ reference to historic warehouses is interesting in this regard. Those commissioning this conversion work in the old city centre were in fact doing nothing more than continuing the practice of small-scale city-centre renewal that had gone on in middle-class Dutch towns — burgersteden — since the seventeenth century, employing once again contemporary techniques and architecture. Every property on a canal in an historic city centre can be given an individual appearance, provided its status is expressed in material and detailing and its architecture respects the neighbouring structures.

In contrast to their warehouse renovations, Brinkman & Van der Vlugt did not use plaster when designing a representative office building for an old city centre, but instead facing bricks or more costly and chic natural stone facade cladding. They built upon the richness of these old business premises, but using a modern composition comprised of large glass surfaces with vertical distribution or horizontal strips of fenestration. A striking example is the renovation and enlargement of the offices for the International Credit and Trade Association of Rotterdam (1928–1929) on the Wijnhaven in the heart of the city, where Michiel Brinkman had realized Het Graanhuis. The project involved a doubling of the association’s existing commercial premises dating from the beginning of the century, built in a rational art-nouveau style and featuring natural stone cladding. Brinkman & Van der Vlugt retained both the facade material and window distribution of the original building, but used steel-framed windows and a cubic corner composition to interpret the adjoining example in a modern manner. In addition, they marked the structure with a vertical panel facade and a taut upper end, attained by executing the new top floor not with a roof, but with a recess under a large horizontal awning. Once again, the materials and detailing of the facade exhibited features of classic building craftsmanship, employed to provide a solid, durable and fitting connection to the street level and the adjoining original building.

Supervising Urban Beauty in Practice: Mathenesserweg

In part due to the systematic process of consultation between the city council and building contractors (or Bauberatung), which New Rotterdam had championed, the early 1920s saw a flourishing of housing construction in Rotterdam. In early 1925, the first portion of the project to develop Mathenesserweg had been realized under the supervision of Michiel Brinkman. Following Brinkman’s death, Leen Van der Vlugt took over this supervisory function. His vision was based on the principle of a coherent urban landscape, already reflected in his plan for Het Land van Hoboken. Van der Vlugt’s path deviated radically from Brinkman’s: no more architecture featuring brick walls with bay windows in them, but a weave of brick bands and pilasters, with as many sculptural elements behind the building line as possible and large glass insets in horizontal fenestration strips, loggias and corner windows. New Rotterdam’s second pamphlet, Eyes open! Is Rotterdam becoming a well-built city? (1926) contained the perspectives and schematic designs for the revised architectural supervision for Mathenesserweg. In the following 2½ years, dozens of private builders, each working on their own small portion, would succeed in making Mathenesserweg a finished, unified whole, in accordance with the visual layout prescribed by Brinkman & Van der Vlugt, who designed and drew hundreds of metres of facade in detail. In the process, the firm set a standard for the new urban landscape of the ‘Rotterdam School’ ³ that would be employed in the ensuing years, thus fulfilling an exemplary role in the new urban-development policy. In subsequent years, urban designer Witteveen would apply a similar approach to street frontage.

Mees & Sons’ Bank and the Neo-Tradition

In 1928, together with two other architectural firms, Brinkman & Van der Vlugt were invited to design the renovation of the existing head office of banking firm R. Mees & Sons on Beursplein opposite the prestigious commodity exchange, as well as its enlargement into the Vischsteeg, to include the corner plot. The location, in the middle of the old commercial centre of Rotterdam, provided a superb opportunity to display prominently, in the city’s centre, the modern urban vision that had been developed by Brinkman & Van der Vlugt. Leen van der Vlugt knew Rudolf Mees via New Rotterdam circles, and Jan Brinkman was good friends with another member of the Mees family. In their design, they respected the existing bank building, and took as their starting point for the new architecture the process of gradual renewal at the level of the city centre. Correspondingly, they continued the plinth and fenestration rhythm of the old buildings, and designed a new corner building between the two existing structures (that were to be renovated), as well as a modern stepped, recessive facade with large glass surfaces to adjoin it on the Vischsteeg. The result was an ensemble of three city-centre structures in contrasting styles. They also developed an alternative, whereby the two existing buildings would be replaced as part of a single larger corner building, which would increase the scale of the city centre.⁴

From the three entries, Mees & Sons did not choose Brinkman & Van der Vlugt’s design, but Kropholler’s plan, which in fact unified the existing buildings and the new corner premises in a larger building, but with an historic look. The competition made it clear that building on the existing structure and city-centre scale, but with modern means on the basis of a modern urban vision was not yet a matter of course in those days. A respectful renovation and enlargement with a modern corner appears to have been a bridge too far for Mees & Sons, who preferred a large representative ‘palazzo’ in back-to-the-classics style as its head office: a powerful response by the bank to the commodity exchange opposite.

Engineer’s Architecture

In the new Maashaven, Brinkman & Van der Vlugt produced examples of engineer’s architecture that were the stuff of dreams to the avant-garde architects of their time. The concrete grain silo building on the Maashaven, for example, built between 1929 and 1930 under the supervision of Brinkman & Van der Vlugt, was the type of industrial construction which modernist architects such as Le Corbusier, Gropius or Mendelsohn liked to refer to and invoke as sources of inspiration in their publications on modern architecture.⁵ In the pamphlet published by the Graansilo Company, Rotterdam, on the occasion of the building’s completion in 1930, the task confronting its architects was stated as follows: ‘What is the largest silo building that can be built on this site without resorting to extraordinarily costly constructions?’

Due to the practical and technical requirements involved, the design task for the project was presented in the form of an open question, enabling each invited builder to submit a tender offering their own proposed construction and execution system; the task involved not only the requirement of low costs, but, above all, a short construction period, in order to minimize the interest loss expected to result from such a capital-intensive investment. Butzer’s Concrete Construction and Hydraulic Engineering, which was also executing portions of the shell for Van Nelle during the same period, won a contract for its proposal to employ the American Macdonald sliding formwork system, resulting in the first application in the Netherlands of a sliding formwork for monolithic concrete construction. The architects carried out daily quality checks and, as they stated in the above-mentioned pamphlet: ‘the data thus obtained were in turn studied at the offices of the architects, making it possible to regulate the construction process in a more scientific manner than was customary.⁶ Brinkman was clearly realizing his ambition to achieve an architectural and engineering practice for commercial and industrial construction.

At the end of the 1920s, the practice realized a number of other projects for factory complexes, such as the enlargement of the steel-window factories of Braat in Delft (1927–1928), where the same Critall windows frequently used by Brinkman & Van der Vlugt in their own architecture were produced under licence. Industrial buildings of their design were also erected for the Niehuis & Van den Berg shipyard at Delfshaven (1929–1930) and the Ardath Tobacco cigarette factory on Spuiweg, Dordrecht (1929–1930). Brinkman & Van der Vlugt produced a design for the Graansilo Company for an even larger silo building on the Waalhaven, and journeyed to Romania to investigate the opportunities for constructing grain silos there,⁷ but these new large-scale works were never executed. They did, however, build a remarkable office in front of a silo complex on the Waalhaven, completed in early 1932. In addition, modifications and enlargements were continually carried out for the flour mills of De Maas, including offices with a porter’s lodge on Brielselaan, a new grain silo with grain elevators on the Maashaven and an enlargement of the boiler house and engineering room.

A particularly notable commercial structure was the new premises for the old Rotterdam timber firm Abraham van Stolk. After years of negotiation concerning the redevelopment of its existing locations in the city centre, Van Stolk acquired a large piece of land in the Blijdorpse Polder opposite the site of Van Nelle on the other side of the Schie waterway, on the new Northern Canal, where a new sawmill was built between 1928 and 1931, simultaneously with the construction of the Van Nelle factories. Besides the sawmill and the many accompanying drying sheds, rows of labourers’ and managers’ homes, as well as a small office, were put up, all designed by Brinkman & Van der Vlugt. Although the entire complex, including the labourers’ and managers’ homes, was executed in brick with wooden window frames, the houses would not have been out of place as model homes in the avant-garde circles of the period.

Cover of brochure about the Grain Silo Company September 1930

P.A. Hammes Co., renovation of warehouse and offices, ’t Hang–Steiger, Rotterdam 1925–1926, design sketch 1925

Definitive design January 1926

Contract drawing March 1926

Van Nelle branch, Aalmarkt, Leiden 1927

Van Nelle branch, Aalmarkt, Leiden, contract drawing June 1926

International Credit and Trade Association, enlargement of offices on the Wijnhaven, Rotterdam 1928–1929

Mathenesserweg, Rotterdam, picture postcard 1930s

Competition design of head office, bank of R. Mees & Son, Beursplein, Rotterdam April 1928

Competition design of head office, bank of R. Mees & Son, Beursplein, Rotterdam; large variant April 1928

Design executed for head office, bank of R. Mees & Son, Beursplein, Rotterdam; architect: Kropholler situation: 1939

Grain silo on the Maashaven 1930

Office building of the Grain Silo Company, abutting the old silo on the Maashaven 1932

Design for warehouse, undated, location unknown

Design for a silo complex on the Waalhaven, undated, location unknown

De Maas Flour Mills, Maashaven, Rotterdam; grain silos and elevators situation: 1950s

Offices of the sawmill of Abraham Van Stolk, Rotterdam 1931; in the background: the Van Nelle tobacco factory

Aerial photo showing the Van Stolk sawmill, the Van Nelle factories and the Municipal Sanitation Department situation: late 1970s

Aesthetic Standards for Street Frontages Mathenesserweg and Mathenesserplein Rotterdam, M. Brinkman, J.A. Brinkman & L.C. Van der Vlugt, J.H. van den Broek

client | municipal housing department
address | Mathenesserweg, Mathenesserdijk and surroundings
design, execution | 1924–1929
present state | partially destroyed by the 1943 bombardment of West Rotterdam, substantially renovated and modified

Despite the plea of the aesthetics committee of Bouwkunst en Vriendschap in December 1918 concerning the setting of aesthetic standards for street frontages constructed by private developers, ¹ at the beginning of the 1920s no measures had yet been taken to pay more attention to external appearance in urban expansion plans for Rotterdam. In 1921, August Plate presented a concrete proposal for the city council to set a good example in this regard: ² the land on which the western access to the city was to be built, Mathenesserweg between Spangen and Tusschendijken, was entirely owned by the municipality, and the relevant land issue was placed in the hands of the municipal housing department, where Plate held sway. Plate submitted a proposal for the design and realization of a single unified development for the 750-metre-long avenue, whereby private-law stipulations concerning aesthetic standards for the buildings lining the streets would be included in the relevant land-issue contracts. As a result of Plate’s fiery plea, the city council government placed Michiel Brinkman in charge of aesthetic standards for Mathenesserweg in January 1923, as a kind of experiment.

From 1923 onwards, Michiel Brinkman designed a composition of street frontages for the first portion of Mathenesserweg and surroundings, which connected to the new municipal works bridge over the Schie waterway. As a response to the bridge, Brinkman employed a gate motif with two end buildings and developed a simple scheme with brick facades, behind which the construction firms could plan their standard flats. The facades were decorated with bay-windows, consistently favoured by the construction firms in connection with added value for their flats. When Brinkman died suddenly in 1925, only the first portion of Mathenesserweg and Mathenesserdijk had been implemented in accordance with his scheme. Leen van der Vlugt, who had just joined the Brinkman firm, had already realized residential blocks with a much more modern brick architecture for street frontages. He subjected the walls to renewed study, and designed a ‘score’ for the facade architecture of the entire Mathenesserweg, consisting of a weave of horizontal bands and vertical discs, with recessed groups of bay windows behind the building line. In its second pamphlet, De Oogen Open, wordt Rotterdam een goed gebouwde stad? (= Eyes open! Is Rotterdam becoming a well- built city?), compiled by Alphons Siebers together with August Plate in July 1926, de Vereeniging voor Stadsverbetering Nieuw Rotterdam (= New Rotterdam Urban Improvement Association) held up this design as a shining example: Siebers appeared pleased with the new course adopted by Van der Vlugt in the context of the Mathenesserweg experiment. In the coming years, several hundred metres of facade would be detailed by Brinkman en Van der Vlugt as variations on the bay-window theme within this general scheme, and realized by dozens of construction firms in various plot sizes. The middle of Mathenesserweg featured a widening with side-streets connecting at an angle, where a small electrical substation with a flower stall and shop space with round bay windows was situated. During the Second World War, the south-western portion of the built-up area was destroyed by Allied bombing.

Brinkman & Van der Vlugt’s ‘score’ for the facades of Mathenesserweg 1926

The last block of Mathenesserweg by café De Hoge Bomen, under construction 1929

Facade detail No. 20, Mathenesserweg, corner of Taanderstraat 22 April 1926

Facade detail No. 30, Mathenesserweg, corner of W. Beukelszoonstraat July 1926

Facade detail No. 34, Dirk Danestraat, corner of Mathenesserdijk May 1926

Sketch perspective, street-lining facades, Mathenesserweg, north side, with balconies 1926

Sketch perspective, street-lining facades, Mathenesserweg, south side, with bay windows within the facades 1926

Mathenesserweg, south side, corner of Zoutziederstraat, Rotterdam 1927

Mathenesserweg north side, right-hand corner of Taanderstraat, Rotterdam 1927-1928

Mathenesserweg north side, left-hand corner of Taanderstraat, Rotterdam 1927-1928

The last block of Mathenesserweg, corner of De Hoge Bomen, completed in 1929

The last block of Mathenesserweg, north side, completed in 1929

Streetscene, Mathenesserweg, looking toward Mathenesserplein early 1930s

The last block of Mathenesserweg/ Marconiplein (formerly: De Hoge Bomen) 2012

The reconstructed Mathenesserplein 2012

Street-lining facades, Mathenesserweg, north side 2012

Theosophical Assembly Hall and Administration Building Amsterdam

client | P.C. Meuleman Foundation
address | 154 Tolstraat, Amsterdam
design, execution | assembly hall: April 1925-June 1927
| administration building: July 1927-June 1929
present state | The assembly hall was converted into a library; the administration building is still in use

Amongst the projects from Michiel Brinkman’s legacy that was picked up immediately following the formation of the association between Brinkman & Van der Vlugt was a new design for the assembly hall for the theosophical P.C. Meuleman Foundation on Amsterdam’s Tolstraat, ¹ a project that Michiel Brinkman had been intending to carry out since the death of Karel de Bazel in 1923, but which remained undone at his own death in February 1925. ² The task was taken up in October 1925. A functional hall was sketched in a quarter-circle shape, which served as the basis of an efficient design as regards both use and costs. A contemplation room was situated around the quarter-circle. Behind it were facilities such as toilets and the cloakroom. The parterre accommodated 430 seats, the balcony, 250 seats. A cone-shaped roof with its point located above the podium completed the design. After five variants, the desired light incidence was achieved by the inclusion of vertical strips of windows between concrete louvres in the lateral walls of the hall and a skylight at the top of the building, above the podium: all this to give expression to the theosophical symbolism of ascent to the light above. The light apertures were all designed so that direct sunlight was screened off and incidental light was bounced toward the hall’s central point, the lectern on the podium.

The artificial lighting was also made indirect by placing the light sources in niches behind sheets of matt glass, fitted in such a way that the podium was the best illuminated spot, in the evening as well. Located behind the podium was a screened-off niche with vertical louvres that housed a pipe organ, financed by Kees van der Leeuw.

The lower portion of the hall was dark, with black-stained furniture and a black floor, in contrast to the purple-blue walls of the adjoining corridors. The hall’s ceiling displayed a grid of trusses and beams, with sound-absorbing surfaces in light yellow in between. The end trusses were positioned in the side facades, below which concrete louvres were supported by a large beam above the corridors. Above the cloakroom ring, the exterior featured a balcony with, above it, an awning in thin concrete. The building’s exterior was finished in high-grade plaster containing quartz glitter, whilst under the awning, a green stucco finish was used. The roof featured a double construction, with a pumice-concrete inner shell and a wooden outer shell, covered with copper roofing, due to its expressive verdigris colour.

Whilst the building’s basic shape was unique, its section was based on that already developed by Leen van der Vlugt, and realized together with Jan Gerko Wiebenga in 1922 for the Scala Theatre on Rotterdam’s Kruiskade. Wiebenga was also involved in the structural design for the assembly hall. Jan Brinkman however limited Wiebenga’s contribution, by leaving the construction’s elaboration to the contracting firm, Butzer, which was specialized in concrete construction, and was also involved with constructing the shell for Van Nelle. Outbuildings flanking the assembly hall to its left and right were proposed; ultimately only the one for the right-hand side was realized between 1928 and 1929: a soberly functional administration building for the Theosophical Society, Netherlands Branch, with, parallel to the street, a shop with Society publications. The administration building was a pure example of functionalist architecture, strongly reminiscent of the work of such contemporaries as Bob Oud. The experience gained with the hall formed the starting point for the later hall studies for the Volksuniversiteit during the period 1928-1932 and for the concert hall from 1930 to 1931.

Lateral facade with concrete louvre window, winter 1927–1928

Contract drawing, floor plans 20 March 1926

Contract drawing, sections 20 March 1926

Contract drawing, facades 20 March 1926

Design for interior: hall and balcony with indirect lighting, black seats, grey-white structural elements and yellow ceiling fields

Staircases, anterior space and balcony, entrance side winter 1927–1928

Entrance side, with glazed entrance and anterior space. Both balcony wall and awning were verdigris-colouring when the roof was covered with copper, situation 1928

Design for administration building 1928

Administration building, realised ca. 1930

Hall interior of former assembly-hall building 2012

Factory Buildings for Van Nelle Rotterdam Overschie

client | The Heirs of the Widow of J. van Nelle
address | 1 Van Nelleweg, Rotterdam-Overschie
masterplan | 1914-1923: advice concerning purchase of terrain, masterplan (M. Brinkman)
design | 1923-1925: further purchase of terrain; general plan and embankment tasks (M. Brinkman)
execution | 1925-1926: general plan; 1926-1931: phased design and realization of the tobacco, coffee and tea division and fittings, with independent energy supply, factory offices, general support services and sports facilities for personnel
present state | 1942-1999: numerous modifications, enlargements and renovations; the sports facilities were replaced with distribution centre and parking facilities
| 1999-2004: restoration and redevelopment as a multi-tenant business building, the Van Nelle Design Factory

The initiative to build new premises for the factories of The Heirs of the Widow of J. Van Nelle, producers of coffee, tea and tobacco, was taken in 1914. Kees (C.H.) van der Leeuw had just taken his place in the family business and, together with house architect Michiel Brinkman, recommended as a new site a large terrain outside the city and harbour to the northwest, on the Delfshavensche Schie waterway. He substantiated his recommendation by answering the following questions:

1) Will the future expansion of Rotterdam be toward the west?

2) Will adequate labourers’ flats be built in that area?

3) Are the sites now too far from the city centre, and will that continue to be the case in the future?

4) Must the land be purchased before we meet with municipal officials, or the Mayor?

5) Small harbour? ¹

In 1916, the first land purchases were made, but the plans had yet to take form. In 1923, when Kees became a partner, the way was open to fulfilling his self-assigned mission as a theosophist to improve the life and working conditions of factory labourers by constructing a factory complex which would set an example for others. In 1923, he succeeded in further enlarging the site through an additional purchase, enabling Brinkman to project a rational layout onto it comprising three double factory buildings, with general support services and warehouses along the Schie waterway, whilst retaining sufficient space for sports fields for personnel. That plan could be regarded as a spatial programme of requirements for subsequent factory plans. Following the sudden death of Michiel Brinkman, Kees van der Leeuw selected a new architect for his ideal project and, in so doing, effectively formed the firm of J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt.

In April 1925, while the firm of Brinkman & Van der Vlugt was being established, the embankment tasks for the construction site for the new Van Nelle factories at Overschie were already in preparation. An elaborated building plan had however yet to be completed for the initial phase of construction – the tobacco factory and boiler house. The architects sketched a general plan with a maximum variant and realizable size, visualized in bird’s-eye views. The plans for the factories were to be designed in the coming years, always by phase and masterplan component, by Van der Vlugt together with his draughtsman-designers at the firm’s offices on the Haringvliet, and subsequently on the Nieuwe Haven, in the city. Here, construction management was under the leadership of Van der Linden, in consultation with the board of directors of Van Nelle, who were located nearby, making for short lines of communication between Van der Leeuw and the firm’s offices.

To gain insight into developments in factory design, Van der Leeuw visited several different factories, research institutes and engineering firms in the United States in 1926, passing on the knowledge thus accumulated to his architect, Leen van der Vlugt. The two also examined German factories together and visited Walter Gropius at the Bauhaus, Dessau, in whose work they recognized strong similarities with their own visions. During the first part of the first phase, the tobacco factory, there was still collaboration with engineer Jan Gerko Wiebenga on the concrete structure, and the visually crucial choices were made for a mushroom floor construction and a steel curtain wall, bearing clear similarities to Bauhaus. For the remainder of the project, Brinkman however abandoned further collaboration with Wiebenga.

As a first step, in 1925, a branch of the firm was erected on the construction site – in a wooden hut of the firm’s own design. Here, for a period of more than five years, all the component plans were drawn in detail in working drawings, under the supervision of D.J. van Wijk, consistently, in accordance with one and the same aesthetic ideal and attuned to the works installations being designed by Van Nelle’s mechanical engineers. The supervisory personnel also carried out the technical and aesthetic supervision of the implementation from this small office.

The factory construction project however came to a premature halt in 1930, due to the crisis in the world economy. Construction was not resumed until 1942, beginning with warehouses on the Schie, which had become indispensable due to the loss of warehouses in the city in the bombardment of May 1940.

Fabrieksstraat 1930

Photo-collage, tobacco factory and Van Nelle’s Leiden branch Jan Kamman, 1929

Aerial perspective of first general plan for the Van Nelle complex 1926

Axonometric projection of second general plan for the Van Nelle complex 1926

Axonometric projection of realised project with projected high-rise warehouses, 1931

Presentation drawing situation 1931

Perspective design, office building 1929

Perspective design, tobacco factory 1927

Overhead bridge and staircase for office building

Office building intended for the head of the tobacco factory

The factory complex, viewed from the Rotterdam–The Hague railway

Stairs in the office building

Glass corner of the office building; behind it: the tobacco-cutting facility and factory buildings

Stairwell tobacco factory

Washroom, with the American sanitary fittings used in the factory buildings

Tobacco factory

Tobacco factory in use, with the unobstructed view enjoyed by the labourers. The flower boxes, electric drive and chain conveyers are attached to the smooth concrete by means of dowel pins and rails.

Interior of the pumping chamber

Boiler house; in front of it, the pumping chamber

Interior of the boiler house, with fully automated coal-firing plant after the American model

Conference furniture for the directors’ office; and glass display table after a design by Brinkman & Van der Vlugt in collaboration with W.H. Gispen

Directors’ office, with individual cubicles along the facade, and the conference table, used in common, in the middle

Facade of the restored and redesignated tobacco factory 2012

The Van Nelle factory complex, viewed from the Delfshavense Schie, with the factories by Brinkman & Van den Broek, dating from 1942, in the foreground

Bruyn, Wieger, ‘Hup Leiden,’ in: Bouwkundig Weekblad Architectura No. 39, 24 September 1927, p. 260.

Wattjes, J.G., ‘Gebouw Van Nelle te Leiden, architecten: J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt,’ in: Het Bouwbedrijf 5 (1928), p. 237.

The term did not originate in the period in question, but was introduced by Cornelis van der Ven in 1977, who applied it to the new architectural trend in Rotterdam under Witteveen and Van der Steur during the Interbellum. See: C.J.M. van de Ven, ‘De Rotterdamse bijdrage aan het Nieuwe Bouwen,’ Plan 1977, nr. 2.

This variant is reproduced in the issue of Bouwkundig Weekblad dedicated to Mart Stam: Vol. 87, No. 25, pp. 548, 23 December 1969. It is not clear whether the variant represents a radical alternative drawn by Stam himself, consistent with his method of commenting on other architects’ work, or an alternative which he drew at the firm and which was submitted as an entry.

See: R. Banham, A Concrete Atlantis, u.s. Industrial Building and European Modern Architecture 1900–1925, Cambridge Mass. / London 1986.

n.v. Graansilo Mij. Rotterdam, Pamphlet issued by Nijgh & Van Ditmar in October 1930, on the occasion of the inauguration of the grain silo building, p. 17.

Project No. 133: Romania; statement by Mrs J. Van der Vlugt Middelburg, 4 December 1982.

See the report of the aesthetics committee of Bouwkunst en Vriendschap, discussed and adopted at the general meeting of 18 December 1918, concerning the question: ‘What measures must be taken by the authorities in connection with the issue to private parties of sites already included in an urban expansion plan, in order to ensure that future development there will comply with external appearance requirements and thus contribute to the beauty and quality of the whole?’ in: gar Archives, Bouwkunst en Vriendschap.

See: Len de Klerk, Particuliere Plannendenkbeelden en initiatieven van de stedelijke elite inzake de volkswoningbouw en de stedebouw in Rotterdam1860–1950, Rotterdam 1998, p. 193 (‘schoonheidsoffensief’).

For an extensive discussion of the design process for the assembly hall for the P.C. Meuleman Foundation, see: Joris Molenaar, Zakelijkheid en Goddelijk licht, Van der Vlugts theosofische tempel aan de Tolstraat in Amsterdam, in: wonen-tabk 10/1983 pp. 10-19. In 1923, De Bazel designed an ideal plan for a monumental temple with a forecourt and outbuildings. The design was much too costly to realize and, following his death, Kees van der Leeuw recommended Michiel Brinkman as architect for the P.C. Meuleman Foundation.

In April, 1925, simultaneously with work on the design for Van Nelle, work commenced on commissions received by Brinkman via Kees and his brother Koos van der Leeuw, or which were received from freemasons’ and theosophical societies. They included commissions for a liberal Catholic church building, a small Montessori school for the St. Michael foundation on the estate of the Van Eeghen family at Naarden and a country house for Mrs Van Eeghen.

¹²

1928

Hofplein with Delftse Poort

‘Rotterdam’s thoroughfares and shopping streets lack ‘cachet’; the buildings and commercial establishments are not impressive. Some of the principal buildings are ugly and some are more acceptable. But regardless of what one may think about the architecture, no-one can say that the buildings make a grand impression, taken as a whole; like the main department stores, they are distributed randomly around the city. Clearly, Rotterdam’s urban core is in need of substantial improvement, which must take place in the context of a well-considered interpretation of the city.’

(‘De Oogen Open, wordt Rotterdam een goed gebouwde stad?’ [= Eyes open! Is Rotterdam becoming a well-built city?], 1926)

5

Signature of a New Time

Extremely prominent amongst the works of Brinkman & Van der Vlugt is the Van Nelle factory, which they realized — in continuation of the work of Michiel Brinkman — for their foremost client, Kees van der Leeuw. Van der Leeuw considered it his own personal mission to create an ideal working environment for his factory labourers, who necessarily had to spend large portions of their lives in the factory. Looking back in 1930 at the results of his efforts, he concluded:

1. The appearance of a factory must emerge from the requirements placed on its contents.

2. In designing a factory, at least the same degree of attention paid to its mechanical aspects must be paid to its human aspects.

3. Extra costs incurred from finishing can be regarded as justifiable, even in the absence of an immediately demonstrable advantage.

This was the credo of the functionalist architecture that Van der Leeuw aspired to achieve with Brinkman & Van der Vlugt. He was intensively and personally involved with the factory complex’s design, which included providing his architects with self-compiled information on factory construction.² He journeyed with Van der Vlugt to Germany, at that time a model country for the Netherlands, especially for Rotterdam, with regard to industrialization, transport and culture. In 1926, he went to the United States, visiting several factories, consultancies and official bodies in the field of factory construction. As soon as he returned, he immediately shared his impressions with Van der Vlugt and Van Nelle’s technical staff, in the form of a travel report with extensive documentation.³ Van der Vlugt supplied his staff with the latest insights, which they in turn incorporated in the working drawings for their component designs. He was assisted in this process from April 1926 to April 1928 by his right-hand man, the highly talented draughtsman and designer, Mart Stam, who had acquired an international reputation in his own right in avant-garde circles through his own projects and publications. Designers such as Gerrit Baas and Harm Kammer, chef de bureau Van der Linden and senior site supervisor Van Wijk also contributed substantially to the elaboration and realization of component plans within the masterplan for Van Nelle.⁴ Van der Leeuw recalled the design and construction period as follows:

‘There followed a period of extremely intensive work, above all for the company itself, which had to produce a minutely detailed programme of requirements from which could clearly be deduced: the size of the buildings (taking into account the expected growth for the next 15 to 25 years), the cohesion and interaction of the departments, external and internal contacts, transport problems etc. In addition, the role and requirements of the human factor were investigated. Van der Vlugt […] quickly immersed himself in this aspect, which led to years of intensive discussions concerning both planning and construction, often several times (days) per week. […] And Van der Vlugt did not always have it easy: he did, in the sense that we were open to new shapes and techniques, but on the other hand, he was continually having to answer three questions:

1. Why this way and not another way?

2. Has it been proven to be safe?

3. Can this be even better?

[…] At the meetings, he was always being reminded about the welfare of the company’s labourers: changing rooms and lavatories that satisfied the highest requirements and, like the walls and staircases, tiled up to shoulder height in light colours. Above all: no horizontals in the glass walls at the eye-level of a sitting or standing labourer; in addition, cheerful, fresh colours for both office and factory walls, an abundance of white (with a ban on so-called off-white or cream). The ‘colour’ requirement was also a reaction on our part to the black-white-grey scheme then employed in highly orthodox circles within modern architecture: we were not quite so strict.’⁵

The new factory complex taking shape in the Spaanse Polder in Overschie during the late 1920s appeared to many as the signature of the new era. Whilst still under construction in the years 1926 to 1930, this mirage in the South Holland landscape was being described as a sign of things to come.⁶ In 1929, it was held up in New Rotterdam’s third pamphlet as exemplary for the city’s growth — a splendid expression of the modern spirit of Rotterdam.’ ⁷ Photographers, too, were inspired by the photogenicity of this modern vision in the polder. It became popular to have oneself photographed with Van Nelle as backdrop and in 1930, the young filmmaker, G.J. Teunissen, devoted a film to it.⁸ However, in intellectual socialist circles, it was also seen in a more critical light. R.N. Roland Holst, for example, remarked in 1933: ʻThe factory is perfect, but the sight of people working in it nevertheless upsets me; work has here been reduced to the deadliest degree of monotony and highest degree of intensity, a perfected, and more or less mechanized system of exploitation, and a highly aestheticized one, into the bargain. It’s a palace of mechanized exploitation. The very same steel and glass style was used to produce the Van der Leeuw house — so the style also lends itself to the most refined luxury and ultra-comfort: as a symbol of our times, it is a most curious sight.’⁹

The complex represented an extraordinarily consistent, complete and far-reaching application of the newest insights in every area of business management, materials, techniques and architecture. Nevertheless, Van Nelle should not be regarded as the very first of its kind: such innovation in the fields of business management, architecture and technological applications — including the provision of comparable measures with regard to hygiene and comfort to promote the well-being of factory personnel — were virtually all tried out earlier elsewhere, particularly in America and Germany.

On the Ommen Heath

The Van der Leeuws provided Brinkman & Van der Vlugt with numerous other commissions in addition to the Van Nelle factories. Through their roles as organizers and financial supporters of the International Theosophical Order of the Star in the East, Kees van der Leeuw and his brother Koos had both acquired national and international contacts, with Koos, who had a scientific background, also playing a role as ideologue. A member of the organization since its founding in 1912, Kees became its secretary in 1924.¹⁰ The order, which had its roots in the Theosophical Society, had selected and trained the young Indian, Jiddu Krishnamurti, to become a suitable medium for the appearance of the World Teacher, Maitreya Buddha, in human form, following his earlier incarnations in Krishna and Jesus. In 1923, Krishnamurti decided to establish the order’s European headquarters at the Eerde Estate in Ommen, which had been provided by follower Philip Dirk baron van Pallandt. The Order of the Star planned to establish a community in Ommen, named ‘Brotherhood of the New Age,’ based on brotherhood, cooperation and good will, whose members would no longer live for personal gain or ease, but do everything in their power to be useful to the community as a whole. As secretary, Kees van der Leeuw bore ultimate responsibility for the organization of the International Star Camps, held from 1924 at Ommen. The nineteenth-century Eerde Castle and its outbuildings, all property of baron Van Pallandt, were modified by Brinkman & Van der Vlugt to accommodate their use as the organizational administrative centre of the order and to house guests all year round.

Between 1924 and 1929, thousands of theosophists from all over the world convened each year for a period of weeks at the Ommen Star Camps, all of whose facilities and infrastructure were realized by Brinkman & Van der Vlugt, using their own urban-design sketch as a basis.¹¹ The infrastructure was laid from 1925 onwards and supplemented in 1927 with at that time ultramodern facilities in the form of a post and telegraph office, an American Express branch, a bookshop and a small hospital, all on the Ommen Heath. In accordance with their plan, an entire tent village was given a modern infrastructure and fittings, to facilitate free living in natural surroundings, and with the modern comforts to which the well-to-do followers of Krishnamurti were accustomed. In this way, Brinkman & Van der Vlugt applied urban design to a natural setting as a kind of antithesis to the then grey and sooty city of harbours and industry, Rotterdam.

In search of an expression of the dynamic and hygienic modern lifestyle as it related to the benefits of outdoor living (a search in part inspired by Krishnamurti), Van der Leeuw commissioned Van der Vlugt in 1927 to design a small summer house for Krishnamurti. The resulting ‘hut’ was a model house that made a small piece of the universal, unlimited space habitable, without isolating it from that space. It was the most unique of the small architectural works realized at Ommen: a plea for living in the great outdoors, dedicated to Krishnamurti and his brother, Nityananda.¹² However, Krishnamurti decided not to make personal use of the hut, as he was at this time already reflecting critically on his mission and wanted to discourage the creation of a cult of personality.

A machine à habiter

Although Kees van der Leeuw’s intention with the hut at the Star Camp at Ommen in 1927 failed, materialised as an architectural experiment it was a success. The keynotes of the programme, composition and design ‘tested’ in the hut, functioned as a model for the themes that would come up in the ensuing years in Brinkman & Van der Vlugt’s designs for residential houses, as they did, for the first time, with their house for Kees van der Leeuw himself. From the summer of 1927, Van der Leeuw lived in a rented house at 83 Heemraadsingel, Rotterdam, having relinquished the townhouse at 112 Westzeedijk, Rotterdam, the former family home of the Van der Leeuws,¹³ to his brother and sister-in-law following their wedding. Kees commissioned Van der Vlugt to modify his rented home in accordance with his wishes and experimented with modern steel-tubing furniture. Soon, however, the idea of building a new house began to take shape.¹⁴ From the very beginning, Van der Vlugt was intimately involved with the project, not just for the design itself, but also for the initiative plan and to determine a suitable location. Van der Leeuw later recalled: ‘One day, Van der Vlugt asked me to take a look at a small site on Kralingse Plaslaan. Whilst we stood there, he rapidly sketched his ideas on a pad; on the ground floor: garage, kitchen, service rooms, winter garden, and on the first floor: a sitting room, study and dining room that flow into one another with, on the lake-side, four large windows, each 3.5 m wide, together yielding a 14-metre long strip; second floor: bedrooms. I was so pleased with the concept that the house ended up being executed in this form.’¹⁵

Van der Leeuw acquired the site at the corner of Mecklenburglaan and Kralingse Plaslaan and also purchased the plot behind it, so that in early 1928 a professional tennis court and tennis pavilion could be built there. Documentation of the actual planning process for the house has not been preserved, but it is recorded that in May 1928, Kees van de Leeuw gave his architects detailed instructions concerning the definitive design, which had already been submitted to the municipal authorities: ‘Gentlemen, there are a few more points concerning my house, which have already been partially discussed, but which, for completeness’ sake, I’m listing here in writing.’ He then listed 43 extremely detailed points, also indicating them on the draught contract drawing in his characteristic violet ink. Meticulously, he dealt with each of the house’s modern installations — not a detail was missed. The experimental house was completed In November 1929 and furnished in the course of 1930 — in consultation with Van der Vlugt.

The house can rightfully be called a machine à habiter, as avant-garde architect Le Corbusier at the time characterized the ideal modern residential house. The house on Kralingse Plaslaan, for which the newest of materials, techniques and installations were utilized, represented a precise and extreme expression of the ultramodern lifestyle which the independent thinker, bachelor, theosophist and millionaire, Kees van der Leeuw, chose for himself.¹⁶ For Brinkman & Van der Vlugt, the commission meant designing and elaborating in the minutest detail an experimental residential house that would exemplify the modern style of free, individual living.

In terms of programme and colour use, the house is inspired by theosophical principles, but at the same time oriented toward the latest developments in international modern architecture with which Van der Vlugt and Van der Leeuw were familiar through the circles of both the Bauhaus and the newly founded Congrès international d’architecture moderne (ciam).¹⁷ There were striking similarities with the experimental residential houses of Richard Neutra from the same period on the west coast of the United States.¹⁸ Neutra’s book, Wie baut Amerika? / How America Builds (1927), interested Van der Leeuw immediately upon its appearance, and at the ciam congresses, Van der Vlugt and Van der Leeuw also got to know Neutra, who became the first American delegate to the organization. In 1930, while Neutra was in Europe in connection with a lecture tour, Van der Leeuw extended an invitation to him and his wife to stay at his home. Neutra would later recall: ‘It was the most modern house I had ever dreamed of: An assembly of technical novelties, from English sheet rubber to cover the floors and winding metal stairways to microphonic conversations at the entrance and from room to room, exhausts for cigarette smoke as soon as it left the mouth; organization down to a complicated dashboard of switches over our guest beds to activate all kinds of illumination, move the window drapes, electronically turn on hot and cold water in the bathroom. It took us only half an hour to understand Mr. Van der Leeuw’s explanation of all the colored knobs, and feel at home.’¹⁹

Directors’ Villas

The completion of Kees van der Leeuw’s house not only made an impression on his family, his brother Dick for instance, but on Van Nelle’s two attorneys-in-fact, Matthijs de Bruyn and Albert Sonneveld, as well. Late in 1929, even before De Bruyn and Sonneveld had obtained building plots, Brinkman & Van der Vlugt were already making preliminary study sketches of villas for them. De Bruyn was the quicker of the two, presenting a plan for a villa in Schiedam after the city council of Overschie rejected a plan in March 1930 for a site near the factory, on the grounds that ‘the building would not make a contribution to the architectural beauty of this municipality.’ Van der Vlugt had been willing to modify the design for Overschie to fair-face brick in an austere yellow, but De Bruyn would not even consider making concessions and stood by the design’s ‘ultramodern style.’ In August of that year, he succeeded in obtaining permission for his modern white villa on Arij Prinslaan, on the western edge of Schiedam.

Sonneveld had his heart set on a villa within the Dijkzigt Plan, for which Brinkman & Van der Vlugt had been carrying out plot division studies for building villas since 1929, but had to wait until 1932 before he was definitely offered a plot by the municipal authorities.

End of an Illusion

Due to the global crisis that had begun in October 1929 and the resulting fall in turnover and profits at Van Nelle, the construction of the factory complex came to a gradual standstill in 1931. This in turn meant a significant blow to the architectural firm of Brinkman & Van der Vlugt. As a consequence, the large complex, for which a steady growth over a period of 15 to 25 years had been envisaged in the masterplan of 1923, was given an interim final form. The subsequently iconic image of the glass factory with three different heights and its ‘constructivist’ oblique flying bridges for chain conveyors is in fact the accidental image of a frozen interim situation within a gradual process of growth that was far from complete. The factories with outbuildings were not finished and the project was not resumed by Brinkman & Van den Broek for client Kees van der Leeuw, until during and following the Second World War, based on the revised masterplan of 1942.²⁰

In the same year in which the crisis began, something else took place which would exert a great influence on the Van der Leeuws and therefore indirectly on the firm of Brinkman & Van der Vlugt as well. On 3 August 1929, the followers of Jiddu Krishnamurti, both in the Star Camp’s outdoor theatre on the Ommen Heath, and around the world via the ultramodern medium of radio, heard their prospective World Teacher announce the surprising new course which he intended to take, with the words: ‘This morning, we shall be discussing the dissolution of the Order of the Star. Many will welcome this news; others will be deeply saddened. But it is pointless either to feel happy or sad about this — it is unavoidable, and I shall explain why […].’ With this speech, Krishnamurti put a definitive end to both the future that had been plotted out for him as the reincarnation of the World Teacher and to the order itself, the organization which was to prepare the way for that future. Kees and Koos van der Leeuw were present for the speech, as were Jan Brinkman and his mother, both participants at the Star Camp. For all of them, the speech meant a great change in their lives.

Kees van der Leeuw relinquished all contact with Krishnamurti and, in the following years, focused his energies on realizing his ideals within the framework of more secularly oriented idealistic organizations, such as the International Industrial Relations Association for the Study and Promotion of Satisfactory Human Relations and Conditions in Industry (iri), created in 1925, and of which he was a founding member, and also became a participant in a range of Rotterdam citizens’ initiatives, such as the Volksuniversiteit, the Committee for the Provision of Concert and Lecture Halls and the Rotterdam Club, established in 1928. In 1932, he resolved to journey to Vienna to study medicine and psychoanalysis within the circle of Dr Sigmund Freud.²¹ As a result, Brinkman & Van der Vlugt’s foremost client was now out of the picture for the foreseeable future.

In the early 1930s, the firm of Brinkman & Van der Vlugt, with less than half its former staff, continued designing for the hygienic and modern lifestyle, both for wealthy private clients in the form of modern villas, and for the public domain in the form of batch production residential housing and public functions. Jan Brinkman’s business contacts and Van der Vlugt’s increasingly important position in Rotterdam society resulted in a range of study commissions in the first half of the 1930s, enabling the practice to just get by. From 1 September 1933, Van der Vlugt’s administrative function within the Stichting Bevordering van Volkskracht (= foundation for the promotion of people power) formed a consolidation of the position he had acquired within middle-class Rotterdam as a highly esteemed architect.

Four of Van Nelle’s directors at the construction site spring 1925 From left to right, M. de Bruyn, C.H. van der Leeuw, A.H. Sonneveld and A. Canters

Study trip to Germany ca. 1925

From left to right, unidentified, unidentified, Leen van der Vlugt, unidentified, Kees van der Leeuw

The tobacco factory under construction, viewed from beneath the railway bridge winter 1926/1927

Site hut, fitted with a drawing office, by Brinkman & Van der Vlugt, beside the Delfshavense Schie

Van Nelle tobacco factory under construction, as displayed at Stuttgart 1927

Krishnamurti left in front of the Star Camp bookshop 1927

From left to right, Jiddu Krishnamurti, Annie Besant and Kees van der Leeuw at the opening of the Star Camp Ommen, 1926

Forester’s bungalow, rear side, with terrace Ommen, 1927

Forester’s bungalow, front side Ommen, 1927

International delegation of the Theosophical organisation at the opening of the assembly hall, Tolstraat Amsterdam June 1927

C.H. van der Leeuw’s house, Kralingse Plaslaan, Rotterdam, perspective dating from mid-1928

Steel frame of the Van der Leeuw house, Kralingse Plaslaan, Rotterdam, viewed from the tennis court autumn 1928

Kees van der Leeuw in the sitting area, with glass wall for indirect lighting, self-portrait, Kralingse Plaslaan 1930

Kees van der Leeuw in Wassily Chair, self-portrait, Kralingse Plaslaan 1930

Steel frame, Lovell Health House, Richard Neutra 1929 photo: C.H. van der Leeuw Collection

Lovell Health House, Richard Neutra 1929 photo: C.H. van der Leeuw Collection

Van der Leeuw house, Kralingse Plaslaan, Rotterdam, guest room 1930

Presentation perspective, De Bruyn house, Schiedam August 1930

Presentation perspective, Sonneveld house, Dijkzigt, Rotterdam July 1932

Van Nelle factory in use 1930, overhead bridges are still missing

The Star Camp Ommen and the Summer House for Krishnamurti

client | Eerde Foundation
address | Besthmenerberg, Eerde country estate, Ommen
design, execution | facilities for Star Camps: in yearly phases during the period from February 1926 to September 1929; summer house for Krishnamurti: spring 1927 to summer 1927
present state | during the Second World War, used as Concentration Camp Erica; after the war, used as a penal camp and subsequently as a camping facility; virtually every trace of the original development has been removed.

In the spring of 1927, a location was measured off on a slope of the Besthmenerberg in Ommen, in the east of the Netherlands, in preparation for constructing a small house, commissioned by Kees van der Leeuw. It seemed an insignificant assignment, when compared to the size of the project for Van Nelle. The location was situated on the Eerde country estate, where the annual Star Camps devoted to Jiddu Krishnamurti, had been held by the theosophical Order of the Star since 1924.¹ From 1925 onwards, the construction at Ommen was carried out in accordance with a general plan by Brinkman & Van der Vlugt, with a small part being executed each year, in preparation for the international summer congresses, or Star Camps, at which participants camped in tents on the Ommen heath during the month of September. In 1925 and 1926, first small bathhouses and small private buildings were realized, followed by an infrastructure for hot and cold running water, a sewage system and facilities for the site’s own electricity provision. The objective was to provide each tent and hut on the heath with state-of-the-art facilities and comfort. In addition to these infrastructural features, a post office, bookshop, school, forester’s bungalow and small hospital, as well as a branch of American Express, were all added in 1927 and 1928. As private huts were to be built directly on the camping site in 1927, Kees van der Leeuw commissioned Brinkman & Van der Vlugt via the Eerde Foundation to build a small summer house for Jiddu Krishnamurti and his brother, Nityananda.²

It was clearly Kees’s intention to set an example of how a personal touch could be given to a stay in natural surroundings with the help of modern architecture. The aim was to achieve a translation of Jiddu Krishnamurti’s ideas into architecture, to exclude the sentimental, the symbolic and the mystical and make individual personal development as free as possible in the middle of a natural setting. Ideas about hygiene, light, air and space converged with ideas concerning spiritual development and the liberation of the individual.

Brinkman & Van der Vlugt designed two small cube-shaped rooms on either side of a central space with a toilet and bedroom. The southeast side featured an oblong, sheltered terrace. The entrance and a staircase leading to the roof terrace with observation platform were on the northwest side. The outside spaces were well protected with glass screens and a frame of gas piping from which curtains could be suspended for privacy, for nude sunbathing for instance. These external spaces made the hut a kind of outdoor house, with effectively more space outdoors than indoors.

The summer house was an experiment, in terms of programme, architecture and structure. It was a statement on how modern comfort, given form through new architecture, could give expression to free living in and with nature. As a camping and sailing enthusiast, tennis player and nudist, it is what Kees van der Leeuw supported at that time, literally letting oneself be entirely absorbed by the great outdoors: a theme that, in a number of variations, would also influence Brinkman & Van der Vlugt’s designs for homes in the coming years.

Aerial view of the Star Camp 1926

The small secretariat buildings, Star Camp Ommen, 1927

Six galleys, between which the dining tents were positioned, Star Camp Ommen, 1927–1928. The rails were for the lorries used to distribute the food

Star Camp bookshop Ommen, 1927–1928

Facilities in the small buildings, Star Camp Ommen, 1927–1928

Post, telephone and telegraph office, Star Camp Ommen, 1927–1928

Hut viewed from the south, with terrace, roof garden and observation platform

Hut viewed from the southeast

Hut viewed from the northwest

Levels, skeleton, planes and volumes

Floor plan, roof garden and observation platform

Eerde Castle and outbuilding, altered into headquarters of the Eerde Trust by Brinkman & Van der Vlugt in 1927, situation 2012

Van der Leeuw House, a Theosophically Inspired machine à habiter beside the Kralingse Plas Rotterdam

client | C.H. van der Leeuw
address | 38 Kralingse Plaslaan, Rotterdam
design, execution | summers of 1927–1930
present state | national monument, restored and modified in 1990, Club

The home Kees van der Leeuw decided to have built in late 1927 was a townhouse on the corner of a short row of large houses overlooking the Kralingse Plas (= Kralingen Lake). Van der Leeuw also purchased the building plot to the rear on the side-street, resulting in a deeper plot running behind the neighbouring house, providing space for a tennis court with a piled foundation and tennis pavilion.

The design plan, for which building permission was granted on 11 May 1928, dated from March 1928. The definitive specification plan was completed between June and September 1928. On the street side, the house’s design was closed, with a substructure consisting of a double garage beside the extremely modest entrance door, and servant’s quarters located in the corner. The first floor featured a panorama window, extending 14 metres over the building’s entire width, providing the living room with a view of the lake. On the second floor, a few smaller windows also overlook the lake.

On the garden side, the house is entirely open, with glass fronts framed by a steel skeleton. On several levels there, external spaces and connections with stairs provided access to the garden from indoors. The double-height winter garden adjoining the garden behind the garage was also visually connected to the living room on the first floor, by means of glass interior fronts. The living room was organized over the entire floor, around a central sitting area with a relaxation corner beside a small modern open fireplace; the work area was internally adjacent to the glass front adjoining the winter garden; the sitting area with bookcase and grand piano was ranged around a fixed sofa, and connected, via a passageway with sliding doors, to the dining area, which featured a terrace protruding above the garden. There was also a smoking area with air extraction system, which could be partitioned off. The storeys were connected by means of a sumptuous, comfortable open spiral staircase winding upwards from the winter garden past the first and second floors to the roof garden. The second floor contained a luxuriously furnished guest apartment and Kees van der Leeuw’s private apartment, accessible via his bathroom and internally connected to the gym on the roof. A sliding roof made sunbathing and sports activities in the nude possible. The characteristic round interior elements were not added to the plan until after the building permit had been granted.

The house was equipped with the most luxurious of sanitary fittings and electrical installations, including thermostatically controlled taps, an ozone machine for improving air quality and the above-mentioned air extraction system in the smoking area on the first floor. The winter garden featured a large glass overhead door to the garden, whilst on the first floor, the component windows of the 14-metre-long strip window could be lowered into the balustrade. The concealed, built-in pipe organ and purple-blue meditation room were reminders of the esoteric interests of the master of the house. In 1930, Van der Leeuw and Van der Vlugt used the house to test their concept of modern and comfortable interior furnishings.

They experimented with the latest in steel-tubing furniture, including the comfortable armchair without rear legs, initially designed by Van der Vlugt for his own use and now for the first time employed in an interior for a client, all combined with fixed furniture and other furnishings, coverings and facings. In addition, the guest apartment featured a special dressing table developed by Van der Vlugt and produced by Gispen. Atmosphere was generated by indirect lighting (made possible by a milk-glass wall and lighting coves) as well as a carefully devised colour scheme, with for instance a bronze-coloured wall and striped green carpet designed by Van der Vlugt in the dining area, complemented by a generous use of black in the floors, and chrome. The curtains in the winter garden, with their orange and multi-coloured circle motifs, form a truly decorative element, as do the two idiosyncratic art-deco fireplaces with their small chrome-plated doors, in the living room’s relaxation area and the sitting area of the guest apartment.

Van der Leeuw house: facade, garden side 1930

Van der Leeuw house: facade, Kralingse Plaslaan, with three livingroom windows open 1930

Contract drawing, facades and sections September 1928

Presentation floor plans 1930

Reconstruction, spatial structure

a Ground floor

b First floor

c Second floor

d Roof garden and gym

e Under facade

f Upper facade

Van der Leeuw house: steel frame autumn 1928

Livingroom with organ console, fixed study area and carpets designed by Brinkman & Van der Vlugt 1930

Sitting area with fixed interior furnishings and steel tubing armchair without rear legs designed by Brinkman & Van der Vlugt; in the corner: built-in sound equipment; by the corridor: electric thermostat and mechanical exhaust 1930

Fenestration strip with a view of Lake Kralingen; above the strip: a light cove, for indirect lighting; the windows could be lowered into the balustrade; the pipe organ, located in a separate room on the second floor, could be heard through the ceiling grid 1930

Dining area 1930; the fixed furnishings, including an ozone machine in the corridor, the black- laquered dining table and the carpet with block-and-line motif in green hues were designed by the architects

Dining area on the garden side 1930; the dining table with lazy susan was derived from the directors’ conference table at Van Nelle; in the background: smoking area with mechanical exhaust and round curtain; adjoining: outdoor room

Van der Leeuw house: winter garden, in 1930; the large glass wall could be hoisted up; the rubber floor covering was lemon yellow; the flower box contains a small illuminated fountain under the water

Van der Leeuw house: winter garden, in 1930; in the background: the landing of the stairs from the garden; the curtains had circular motifs in yellow, brown and orange hues

Van der Leeuw house: analysis: Levels, skeleton, planes and volumes

Van der Leeuw house: gymnasium 1930; the glass sliding roof facilitate sport activity outdoors in the nude; behind the door: stairs to Van der Leeuw’s private bathroom.

Van der Leeuw house: winter garden with lemon yellow rubber floor covering; winding staircase in vermilion-coloured steel and rubber covering 1930

Van der Leeuw house: view of garden facade with terraces, and of winter garden interior, looking from the landing in the livingroom toward the garden; to the rear: outdoor room beside dining room 2012

Van der Leeuw house: viewed from Kralingse Plaslaan 2012

‘For the first time, I’ve seen chrome armchairs I find extremely beautiful’ Interiors with the Comfortable Freischwinger by Van der Vlugt and Gispen

When Kees van der Leeuw moved temporarily into the house at 83 Heemraadsingel in 1927, he started immersing himself in the latest in furniture design. The most recent development in the entirely new field of steel-tubing furniture, the chair without rear legs, or Freischwinger, on display in the model homes at Stuttgart-Weißenhof, was after a design by Mart Stam and Ludwig Mies van der Rohe.¹ Dick and Kees van der Leeuw carried on discussions about the latest developments. Kees is under the spell of Breuer’s Bauhaus furniture, acquiring an early version of the Wasilly Chair in mid-1927, whilst Dick is attracted to the comfortable French style. He writes to Van der Vlugt with tips, as in his letter of 6 January 1928:

I’ve found illustrations of the most splendid chairs in Mobilier & Decoration and shall send you the issue. It seems that Thonet Frères in Paris will be mass-producing chrome furniture. For the first time, I’ve seen chrome armchairs I find extremely beautiful. ²

A year later, at the turn of the year 1928/1929, Van der Vlugt travelled to Paris to familiarize himself with developments, and Dick gave him his information and recommendations to take with him. In his introductory letter for the showrooms, Dick made reference to his own visits, indicating furnishing the new house of his brother Kees as his purpose! ³ The furnishings for the Van Nelle executive offices were at that time another topic for the Van der Leeuws, and Kees initially hoped to organize a unique production of furniture and lamps at the Bauhaus for them, through his contact with Walter Gropius. But he soon became disillusioned with the plan and decided to search for another solution with his architects.This in turn resulted in a unique opportunity for Van der Vlugt to join forces with his friend, the metal manufacturer Willem Gispen, to experiment with steel-tubing furniture⁴. In search of his own path in tubular furniture, Van der Vlugt started experimenting with an armchair without rear legs, in line with how his clients wished to experience modernity: not so Spartan, but comfortable instead. In 1929, he himself tried out the first two originals of his armchair in his remodelled home at 35 Essenweg in Kralingen. He succeeded in stimulating the enthusiasm of Kees van der Leeuw, as it is a comfortable variant of the Anton Lorenz KS41 armchair that Kees had acquired for his new home. Van der Vlugt’s version featured elegant lines, with a subtly curved tube and a deep, comfortable cushioned seat on spiral springs, which he knew from the chairs of Frenchman André Herbst. The Van der Leeuws were so pleased with Van der Vlugt’s armchair that they used it to furnish the executive offices at Van Nelle, and had Van der Vlugt produce the remaining meeting-room furniture with Gispen. In subsequent interior commissions, the armchair was deployed in modified form, for instance in 1931 for the boudoir of the house at 47 Van Lennepweg in The Hague for Alex van der Leeuw and his wife,⁵ and in 1930-1931 for Dr De Monchy’s remodelled surgery at 112 Schiedamsesingel.

Steel tubing armchair without rear legs, working drawing, version for Dr De Monchy 1931. 2/3 Initial version of the armchairs without rear legs which Van der Vlugt realised in collaboration with Willem Gispen in 1929, in the living room of his house at Essenweg 35, Rotterdam

Design for a boudoir at Van Lennepweg 47, The Hague, for Mrs Van der Leeuw-Wentges, with armchair without rear legs 1931. 2/3 Notes concerning modifications of the armchair without rear legs, in accordance with the wishes of Dr De Monchy 1931

Living room, Van der Leeuw house, Rotterdam, with fixed sofa and armchair without rear legs 1930

Living room, Van der Leeuw house, Rotterdam, with two armchairs without rear legs and a KS41 armchair by Anton Lorenz 1930

EFrom: C.H. van der Leeuw, ‘Bouw eener nieuwe fabriek, factoren bij de keuze van terreinen en fabriekstype,’ Netherlands Efficiency Institute, Efficiency Days, November 1930, Publication No. 48, “1930.11,” Purmerend 1930, p. 22.

See: Joris Molenaar, ‘Een fata morgana in de polder. De bouw van ideale moderne arbeidscondities voor Van Nelle,’ in: Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005.

A portion of this report is preserved in the archives of Brinkman & Van der Vlugt, nai brox; a large part of the documentation gathered whilst travelling is preserved in the Van Nelle company archives, gar.

See: Niels Luning Prak, ‘De Van Nelle Fabriek te Rotterdam,’ in: Bulletin van de Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond (1970), 69, pp. 123–135.

From the letter from C.H. van der Leeuw to J. Bakema, dated 13 August 1964, as included in: J.B. Bakema, L.C. van der Vlugt, Amsterdam 1968.

See: A. Backer et al. (ed.), Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005, especially Chapter 3; Joris Molenaar, ‘Een fata morgana in de polder, De bouw van ideale moderne arbeidscondities voor Van Nelle,’ pp. 76–148.

See: Alphons Siebers, Groeiend Rotterdam, published by the New-Rotterdam Society, January 1929: p. 13: ‘aerial photo of the Van Nelle factory complex, under construction. In the background, the Van Stolk timber yard. Prior to the completion of the new canal, manufacturing firms had already located at its entrance. Such locations are required to take place within the framework of a general development plan that makes it possible to take stock of the consequences for the city as a whole.’ P. 14: ‘A building in which the modern spirit of Rotterdam manifests itself splendidly. The new Van Nelle tobacco factory is a portion of the great factory complex, which the firm is presently establishing. It is also an example of a manufacturing firm that is migrating from the city centre to the periphery. More buildings with a comparable allure (at appropriate locations) would certainly further increase the cachet of Rotterdam.’

See: K. Dibbets, F. van der Maden, Geschiedenis van de Nederlandse Film en Bioscoop tot 1940, Weesp 1986 p. 222.

From: R.N. Roland Holst 1868–1938, ‘Arbeid en schoonheid vereend,’ Nijmegen 1994, p. 238. Through the kind cooperation of Dingenus de Vrie.

See: Joris Molenaar, ‘Van goddelijke geometrie tot bevlogen zakelijkheid, een wending in de bouwkunst,’ in: Waarheid zonder weg, 100 jaar Krishnamurti, The Hague 1995, pp. 34–65.

See: Stef Lokin, ‘Het Sterkamp: een tuinstad. Het landgoed Eerde en Krishnamurti,’ in: Waarheid zonder weg, 100 jaar Krishnamurti, The Hague 1995, pp. 66–91.

See: Joris Molenaar, ‘Vrij wonen in de natuur, Zomerhuisje voor Krishnamurti van Brinkman en Van der Vlugt (Living in the great outdoors, Brinkman and Van der Vlugt’s summer retreat for Krishnamurti),’ in: archis 4 1996, pp. 64–71.

Regarding the Van der Leeuw brothers and the house on the Westzeedijk, see: Elly Adriaansz, ‘Interiors,’ in: wiederhall 14, Amsterdam 1993; Matthijs Dicke, Hoe komt wie vliegt ooit tot bedaren, M.A.G. van der Leeuw, ondernemer in het Interbellum, Rotterdam 2007.

The two commissions appear in succession in the Brinkman & Van der Vlugt project list: Project No. 33, C.H. van der Leeuw, home on Heemraadsingel, dates from June 1927; Project No. 43, C.H. van der Leeuw, house on Kralingse Plaslaan, dates from a few months later: July or August 1927.

Letter from C.H. van der Leeuw to J.B. Bakema, 13 August 1964, as reproduced in: J.B. Bakema, L.C. van der Vlugt, Amsterdam 1968.

See: Jeroen Geurst, ‘Kralingse Plaslaan, the house for Kees van der Leeuw on the Kralingse Plaslaan in Rotterdam (1928–1929): a machine which worked for three years,’ in: wiederhall 14: Leen van der Vlugt, Amsterdam 1993.

See: Graham Livesey, ‘The Van der Leeuw house: theosophical connections with early modern architecture,’ in Architronic 1998.

During this period, Kees van de Leeuw became fascinated with the ideas and works of Richard Neutra, whose work gained notoriety through Neutra’s publications and lectures in Western Europe, and would later provide him with financial support with building his own home, the vdl Research House. See: Frederick Koeper, The Richard and Dion Neutra vdl Research House i and ii, Pomona 1985.

From: Richard Neutra, Life and Shape, New York 1962, p. 256.

Molenaar, ‘Aanpassingen van het Algemeen Plan 1942-1999,’ in: A.M.Backer et al. (ed.), Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005, p. 160–162.

See: F. Kauffmann, ‘Het gedachtegoed van Kees van der Leeuw,’ p. 72, in: A.M. Backer et al. (ed.), Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005, pp. 38–75.

See: Hans van der Kroft, ed., Waarheid zonder weg, 100 jaar Krishnamurti. The Hague 1995

For an extensive discussion of the house, see: Joris Molenaar, ‘Vrij wonen in de natuur, Zomerhuisje voor Krishnamurti van Brinkman en Van der Vlugt’, in: archis, nr.4 1996, pp. 64–71.

Der Freischwinger, Vom Avantgardeentwurf zur Ware

[[2 3 4]] Industrieel ontwerper W.H. Gispen (1890–1981), een modern eclecticus

See: Elly Adriaansz, Interiors, Van der Vlugt’s interior designs for the Van der Leeuw family, in:, Amsterdam 1993.

1929

Hofplein, photographed from the Graf Zeppelin circa 13 October 1929

‘Traffic over the Maas is crammed together on old-fashioned bridges. The expansive harbour basins are in dramatic contrast to the unimpressive architecture surrounding them, with a fine grain silo, after the American model, forming an eye-catching rarity in this regard. A particularly depressing recent addition is formed by a very tall building with some eight storeys (the White House) in the inner harbour area, which, due to its ugliness, unfortunately dominates the entire urban landscape. Rotterdam gives the impression of a city whose layout has outgrown its old clothes, but is afraid to put on new ones.’

(An anonymous German architect, quoted in: ‘De Oogen Open, wordt Rotterdam een goed gebouwde stad?’ [= Eyes open! Is Rotterdam becoming a well-built city?], 1926)

6

A Dynamic City of Light, Air and Hygienic Living

International attention for Rotterdam’s International Style Urban Ideal

It was through the exhibition ‘Die Wohnung’ (= the home) of the Deutscher Werkbund (= German work federation), held between July and October 1927 in Stuttgart, that Rotterdam’s image would become established as a city of the architectural avant-garde.¹ Bob Oud was responsible for the submission of the Dutch plans and designs. He placed more emphasis on Rotterdam and less on Utrecht and The Hague; Amsterdam was left out entirely. And Oud selected Van der Vlugt, whilst omitting Bijvoet and Duiker, Dudok and Van Loghem.² Through the exhibition, Brinkman & Van der Vlugt gained recognition for the first time in radical avant-gardist architecture circles: their projects, especially the Van Nelle factory complex still under construction, were given highly positive reviews in journals as skilful examples of the New Objectivity and International Style and were cited as proof of the high compatibility of expertise and innovation.

In the ensuing years, Brinkman & Van der Vlugt received increasing attention, an important example of which was the prominent place the Van Nelle factory occupied at the exhibition, ‘The International Style: Architecture since 1922’, held in 1931 in New York’s Museum of Modern Art, then only two years old. The exhibition had been put together by the young Philip Johnson and Henry-Russel Hitchcock, who had undertaken a study trip to Europe whilst preparing it; 1932 saw the appearance of their book with the same title, which included the Van Nelle factory in a selection of exemplary International Style architecture, giving iconic status to the work.³

The Congrès international d’architecture moderne (ciam), founded in June 1928 in La Sarraz (Switzerland) by a group including architects Le Corbusier and Gabriel Guevrekian and art historian Siegfried Giedeon, also contributed to Brinkman & Van der Vlugt’s name. Van der Vlugt became a member and attended, together with his wife, the organization’s congress in Frankfurt am Main in 1929, entitled ‘Die Wohnung für das Existenzminimum’ and in Brussels in 1930, entitled ‘Rationelle Bebauungsweisen.’ There was growing interest on the part of ciam delegates for the work of Brinkman & Van der Vlugt, which was particularly apparent during architectural excursions to Rotterdam. On 11 January 1932, Van der Vlugt and Kees van der Leeuw played host to Le Corbusier in Rotterdam. In the morning, they visited the Van Nelle factory and the same evening, Le Corbusier remarked during his lecture: ‘[…] when I visited this superb factory you have in operation here, I regained all my enthusiasm and hope. You possess here in Rotterdam splendid proof of the life to come, one of unqualified beauty and purity,’⁴ recognition that definitively conferred international status upon Brinkman & Van der Vlugt.

Due in part to the design of the Van Nelle factory, Brinkman & Van der Vlugt contributed substantially to Rotterdam’s international allure as a modern city. Appreciation was not limited to avant-gardist circles, but was felt in more moderate groups as well, as documented in city architect Ad van der Steur’s discussion of the Van Nelle complex in March 1929.⁵ Despite his scepticism and critical posture toward the New Objectivity, the movement in which he placed the factory, he nevertheless expressed appreciation for it with regard to the basic principles of architecture: ‘that is to say, in terms of volumes and proportion, the relationship between open and closed character and, most importantly, expressive value i.e. the degree to which the ideal expression of a building’s nature is attained in its architecture. And in this regard I do not hesitate for a moment to say that I assess its value as high — and indeed, I regard this factory building as the best of its kind that our country possesses.’

All things considered, Van der Vlugt occupied a special position amongst radically modern architects, as is already reflected in Van der Steur’s discussion. Although he is, without doubt, to be ranked with the architects of the New Objectivity, he never tried to distance himself from the profession’s traditionalists. What’s more, he was conscious of his affinity with both approaches. This can be seen, for example, from the comments he made in 1930 on the traditionally oriented architect, A.J. Kropholler, in the course of a tour of new Rotterdam architecture with the young British modernist architect John Brandon-Jones. In his report on the tour, Brandon-Jones says about Van der Vlugt: ‘Along the way, he made a detour to point out the Mees bank in Rotterdam, designed by Kropholler: “This is a very interesting building, but of course not the sort of building I would do. Kropholler likes to make everything look as heavy as he can, I as light as I can, but it does not matter — providing you do it well; it is like painting in oils or painting in watercolour.” English modernists would never have been so generous; they were on the defensive all the time.’⁶

What Brandon-Jones probably did not know was that in 1928, Brinkman & Van der Vlugt had lost out to Kropholler when his design had been chosen over theirs in a competition for the Mees & Sons bank on the Blaak (see Chapter 4), which makes Van der Vlugt’s appreciation for Kropholler even more surprising.

It would, however, be incorrect to conclude that the period in question saw a joining of forces toward the realizing of some universally shared vision of a modern Rotterdam. In the late 1920s and early 1930s, there was many a conflict amongst architects of different persuasions, which led, quite early on, to a split between the more radical and the more conservative camps, both of which were admittedly working toward a new urban landscape, but envisaged different ways of attaining it.

Insufficient kollektive Gestaltung

in 1927, Opbouw chairman Leen van der Vlugt, an architect whose allegiance to the more radical camp was particularly clear, formulated, together with Cornelis van Eesteren and Mart Stam, the organization’s response to the monumental architectural design by H.P. Berlage for Rotterdam’s Hofplein square dating from 1926. The basis for their text was the notion that traffic formed the cornerstone of urban design.⁷

Once Witteveen had presented his modified plan for the square on 3 January 1928, it was discussed at Opbouw on 16 February. Van der Vlugt, Van Eesteren and Stam incorporated the new insights from the reaction and in turn sketched a counterproposal, the so-called Opbouw Plan. This plan rejected Berlage’s aesthetic monumentality, focusing on flowing traffic lines accompanied by curved street frontages, enabling traffic movements to coagulate between the facades, as it were. The plan, which appeared in the publication Bouwkundig Weekblad Architectura on 25 February 1928, presentably elaborated by Stam, elicited criticism that did not beat about the bush. The Rotterdam branch of the Association of Dutch Architects, in the person of its chairman, Albert Otten, for example, duly reprimanded Van der Vlugt & co in the 17 March issue of the publication, Bouwkundig Weekblad Architectura. The lines were being drawn!

In 1928, Mart Stam, who had joined the firm of Brinkman & Van der Vlugt in 1926 as a draughtsman-designer to become Van der Vlugt’s right-hand man, but at the same time had maintained his reputation as an independent architect, succeeded Van der Vlugt as chairman of Opbouw.⁸ He was an ambitious young man, who missed no opportunity for creating a distinct profile for himself in domestic and international avant-garde circles, where Van der Vlugt was initially much less known. He must certainly have felt slighted that not he, but Mart Stam and Bob Oud had been invited by Ludwig Mies van der Rohe to work on the design of the International Style model neighbourhood known as the Weißenhof Siedlung at the Werkbund event in Stuttgart, employing their own plan. Whilst a plan such as Van der Vlugt’s for Krishnamurti’s hut at the Star Camp would certainly not have been out of place in Stuttgart as a model home, it was Mart Stam’s modern terraced housing that was given a prominent place at the event. At the same event, Stam also drew attention with five study projects, which just happened to include the perspective for Van Nelle — something that will not have escaped Van der Vlugt’s attention!

Van der Vlugt’s displeasure with Stam’s individual presentation style was increasingly fuelled in the months following the presentation of Opbouw’s Hofplein Plan. The slumbering conflict came to a head in April 1928, when Stam, as Opbouw chairman, supervised the presentation and event accompanying the International Architecture Exhibition, composed of the items from the Internationale Plan- und Modell-Ausstellung Neuer Baukunst which were selected to go on tour following the exhibition in Stuttgart and were placed on display at the De la Paix restaurant at 103 Coolsingel, Rotterdam from 5 to 28 April 1928. In his review, ‘opbouw. — liga. — moskou.’, Albert Otten criticized the selective propaganda for the event in stinging staccato wording, and explicitly denounced the publicity surrounding the Hofplein Plan.⁹ The conflict came to the surface during the event itself: at one of the scheduled lectures, a foreign speaker referred to the Van Nelle factory as the Stam factory, as it indeed was being called in avant-garde circles. Not amused by this, Brinkman and Van der Vlugt wished to have this rectified following the break, but Stam refused. Their response was to summarily dismiss him from the firm.¹⁰

Nevertheless, this did not stop Stam from continuing with his project of ‘selective publicity.’ Certainly, the issue of Opbouw’s Hofplein Plan was no longer current in the Rotterdam context. But it had not lost its significance in the circles of the international architectural avant-garde, in which Stam was able to keep deploying the plan to his own advantage via a publicity campaign, presenting it as his design, as opposed to characterizing it as a collaborative effort with Van der Vlugt and Van Eesteren.¹¹

At the first ciam congress, in La Sarraz, in his capacity as chairman of Opbouw, Stam left his personal mark on its founding declaration and in turn became the Dutch delegate to ciam (with J.J.P. Oud as substitute delegate), on which occasion his Swiss friend, Werner Mose, held up ‘Stam’s’ Hofplein Plan as a seminal work of urban design.¹² Van der Vlugt did not attend the founding congress in La Sarraz, but did accept the invitation extended to him to participate in the activities of ciam.

Van der Vlugt’s conflict with his kindred spirit, Mart Stam, demonstrates how, when international interest in Rotterdam was at its height, conflicting egos appear to have had the upper hand over the collective ideal so highly touted at the time. In fact, solidarity with the principle of kollektive Gestaltung (= collaborative design) efforts, so highly praised in avant-garde circles, was, in practice, quite thin on the ground.

Circumspect Manoeuvring in Times of Crisis

The International Architecture Exhibition held in Rotterdam in April 1928 not only supplied the stage upon which Brinkman & Van der Vlugt terminated Mart Stam’s employment, but also provided the basis for increasing scepticism toward the architecture of the New Objectivity within the Netherlands. ¹³ In addition to the criticisms of Albert Otten, the noted architect J. Luthmann reacted negatively to the quality of the work exhibited in Rotterdam, without denying the genuine innovative significance of Oud, Le Corbusier and Van der Vlugt. ¹⁴ More than a tenth of the items exhibited were works by Le Corbusier that had not been seen before in the Netherlands, and it was above all his catchphrase, ‘la maison est une machine à habiter’, that gave rise to the most divergent reactions.¹⁵

It became increasingly clear in the late 1920s that the architects whose goal had been working together to build an ideal new Rotterdam were regrouping into two camps: traditional objective architects and architects of the New Objectivity. Although J.B. van Loghem’s 1932 book, Bouwen, Bauen, Bâtir, Building — Holland[[16]] still illustrated the origins of that collective effort with quotes from the traditional objective Jan Marinus Granpré Molière, the New Objectivity architect Bob Oud and a radical opbouw manifesto formulated by Mart Stam, the split into two groups was crystallizing further.

Though they took a less pronounced and radical stance than Stam, Brinkman and Van der Vlugt were clearly of the New Objectivity camp. The practice wavered between avant-gardist standpoints and maintaining business contacts with largely liberal Rotterdam clients. And these contacts would only increase in importance, in parallel with the decrease in commissions received from 1930 onwards. Once work on Van Nelle had temporarily concluded, and their prime client, Kees van der Leeuw, had left for Vienna, Brinkman & Van der Vlugt’s assignments had all but disappeared. Between the springs of 1930 and 1931, the staff shrank from sixteen, including supervisors, to only three.¹⁷

Jan Brinkman made as great an effort as possible to obtain new large projects for the firm, but the firm’s ultramodern image was not particularly advantageous here. The period was characterized by anxious emotions in reaction to both the collapsed world economy and the rise of fascism, and a change from the previous élan of modernity and freedom through innovation in the arts and technology to one of conservatism and an emphasis on national traditions and culture. Mindful of his liberal clientele, Van der Vlugt took care to avoid a reputation as a radical architectural activist. He remained active within the ciam, but in the ‘second echelon.’ In situations which, in his view, were taking on an excessively political hue, such as in the summer of 1930, when he was supposed to report together with Van Loghem on impediments to property qualifications, he unobtrusively withdrew from the project when Van Loghem seemed to be veering too far in the direction of leftist propaganda, to prevent damage to the firm’s interests within the city council.¹⁸ At the time, Van Loghem was working on concrete plans for the new Rotterdam cityscape with his design for the street frontage on the Meent through road for the municipal authorities. Picking up where Brinkman & Van der Vlugt had left off in their plans for Mathenesserweg and Willem Buytewechstraat, the plan still harmonized with the Rotterdam practice of Bauberatung, but Van Loghem, one of the so-called ‘cubist architects,’ was considered too radical and quickly removed from the assignment.¹⁹ In mid-1931, Van der Vlugt took his chances with a larger-scale urban design concept, submitting proposals, within the Dutch ciam group, for Rotterdam as a whole, which was apparently a less politically sensitive approach.²⁰ Together with Van Loghem, he then formulated the explanation accompanying the analyses of Rotterdam’s urban-design structure prepared by Opbouw for ciam.²¹

Plans for South Rotterdam and Blijdorp

Although Brinkman & Van der Vlugt were operating in the Rotterdam context in a diplomatic, circumspect manner, that is not to say that they shied away from radical basic principles in their designs. This is clear from, for instance, the plans they developed in collaboration with housing engineer Willem van Tijen, a newcomer on the Rotterdam architecture scene, who in October 1930 became a member of the Dutch ciam group. Their collaboration had already begun in autumn 1928, as a result of a recommendation by Auguste Plate, at that time director of the Maritime Association South and administrator of the Volkswoningbouw housing association. Plate respected the experienced modern architect, Van der Vlugt, whom he had known for years, and coupled him with the still inexperienced Van Tijen.²² Van der Vlugt and Van Tijen in turn submitted plans they had elaborated for the housing association to the ciam, and presented them at congresses. For the third ciam congress, held in Brussels in late November 1930, entitled Rationelle Bebauungsweisen, they prepared a study and publication version of the residential and urban designs from their first assignment for the Volkswoningbouw housing association. For the fourth ciam Congress, entitled Die functionelle Stadt,[[23]] which was being prepared by the Dutch ciam group for 1932–1933 and was originally intended for Moscow, they reworked their design for a garden-village plan for Charlois on the South Bank. This entry was once again a concrete design, in this case for an ‘organic open-planned residential district,’ which Van Tijen further developed into general guidelines in 1932 in his Preadvies Organische Woonwijk in Open Bebouwing (= preliminary advice for an organic open-planned residential district), a precursor of the post-war neighbourhood concept.²⁴ The concept of organic urban design originated with August Plate and means: creating unity by aligning all the urban functions in a harmonious and functionally responsible manner

That Brinkman and Van der Vlugt held the principles of the New Objectivity in high esteem also appears from the proposals they submitted in the context of the Blijdorp and Bergpolder Urban Expansion Plan concerning the first land offers to become available for the realization of residential housing projects. It was the intention of private investors such as the Rotterdam Insurance Society to create residential housing in this polder area, which would be rented to better-earning labourers, civil servants and the lower middle-classes. Between April and June 1930, Brinkman & Van der Vlugt, anxious to take advantage of this opportunity, which they saw as a way to become active again in the circles of Rotterdam’s organized property developers, created an outline proposal for private developer Ooms, for modern street frontage on Statenweg-Dresselhuysstraat. The floor-plan and facade studies for the plan featured the horizontal facade composition characteristic of Van der Vlugt’s work since Mathenesserweg, providing the street with a fleeting perspective. The plan was based on a skeleton structure containing compact middle-class flats 60 to 90 m² in size, with gallery access. The concept was however far too modern for the tastes of the private developers and urban designer, and the plan never got beyond the outline proposal stage. In June 1931, Brinkman & Van der Vlugt received a commission from Balke en Leemshuis, an old business contact of Van der Vlugt’s, to design four-storey porch-access flats to be located above shops within the so-called Central Plan for Blijdorp. This plan would not get beyond the drawing board either.

But the rejection of these designs did not stop Brinkman & Van der Vlugt from trying to make headway in Blijdorp. In 1931, Van der Vlugt, together with Van Tijen, made a proposal to realize a four-storey, semi-open block on Vroesenlaan in North Blijdorp.²⁵

In addition to Brinkman & Van der Vlugt, a number of other radical New Objectivity architects were also trying to have the projected closed blocks in the Witteveen Plan modified with modern open layouts, to enable the realization of their new residential housing concepts. Van Loghem designed two 13-storey detached apartment buildings, also between Vroesenlaan and Statenweg,²⁶ and in so doing, in fact applied the schemes collected by the organizing committee for the third ciam congress in Brussels in 1930 and for which Walter Gropius had written an accompanying theoretical paper. In the second half of 1931, Bob Oud also drew a large-scale new-objective plan for the municipal housing department, for four-storey porch-access flats in North Blijdorp with an open-row layout.

All these designs demonstrated that the architects of the New Objectivity, including Brinkman & Van der Vlugt, were proponents of residential housing characterized by transparent, airy, easily accessible flats in an open plan, and that they wanted to give Witteveen’s urban landscape a modern flavour with this type of housing, using a concept akin to the International Style. These New-Objectivity plans were however deemed much too modern and radical for the Rotterdam context. In the course of the 1930s, residential housing would in fact be developed by more conservative private investors and construction firms that were entirely willing to operate within the prerequisites of Witteveen’s directorship. The commission for the Central Plan, for instance, was ultimately won and realized by the more pragmatic group of architects, Van den Broek, Otten and Ten Bosch, who appeared to have assessed perfectly how far the private developers would be willing to go in the direction of modernity, as well as what Witteveen would be willing to accept as architecturally responsible in his urban ideal.

Ultimately, virtually nothing was to come of the radical plans for Blijdorp. One of the few exceptions was Van der Vlugt’s and Van Tijen’s concept for a semi-open block on Vroesenlaan, which was approved a few years later by housing association De Eendracht and realized in accordance with a design by Van den Broek.²⁶ The most prominent radical design to be realized was the nine-storey-high galleried Bergpolderflat, which Van Tijen together with Brinkman & Van der Vlugt realized in 1934 for the Volkswoningen housing association.

A Sing Sing Prisoner

The experimental Bergpolderflat housing project would raise a great deal of dust. It became the new benchmark in the debate between traditional-objective and new-objective architects. Delft architecture professor Granpré Molière, for example, emerged as a prominent critic of the architecture of the New Objectivity in general and the Bergpolderflat in particular. Granpré Molière compared the building to an American prison: ‘Like a prisoner at Sing Sing, the Rotterdam labourer walks along the gallery, looking for the number of his “home”. The question is: should we sing the praises of an economic system that produces this kind of housing? The “functional machine for living” is indeed the clearest and at the same time most inhuman symbol of that system.’²⁷ And the unobtrusive neighbourhood of small, roofed, three-storey porch-access flats to the north of this high-rise structure, which Granpré Molière himself would realize shortly afterwards in line with traditional-objective principles — albeit in modern row development — excellently illustrates the parting of the ways in the architecture of the 1930s, beside clear aspects of consensus in urban design.

The well-known Delft professor and architecture critic J.G. Wattjes contributed to the Bergpolder debate as well. Taking a standpoint diametrically opposed to that of his colleague, he also addressed the contrast between the Bergpolderflat and its surroundings in terms of urban design: ‘If we compare the building to its surroundings, the result is certainly not favourable to the latter. The entire neighbourhood exhibits an accustomed banality and absence of character, against which a range of aesthetic tricks have been deployed, which only serve to delay noticing its jarring ugliness. The same tricks are particularly noticeable when one looks down from the flat building’s higher balconies and galleries onto the surrounding houses, with their depressing little courtyards. In contrast, the flat building itself has a great deal of character and is, above all, a healthy and honest piece of work.’²⁸ Clearly, the like-minded pursuit of urban beauty which had characterized the early 1920s had entirely disappeared by the mid-1930s.

Up-and-coming architect and Granpré Molière pupil, C. Pouderoyen, invited as a discussion partner by Van Tijen and, for a short period, a member of Opbouw, initially functioned as the go-between between Granpré Molière and Van Tijen. In his article of August 1934 in the construction journal, Vakblad voor de Bouwbedrijven, Pouderoyen discussed the Bergpolderflat experiment in an extremely thorough and analytical manner, beginning his discussion as follows:²⁹

‘The nature and character of the building do not permit limiting one’s commentary solely to a list of the factors having a direct bearing upon it. Due to the concept it employs, it is so intertwined with modern insights from the field of urban design that any discussion of it would be incomplete without a detailed discussion of these standpoints.’

The article provides an impression of what young architects at the time were thinking about. In it, Pouderoyen presented a thorough treatment of the urban-design principles of open layouts in row development as well as in high-rise construction, for which the designs of Van Tijen, in collaboration with Brinkman & Van der Vlugt, for the organic residential area in Charlois and for the Bergpolderflat had played an exemplary role. In the final analysis, Pouderoyen regarded the urban-design approach employed in Blijdorp-Bergpolder under Witteveen as solely a visual innovation:

‘Take, for example, the present tendency to have residential blocks realized by a single architect. A fundamental improvement is not observable, compared to the enclosed development prior to 1900. […] What the “modern” design does here is simply gloss over fundamental mistakes in the areas of domestic design and hygienic provision, precisely the aspects that are so urgently in need of improvement.’

In turn, Pouderoyen observed that this urban design contributed insufficiently to improving the shortcomings of urban living conditions:

‘Surely, sufficient

Light,

Air,

Sun,

Opportunities for relaxation must be regarded as the primary requirements that a modern urban-design concept must fulfil’.

These criteria are taken directly from ciam and the International Style.

In addition, Pouderoyen drew a few conclusions that can be interpreted as direct criticisms of the Rotterdam approach under Witteveen. Concerning the treatment of residential housing, he remarked: ‘Virtually everything is systematically kept as it was; the only guiding principle for improvement taken seriously is still the notion of bringing middle-class culture to housing developments (salons, stained glass). Every initiative toward realizing an honest simplification is immediately nullified, not just to the direct detriment of the residents themselves (general standard of well-being) but of our culture as well, which is degenerating into a longing for ever-new luxuries, governed solely by an obsession with fashion.’

Concerning the urban-design space, Pouderoyen’s verdict was as follows: ‘The aspiration to create monumental facades for squares and for street frontage promotes the entrenchment of ineffectual development techniques (enclosed block development) and ineffectual urban expansions (decorative layout of the street plan) […], this to the detriment of concrete living requirements.’

He then contrasted the results of the Bergpolder experiment with the features of four-storey porch-access housing in row layout as presented in Van Tijen’s and Van der Vlugt’s study for an organic neighbourhood in open-row development in the Charlois district, concluding that the Volkswoningen housing association actually still preferred the latter project to more costly high-rise construction, but that the “empiric study” of high-rise construction was now an attractive alternative for the association, as the opportunity to realize such a neighbourhood had failed to materialize.

The Realizer

Despite the clear standpoint taken by Van der Vlugt in the designs drawn in collaboration with Van Tijen, he nevertheless cannot adequately be summed up purely as an architect with high-flown political ideals, who was guided by strong principles, but rather as a craftsman with a sober, no-nonsense approach. In his obituary for Van der Vlugt on 16 May 1936, Willem van Tijen said of him: ‘[…] Van der Vlugt was the Realizer. He possessed a number of qualities that are rare amongst architects of our persuasion, and throughout his life made incredibly good use of them. He possessed craftsmanship, something that has shrunk to a bare minimum in many a modern architect, under the influence of a constant flow of ideas. […] He could be critical about architects, who, as he would put it, “would prefer to skip the construction part and go straight to urban design and world improvement.”’³⁰ Van der Vlugt’s widow also recalled the subtlety of his outlook, above all in connection with the ciam: ‘Exaggerated modernity: my husband didn’t care for that at all. He would say: “You people like nothing more than building in the clouds — in Holland, we have a different approach.”’³¹

Van Nelle factory in 1931, aerial view and explanatory scheme

Van Nelle factories on the Delfshavense Schie, Overschie, presentation perspective of rear side of coffee and tea factory 1928

Opbouw Plan for Rotterdam’s Hofplein, designed by Van Eesteren, Stam and Van der Vlugt February 1928

Layout from Witteveen’s Hofplein plan January 1928

Layout from Opbouw Plan for Hofplein, February 1928

Catalogue accompanying the International Architecture Exhibition at Rotterdam auspices: Opbouw, April 1928, graphic design: Mart Stam

Employees of the office on the beach at Hook of Holland second half 1920s

Facade, Willem Buytewechstraat, Rotterdam, architectural design and visual supervision, Brinkman & Van der Vlugt 1928

Garden Village, S. Rotterdam, Volkswoningbouw housing association, design by W. van Tijen in collaboration with Brinkman & Van der Vlugt perspectives, 1930

Garden Village, S. Rotterdam, Volkswoningbouw housing association, design by W. van Tijen in collaboration with Brinkman & Van der Vlugt perspectives, 1930

Shipping Association South, office for contracting dock labourers, Vierhavenstraat, corner of Van Helmontstraat, Rotterdam, axonometric projection and street facades January 1930

Ooms apartment building, Statenweg–Dresselhuysstraat, Rotterdam, facade scheme and sections spring 1930

Ooms apartment building, scheme for residential floor plan with gallery access spring 1930

Ooms apartment building, perspective from Statenweg spring 1930

‘Central plan’ for housing with shops at Blijdorp, Statenweg–Stadhoudersweg, Rotterdam, for Balke & Leemhuis, facade scheme June 1931

‘Central plan’ for housing with shops at Blijdorp, perspective June 1931

‘Central plan’ for housing with shops at Blijdorp situation: June 1931

Construction skeleton Bergpolderflat, autumn 1933

Bergpolderflat, gallery side and end elevation, viewed from the east Rotterdam, 1934

Leen van der Vlugt, early 1930s

De Bruyn House Schiedam

client
M. de Bruyn

initial plan: |
address | Rotterdamsche Rijweg, Overschie
design, execution | autumn 1929 to spring 1930
present state | not realized

second plan: |
address | 14 Arij Prinslaan, Schiedam
design, execution | summer 1930 to June 1931
present state | national monument, restored, reconstructed and modified 1987–1988; private residence

In 1930, Mathijs de Bruyn (1881–1963), attorney-in-fact at Van Nelle was searching for a location to build his new family home, initially in Overschie where the new Van Nelle factory was situated, just outside Rotterdam. An employee of Van Nelle since 1897, he was a practically trained man without an academic background, just like Albert Sonneveld, the firm’s other attorney-in-fact. The two were the direct right-hand of the partners on the mezzanine of the new Van Nelle factory offices. For a location on the Rotterdamsche Rijweg, De Bruyn gave his architect three months’ time to draw a definitive plan for a home with adjoining double garage and a somewhat raised residential storey. The building was organized around a central staircase and had a large terrace on all sides. The entrance was located on the east side, and was flanked by the study; the living room was situated in the southern corner and next to that on the southwest, the dining room with a small knitting room for Mrs De Bruyn. In the northern corner was the service area, with a kitchen and small courtyard. The upper floor contained the master bedroom with bathroom, a boy’s room and a girls’ room for two daughters behind a long balcony overlooking the garden. A guest room was located in the north corner, above the kitchen. Apart from the maid’s room, the second floor contained storage space and a billiard room for the master of the house, adjoining a large sun terrace. The minutes of Overschie town council from 17 April 1930 reported: ‘it concerns the construction of a large villa, in ultramodern style (design: Van der Vlugt). From the drawing, it can be seen that the building would not be an asset with regard to the architectural beauty of this municipality.’ The plan was unanimously rejected by the town council, prompting De Bruyn to switch his location to Schiedam.¹

The site he purchased there was an open plot at the corner of Arij Prinslaan and Julianalaan, beside a park and with a view of the Sterrebos wood on the west side of the city. The plot was irregular in shape, measuring 35 x 40 m and had a rear exit for cars. A perspective was immediately drawn for the villa at Schiedam, which retained the organization of the design for Overschie. A design was also created for the villa’s interior, which did not shy away from choices that are extremely modern for their time, such as a rubber floor covering in all the rooms. The De Bruyn family was sentimentally attached to several pieces of wooden furniture, including an upright piano and a grand piano. Together with De Bruyn, Van der Vlugt opted for wooden furniture with burl veneer, made by Pander, which was also used to modify the musical instruments. The paintings were given smooth, modern frames.² As for the colour scheme, the living quarters and master bedroom were painted using earthy colours and furnished with veneered furniture, whilst the children’s rooms and study were decorated with colours from the De Stijl movement and steel-tubing furniture. Dick van der Leeuw gave Mathijs de Bruyn the steel-tubing furniture for his study as a gift. The sanitary fittings were sober, as at Van Nelle, but luxurious and of foreign manufacture.

/olplaceholder

De Bruyn house: garden side, viewed from the west 1931

De Bruyn house: garden side, viewed from the south 1931

De Bruyn house: colour reconstruction of interior Joris Molenaar, 1990

De Bruyn house: presentation floor plans of basement, ground floor, upper storey and rooftop unit

De Bruyn house: facades

De Bruyn house: analysis: levels, skeleton planes and volumes

De Bruyn house: sitting room with indirect lighting: styled grand-piano case with burl veneer, fixed sofa and smooth-lined bronze-coloured picture frame 1931

De Bruyn house: study with tubular furniture gifts of Dick van der Leeuw, Thonet armchair and Gispen table and desk designed by Brinkman & Van der Vlugt; colours: aluminium and ultramarine blue 1931

De Bruyn house: boy’s room with red desk, yellow rubber floor covering and grey cupboard 1931

De Bruyn house: staircase with blue stairs and bannisters and grey rubber floor covering 1931

De Bruyn house: entrance side 2012

De Bruyn house: garden side 2012

Sonneveld House Rotterdam

client | Albertus Hendrikus Sonneveld
address | 12 Jongkindstraat, Rotterdam
design, execution | 1929–1933
present state | national monument, restored and reconstructed, 1999–2001; museum house

On 8 February 1929, Bertus Sonneveld applied to Rotterdam city council for a building plot within the urban-design Dijkzigt Plan. At the same time, he asked Brinkman & Van der Vlugt to draw up proposal sketches for his projected home, which would form part of land division studies for a small exclusive residential area in Dijkzigt. Sonneveld had been employed by Van Nelle since 1900, and by 1929 had worked his way up to the position of attorney-in-fact, with responsibility for the tobacco division. Like the other board members, he drew inspiration from Kees van der Leeuw’s new home. However, it was not until July 1931 that the municipal authorities proceeded to making concrete land offers for building plots within the Dijkzigt Plan. Sonneveld had now studied a number of plan variants for his home with Brinkman & Van der Vlugt and ultimately choses an unconventional organization for a classic residential townhouse for a family with two daughters and two live-in servants. The architects based their design on the flexible possibilities of steel-framed construction. Inspired by the townhouses of Le Corbusier, they elevated the living residential programme to the first floor, whilst the ground floor was to function as a reception hall and as a studio for the daughters, beside a double garage and the servant’s quarters, with its own entrance. The private rooms for the family and a guest room were situated on the second floor, with a spacious roof terrace above.

Consequently, the Sonneveld House fulfils the conditions set out in Le Corbusier’s Les cinque points d’une architecture nouvelle (1926): support by means of columns, a roof garden, an open floor-plan, a horizontal strip of windows and a free facade. Van der Vlugt is familiar with these principals from the two model villas at the Weißenhofsiedlung, Stuttgart, and from his visits to Le Corbusier’s Paris townhouses. For the horizontal strip of windows, the potential of the house’s steel frame was pushed to its limit by the inclusion of lattice trusses in the cavity structure of the stuccoed walls. Like the Van der Leeuw House, the Sonneveld House can correctly be regarded as a machine à habiter, in view of the technically advanced, perfectly thought-out elaboration of the design, with maximum use of the latest developments in materials, installations and building physics.

The villa’s interior was likewise devised and developed by the architects as an integral design for the members of the Sonneveld family, and the family took none of their old furniture with them when they moved to their new home. Architect and client both opted to furnish the house from the latest series-produced steel-tubing furniture by W.H. Gispen & Co, complemented with the modern fabric collection by Metz & Co, based on the colours of De Stijl artist Bart van der Leck. The colour scheme was devised by Van der Vlugt: for the living quarters, there was an emphasis on earthy colours; the walls were painted in bronze hues, with each area having its own special colour accent. The fixed panelling was designed by the architects and executed by the Rotterdam ship and train furnishings factory, Allan & Co. The sanitary fittings for the bathrooms were based on those of American hotels, with which Sonneveld was familiar from his business trips to the USA. The kitchen was a paragon of functionalist design, and attention was paid to making it a pleasant place for the staff.¹ The result was a model middle-class home for modern living in the year 1933.

Sonneveld house: entrance side 1933

Sonneveld house: garden side 1933

Sonneveld house: presentation floor plans of basement, ground floor, first floor, second floor and roof

Sonneveld house: analysis: levels, skeleton, planes and volumes

Sonneveld house: longitudinal and transverse section

Sonneveld house: east corner with studio, ground floor; outdoor room on the first floor 1933

Sonneveld house: reconstructed sitting area in the living room 2001

Sonneveld house: study area with seat and fireplace; in the bronze-coloured wall: sound system and electric clock 1933

Sonneveld house: daughters’ studio on the ground floor 1933

Sonneveld house: livingroom with folding partition, furniture by Gispen, upholstery by Metz & Co., carpet designed by Djo Bourgeois 1933

Sonneveld house: entrance porch; black marble stairs with rubber step surface 1933

Sonneveld house: kitchen with fenestration strip and sitting area for personnel 1933

Sonneveld house: restored bathroom 2001

Sonneveld house: entrance side, viewed from Rochussenstraat 2012

Sonneveld house: garden side following restoration 2001

Grain silo Maashaven Rotterdam

client
Graansilo Co., Rotterdam

address
Brielselaan, Rotterdam

design, execution
January 1929 to September 1930

present state
subsequently renovated and enlarged with an office with two flats above it; drying house and various technical modifications and renovations, including to the grain elevators and fender walls. The office and flats were demolished in connection with the construction of the underground. The silo complex was later modified, but has now been out of use for several years; converted into entertainment venue, Now en Wow, and partially converted to offer accommodation to new businesses

By the late 1920s, the grain storage capacity of the silos in the harbour of Rotterdam had become insufficient. Presumably via old business contacts of Michiel Brinkman’s, Brinkman & Van der Vlugt received a commission to enlarge the grain silo on the site of the Graansilo Company with a 66 x 44 m addition, adjacent to the existing silo building on the Maashaven, and also to provide the contents. The new silo was to be as large as the most substantial foundation possible could support without the need to resort to unusually costly structures and, in terms of the installations, was to form a unified whole with the existing silo. The most important criterion was to achieve the shortest possible construction and installation time in order to minimize the loss of interest on such a capital-intensive investment. An ultramodern rapid loading and unloading installation was utilized, comprising mobile pneumatic elevators on a fender wall beside the harbour, connected to an ingenious transport system in the complex’s basement and on its roof, with the elevator towers in between.

A construction method was required that would contribute significantly to keeping the silo itself as light as possible and realization as economical as possible. Brinkman & Van der Vlugt opted for a foundation on concrete piles with widened bases – the so-called Sprenger System – and reinforced concrete as a building material. They elaborated both their drawings and specification plan in such a way as to permit construction firms to submit tenders featuring different building methods. In October 1929, the American ‘Macdonald’ sliding formwork system emerged as the most economical, due partly to the eight months’ period of suitable weather for construction work; it was used here for the first time in the Netherlands. As a time-saving measure, the foundation of concrete piles was already being laid. Subsequently, a thick concrete ‘table’ was built 6 m above ground level, through which the silos funnels penetrate. To optimize the load-bearing frame and the enlargement of the silos, the table jutted out 2 m over the railway on both sides. Ultimately, a grain-storage capacity of 44,000 tonnes was realized. Brinkman & Van der Vlugt’s experience with fitting in and maintaining access to pipeline routes and conveying installations, and with the fireproofing of industrial structures, was put to good use. Both the building’s shape and its detailing were entirely based on the logic of the construction, and the objectives of optimizing storage volume and obtaining well-lit work floors. Hygiene, essential for buildings involved in food production, was also the object of much attention: ‘With the help of modern improvements such as corner guards, stair nosing guards and the like, the entire building was realized with the highest possible degree of thoroughness, but without the slightest trace of superfluous luxury. To promote hygiene, the walls of the engineering rooms were clad with tiles up to a height of approximately 2 m.’¹ The building’s superstructure was realized within ten months by some 600 building labourers working round the clock. The entire construction process was scientifically monitored and intensively supervised by the architects, and the project certainly benefitted from Jan Brinkman’s great ambition to be the architect and engineer behind the most modern commercial and industrial constructions. In July 1931, he proudly published a detailed article about the project in the weekly magazine, De Ingenieur, shortly before finally receiving his engineering degree at Delft in September 1931.² From the moment of its completion, the grain silo was repeatedly held up as a paragon of modern commercial and industrial construction in architecture journals and other publications. In 1934, a small reprise followed, in the form of a grain silo with a similar grain elevator in front for the nearby De Maas Flour Mills.

Grain silo on the Maashaven, facade with elevator towers 1930

Grain silo on the Maashaven: grain elevators on fender wall; right, Van Sillevoldt’s husking mill, dating from 1916, designed by Michiel Brinkman, situation 2012

Grain silo on the Maashaven: grain elevators and conveyor belts on fender wall in the harbour in front of silo building, situation 2012

See: ‘Werkbund-Ausstellung, Die Wohnung, Stuttgart 1927, Internationale Plan- und Modell-Ausstellung Neuer Baukunst in den Städtischen Ausstellungshallen auf dem Interims-Theaterplatz,’ included in: Schriftenreihe Weißenhof 2. Band, Franz J. Much, ed., Stuttgart 1998.

See: ‘Werkbund-Ausstellung Die Wohnung, Stuttgart 1927, 23. Juli — 9. Okt.: amtlicher Katalog’ pp. 101–112. For the Dutch contribution, works by M. Brinkman, C. van Eesteren, J.J.P. Oud, S. van Ravesteyn, G. Rietveld & T. Schröder, M. Stam and J. Wils were selected. Van Der Vlugt was represented by his and Wiebenga’s Technical and Industrial Schools, (without mention of Wiebenga), business premises in Rotterdam (probably Hammes, Mees or the International Credit and Trade Association), a photo of the construction site of the Van Nelle tobacco factory as well as a perspective of the factory, all without mention of Brinkman. M. Brinkman’s gallery-access flats were represented in the form of two illustrations.

In Chapter 4 of the publication, ‘A first principle: architecture as volume,’ Van Nelle is used to illustrate the aesthetic effect of curtain-wall architecture as a feature of the new Internationale Style: ‘Entire facades are frequently cantilevered and the screen walls set at some distance outside the supports [… The effect of mass, of static solidity, hitherto the prime quality of architecture, has all but disappeared; in its place there is an effect of volume, or more accurately, of plane surfaces bounding a volume. The prime architectural symbol is no longer the dense brick but the open box. Indeed, the great majority of buildings are in reality, as well as in effect, mere planes surrounding a volume. With skeleton construction enveloped only by a protective screen, the architect can hardly avoid achieving this effect of surface of volume unless, in difference to traditional design in terms of mass, he goes out of his way to obtain the contrary effect. The European functionalists conform unconsciously to this principle of the international style without accepting its validity as an aesthetic discipline.’ See: Henry-Russel Hitchcock, Philip Johnson, The International Style: Architecture since 1922, New York 1932, reprint, New York 1966, pp. 108–109.

Introduction (manuscrite) à la conférence de Rotterdam, flc, c3 (8):21: 260-269 (263), dated 11-1-1932, p. 36.

See: A.J. van der Steur, ‘Bij het fabrieksgebouw-Van Nelle,’ in: Bouwkundig Weekblad Architectura, 30 March 1929, No. 13, pp. 97–104.

‘An interview with John Brandon-Jones, Bliss was it in that dawn to be alive,’ in: Architectural Design Profile 24 (1978), pp. 96–102, with special thanks to Hans Ibelings for bringing this interview to our attention.

See: ‘Over Stedebouw’ in: I10 1/3, 1927, p. 81.

In 1927, L.C. van der Vlugt was mentioned as chairman of Opbouw at the honorary committee of the ciam congress, in The Hague and Amsterdam. See: K. Somer, De functionele stad, ciam en Cornelis van Eesteren 1928–1960, Rotterdam 2007, pp. 26.

“Upon entering the International Architecture Exhibition at Opbouw’ s temporary location, visitors were offered a small pile of advertisements for the best-known of European architects, together with a reprint from the 25 Feb. 1928 issue of Bouwkundig Weekblad: ‘Society Opbouw’s criticism of the Witteveen Hofplein Plan.’ A reprint of ‘Criticism by the Rotterdam branch of the Association of Dutch Architects of Opbouw’s Hofplein Plan,’ from the March 1928 issue of Bouwkundig Weekblad was not provided: is that how to inform the public?” See: Albert Otte, ‘opbouw. – liga. – moskou. – Nabetrachting,.’ Bouwkundig Weekblad Architectura No. 18, 5 May 1928, pp. 140–143.

See: Joris Molenaar, Mart Stam, ‘”My name was not to be mentioned”: Mart Stam and the firm of Brinkman and Van der Vlugt, a conversation with Gerrit Oorthuys, September 23, 1989’, in: wiederhall 14: Leen van der Vlugt, Amsterdam 1993.

See: Werner Möller, Mart Stam 1899–1986, Architekt – Visionär – Gestalter, sein Weg zum Erfolg, 1919–1930, Tübingen, Berlin 1997, Footnote 205.

See: Jos Bosma, ‘Mart Stam’s Architecture – Between Avant-garde and Functionalism,’ in: Rassegnaxiii, 47/3, September 1991, pp. 30–39.

See: Alb. Otten, ‘opbouw. – liga. – moskou. – Nabetrachting,’ in: Bouwkundig Weekblad Architectura, 5 May 1928, No. 18, pp. 140–143.

See: J. Luthmann, ‘Internationale Architectuur. Notities naar aanleiding van de tentoonstelling te Rotterdam,’ in: Bouwkundig Weekblad, 1928, pp. 125–128.

‘It depends solely on whether one places the emphasis on “machine” or on “living”, and on what these words mean to one, and on nothing else […]. But a machine can also be a modest servant who is entirely happy to do everything a person requires of him, and living: […] that is one of the most important functions of the art of living; it can be interpreted in several different ways, including […] that of Le Corbusier.’ Thus asserts Albert Boeken in his review of a publication concerning Le Corbusier’s two residential houses in Stuttgart, the model homes which were highly influential for the villa designs of Brinkman & Van der Vlugt. See: A. B(oeken), book review, ‘Zwei Wohnhaüser von Le Corbusier und Pierre Jeanneret, durch Alfred Roth,’ Stuttgart 1927, in: Bouwkundig Weekblad, 1927, pp. 395–496.

J.B. van Loghem, Bouwen, Bauen, Bâtir, Building. Holland, nieuwe zakelijkheid, neues Bauen, vers une architecture réelle, built to live in, Amsterdam 1932.

Statement by J.G. Goslinga to the author, Rotterdam, 24 January 1983.

See: K. Somers, De functionele stad, De ciam en Cornelis van Eesteren, Rotterdam 2007, pp. 65–67.

J. Verheul, ‘Handelingen van de Gemeenteraad van Rotterdam, 1930, zitting van 12 december 1930, 649,’ as quoted in: Noor Mens, W.G. Witteveen en Rotterdam, p. 113.

See: K. Somers, De functionele stad, De ciam en Cornelis van Eesteren, Rotterdam 2007, pp. 84–85.

Ibid., pp. 150–151.

Regarding the collaboration between Van Tijen and Van der Vlugt, see: Ton Idsinga and Jeroen Schilt, Architect W. van Tijen 1894-1974, ‘Ik ben een rationalist maar er is meer op de wereld,’ The Hague 1987; Jeroen Schilt, Willem van Tijen, “’Please give it some further thought…’. The remarkable Cooperation between Van Tijen and Van der Vlugt,” in: wiederhall 14: Leen van der Vlugt, Amsterdam 1993, pp. 48–52. At the same time, August Plate, in his function as director of the Maritime Association South (svz), reaffirmed his faith in Leen van der Vlugt as an architect by commissioning him, in the summer of 1929, to design new offices and mustering hall for the svz at the western harbours.

This congress was supposed to take place in 1932 in Moscow but was not held there, due to Soviet domestic political bickering, and was ultimately held from 29 July until 13 August 1933 on the Greek passenger ship, ss Patris, in the Mediterranean Sea, with only three representatives from the Netherlands present.

See: Ton Idsinga and Jeroen Schilt, Architect W. van Tijen 1894-1974, ‘Ik ben een rationalist maar er is meer op de wereld,’ The Hague 1987, pp. 254–257.

A forerunner of the subsequent Vroesenlaan Project designed and realized for Eendracht between 1931 and 1934 by Joh. Van den Broek.

‘[…], highly desirable on the 70-metre-wide road. Further, twice as many homes can be erected on the same site, something that is highly significant for housing in the centre of a large city. Central heating, central vacuuming, central laundering, etc., absolutely excluded from residential development with only four storeys, can be included in buildings without increasing housing costs.’ Explanation accompanying a schematic proposal by J.B. van Loghem, Rotterdam, in: J.B. van Loghem, Bouwen, Bauen, Bâtir, Building. Holland, nieuwe zakelijkheid, neues Bauen, vers une architecture réelle, built to live in, Amsterdam 1932, reprint: Nijmegen 1980, p. 43.

As quoted in: Idsinga and Jeroen Schilt, Architect W. van Tijen 1894–1974, ‘Ik ben een rationalist maar er is meer op de wereld,’ The Hague 1987, p. 5.

See: J.G. Wattjes, ‘Woongebouw voor arbeiders in den Bergpolder,’ in: Het Bouwbedrijf, 1934, p. 178.

See: C. Pouderoyen, ‘Woongebouw “Bergpolder” te Rotterdam, architecten ir. W. van Tijen, ir. J.A. Brinkman en L.C. van der Vlugt by W. van Tijen, J.A. Brinkman and L.C. van der Vlugt,’ in: Vakblad voor de Bouwbedrijven, Nos. 35 and 36 (conclusion), 1934.

See: W. van Tijen, ‘Van der Vlugt als realisator,’ in: de 8 en opbouw 7, Vol. 10, 16 May 1936, p. 111.

From an interview given to J. Geurst and J. Molenaar by Leen van der Vlugt’s widow, Mrs J. Vermaas-Middelburg, in the Parkflat, Rotterdam, on 8 December 1982.

Details from the Municipal Archive Service, Rotterdam-Overschie, Inv. No. 1450, correspondence 1929–1940. But on 22 March 1930, the design control committee, which included architect H. van der Kloot Meyburg stated: ‘Although, generally speaking, the committee is not opposed to such architecture, it considers the submitted plan unacceptable in combination with the existing development in the area.’ The mayor would like to keep this well-to-do citizen and board member of the new factory under his jurisdiction, in his municipality: ‘It is a plan worth eighty thousand guilders – so the establishment of such a person should be welcomed with open arms, but the style is horrible. The architect, Van der Vlugt, says that the plan already forms an architectural whole with its surroundings.’ Mathijs de Bruyn had refused to accept Van der Vlugt’s proposal to implement the facades in austere yellow stone. The minutes of the municipal council from 17 April 1930 reported: “This concerns the construction of a large villa in ultramodern style (design: Van der Vlugt). From the drawing, it can be seen that the building would not be an asset to the architectural beauty of this municipality. After due consideration, the design control committee has decided to advise against granting the application. An attempt has been made to motivate Mr De Bruyn to build elsewhere or to have the property built in brick, but he was not prepared to make concessions –in contrast to the architect himself – but the principal’s mind could not be changed.”

From a letter by Mrs M.E. de Bruyn to the editorial department of De Waterweg, 24 August 1987: ‘As his daughters, we can unhesitatingly contradict the assertion that Mr Van der Vlugt took account of the wishes of the client. The opposite is true: his ‘New Objectivity’ was so extreme that even paintings were taboo. A compromise was eventually arrived at, however: all the beautiful frames were removed from the paintings and replaced with tasteless, smooth alternatieves.’

The Sonneveld House‘s kitchen serves as a model for eating and seating facilities for servants; see: Koen Limperg, Ir. G.J. Meyers, R. Lotgering-Hillebrand, Keukens, Rotterdam 1935, p. 39.

n.v. Graansilo Co., Rotterdam, pamphlet published by Nijgh & Van Ditmar, October 1930, p. 17.

J.A. Brinkman, ‘De nieuwe graansilo aan de Maashaven voor de n.v. Graansilo-Maatschappij te Rotterdam,’ in the weekly magazine, De Ingenieur, 1931, No. 32, Bouw- en Waterbouwkunde 15.

1931

Coolsingel en Van Hogendorpsplein, viewed from the new De Bijenkorf department store

‘The city’s heart is still beating in the old urban triangle, but if we fail definitively to take leave of the concept of that triangle as something separate from the rest of it, we will no longer be able to understand Rotterdam. It is, after all, only thecentre– the hinge around which Rotterdam, as a city, rotates. If a renewed whole city is to emerge, we will have to let our thoughts extend far beyond those confines – just as far as the plans for new harbour basins. For industries will come to those docks, and people will come to live near them. And they will need good living conditions and links that connect them with the other parts of the great agglomeration.’

(Groeiend Rotterdam [= Growing Rotterdam],1929)

7

The Modern City According to Brinkman & Van der Vlugt

In their book, Rotterdam en hoe het bouwde (= Rotterdam and how it built), architecture professor J.G. Wattjes and architect W. Th. Ten Bosch give an eye-witness account of the process of growth and renewal that was transforming Rotterdam into a modern city, as well as a picture of the existing architectural situation in the city in 1939, the year in which the first edition appeared. Their narrative begins with the enormous improvements carried out to the urban landscape of Rotterdam in the early twentieth century, and which had now clearly begun to change the look of the city. The chapter entitled ‘Dramatic Improvements’ in turn describes Witteveen’s supervision of the urban-design process in connection with the plans for Het Land van Hoboken and the Blijdorp polder. The development of central plans for Hof Square (Hofplein) and the Diergaarde and Meent through roads is also discussed, as well as the new Stock Exchange building and Van Hogendorps Square. It is conspicuous how the work of Brinkman & Van der Vlugt is used in the book to exemplify the radically modern architecture for which Rotterdam had gained an international reputation. In addition, Wattjes and Ten Bosch deal with a range urban-design and architectural plans for noteworthy buildings, plans that only a few years earlier had been unrealized design studies by Brinkman & Van der Vlugt. These studies provide a clear picture of how Brinkman & Van der Vlugt had envisaged their ideal concept of Rotterdam as a modern city in the International Style.

With the help of their partly unrealized oeuvre, the reader can see how the modern city could, and would eventually look, according to Brinkman & Van der Vlugt, but also gain a good impression of the modern functions such a city would contain. For example, from the spring of 1928, they carried out studies for cultural accommodation complexes befitting Rotterdam as a modern city of culture. Their design for a bank building for R. Mees & Sons from the same year formed the prelude to ambitious office projects worthy of Rotterdam’s image as a modern city of commerce. With their plans for a villa park in the context of the municipality’s Dijkzigt Plan from 1927, the different designs they created in collaboration with Willem van Tijen for Volkswoningbouw, and their sketches for potential locations for a new zoo and corresponding urban-design studies for developing the old zoo site that would become available, they reinforced the idea of Rotterdam as a modern residential city. Their plans for enlarging the Deaconesses’ Hospital¹ contributed to creating the city of modern facilities. Finally, partly due to the experience with sport and recreational facilities gained through their work for Van Nelle and at Ommen, the firm became involved in a range of initiatives for public sport facilities, culminating in the new Feyenoord Stadium: the city of modern sport and recreation.

Toward a Modern City of Culture

Cultural Accommodation Complexes

Van der Vlugt’s first contribution toward making Rotterdam a modern cultural metropolis was his renovation of the Soesman Theatre on the Kruiskade in 1922. The project’s aim was to create a combined music hall and cinema through the renovation of a large meeting hall and its merger with the rooms in front of it. Aided by structural engineer Wiebenga, Van der Vlugt designed an open staircase with two freely suspended balconies and a foyer balcony, situated between the vestibule and hall on the street side and the function room at the rear of the site. The interior was decorated in Art Deco style with wrought-iron work by Willem Gispen and murals featuring abstract areas of colour by Jaap Gidding, both of them friends from Opbouw. The Scala Theatre, as the Soesman would be called, formed Van der Vlugt’s initial step on the path of modern hall construction in reinforced concrete.

Brinkman & Van der Vlugt created an exciting sequel to the Scala Theatre with their design of the combined meeting hall and temple for the theosophical P.C. Meuleman Foundation, for whom Kees van der Leeuw acted as representative. Completed in June 1927, the building on Amsterdam’s Tolstraat inspired the firm to commence a comparable plan the following year for a hall complex for the Volksuniversiteit in Rotterdam. Kees van der Leeuw was also involved here in an administrative capacity on behalf of the Volksuniversiteit. Since 1924, the Volksuniversiteit had been looking for an opportunity — initially with architect Bob Oud — to realize an ambitious hall complex at the prominent corner of Rochussenstraat and Mathenesserlaan.² In 1928, they approached Brinkman & Van der Vlugt with the project. On 29 May of that year, Van der Vlugt discussed the possibility with city architect Witteveen of designing a hall seating 1,000 within the context of the Dijkzigt Plan, and including small lecture rooms for the Volksuniversiteit opposite the projected Boijmans Museum. Brinkman & Van der Vlugt subsequently carried out a study for a hall to be located on Mathenesserlaan, behind the Remonstrant Church, on plots for which Witteveen had proposed contiguous townhouses. It would be a new-objective variant of the theosophical temple at Amsterdam (which was, in fact, being enlarged in the same year with an administrative wing at right angles to Tolstraat), to be situated in the projected cultural park for Rotterdam-Dijkzigt. Van der Vlugt entered into close consultations with city architects Witteveen and Van der Steur.³

The further developed design for the Volksuniversiteit from December 1928 features the same type of elongated wing as the administrative building for the theosophists in Amsterdam, projected at right angles to Mathenesserlaan, and includes small lecture halls, administration rooms and cloakrooms, and a quarter-circle-shaped hall with a reduced capacity of up to 475 at the rear of the site, resembling the temple at Amsterdam. The outline proposals for the Volksuniversiteit mark the beginning of a continuing series of layout proposals and development studies for a combination of hall and villa construction in the area between Mathenesserlaan, Jongkindstraat and Rochussenstraat, designed at the firm as late as 1932.⁴ The municipal authorities ultimately issued plots for the construction of villas, for which they recommended the architectural services of Brinkman & Van der Vlugt. In September 1932, the Volksuniversiteit’s board of governors received a land offer for the plot at the corner of Breitnerstraat and Rochussenstraat, for which Brinkman & Van der Vlugt drew up a final outline proposal, but the economic crisis ultimately put an end to all hopes of realization.⁵ For three years from 1928 onwards, the Volksuniversiteit was housed in the old Villa Dijkzigt on the Westzeedijk; at a later date, the architects would make it fit for permanent use and ultimately enlarge it with a small hall.

A ‘Cultural Beehive’ in a Dynamic Cityscape

At the start of the 1930s, Brinkman & Van der Vlugt became even more closely involved with the Dijkzigt Plan, once again due to a recommendation from Kees van der Leeuw, who, as chairman of the Committee for the Provision of Concert and Lecture Halls, was involved with a citizens’ initiative to realize a modern hall structure. After De Doelen hall on the Coolsingel had been partly destroyed by fire on 22 November 1930, the Volksuniversiteit and the Society of the Friends of Music, both of which had rented De Doelen in the past, together founded this committee to facilitate the realization of a modern venue for concerts, theatre and lectures.⁶ The city authorities requested the committee to seek collaboration with De Doelen’s executive committee and with De Harmonie association, the owners of De Doelen complex — a rather too pragmatic idea, as it would turn out.

In the wake of the disillusionment resulting from the demise of the Order of the Star in 1929, Van der Leeuw saw in the project an opportunity to give his social-cultural mission, which originally had been theosophically oriented and applied within the family business and the theosophical organizations, a more generalized character. He proposed to have Brinkman & Van der Vlugt design two draft plans within the context of the Dijkzigt Plan: a modest one for just a concert hall and a more ambitious one for a large mixed-use building for cultural events. Both plans were located on an elongated plot between Rochussenstraat, Breitnerstraat and Mathenesserlaan.

With great élan, Van der Vlugt began producing sketches, which had to be finished within two weeks, whilst Brinkman took responsibility for the building performance study into the hall acoustics. It was finally an opportunity for Van der Vlugt to give shape to his vision of a modern open city, with a public building in Rotterdam-Dijkzigt. His sketch of 9 January 1931⁷ reveals the extent of his ambitions: it shows a metropolitan detached hall complex whose structure is a logical translation of its system for organizing visitor streams; in accordance with Brinkman’s study, it features acoustically ideal basic forms, based on a comparison of the projected reverberation times of the halls with the renowned Salle Pleyel in Paris.⁸

The complex as sketched formed part of an overall composition that included the head office of the Margarine Unie (later Unilever) being designed on the corner of Mathenesserlaan, the Dijkzigt villa park, and two walls of buildings on Mathenesserlaan and Rochussenstraat. The new design for the Boijmans Museum was incorporated in the urban-design sketch. The concept meant a fleshing-out of Witteveen’s urban plan with modern architecture of the calibre of Le Corbusier’s large public works, such as his competition entry for the un building at Geneva (1927) and his Centrosojuz building for Moscow (1929).

The initiative was soon dubbed the ‘Cultural Beehive,’ a reference to its collective character, as well as to the just-opened spectacular department store, De Bijenkorf by architect Willem Dudok, whose name means ‘The Beehive.’ The perspectives of the hall complex on Rochussenstraat display a clear similarity of shape to both Brinkman & Van der Vlugt’s own glass palace for Van Nelle in the Spaanse Polder and Dudok’s masterful ‘Sinfonie der Großstadt’ at the end of Coolsingel, in the city centre.

Cultural Shipwreck

On 30 July 1931, De Harmonie association contacted the mayor and aldermen of Rotterdam to obtain an official response to their initiative to have the partially burnt-down De Doelen complex beside the town hall replaced by a new building. It appears from this communication that the club’s collaboration with the committee had been entirely unfruitful, despite the fact that the committee had subsequently also had Brinkman & Van der Vlugt produce a design for the Coolsingel location. The standpoint of De Harmonie was that a new concert hall should be built at De Doelen’s original location, and that the hall should be the preserve of Rotterdam’s elite; it was ‘unable to appreciate a so-called Cultural Beehive.’

In March 1931, shortly before this communication, Van der Leeuw had belatedly asked Brinkman & Van der Vlugt to produce a design for the location beside the town hall on the Coolsingel. It must have been a welcome challenge to Van der Vlugt to envisage a public edifice there in the boulevard wall, at the most appealing spot in the city centre, where renewal was already underway: the Coolsingel, and coincidentally involving the same location as the Hofplein Plan he had produced in 1928 together with Mart Stam and Cor van Eesteren for Opbouw; he had now been given a new opportunity to design his New Objectivity vision for this part of the city centre. Previous occasions had fallen through: in the prestigious competitions for large buildings on this urban boulevard in the process of formation, Brinkman & Van der Vlugt had been passed over, presumably due to their all-too-modern architecture, which had also been the reason Bob Oud’s radically modern Stock Exchange design had been rejected in 1927. But the second round in the competition for the New Rotterdam Stock Exchange in 1928 and the opening of Dudok’s modern metropolitan Bijenkorf in 1930 had given the development of the Coolsingel a huge boost in the direction of a modern city centre, a direction which Brinkman & Van der Vlugt certainly supported. Dudok’s Bijenkorf could indeed be regarded as the urban variant of Van Nelle in the pastures outside Rotterdam. Brinkman & Van der Vlugt were sure to have appreciated Dudok’s creation, and the virtuoso, expressive Großstadtsarchitektur of Erich Mendelsohn’s extremely prominent department stores for Schocken in Stuttgart (1926–1928) and Chemnitz (1927–1930), as well as his Columbushaus in Berlin (1928–1932).

Brinkman & Van der Vlugt’s design for the Coolsingel location was complete on 27 March 1931. That spring, the Committee for the Provision of Concert and Lecture Halls carried out extensive consultations with the board of De Harmonie, the owners of De Doelen complex, but this nineteenth -century institution was still a bastion of Rotterdam’s conservative established order. The difference in culture was too great and the association’s influence in the municipal government decisive. On 30 June 1931, Brinkman & Van der Vlugt still presented their design for the Coolsingel at the Rotterdamsche Kunstkring artists’ society, with which Van der Leeuw’s committee was trying to start a publicity campaign; Van der Leeuw made a great personal effort to promote the plan, giving a press conference at the Van Nelle offices to publicize it. But the committee nevertheless lost the battle against De Harmonie association and in the same year discontinued its activities. De Harmonie in turn won the support of the mayor and alderman for a concert hall at the old location after a design by De Roos & Overeynder, and Brinkman & Van der Vlugt’s plans for a Cultural Beehive fell by the wayside.⁹

Toward a Modern City of Commerce

In the spring of 1930, Brinkman & Van der Vlugt were commissioned by the firm of R. Mees & Sons to design a new bank branch on ’s-Gravendijkwal at the corner of Mathenesserlaan. It was a ‘compensation commission,’ as their competition entry for enlarging the bank’s head office at Beursplein in 1928 has not been selected. Although modest, the branch would be an important test of their joyous vision of shaping a grand modern ideal Rotterdam as a twentieth-century city of commerce.

From 1933 to 1934, designs followed for two head offices in the city centre: corner premises for the shipping company Phs. van Ommeren, in the maritime quarter on Westerlaan at the corner of the Westerkade, and an office tower for the Heldring & Pierson bank on the Coolsingel / Van Hogendorpsplein. The facade studies for Van Ommeren exhibit clear similarities to Mendelsohn’s work for Schocken in Stuttgart and illustrate the urban architecture with which Brinkman & Van der Vlugt wanted to modernize the Rotterdam cityscape. The shipowner’s offices were designed in an entirely functional manner in accordance with Van Ommeren’s operations: a flexible modern office structure, like that designed a few years earlier for the Van Nelle factory offices. For the facades of these corner premises located adjacent to the Park and the Maas waterfront on the Westerkade, compositional studies were carried out in which architecture with horizontal strips of fenestration and closed spandrel panels was compared to a curtain wall with vertically accentuated posts. The latter was ultimately selected and elaborated in perspective. Although the project was never executed, Brinkman & Van den Broek did realize a similar office design for Van Ommeren in 1938 in the city centre of Antwerp, with a steel curtain wall facade.

A Final Chance on the Coolsingel

The tower for Heldring & Pierson was a manifestation of Brinkman & Van der Vlugt’s fascination for the possibilities of modern tower construction. The tower’s location came about through the realization of Witteveen’s plans to connect Noordblaak with the Coolsingel via the new Van Hogendorps Square. The plot was of limited size, but was unencumbered and at a prominent spot at the end of the Coolsingel, opposite the front side of Dudok’s Bijenkorf. For Brinkman & Van der Vlugt it represented a choice opportunity to experiment with the American method of high-rise construction employing a steel skeleton, examples of which could be seen in magazines and about which they had obtained detailed information through Wiebenga’s publications, the documentation from Kees van der Leeuw’s journey to America and the book, Wie baut Amerika? by Richard Neutra (1927).

In December 1933, Brinkman & Van der Vlugt designed a majestic, modern office tower for Rotterdam’s urban boulevard. The building’s skeleton structure was revealed in the facade, as was the organization of the offices themselves, using open facade surfaces and closed spandrels beside closed facade surfaces with skylights for the service rooms, all clad in prefabricated dark panels. The upper storeys were in the form of a penthouse with roof terrace with a contrasting top floor underneath. The composition exhibited similarities to Van den Broek’s residential tower at Ungerplein from 1931, but was elaborated in a more metropolitan manner, with a high glass lobby on the boulevard side. At the foot of the tower, the presentation perspective suggested the urban street scene on the square in front of the transparent lobby. One could almost hear the ringing trams, fast aerodynamic cars and a modern aeroplane that had just taken off from Waalhaven Airfield, with the Bijenkorf as backdrop.

However, the project was halted again in January 1934, presumably in connection with the threat of war, which also stopped the execution of the plans for the Deaconesses’ Hospital. Ultimately, it was Dudok who would realize the Erasmus House in 1939, at the location that had been intended for the Heldering & Pierson tower: an office tower with the same volume as in Brinkman & Van der Vlugt’s design, but executed in the fairly modern brick architecture characteristic of the later Dudok. This structure, however, does not even come close to communicating the kind of response to the metropolitan flair of the Bijenkorf opposite, which Brinkman & Van der Vlugt had clearly intended with their design.

Modern Living in the City

Urban Villas

When specifying the Dijkzigt Plan in 1927, the city council had stipulated that luxury villas would also be realized, as an alternative for well-to-do inhabitants of Rotterdam who would otherwise have fled the city.¹⁰ The draft land offers indicate a directorial role for Brinkman & Van der Vlugt in the Dijkzigt villa park project, comparable to the one they had fulfilled for the street frontages on Mathenesserlaan and Willem Buytenwechstraat. But the city authorities ultimately rejected the idea of such all-embracing architectural supervision, replacing it with the condition that all land sale be subject to the mayor and alderman of Rotterdam’s approval of the designs to be realized on the plots.¹¹

Nevertheless, Brinkman & Van der Vlugt did manage to play a role in most of the initiatives for the villa park, presumably with support from the municipal authorities, and with the knowledge of Witteveen, who gave space to their architectural vision in the Dijkzigt Plan. As a result, the firm was given the opportunity to design a kind of miniature Weißenhofsiedlung in Rotterdam: an exemplary residential area with hypermodern, luxurious villas behind the Westersingel. It was precisely the spot where Van der Vlugt had already proposed the building of luxury villas in 1924 — in his vision for Het Land van Hoboken. It also provided an opportunity to elaborate the ideas concerning light, space and hygienic urban living first exhibited experimentally in their house for Kees van der Leeuw, in plans for a group of modern, well-to-do citizens of Rotterdam. The aerial projection in Work 158, ‘Various plans for Dijkzigt,’ produced by the firm in late 1929, reflects this ambition, in the form of five substantial villas on Jongkindstraat and two clean-cut blocks with stacked development probably containing luxury flats,¹² on Mathenesserlaan and Rochussenstraat.

Jeweller P. Merkes was one of the first parties to express an interest in a villa within the Dijkzigt Plan, but as yet without Brinkman & Van der Vlugt as architects. He was followed by Albert H. Sonneveld, a member of the board of directors of Van Nelle, who naturally planned to involve the factory’s architects in the project.¹³ On 4 October 1930, surgeon H.J. Boevé also applied to Rotterdam’s mayor and aldermen. He indicated that, like the other interested parties, the Atlas Van Stolk foundation and businessman H. van Beek, he intended to entrust the design of his house to Brinkman & Van der Vlugt. However, it took a long time before the mayor and aldermen proceeded to the issuing of land, which led to irritation amongst the interested parties, as appears from an internal memorandum by the local works department, dated 13 March 1931: ‘This morning, I received a telephone call from Mr Sonneveld, the Van Nelle director […]. He immediately mentioned a request he had made back in 1929 for a building plot in ‘Dijkzigt.’ His patience, as well as that of the other requesting parties, was wearing a bit thin, he explained. If we did not want to risk their looking for sites elsewhere, then we would have to hurry.’¹⁴

Of the different plans prepared by Brinkman & Van der Vlugt for Dijkzigt, only the Sonneveld House and that for paediatrician Boevé would ultimately be realized, in 1933.¹⁵ In the interim, a classic house in brick, somewhat similar to Van der Steur’s Boijmans Museum, was also built for jeweller P. Merkes on Mathenesserlaan, beside the Boevé House.¹⁶ Nevertheless, both Witteveen and Van der Steur were easily able to envisage architecture by Brinkman & Van der Vlugt for the proposed villas in Dijkzigt, as confirmed by the aerial perspective Van der Steur prepared for the presentation of the definitive design of the Boijmans Museum — with the white villas depicted in detail in the background.

The Bergpolderflat and the Development Plan for Charlois

In the years around 1930, Van der Vlugt, in collaboration with Van Tijen, made a great effort to convince August Plate’s Volkswoningen housing association of the practical value of their urban-design ideas. Many of their construction plans for residential areas were based on open row housing, regarded as the pinnacle of progressive urban design at the time. Their study from February 1931 for a garden district with flats in Charlois adjacent to the Carnissesingel became their model for ‘the organic open-planned residential district,’ the theme of the third ciam congress. They nevertheless experienced continual setbacks in the frustrating aspects of land costs and spatial planning procedures within Witteveen’s urban-expansion plans.

The poor chances of realization for the plans developed by Van Tijen and Van der Vlugt for the association led to Jan Brinkman’s appeal to Plate in April 1931, in which he stressed that it was high time that something be built — a clear indication that the firm was sharing the risk involved and might not be remunerated until a project had been realized. Brinkman then mentioned his interest in obtaining a function within the housing association, for instance as a supervisory director, enabling him to ‘directly exert influence and, if necessary, carry through decisions,’ adding that he had ‘naturally not discussed this with Van Tijen.’¹⁷ Brinkman’s proposal may also have been an indication that he felt excluded from the projects Van Tijen was developing with Van der Vlugt and that the two were not keeping him sufficiently informed about their mutual arrangements. On the other hand, now that he had passed his engineer’s examination (30 September 1931),¹⁸ he could now devote himself more fully, and with greater authority, to the firm’s work.¹⁹ Although it is unclear whether Brinkman’s overture toward the Volkswoningen housing association had an effect on the initiation of concrete construction plans, Plate saw an opportunity shortly afterwards for the firm to realize a fully-fledged construction project with Volkswoningen at long last: the housing block to be known as the Bergpolderflat, which Van Tijen would design in collaboration with Brinkman & Van der Vlugt from July 1932 and which was realized between September 1933 and June 1934: a detached high-rise structure with a landmark location on a small public green area beside Bergselaan, which intersected Witteveen’s urban-design plan for Bergpolder. The typology was new: a nine-storey galleried structure based on a steel skeleton and featuring three-room 50 m² flats with a standard floor plan. The entire project was suitable for standardized industrial production.

The Bergpolderflat represented one of the most consistent realizations in the Netherlands of the ‘subsistence-level flat’, which had been the focus of the second ciam congress held in Frankfurt in 1929, and was a model of ‘rational development methods,’ the theme of the third ciam congress, held in Brussels in 1930. The high-rise models exhibited in Brussels by Walter Gropius and the claims made at Frankfurt concerning economically feasible labourers’ flats were put to the test with the Bergpolderflat and found to be realizable and realistic, but only for a specific target group of single self-employed people and craftsmen; as a housing solution for all labourers, high-rise remained too costly, and its flats too limited for family habitation.

It is of particular note that the Bergpolderflat, the most radical prototype for modern gallery-access housing within Witteveen’s plan for Blijdorp-Bergpolder, attained execution, whilst the plans for radically modern housing architecture for neighbourhoods in open row development kept floundering. Witteveen apparently considered a detached building better suited for development in New Objectivity architecture within the context of his own aim: an urban landscape comprised primarily of traditional-objective brick architecture.²⁰ The more open character of open row development does not seem to have been a taboo for him as an urban-design principle, provided it fitted in with the brick architecture he supported, as was confirmed a few years later with the flats by Granpré Molière, Verhagen and Kok beside the Bergpolderflat, and in the small neighbourhood of Jaffa in Kralingen, by W.Th. ten Bosch, beside the Plaslaanflat by Van Tijen en Maaskant. According to Witteveen’s cityscape, the white International Style could apparently only be assigned the role of an exception. The core of his urban landscape continued to be formed by a coherent ensemble of objectively designed residential blocks in brick architecture with horizontal strips of fenestration, vertical accents and suspended volumes. A block of flats realized by Brinkman & Van der Vlugt in 1934, simultaneous with and near the Bergpolderflat, on Schieweg at the corner of Bergselaan for their business contact, Klok en Van Diggele, was once again an example of this moderate brick architecture.

In their book, Rotterdam en hoe het bouwde (1939), Wattjes and Ten Bosch also pay attention to the influence of modern architecture on the new Rotterdam cityscape: ‘the international movement of the new architecture, organized in the international association ciam., employs different guidelines than those followed to design the expansion plans for Dijkzicht and Blijdorp. […] If however one compares the urban districts based on these expansion plans to those which grew virtually without a system in the nineteenth century and the early decades of the twentieth century, one must conclude that they are as different as night and day: take, for example, the spacious, broad, airy main arteries in Blijdorp — Statenweg, Statensingel, Savornin Lohmanlaan or the spacious Blijdorppark and Museumpark …’²¹

The Diergaarde Site

In the early 1930s, Brinkman & Van der Vlugt were also involved with the site of the nineteenth-century Rotterdam Zoo, or Diergaarde, located in front of the main railway station, Delftse Poort. The zoo’s location here stood in the way of good access to this station from the city centre, but despite offers from the Rotterdam municipal authorities, the board of directors of the Diergaarde adamantly resisted efforts to have it moved. In 1932, board member Kees van der Leeuw (who had once done a service to the urban structure of Rotterdam by recommending moving the Van Nelle factory away from the old city centre) nevertheless proposed moving the Diergaarde to the urban periphery. The chairman of the zoo’s board once again resolutely rejected the idea out of hand. However, due to the difficult financial waters in which the Diergaarde found itself at the time, the board now became divided over the question.

In the period between October 1933 and July 1937, a range of sketches was produced at the firm of Brinkman & Van der Vlugt for potential locations for a new zoo, and a perspective presented for a ‘Troparium,’ as the zoo’s central building, the later Rivièrahal, was still called. Certainly the most novel proposal from the period was to turn the existing Park aan de Maas into a zoo, represented in a sketch dated 7 June 1935 by Brinkman & Van der Vlugt’s chef de bureau, Van der Linden.

It is not known whether Kees van der Leeuw was behind these design studies. Once he had left for Vienna in 1933, where he remained until 1939, his influence on Rotterdam’s civic life receded into the background, but he could have continued to support citizens’ initiatives for moving the Diergaarde during this period. Throughout the 1930s, the municipal authorities continued trying to have the Diergaarde moved, ultimately requesting financial support for the project in 1937 from the Stichting Bevordering van Volkskracht (= foundation for the promotion of people power), of which the mayor was honorary chairman.²² In 1938, when the newly founded Stichting Diergaarde Rotterdam (= Rotterdam zoo foundation) was in a position to finance the realization of a new zoo in the Blijdorp district, thanks to support from the Stichting Bevordering van Volkskracht, it was not designed by Brinkman & Van den Broek, the firm which had succeeded Brinkman & Van der Vlugt, but by architect Sybold van Ravesteyn.

In any case, Van der Leeuw’s plea for the zoo to be moved will have been partly inspired by the previously unimaginable urban-design possibilities for developing the zoo’s existing site, and which prompted Brinkman & Van der Vlugt to undertake schematic experiments in the early 1930s for the site. In the studies from 1934 and 1935 for developing the site at Diergaardesingel-Westkruiskade, they applied state-of-the-art insights concerning row development and high-rise construction, arriving at an open layout featuring four-storey blocks with rooftop units in a north-south orientation — resembling those already investigated in the garden-district studies carried out with Van Tijen — in combination with 12 and 15-storey towers. The result was a tower-lined urban boulevard leading past the station: an artery later referred to as the Diergaarde through road.

Although towers in those years were occasionally deployed as an urban-design accent, for instance the geb Tower (1930) by Witteveen and Poot or the residential tower on Ungerplein, on which Joh. van den Broek worked from 1931, an urban-design model with 15-storey high-rise towers was at the time still entirely unorthodox,²³ and the use of high-rise in the layout for the Diergaarde site marks the very first time it was proposed as an urban-design principle on a large scale for a location in Rotterdam’s city centre. Accompanying the high-rise architecture, the greenery scheme of the old Diergaarde was used to form a small residential park within the existing urban landscape that also harmonized with the greenery plan studied at the time by Van der Vlugt together with the young landscape architect, J.T.B. Bijhouwer at Opbouw, which was first published in late 1939.²⁴ Apparently, Van der Vlugt considered the time ripe for launching the new urban-design principles of open high-rise development with public green areas within Rotterdam’s city centre, with the objective of creating a healthy, light and airy urban structure, at a time well before plan development for the Diergaarde site would become a public issue (1938), leading to Witteveen’s presentation of his Plan for the Enlargement of the Diergaarde Site, based on an architectural design by Jan Wils.²⁵ On that occasion, it became clear how Witteveen intended to continue with open row and high-rise development: not with towers, but with gallery-access structures like the Bergpolderflat and the Plaslaanflat, this time planned beside a small park, on the continuation of the Westersingel.

Toward the City of Modern Facilities

Enlargement of the Deaconesses’ Hospital

In 1931, Brinkman & Van der Vlugt received a commission to enlarge the Deaconesses’ Hospital on the Westersingel. The commission was probably due to business contacts of Michiel Brinkman, who had worked on the old Deaconesses’ Hospital in 1902, before the involvement of Barend Hooijkaas Jr., and had collaborated with Barend Hooijkaas Jr. in 1910 on Eudokia Hospital on Bergweg. The Brinkman & Van der Vlugt bureau was asked to design a general plan and a modern care department beside the existing hospital. Van der Vlugt had already been delving into hospital construction for some time, originally due to a possible commission for a children’s hospital on Gordelweg, which in turn had led him to visit the Second International Hygiene Exhibition at the German Museum of Hygiene at Dresden, in connection with an excursion to the German Construction Exposition in 1931.²⁶

From August of that year, work was carried out at the firm on a comprehensive plan for the hospital, as well as a number of component plans. It turned out to be no simple task, primarily due to the presence of a municipal pumping station on the site of the hospital, which limited the space available for enlargement. In addition, the effects of the economic crisis were now beginning to be felt strongly, leading to the dismissal of a large portion of the firm’s personnel, in spite of the acquisition of this new project. The remaining staff also continually feared for their jobs, confirmed by recollections that the existing hospital was measured twice, in order not to be finished too soon and be left without work.²⁷

The firm sketched a general plan, with the existing hospital as point of departure, projecting in front of it a new care facility, an administration building, a nurses’ home, an outpatients’ clinic with a Zander institute for mechanized remedial gymnastics, and taking account of the complex logistics and modified site organization appropriate to a hospital. From 1931, Brinkman & Van der Vlugt investigated the different components. All of chef de bureau A.J. van der Linden’s organizational talents were put to good use in the project, and in a series of studies carried out in the spring of 1934, the firm developed the hospital into an optimal organization with a convincing composition and a layout based on a concrete-frame structure. The new free-standing buildings in front of the existing portion were amply proportioned and featured clean, transparent facades. Detailed studies were carried out into the composition of the facades, and in October 1934, Brinkman & Van der Vlugt submitted an initial series of contract drawings to the municipal authorities. But time was running out. The specifications, not completed until 1935, could not be executed: uncertainty concerning the threat of war between Italy and Abyssinia was too great, as the annual report of the Deaconesses’ Hospital for 1935 reported.²⁸ Brinkman and Van der Linden, however, were not ready to give up. Maintaining a finger on the pulse, they ensured that the Deaconess’ Hospital plan, albeit after the death of Leen van der Vlugt, and in slightly modified form, would as yet be realized — by Brinkman & Van den Broek — in 1938.

In December 1939, Van Loghem discussed this realized plan in the bi-weekly architecture journal, de 8 en opbouw, referring to it as a ‘human project’, meaning ‘what I consider human is broad, unaffected and free from external vanity. […] By broad I mean, in this context, that it comes across as benevolent, free of narrow-mindedness. Although Van den Broek has asserted to me that, due to the requirement that the pumping station had to remain, nothing of the original plans by Van der Vlugt could be used, I am still convinced (there is, after all, something indestructible about an entrenched appreciation for a deceased friend!) that something of the breadth of Van der Vlugt’s concept must have been transferred to the new project by Brinkman & Van den Broek — even if only transcendental in nature.’ And Van Loghem rightly discerned the hand of his friend from Opbouw in the project. In his In Memoriam ‘Bij zijn laatste werk’ (= in memoriam on his last project) he pays tribute to the intangible side of Van der Vlugt’s architecture ‘because it is so completely and totally human.’²⁹

Sport and Play in the Modern City of Recreation

Sport at Van Nelle

In addition to the nightlife of cinema and dancing to exciting jazz music, life in the daytime during the Interbellum period, for a certain section of society, was known for its emphasis on physical training through sport — especially golf and tennis —and the relaxation of outings by motorcar, sailboat, motorboat, or even by private plane. Simultaneously with designing chic facilities for stays on the Ommen Heath for the Star Camps, Brinkman & Van der Vlugt also designed sport and recreational facilities for the personnel at the Van Nelle factory at Overschie, in connection with the conditions of employment which the Van der Leeuws considered necessary for the physical development of their personnel, including football for the factory labourers and tennis or korfball for the white-collar employees. The football pavilion from 1927 and tennis pavilion from 1929 are generically related to the small wooden pavilions realized for the Ommen Star Camps. At the time, it will have been met with amazement by factory personnel, who did not even have sanitary facilities at home, and at best lived near a bathhouse — such as in Michiel Brinkman’s 1922 Justus van Effen complex in Spangen — to have American-style sanitary fittings in the workplace in the form of showers, wall-mounted toilets with flush mechanism, as well as sports accommodation with sanitary facilities. It must have been good for both team spirit and sport participation. The Van Nelle football club, Rising Hope, did especially well, even reaching a higher league, prompting the design, in September 1931, of a sports building with a stand on the grounds behind the factory.³⁰ It was never realized, though, as even Van Nelle was ultimately forced to tighten its belt.

Pavilions for Sport and Recreation

In the early 1930s, Brinkman & Van der Vlugt were commissioned to realize sport facilities for the ‘happy few,’ including a clubhouse for the Kralingen Golf Club that laid a new golf course in 1933. The terrain was located on the site of a former shunting-yard, and adjoined the KralingseBosplan, a large nature and recreation area in the eastern portion of Kralingen being constructed by Rotterdam city council.

Whilst up to then, sports pavilions often consisted of a café with outdoor seating and sometimes a veranda, Brinkman & Van der Vlugt continued on the path taken at Ommen: to stimulate the most intense outdoor experience possible using the most minimalistic possible technical and comfort facilities. Correspondingly, the golf pavilion was no more than a well-proportioned and technically equipped changing and washing facility for ladies and gentlemen beside a long glass corridor leading to a 270° panoramic club-room with an observation platform above, accessible via external stairs. It was, so to speak, a combination of the tea room at Van Nelle and the small pavilions at Ommen: highly transparent, finely wrought and modern. Following its design in early 1933, it was ready for execution in May of that year on the still-open terrain of the golf-course being constructed, on the eastern boundary of Rotterdam.

Feijenoord Stadium

At the same time, exciting opportunities were taking shape in the Feijenoord district on Rotterdam’s South Bank for realizing a metropolitan sport facility. As early as the spring of 1931, the chairman of the Feijenoord football and athletic association, L. van Zandvliet, placed an advertisement in the Nieuwe Rotterdamsche Courant newspaper announcing his dream of realizing an international stadium seating 60,000 to 75,000 spectators for his club in South Rotterdam.³¹ Van Zandvliet envisaged dual levels of stands with a structure enabling the second level to be suspended above the first without obstructive pillars. In March 1933, the municipal authorities reluctantly agreed to collaborate on the plans for the stadium, but more dynamism was needed if the plans were actually to get off the ground. On 29 March 1933, a petition was initiated to demonstrate to the city council that there was support for the plan, which was signed by 42 Rotterdam industrialists, shipowners, prominent citizens and bankers, some of whom were also members of the private association, Club Rotterdam (founded September 1928).³² Two key figures, K.P. van der Mandele, director of the Rotterdamsche Bank and D.G. van Beuningen, chairman of the board of supervisory directors of the same bank and director of the Steenkolen Handels Vereniging (= coal trade association), worked out a financing plan for the project in the ensuing months; in particular, it was Van Beuningen who personally saw to it that the financing for Stadion Feijenoord n.v.. (= Feijenoord stadium co.) was actually obtained.

It was not until 29 May 1935 that Brinkman & Van der Vlugt received a commission to ‘produce an entirely complete plan, including execution, for a stadium capable of seating ca. 60,000 spectators, on a site located on Kreekweg, Rotterdam, and corresponding to the plans which your firm has produced on the instructions of the Committee for the Preparation of the Establishment of a Feyenoord Stadium.’³³ From this engagement letter it would appear that the architects had themselves pre-financed the plans for the stadium for an entire year.

The construction of the design was put out to tender in the same month. Builder J.P. van Eesteren snatched the project away from four large firms with which Brinkman & Van der Vlugt had realized important projects in the past.³⁴ The young contractor had already proven he was no boast, by realizing a temporary wooden stand in six days’ time for Feyenoord accommodating 10,000 spectators, after a design by Brinkman & Van der Vlugt, in connection with the championship match of 10 March 1935 against Ajax.³⁵ In building the actual stadium as well, Van Eesteren’s ingeniousness proved invaluable, both through his introduction, in collaboration with Braat Structural Works, of simplifications to the truss construction and pile foundation, and his strict logistic approach, with one of the 120 frame sections being put in an upright position each day. Whilst the contract had only been awarded in August 1935, the project was already complete by 23 July 1936: a true piece of building bravado, through which steel system building had proven itself once again.

However, at the same time, due to the failure of government financing to materialize, the process of adding infrastructure ground to a halt, rendering an opening in 1936 no longer possible. In the meantime (16 October 1936), the stadium’s structure was tested by having 1500 marines and unemployed people jump up and down in a section of the stands. The structure passed the test with flying colours, and after Van Beuningen had once again come to the project’s aid with a financial injection and parking facilities had been built (albeit in austere form), the stadium could finally open on 27 March 1937 for a dress rehearsal: a friendly between Feijenoord and Beerschot (which Feijenoord won 5–2). The official opening took place on 2 May of the same year and featured the first international match between Holland and Belgium (which Holland won 1–0).

Sport Facilities for the Elite

In the 1930s, there were two groups of sport participants at Van Nelle: the factory labourers with their football, and the white-collar employees with their tennis and korfball. This situation was mirrored in the metropolitan population as a whole: whilst modern football facilities were being realized for dock labourers on industrial sites in South Rotterdam, an airy tennis park was being planned in the smart district of Dijkzigt for the white-collar personnel of the city’s commercial and industrial firms and the well-heeled residents of the city centre. Here, too, Brinkman & Van der Vlugt were asked to design sports facilities for both the Nuova tennis club (1935–1936) and the Anglo-Dutch Lawn Tennis Club (1936–1937). Both clubhouses were situated at the edge of the elongated tennis park envisaged in Witteveen’s plan for the former country estate of Dijkzigt, and were based on the same concept as originally employed for the Kralingen Golf Club in 1933: functional, comfortable changing accommodation and a club room in the form of a modern, light and airy pavilion that screened off a piece of the ‘universal space.’ With a panoramic view of the sports fields, and topped off with an observation platform, they gave the illusion of a free and sporty sojourn in the great outdoors — in the heart of Rotterdam.

This series of realized projects and studies demonstrates how Brinkman & Van der Vlugt put the threefold principle of the International Style — ‘light, air and space’ — to practical use to accommodate modern, dynamic and luxurious city living. The new Rotterdam they envisaged was an open and green city, conducive to wholesome, modern living. Above all, the firm’s urban-design studies illustrate their vision of a comprehensive urban concept: a city of culture, a city of residential housing, and a city of commerce and recreation, made possible by the most modern technology and the latest architectural and urban-design insights. Their focus was not just the realization of a few isolated expressions of modern architecture, but rather, modern Rotterdam as a whole.

De Bijenkorf department store on Van Hogendorpsplein, Rotterdam, designed by W.M. Dudok, opened 1930

Floor plans and sections for the Scala Theatre, Kruiskade, Rotterdam, Leen van der Vlugt in collaboration with Jan Gerko Wiebenga 1922

Theosophical assembly hall for the P.C. Meuleman Foundation, Tolstraat, Amsterdam, presentation perspective 1926

Sketch design, Volksuniversiteit building, Mathenesserlaan, Rotterdam, upper storey and presentation perspective December 1928

Sketch design, Volksuniversiteit building, Mathenesserlaan, Rotterdam, upper storey and presentation perspective December 1928

Preliminary design of administration building, Netherlands Theosophical Society, Tolstraat, Amsterdam, presentation perspective 1928

Initial sketch for site layout and public management plan, concert and assembly hall, Rochussenstraat, Rotterdam; the site layout includes the Dijkzigt villa park and the offices of Unilever 9 January 1931

Sketch studies, concert and assembly hall, Rochussenstraat, Rotterdam January 1931

Sketch studies, concert and assembly hall, Rochussenstraat, Rotterdam January 1931

Design variant for concert and assembly hall, Rochussenstraat, Rotterdam January 1931

Design variant for concert and assembly hall, Rochussenstraat, Rotterdam January 1931

Ground floor, first floor, second floor January 1931

Ground floor, first floor, second floor January 1931

Ground floor, first floor, second floor January 1931

Presentation perspective of concert and assembly hall Rochussenstraat, Rotterdam January 1931

Design variant for concert and assembly hall, Coolsingel, Rotterdam; basement, pit, first floor and isometric projection March 1931

Design variant for concert and assembly hall, Coolsingel, Rotterdam; basement, pit, first floor and isometric projection March 1931

Design variant for concert and assembly hall, Coolsingel, Rotterdam; basement, pit, first floor and isometric projection March 1931

Design variant for concert and assembly hall, Coolsingel, Rotterdam; basement, pit, first floor and isometric projection March 1931

Renovation of Kunstkring artists’ society, Witte de Withstraat 35a, Rotterdam 1932

Design, offices for Phs. van Ommeren, Westerkade, corner of Westerlaan, Rotterdam, horizontal facade variant 1933–1934

Offices for Phs. van Ommeren, presentation perspective, vertical facade variant 1934

Branch, R. Mees & Son bank, ’s Gravendijkwal, corner of Mathenesserlaan, Rotterdam, presentation perspective spring 1930

Design, office tower for Heldring & Pierson, Van Hogendorpsplein, Rotterdam; study perspective, preliminary design December 1933

Design, office tower for Heldring & Pierson, Van Hogendorpsplein, Rotterdam; study floor plans and sections December 1933

Example of American steel-framed construction in Opbouw catalogue April 1928

Design, office tower for Heldring & Pierson, Van Hogendorpsplein, Rotterdam; presentation perspective; in the background: De Bijenkorf department store January 1934

Presentation perspective, construction plan for Klok & Van Diggele’s housing block, Schieweg, corner of Bergselaan, Rotterdam 1934

Urban-development plan for S. Rotterdam by W.G. Witteveen: projection of the site layout onto which the Volkswoningen housing association projected the Charlois construction plan

Urban development plan for S. Rotterdam, Willem van Tijen and Brinkman & Van der Vlugt: projection of the alternative site layout, featuring four-storey open row housing and a number of neighbourhood facilities in a public green strip

Urban development plan for S. Rotterdam, Willem van Tijen and Brinkman & Van der Vlugt: floor plan including the adopted programme

Urban development plan for S. Rotterdam, Willem van Tijen and Brinkman & Van der Vlugt: floor plan including the adopted programme

Urban development for S. Rotterdam, Willem van Tijen and Brinkman & Van der Vlugt: areal projection of layout plan

Study plan for the Diergaarde site, Rotterdam, site layout featuring open row housing combined with residential towers 1934–1935

Sketch proposal by Brinkman & Van der Vlugt for a troparium in the new Diergaarde, the subsequent Rivierahal mid-1930s

Proposal for a new Diergaarde in the Park aan de Maas, Rotterdam 7 June 1935

Proposal for a new Diergaarde at an unknown location, in which the troparium design is mirrored 18 January 1935

New wing of the Deaconesses’ Hospital, Westersingel, Rotterdam, facade study 1934

New wing of the Deaconesses’ Hospital, Westersingel, Rotterdam, presentation perspective 1934

New wing of the Deaconesses’ Hospital, Westersingel, Rotterdam, entresol with entrance hall atrium 1938

New wing of the Deaconesses’ Hospital, Westersingel, Rotterdam, infants’ room 1938

New wing of the Deaconesses’ Hospital Westersingel Rotterdam, facade on the Westersingel 1938

Kralingen Golf Club, new pavilion at the edge of the Kralingen Wood late 1933

Van Nelle, Overschie, tennis pavilion 1929

Karl Moser second from left and Leen van der Vlugt fourth from left in the clubhouse of the Kralingen Golf Club, during a visit by CIAM members to Rotterdam

Van Nelle Overschie, football shed, 1927

Design, Feijenoord Stadium, Rotterdam, perspective study of the terracing with staircases, galleries and glass substructure 1934

Feijenoord Stadium, Kreekweg, S. Rotterdam, half completed winter 1935–1936

Design, Nuova Tennis Club, Dijkzigt Park, Rotterdam October 1935

Nuova Tennis Club, Dijkzigt Park, Rotterdam 1936

Anglo-Dutch Tennis Club, Dijkzigt Park, Rotterdam 1937

Aerial view, Dijkzigt, Rotterdam, with the projects realised by Brinkman & Van der Vlugt late 1940s

a Sonneveld house

b Boevé house

c Nuova Tennis Club

d Anglo-Dutch Tennis Club

e Renovation and enlargement of Villa Dijkzigt for the Volksuniversiteit

Presentation drawing, facades of Nuova Tennis Club, Dijkzigt Park, Rotterdam

Facade, ’s Gravendijkswal, with revolving doors closed 1931

Branch Office of R. Mees & Sons Rotterdam

client | R. Mees & Sons, bankers in Rotterdam
address | 108 ’s-Gravendijkwal, corner of Mathenesserlaan, Rotterdam
design, execution | 1929–1930
present state | interior entirely changed, enlarged with an additional floor; facade partially modified

The commission to realize a modern bank branch for the Rotterdam firm of Rudolf Mees & Sons dated from early 1930. The location was on a busy urban intersection of two avenues that stemmed from the late nineteenth-century expansion of the city. ’s-Gravendijkwal was to form part of the metropolitan tunnel through road, the new intercity traffic route. The design commission was a bank branch with a concierge’s flat on an enclosed corner location measuring barely 8 by 12.5 m. When it was completed in May 1931, the small building was a gem of representative and luxuriously executed functionalism. Ben Merkelbach wrote in 8 and OPBOUW, nr. 7 in 1932:

‘Banks have been the “monumental” buildings par excellence. […] With the branch office of the banking firm of R. Mees & Sons on Rotterdam’s ’s-Gravendijkwal, architects Brinkman and Van der Vlugt have proven that such monumentality can be discarded at will and that it makes more sense to devote one’s attention to the actual requirements for building such a branch office than to become obsessed with monument-building.”

The interior was a functionalist translation of a programme with flowing traffic lines that began at the entrance and continued via the counter to the stairs. The concrete frame made this functionalist floor-plan layout possible. The design took optimum advantage of the available space, without making concessions to incident light or ventilation. Consistent with this, the work areas and the concierge’s quarters were situated adjacent to the glass north facade. From the canteen, staff also have access to a roof terrace, where they can take a break outdoors. A light curtain wall was employed, projecting 25 cm over the pavement, within the volume limits for bay windows. It was the same steel curtain wall as that used for the Van Nelle factories, but adapted for an office function in the city, just as Willem Marinus Dudok did with the new department store, De Bijenkorf, and shortly afterwards with the HAV Bank, Schiedam. The enclosed portions of the facade were clad in stone, the lower storey in polished green-black natural stone, the upper storeys in grey facing brick in stack bond. ‘This little building is also proof that “the International Style” is not bound to certain materials, as is often incorrectly assumed. It all depends on how it is done.” (Merkelbach)

The interior, provided entirely by the architects, featured a sober but luxurious finish, with a chromed-steel counter desk with etched panes and a round seat in a niche, as well as office equipment and lighting fixtures, all comparable to the interior for the Van Nelle offices. In the course of the 1930s, Brinkman & Van der Vlugt tried to realize this type of commercial architecture on a larger scale in their projects for Van Ommeren and the Heldring and Pierson bank, but these were never implemented. Only the Deaconesses’ Hospital on the Westersingel was to become, in the late 1930s, the embodiment of the hygienic and comfortable metropolitan functionalism they championed.

Facade, ’s Gravendijkwal, with closed revolving doors 1931

Facade, Mathenesserlaan, with jutting steel curtain wall 1931

Location of bank branch at the corner of ’s Gravendijkwal and Mathenesserlaan 1931

Jutting steel curtain wall on Mathenesserlaan 2012

Facade on the ’s Gravendijkwal 2012

The Dutch Public Telephone Box

client | National Post, Telegraph and Telephone Service (ptt)
address | deployed country-wide
design, execution | July 1931- May 1932, prototype and first series of the Braat Model
| October 1932-January 1933, development of the definitive type, the Gispen Booth
present state | modified over the years to accommodate new use/maintenance requirements; now no longer in use; a number of different exemplars have been preserved in museums

On 11 April 1931, the director-general of the National Post, Telegraph and Telephone Service (ptt) decided to place the exploitation of public telephone boxes in the hands of the ptt itself, as opposed to entrusting it to the free market. At the ptt, the idea began to grow of a glass column in the streetscape, illuminated in the evening and not cluttered with advertisements. The aim was to devise a powerful means of promoting the use of the telephone alongside public highways, using the ptt’s own phone box as a tool. At an early stage, the directors of the ptt had already approached Brinkman & Van der Vlugt with a request to design a telephone box, doing so through general secretary J.F. van Royen, ¹ an advocate of an aesthetically outstanding corporate image for the ptt.

In early July 1931, two proposals were produced at Brinkman & Van der Vlugt: Plan A, dated 2 July 1931 and based on an undated sketch by Van der Vlugt, and Plan B, dated 8 July 1931. Plan A could be regarded as an ideal concept, featuring man-sized glass plates mounted in rubber profiles and fastened with brass strips in bent sheet steel, like those used for the overhead bridges in the Van Nelle factories. Plan B was a translation of this principle into standard steel-frame detailing, customary at that time for bay windows, with the so-called chair profiles coupled by means of a round steel sleeve and mounted with the glass in putty.

Of primary importance was the question of mass production, and on 23 October 1931, F.W. Braat Iron Works made the best offer, with a somewhat modified design. The first series of 40 phone boxes was installed in the spring of 1932, but the box was not sufficiently vandal -proof and the unit costs were far too high. The ptt opted for a tendering procedure with a minimum of five bidders and a modified design. Van der Vlugt must have contacted his friend and entrepreneur W.H. Gispen about the subject and discussed the improvement and detailing of the design with him. ² Gispen came in second in the tendering procedure, but following an internal assessment, the ptt ultimately gave Gispen a qualitatively higher rating. In their report on the tenders, Brinkman & Van der Vlugt mentioned savings worked out together with Gispen for executing the phone boxes using conventional glass and a horizontal glazing distribution in five parts. On 2 January 1933, the ptt’s director-general decided to:

1 commission Gispen to produce the new series of telephone boxes

2 execute the walls in unarmoured plate glass in four panes

3 prohibit private advertisements in or on the boxes

4 to achieve a preliminary definition for a standardized type of national public telephone box: the Gispen Box, ³ developed in cooperation with Brinkman & Van der Vlugt and featuring a characteristic typography (designed by the architects) that would form part of the Dutch streetscape until the early 1980s, had become a reality.

ptt telephone box, presentation perspective, Version 1 July 1931

Definitive model for the second series of the Gispen telephone box, in the form used by the ptt from 1933 until the 1980s

Design details for Type A, first series July 1931

Sides for Type A, first series July 1931

ptt telephone box, Gispen model, in a typically Dutch streetscene

ptt telephone box, Gispen model, in the courtyard of Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam 2012

Various Plans Dijkzigt Rotterdam and Boevé House

client | unknown¹
address | 108 ’s-Gravendijkwal, corner of Mathenesserlaan, Rotterdam
design, execution | spring, 1930 to spring, 1932
present state | various land division studies, leading to the layout ultimately used, whereby only Sonneveld House and Boevé House were realized

Boevé House

client | Dr H.J. Boevé
address | 9 Mathenesserlaan (NOW 9 MUSEUMPARK), Rotterdam
design, execution | August 1931 to March 1933
present state | interior entirely changed, staircase and gym enlarged, exterior largely unaltered

Simultaneously with the Volksuniversiteit’s initiative plan for an assembly hall in Dijkzigt, Bertus Sonneveld and James Catz applied to the city council in the autumn of 1929 for an option on a plot for a villa in Dijkzigt. Brinkman & Van der Vlugt carried out various land division studies to demonstrate to the council how luxury residential houses built according to modern criteria would look opposite the Boijmans Museum. Although three wealthy private parties had already declared their interest in building villas in Dijkzigt in the spring of 1930, Rotterdam’s building control department did not proceed to offer land to seven private parties whom they considered serious enough (and had mustered the patience to wait) until 24 July 1931. ² Sonneveld immediately accepted and Merkes also took advantage of the offer. But H. van Beek, for whom Brinkman & Van der Vlugt had worked on an excellent preliminary design for Jongkindstraat from April until August 1931, declined, as did manufacturer De Heer. The projects of the remaining three interested parties were allotted as linked buildings, with Dr Boevé receiving the smallest plot, for a terraced town house. The initiators of the two adjacent projects both withdraw, leaving only Boevé. In December 1931, he requested a modified allotment plus an offer from the municipal authorities and succeeded, together with Van der Vlugt, in translating his building plan into a detached house on a small plot opposite the Boijmans Museum. The result was a particularly compact combined home and surgery, featuring a steel-frame structure and built at a cost of 40,000 guilders in a period of six months. The house was in an elevated position in the middle of the site, with a small detached garage to the rear. The ground floor contained the surgery and waiting room next to the entrance, as well as a sitting room and a children’s room with a terrace on the street side. The dining room was situated on the west side, the kitchen in the northwest corner. A protruding half-round staircase led from the hall to the bedroom level, where the rooms for the five sons were situated off a long corridor, with the master bedroom and bathrooms at the end. A spiral stair led up to the top floor, where a roof terrace with a gym was located, with two maid’s rooms and washrooms behind. The house displayed the kind of compact organization normally associated with passengers’ accommodation on ocean liners.

Characteristic are the interlocking volumes, open and covered facade surfaces and the interplay of lines in the facade, all made possible by the building’s neutral steel structure. Visually speaking, the house is an abstract white and silver composition on a plinth of red-orange Groningen stuffing press stone.

For the furnishings, the guiding principle was to work within the constraints of a limited budget. The existing furniture was modified, whilst the fixed wall units and buffets were made to measure. The house was exemplary for the aesthetic of modern, hygienic living, making use of new materials and building technologies such as those introduced by Brinkman & Van der Vlugt to residential architecture since working on the Van Nelle factories.

Aerial view of Dijkzigt villa park, Rotterdam spring 1931

Longitudinal and transverse section

View from the east with open glass facade and steel frame 1933

Analysis: levels, skeleton, planes and volumes

Floor plans: basement, ground floor, first floor, top floor

Northwest side 1933

South side 1933

Southwest side 1933

Southeast side 1933

Southwest side 2012

Museumpark, Dijkzigt; bottom centre, Boevé house 2012

Developing this modern hospital forms a common thread that runs through the entire development of the firms of M. Brinkman, Brinkman & Van der Vlugt, Brinkman & Van den Broek right up to the later Van den Broek & Bakema.

See: Ed Tavernne, Cor Wagenaar, Martien de Vletter et al., J.J.P. Oud 1890–1963, compleet werk, Rotterdam 2001, pp. 236–239.

nai, brox Archives, Portfolio / Work 79

This project, included in the list of works, is regarded as a commission for the Graansilo Company. However, no indication of the company as client is to be found amongst the archived documents.

G.W. No. 357 4: ‘grondaanbieding aan het bestuur der Volks-Universiteit te Rotterdam, d.d. 7 september 1932,’ nai brox Archives, Work No. 79.

See: Marlite Halbertsma, Patricia van Ulzen, Interbellum Rotterdam, kunst en cultuur 1918-1940, Rotterdam 2001.

Erroneously dated 9-01-30.

See: nai brox concert hall documents, Work No. 139 (Rochussenstraat location) and No. 139a (Coolsingel location).

See: Patricia van Ulzen, ‘Land van Hoboken, Museumpark in wording,’ in M. Halbertsma, P. van Ulzen (ed.) Interbellum Rotterdam, Kunst en cultuur 1918-1940, Rotterdam 2001.

See: Adriaansz, E., ‘Villa Parks in Pre-War Rotterdam,’ in: Villa Park in the City, Chabot Museum, Rotterdam 2009.

See: gar Archive pw 470/1-1930, ‘schrijven directeur Gemeente Werken aan wethouder Plaatselijke Werken d.d. 15 september 1930 en verder.’

For this location, a proposal is also known to have been made by J.G. Wiebenga to realize luxury apartments after the example of the Nirwana apartments in The Hague.

See E. Adriaansz, J. Molenaar (ed.), ‘The Rotterdam Museumpark Villas,’ in: wiederhall 20, Amsterdam/Rotterdam 2001.

gar, pw dossier 1929/166-2, 13 March 1931, letter from local works administrator In ’t Veld to the director of municipal works.

In the interim, plans had been drawn at the firm of Brinkman & Van der Vlugt for James Catz, insurance broker, residing at 64 Heemraadssingel (November 1929 to June 1930), H. van Beek, exporter of agricultural products, residing at 32Parklaan (March 1930 to September 1931) and the Atlas Van Stolk (July 1932 to August 1932), owned by the family of Abraham van Stolk & Sons, for whom Brinkman & Van der Vlugt had realized the new Sawmill, including labourers’ flats and an office opposite Van Nelle. They initially opted, together with H. van Gulik and H.J. Boevé, for three contiguous residential houses on Jongkindstraat / corner of Mathenesserlaan. Van Gulik withdrew as a participant and Atlas Van Stolk considered building a detached structure, but was concerned about the plans, leading Boevé ultimately to opt for a small plot for a detached house.

This house was drastically altered between 1961 and 1963 into its present modernist stucco architecture after a design by architect Pietro Hammel.

As quoted in: Ton Idsinga and Jeroen Schilt, Architect W. van Tijen 189-1974, ‘Ik ben een rationalist maar er is meer op de wereld,’ The Hague 1987, pp. 252–253.

Brinkman received help in passing his examination from staff at the firm, for instance Harm Kammer: statement of Mr H. Kammer in an interview with the author.

In 1932, he also married Maria J.L. van der Maesen. This will likely have affected relations at the firm, with Brinkman clearly aspiring to a more important role in its projects.

See: J.G. Wattjes, ‘Woongebouw voor arbeiders in den Bergpolder,’ in: Het Bouwbedrijf, Vol. 11, No. 15, 27 July 1934, pp. 173–180.

See: Wattjes, Ten Bosch, 1940, p. 119.

The Diergaarde plans are not mentioned in the minutes of Volkskracht for the time that Van der Vlugt was a member of its executive committee. It was several months after his death that it first took a decision (in December 1937) concerning the financing and moving of the Diergaarde. Volkskracht minutes, 15 December 1937, Archives of the Stichting Bevordering van Volkskracht.

Brinkman & Van der Vlugt carried out this study from 1934 to 1935 at a moment in time when the Dutch avant-garde architecture community was focused on the Prijsvraag Goedkoope Arbeiderswoningen (= affordable labourers’ flats competition), which involved examining the possibilities offered by high-rise (with the help of model flats), which were nevertheless regarded as barely attainable. The investigations into high-rise construction in urban design carried out by Le Corbusier and Walter Gropius were already known at ciam. But the Netherlands did not at that moment appear ready for large-scale high-rise at the urban-design level. The study into development on the Diergaarde site most closely resembles Models 52 and 53 in the 1931 ciam publication, Rationelle Bebauungsweisen, which models were submitted by Bernard van Loghem as theoretical studies for the third ciam congress, held at Brussels in 1930.

See: de 8 en opbouw 10, Vol. 16, 12 August 1939, pp. 161–174, issue devoted to the Groenplan Rotterdam (= Rotterdam greenery plan), collaborative study by Opbouw, Rotterdam.

See: Noor Mens, W.G. Witteveen en Rotterdam, Rotterdam 2007, pp. 210–211.

See: Ida Liefrinck, ‘Dresden, de hygiënestad,’ in: de 8 en opbouw Vol. 3, No. 26, 22 December 1932, p. 258.

Statement by S.T. Goslinga.

From: report (1935) by the Association of the Deaconesses’ Hospital of the Dutch Reformed Church of Rotterdam.

See: J.B. van Loghem, ‘Bij zijn laatste werk,’ in: ‘L.C. van der Vlugt + 25 pril 1936,’ de 8 en opbouw No. 10, 16 May 1936, p. 121,

See: nai brox Archives, Work No. 182, Drawing 4941, dated 30-9-1931.

nrc newspaper, 20 April 1931. The details concerning the stadium’s early history were obtained from the following sources: N. Luning Prak, ‘De bouw van het stadion Feijenoord,’ in: Bulletin van de Koninklijke Oudheidkundige Bond, Vol. 69, 1970, pp. 137–148; H.A. van Wijnen, de Kuip, De geschiedenis van het stadion Feijenoord, Utrecht/Antwerp 1989; Melchior de Wolff (ed.), Stadion Feijenoord, het origineel 1937–1997, Rotterdam 1997.

See: De Club Rotterdam 1928–1963, commemorative book, issued on the occasion of the 35th anniversary of the club, Rotterdam, September 1963, gar. See also: Petition, as reproduced in: Melchior de Wolff (ed.), Stadion Feijenoord, het origineel 1937–1997, Rotterdam 1997, p. 112.

Letter by the board of Stadion Feyenoord to Architectural Firm Brinkman & Van der Vlugt dated 29 May 1935, as reproduced in: Melchior de Wolff (ed.), Stadion Feijenoord, het origineel 1937–1997, Rotterdam 1997, p. 127.

Tenders were also submitted by: De Kondor, Boersma (Van Nelle), De Hollandse Beton Maatschappij (= Holland concrete co.) and Boele & Van Eesteren (Bergpolderflat).

Work No. 339, r.v. & a.v. Feyenoord, temporary stand for the field on Kromme Zandweg.

Van Royen was a member of the executive committee of the Decorative and Industrial Arts Association (vank). Van der Vlugt knew Van Royen from the time when he was a member of the advisory commission to the Dutch delegation to the Exposition des Arts Décoratifs et Industriëls Modernes, held in Paris in 1925.

The two communicated regularly on a cordial basis, exchanging ideas about the development of new steel-tubing furniture and other products. The telephone box was a highly likely topic for the two to have joined forces on. Information from mrs. J. Vermaas-Middelburg widow of Van der Vlugt to the author on 8 December 1982.

See: André Koch, industrieel ontwerper W.H. Gispen (1890–1981) een modern eclecticus, Rotterdam 1988.

In the list of projects by Brinkman & Van der Vlugt in Bouwen voor een open samenleving Rotterdam 1962, for Work No. 158, ‘Various plans for Dijkzicht’, ‘Graansilo Maatschappij n.v.’ is indicated, probably erroneously, as the client. This name does not occur anywhere else in the documents pertaining to this work number, which may in fact have been an internal work number.

Rotterdam Municipal Archives (gar), pw dossier 1930 / 470-4, 26 June 1931, note concerning land issue: ‘…to achieve unity in the architecture, it is in any case essential that the villas lining Jongkindstraat all be provided by Brinkman & Van der Vlugt or comparable architects. Such a determination has therefore been included under 5) in the conditions.’ On 24 July 1931, Rotterdam’s building control department however decided that there was still freedom of choice with regard to the architect to be commissioned. gar, pw dossier 1930 / 470-7a, 24 July 1931.

1932

Waalhaven Airfield with the Graf Zeppelin Arriving 18 June 1932

‘Rotterdam has had an airfield since 1920, and has therefore been linked to the international air traffic network since that time. The development of Waalhaven has been severely impeded by the continuously changing plans concerning a new location for Rotterdam’s airport […]. Waalhaven airfield was set up in 1920 to function as a temporary airfield for a period of five years. And since then, all the modifications, enlargements and improvements were implemented under the assumption that they would be in use for only a short period of time. As a result, Waalhaven, with its various buildings, has acquired an appearance far from what one could call impressive, so that what the modern globetrotter sees, when arriving here by air, is certainly not Rotterdam from its best angle.’

(‘Rotterdam en hoe het bouwde’ [= Rotterdam and how it built], first edition, 1949)

Bergpolderflat Rotterdam W. van Tijen, Brinkman & Van der Vlugt

client | Volkswoningbouw housing association
address | Abraham Kuyperlaan, Rotterdam
design, execution | spring 1932 to June 1934
present state | In 1992, entirely dismantled and renovated¹; one flat has been restored.

Following the failure of the Volkswoningbouw housing association’s plans to create a residential area in Rotterdam South, August Plate was able to obtain an option on a site in Bergpolder from the city council, where a detached building could be projected. Van Tijen saw it as an opportunity to initiate a project intended as ‘an attempt to achieve industrialization in the field of residential housing construction.’ He envisaged opportunities for the ‘industrialization idea’ in open-plan high-rise construction:

‘The new period of development of this idea is encapsulated in the term ‘‘assembly”. A large-scale residential housing construction enterprise is also realizable without commissions to build entire urban districts, provided it is feasible to produce even large components for flats in factories, applying modern industrial organization and production methods.[…] The Bergpolder apartment building in Rotterdam is an attempt in this direction. In this building, the load-bearing walls were replaced with a factory-made steel skeleton, assembled in situ (within a period of three weeks). A skeleton like this has constructive possibilities that far exceed those of the load-bearing wall. As a result, it was possible to design this nine-storey building, whilst at the same time taking advantage of the layout of the existing public gardens.’²

Van Tijen’s knowledge of shadow incidence in urban design, acquired while a member of the Sun Committee,³ was put to good use in the project.

All 72 units were 50 m² three-room flats and featured a simple layout and optimum use of space and spatial effects. Van Tijen and Van der Vlugt applied the insights gained from their studies for the Netherlands Institute for Efficiency into residential planning, layout and economy to their ingenious plan for this experimental prefabricated gallery-access building. The floor-plan offered a limited degree of flexibility by means of a glass sliding door between living room and master bedroom, as well as variants in the layout of the core, which contained washing, shower and lavatory facilities. The built-in features were industrially produced (for instance, doors and cupboards by Bruynzeel), but due to budgetary constraints, the partition walls were still traditional and the floors constructed of wooden beam layers with stucco finishing. To demonstrate the possibilities for arranging the interior, the Volkswoningbouw housing association had two model apartments furnished, one by Metz & Co and the other by Gispen, both of them firms whose products Van der Vlugt had just recently used to furnish the model interior of Sonneveld House.

The steel frame was designed in collaboration with steel manufacturer De Vries Robbé. The prefabricated facade consisted of an impermeable, weather-proof cladding of reinforced glass or galvanized sheet iron, fastened onto wooden beams. The gallery, staircases and balcony construction were assembled from prefabricated elements. The balustrades of the balconies were of wire netting, those along the galleries of galvanized sheet steel. Extra posts in the steel structure supported these external floors, a feature which ultimately determined the interplay of lines in the building’s architecture. The main stairwell, with the lift, is clad with an extremely fragile glass facade, inspired by greenhouse construction. At block level, the flats have a refuse chute in the gallery; central heating, washing and drying facilities and individual storage spaces are located in the basement. A crèche with a playground and small swimming pool did not make it to the implementation stage, but small shops were realized beside the entrance, from which the concierge made deliveries. A central antenna installation for radio reception completed the collective facilities. Plate himself financed the roof terrace as a gift!

Presentation drawing of realised plan

End elevation with entrance, shop, caretaker, staircase and lift 1934

End elevation with steel fire-escape 1934

Presentation drawing of standard floor plan

Model flat furnished by Gispen

Model flat furnished by Gispen

Model flat furnished by Metz & Co.

West facade 1934

Entrance, staircase and gallery facade 2012

Feijenoord Stadium

client | Stadion Feijenoord
address | Kreekweg, Rotterdam
design, execution | March 1934 to July 1936
present state | comprehensively renovated, fitted with business seats and modern facilities and equipped with new, complete roofing in 1994

In the early 1930s, the Feyenoord Football & Athletic Association of South Rotterdam was a rapidly rising star in the firmament of Dutch football. But in 1935, its facilities, which dated from 1917, were so inadequate that a temporary wooden stand for 10,000 spectators had to be built, even although plan specifications were already complete for a new stadium on Kreekweg. The initiative for a new stadium went back to 1931, inspired by chairman Leo van Zandvliet after seeing ‘a stadium with two suspended stands’ in a dream. ¹ The plan for realization was made concrete by a citizen’s petition to Rotterdam’s building control department, dated 29 May 1933. Many of the initiators were business contacts of Brinkman & Van der Vlugt.

In the spring of 1934, the architects began their design research by studying examples of American baseball stadiums.² They also undertook study trips to different European stadiums with Feyenoord board members. Jan Brinkman journeyed to English stadiums, where his attention was particularly drawn to the double-decker stands at Arsenal football club’s stadium at Highbury (London), unique in England; ³ Leen Van der Vlugt went to Paris, Geneva, Milan, Florence, Rome, Naples, Basel, Cologne and Düsseldorf. At Rome’s Stadion Partito Nazionale Fascista, he encountered something new:

‘During the visit to this stadium, a scale model was displayed in one of the halls of a plan for a new stadium accommodating 150,000 spectators. The plan was extremely interesting to see. The basic shape was oval, entirely surrounded by stands, whose rearmost portion had a level of stands above it.’⁴

Van der Vlugt recorded his impressions of stand profiles in a small sketchbook, in the form of thumbnail sketches, which he elaborated in his report on his return to Rotterdam. ⁵

Later, in December 1936, Jan Brinkman summarized the foremost requirements for the stadium’s design as follows:

A. The line of sight or the line of vision

B. Filling and emptying the levels of terraces

C. A football field with international proportions

D. A cinder track with flat bends

In turn, the following points could be considered:

a. The spectators as close as possible to the pitch, so that the

distance does not become too great

b. No obstructions whatsoever in the spectators’ field of vision

c. The entire pitch and the adjacent areas, must be visible from every seat, without exception.

From this, it can be concluded that determination of the sections is the prime issue in designing a stadium. ⁶

Once the basic shape and the principle underlying the section have been determined in a number of rough designs, an economical construction in the form of a steel trussed rafter was designed, so that the upper tier of seats and roof covering at the location of the grandstand can jut out unimpeded. Due to the economic crisis at the time, structural steel was being sold under the cost price, making it a cheaper building material in 1934 than concrete. Late in 1934, Braat Structural Works in Rotterdam further developed the design of the steel structure. As a result of a test carried out in staircases in the ‘Grand Theater’ cinema on the Goudsesingel to determine how many staircases were needed and their dimensions, the architects opted for 22 double disappearing stairways, with which the stadium can be emptied of spectators within six minutes. Following a year’s intensive designing, elaborating and economizing, the detailed specifications can be prepared in May 1935 .

The execution of the project by contractor J.P. van Eesteren, under the supervision of Brinkman & Van der Vlugt, took place in an exemplary manner. As early as 1936, the suspended stands were tested by 1,500 marines and unemployed men, who had to jump and rejoice on cue. But for a period of a year, the municipal authorities failed to carry out organization of the terrain, so it was not until 27 March 1937 that the opening match between Feyenoord and Beerschot could be played; the stadium was officially opened on 2 May 1937 with a match between the Netherlands and Belgium.

Feijenoord Stadium complete in time for the opening winter 1936/1937

Feijenoord Stadium during the first game Feyenoord-Beerschot 27 March 1937

Presentation perspective of the definitive design, featuring an oval basic shape January 1935

Pamphlet published at the occassion of the opening of the stadium 1937

Design study showing the athletics field, straight sides and round staircases 1934

Stadium seen from the Olympiaweg

Glass hall beneath grandstand

Grandstand during the placement of the concrete form

Grandstand’s steel frame with awning during construction

Stadium, with the roof added in 1994, in its present surroundings 2012

Terminal Building, Ypenburg Airfield Rijswijk, in Cooperation with M. Zwanenburg and J.F. Semey

client | Sportpark and Ypenburg Airfield
address | Motorway A13, The Hague–Rotterdam
design, execution | August 1935 to May 1937
present state | damaged in the Second World War; converted into a military air base; designated as a national monument in 1993; Hangar, terrain elements and outbuildings demolished, station building and staff house preserved, modified and converted

The initiative for building the Ypenburg Sport Park and Airfield came from a private committee in 1933.¹ The Rijswijk architect, M. Zwanenburg, drew the zoning plan, which was submitted to the Rijswijk municipal authorities in March 1935. The building control department approved the plan, with the proviso that a green strip be laid around the entire field and the number of buildings be kept to a minimum, to prevent damage to the polder landscape.

Once the initiative had been taken for realization, Dick van der Leeuw was instrumental in having Brinkman & Van der Vlugt’s architectural practice called in; M. Zwanenburg became the executive architect. Dick, who was familiar with several terminal buildings from his many journeys by air, was certain to have provided Van der Vlugt with relevant information. They envisaged a startlingly modern terminal.

In September 1935, Brinkman & Van der Vlugt sketched a preliminary layout: a central arrivals and departures hall was to house a booking office, customs, the airfield’s management, separate accommodation for the pilots, club rooms for the aero clubs, rooms for the National Aviation School and a restaurant for the general public; the upper floor was to contain a staff flat with guest rooms, with the control tower above; the roof would feature a private café for aero clubs and a public one for day-trippers. The building’s airy layout consisted of little more than interlocking glass boxes with a split-level longitudinal section. The left and right wings were semi-elevated for both the aero clubs and the public restaurant, which would offer an unobstructed view over the airfield.

A subsequent study led to a definitive choice of siting, with the terminal building and hangars in the west corner, directly accessible from the new The Hague-Rotterdam motorway: an ideal location for both the public, who would be able to watch the aeroplanes sunwise, and pilots, who would have a minimum of inconvenience at take-off and landing. The architects now opted for an arched form, connected to a projected earth embankment that would serve as an extra stand to accommodate the large numbers of visitors expected to attend air shows. The main hangar and the service buildings were to be situated on the northwest side. The expertise gathered from the studies carried out for the stands and structure of Feyenoord Stadium was put to excellent use in devising the layouts for the terminal, the stand and the overhanging columnless steel structure of the hangar. The facades in the initial design were also given the same transparent, square distribution as in the substructure of Feyenoord Stadium. The definitive design for Ypenburg contained revisions, both in shape and architecture: the exterior of the arched terminal building was still covered, with the two elevated wings jutting out above a black base, whilst the airfield side displayed an entirely open design. The room for aero clubs was given a glass panoramic conservatory, detailed with the same curved window panes as those used for the tearoom at the Van Nelle factory. The interior was luxurious and modern as well. It was, however, not designed by Brinkman & Van der Vlugt, but by J.F. Semey, well-known for his interiors for passenger ships, and a member of The Hague’s aero club.²

Presentation drawing of site layout for Ypenburg Airfield 1937

Terminal building during the opening August 1936

Terminal building in use for enthusiasts’ flights and air shows; right, aeroclub winter garden

Hugely successful air show during the opening of Ypenburg Airfield 29 August 1936

Presentation drawing showing entire building complex 1937

Enlargement proposal by Brinkman & Van der Vlugt for terminal building 1937

Terminal building with open awnings and completed terracing 1936

Terminal building, entrance side 1936

Terminal building, field side 1936

Public restaurant

Aeroclub clubroom

Aeroclub clubroom: fireplace

Winter garden and aeroclub directors’ conference table

Former Ypenburg terminal building, The Hague; east side during restoration and redesignation 2012

See: Joris Molenaar, ‘Culturele revolutie?’, in: archis 11-1992, p. 8. See also: Joris Molenaar, ‘De Bergpolderflat, een licht en ragfijn existenzminimum’, in: archis, nr. 2 1989, p. 44–45

W. van Tijen, Woongebouw Bergpolder te Rotterdam, Bouwkundig Weekblad Architectura, 1 September 1934, No. 35, pp. 361–368

See: Ton Idsinga and Jeroen Schilt, Architect W. van Tijen 1894-1974, ‘Ik ben een rationalist maar er is meer op de wereld,’ The Hague 1987, pp. 58–60

See: H.A. van Wijnen, de Kuip, De geschiedenis van het stadion Feijenoord, Utrecht/Antwerp 1989.

where the principle of the double-decker stand was usual, in accordance with the formula developed by architect Myron S. Lerby and set out in his article, ‘The Stadium,’ in Engineering News Record, 11 July 1929.

The travel report mentions the following about this stadium: ‘It has an iron structure, with concrete steps. Notable was the small number of entrances and staircases. There was only 1.5 m of stair width for a block of ca. 600 seats i.e. 25 cm of stair width per 100 spectators.’ Improvements were therefore required: One serious deficiency of the stadium is that the upper floor is placed so low that those in the rearmost rows and the standing room beneath them can barely see the line of play on the opposite side.’

All English stadiums have straight stands, parallel and extremely close to a slightly elevated pitch, resulting in optimum contact between public and players, which accounts for the intense atmosphere at these stadiums. The knowledge gained in England made clear that the highest saturation of spectators on stands terraces was achieved by placing the stairs on the outside, and having the public stream in from above.

Rapport over het bezoek aan Fransche, Zwitsersche, Italiaansche en Duitsche stadions van 24 mei-3 juni 1934, sheets 4 and 5, nai brox Archives, Work 290

It appears from the report that Van Zandvliet, Van Silk and Van der Vlugt regarded the use of the space in de section beneath the stands as an important aspect, remarking in Rome: ‘All the space beneath the stands is put to use. The stadium contains offices for all branches of sport, as well as a number of offices that feature spacious meeting rooms.Additionally: a restaurant, changing rooms, a gymnastics hall, a hall for boxing and fencing and an indoor swimming pool.’ And concerning the scale model for the newly designed stadium, they commented: ‘The large space left beneath the stands was conceived in the same manner as for the existing stadium, but with a far higher degree of perfection with regard to execution.’ Struck by the path by restaurants (beside the changing rooms, washing facility and the like) in the space created under the elevated stands at the Ascarelli Stadium, Naples, they concluded as follows: ‘Of the latter stadiums, those at Naples, Florence and Turin are all new and have seating capacities corresponding to that being considered for Rotterdam. The reason why these stadiums were not entirely full at matches against visiting clubs is that football is not yet as popular in Italy as here in Holland. […] The n.r.c. reported that the highest receipts ever for a game played in Milan were nlg 39,000.00. But the figure was achieved because of the large number of Dutch people visiting the stadium.’

J.A. Brinkman, ‘Het stadion Feijenoord te Rotterdam’, Bouwkundig Weekblad Architectura, 21 November 1936, pp. 481 ff.

See: J.J.H.M. Molenaar, ‘Het Sportpark en Vliegveld Ypenburg’ in: Kroniek, kwartaaltijdschrift van de Historische Vereniging Rijswijk, Vol. 11, 1994, No. 3 and 4, pp. 5–14, and: H. Schwing, De Historie van het Vliegveld Ypenburg, February 1993, issued by the Royal Dutch Aviation Society (knvl).

See: ‘Ypenburg’, Het stationsgebouw van het Haagsche Vliegveld, in: Thuis, journal of the Pander company, Vol. 9 (1936), 43, November, pp. 4–7.

1934

Parksluizen [park locks] in the Westzeedijk, with the new buildings of Dijkzigt (Houses Sonneveld and Boevé) on the horizon

‘Rotterdam – and this is not the first time we have said this – has lagged significantly behind in terms of development, but it is always a rewarding task to establish that progress has been made. […] Where work and reason combine to command respect: that is where the great, growing, new Rotterdam is to be found. Our concept of Rotterdam is that of a city where the workers from its teeming world of steam and steel need to find housing. The port of Rotterdam is one worthy of a city, and no effort is too great to ensure that the developmental needs of that city are met. The fate of the development plan for Rotterdam can concern no one more than the city’s own residents.’

(Groeiend Rotterdam [= growing Rotterdam], 1929)

8

The City Unfolded

Out of the City! Vaes House, 1 Plaszoom

‘Far too few people are aware of the beauty of the outlying areas of Rotterdam. This includes many inhabitants of Rotterdam and it explains why large numbers of them are now migrating away from the city — to Wassenaar, Voorburg or even further away. In so doing, they are reminiscent of commuters or those wanting to take their holidays in suitable ‘dignity.’ There will be other reasons for their departure, besides their failure to appreciate this beauty. But what is in any case clear is that by leaving, they are letting those who cannot leave foot the bill for all the costs inevitably incurred in running a big city. The small group who do appreciate this beauty and who feel, in their minds and in their hearts: “It’s my city — right or wrong,” have always had my deepest respect and sympathy. Especially those people who have had attractive homes built by good architects in the middle of the beauty of the outskirts of Rotterdam, and so making their own contribution to the beauty of their city. In the past few years, a large number of highly attractive and unusual houses have gone up there, especially in East Rotterdam. And the adjoining garages make it clear to interested onlookers: ‘It would have been no problem at all for these people to leave! We’re staying, as well.’¹

That is how S. Lugten-Reys, or Nannie van Wehl as she was known to the children who read her books,² began her discussion of the spacious modern country house just completed by Brinkman & Van der Vlugt for J.G. Vaes at 1 Plaszoom in the Kralingse Bos (= Kralingen wood) district, in October 1936. It was a rare example of a successful attempt by the municipal authorities to prevent the departure of its wealthy citizens by issuing generous villa plots. As Lugten-Reys implied in her text, the exodus from the city was not just attributable to the congestion and ugliness of the big city, but to tax advantages, as well. Whilst even the neighbouring municipalities of Hillegersberg and Schiebroek benefited from the flight of the well-to-do from Rotterdam, it was above all Wassenaar, Noordwijk, Oostvoorne and Rockanje that had the pleasure of welcoming the ‘Upper Ten’, including Dick van der Leeuw in 1930.

Light and Luxury on a Rockanje Dune

As early as December 1929, Dick van der Leeuw, the younger brother of Kees and Koos van der Leeuw and, of the three, the real businessman, with the modern, worldly lifestyle of a rich and powerful industrialist,³ asked Van der Vlugt to design a large villa in the dunes of Rockanje, where he had recently purchased 69 ha of land. On 10 December 1929, he wrote to Van der Vlugt: ‘My brother shall be taking care of the details, and then I hope that the purchase agreement can be signed this month. It would afford me a great pleasure if you would be willing to take a look at the site itself, together with my brother, to get an initial idea and secondly, to determine the most advantageous spot for situating the house.’⁴ Dick, clearly inspired by the house just completed for his brother Kees, wished to enlist the advice and support of both Kees and his architect, Leen van der Vlugt, concerning his grand villa plans.

Up to then, he had been living with his wife, Betty Meijer, since their wedding on 6 December 1926, in the former home of the Van der Leeuws at 112 Westzeedijk, Rotterdam. The interior of the late nineteenth-century house had already undergone comprehensive modernization by Brinkman & Van der Vlugt between 1925 and 1927. But apparently a townhouse, however comfortable and modern the furnishings, did not correspond to the couple’s ultimate ideal. So, in line with the then-current trend, Dick and Betty resolved to move, together with their new-born daughter Sylvia and Betty’s two children from her previous marriage, to a modern and luxurious country home in Rockanje. Dick, who had gained his pilot’s licence in 1927, also saw himself as a modern air commuter, flying each day to and from the factory with his own aeroplane.

Although the prospective villa would never be realized, this does not make the designs that Van der Vlugt sketched for it between December 1929 and mid-1930 any less interesting. Here, Van der Vlugt continued the architectural themes of the summer house for Krishnamurti at Ommen and Kees van der Leeuw’s house on Kralingse Plaslaan. Van der Vlugt’s initial plan, drawn around year’s end 1929, was for a substantial villa situated on a dune in the middle of the estate.⁵ Two more design variants were subsequently sketched, one based on a more compact concept that retained as much as possible of the original programme, and the other with a sharply reduced programme. The designs were situated on the dune ultimately chosen for the house, to the southwest of the original one. The second design was extremely schematic, with an intriguing composition of volumes, reminiscent of designs by Mies van der Rohe. The last and most limited of the plans exhibited a compact layout more typical of the homes designed by Van der Vlugt. It was consistent with an informal, modern, free lifestyle in the dunes, comparable to the ambiance of the hut at Ommen, but translated into the worldly lifestyle of the Van der Leeuw-Meijer couple. The plan envisaged a glass observation post located on a dune with an awning and roof garden and a service block to its rear with underneath, a compartment with private rooms standing above the dune on stilts: a modern ‘shelter’ for a free lifestyle in the dunes, equipped with every possible luxury and comfort. The reduction of the programme may have had to do with a plan to enlarge the farm labourer’s hut located elsewhere on the estate as a temporary residence and to use it as guest accommodation. The originally very modest temporary summer house with a luxury tennis court beside it was modified, renovated and enlarged in the ensuing years into a modern bungalow with luxurious comfort in the dunes. In the meantime, Dick was spending a large amount of money and had entered into obligations for the period 1927-1930 on the basis of the extraordinarily favourable capital growth experienced during the second half of the 1920s, which averaged 7% per year. By the early 1930s, however, he too was feeling the consequences of the general economic crisis, and chose his expensive flying hobby over the construction of a dream house in the dunes. The converted and enlarged bungalow beside the tennis court became the family’s new home.

The Vaes House: A Citizen of Rotterdam’s Response to Urban Flight

Flying commuter Dick van der Leeuw was only an extreme example of the generally increased mobility amongst his well-to-do contemporaries, which led them to exchange the dirty and congested city in large numbers for a greener environment.⁶ In the discussions on the urban expansions for Rotterdam designed by Witteveen from the mid-1920s onwards, it was a regularly recurring theme, as recorded in the context of the Dijkzigt Plan in 1927: ‘More open row development (villas), for which there is much demand, and which could help the more well-to-do to obtain attractively situated homes, should be made available in order to encourage such people to settle here in the city and prevent their departure for other parts.’⁷ In the Kralingse Boss district, creating an attractive location for building villas played a role as well. In 1932, Witteveen presented the Kralingse Boschplan for a modern recreational park for the metropolitan population, which he had drawn up together with the young functionalist landscape architect, J.T.P. Bijhouwer, and which envisaged long strips for large villa plots on its periphery ‘to prevent unnecessary departure from the municipality by the better-off inhabitants.’⁸

In 1932, retired Unilever director J.G. Vaes⁹ purchased the first plot at 1 Plaszoom, with a view to building a modern country house in his own city for his last years. Not far away, a second well-to-do citizen of Rotterdam, harbour baron D.G. van Beuningen, commissioned the construction of a villa after a design by architect H. Sutterland Jr. Vaes was then a supervisory director of Niehuis & v.d. Berg’s ship repair wharf in Delfshaven, for which Michiel Brinkman, and subsequently Brinkman & Van der Vlugt, had realized a range of industrial buildings and J. van den Berg, director of the wharf, was a good friend of Jan Brinkman’s. In addition, Vaes was an acquaintance of Kees van der Leeuw as a member of Club Rotterdam and would certainly have known about his controversial house. He also knew Brinkman & Van der Vlugt in connection with the villa plans for Dijkzigt and the designs for a concert hall and Volksuniversiteit there. As director of Unilever, he had been involved with the construction of the company’s new head office on Rochussenstraat as part of the Dijkzigt Plan and would certainly also have had knowledge of the goings-on concerning the villa park on the other side of the street.

A third chance for the ideal modern country house?

Whilst the commission to design a house for J.G. Vaes meant a great boost to Brinkman & Van der Vlugt in the difficult crisis period, Vaes and his wife turned out to have entirely different ambitions from those of earlier villa clients. For their latter years, the couple desired a spacious villa featuring modern comforts, but with the programme of an English country house, organized entirely in accordance with their own personal preferences — in line with the kind of lifestyle promoted in publications such as Country Life or its Dutch counterparts, Buiten and Het Landhuis.¹⁰ The International Style was virtually excluded from such a frame of reference — except for that of Brinkman & Van der Vlugt, whose home for Kees van der Leeuw on Kralingse Plaslaan had been characterized in several publications devoted to country houses and/or villas as exemplary for the newest development in 1930s architecture;¹¹ this had, in turn, brought the firm to the attention of potential clients such as J.G. Vaes.

Vaes wanted a country house that fitted the definition of country-house specialist J.P. Fokker: ‘a house standing on a generous site in genuine country surroundings, which is relatively isolated, so that one can look at it without having other houses in one’s field of vision, and so that the view from the windows of the house is of rural surroundings.’¹² Initially, the two architects saw the task as an ideal opportunity to set an example of modern country-house architecture on a generously sized plot, at long last, something they had seen abroad on their annual journeys to Paris or Berlin. Following the cancellation in 1930 of the plan to realize a large villa for Dick van der Leeuw in Rockanje and, in 1931, of the project involving a large villa for the Van Beeks in Dijkzigt, the commission for the wealthy J.G. Vaes represented a third chance to match themselves against foreign examples of magnificent country-house architecture, an ambition already reflected in the first design drawings of July 1932. But realizing Vaes’ ideal would ultimately entail much racking of brains by Jan Brinkman and Leen van der Vlugt.

The Difficult Path to Realization; a Pad Filled with Notes

For the Vaes house, the possibilities offered by a steel skeleton had to be exploited to their fullest potential. The extremely clear and simple initial facade sketch features a villa with large glass volumes behind cantilevering balconies against the background of a blank wall, with a staircase and outbuildings behind it. But the architects had not yet won over Mr and Mrs Vaes with this transparent layout, as witnessed by the note-pad that Harm Kammer, who had initially worked side-by-side with Van der Vlugt on the design of the house, recalled receiving later from Van der Linden; it was filled with Mrs Vaes’ copious notes of everything discussed with him.¹³ There ensued a design process extending from July to November 1932. Every month, various staff members drew a new, modified version of the house, with the design sacrificing more and more clarity and strength with each successive version. Finally, in October and November, chef de bureau Van der Linden took charge of the design. It was then that the round forms characteristic of his work first appeared in the design. In February 1933, the couple responded with a list of details describing and representing their daily practical requirements in minute detail, which in turn, were included in the contract drawing.

In the summer of 1933, the design was ready for the specifications phase. Two years later, after innumerable calculations and plan adjustments, construction was able to commence, in the summer of 1935. Ten months later, the imposing villa was complete. The result was, once again, a paragon of efficient construction employing the modern steel-skeleton method. However, the strength of the original architectural ambition had been dramatically diluted by a plethora of practical requirements from the client. The latter aspect is confirmed in S. Lugten-Reys’ description: ‘The letter box opens into Mr Vaes’ study, to the right of the door, which is fitted with a small hatch enabling one to see who is at the front door. There is, of course, a facility — a speaking tube — for two-way communication with someone with a parcel at the front door. The house is designed so ingeniously that daily household concerns have been reduced to a minimum. For example, the dining room and kitchen are not only connected via a small communication hatch — no: the entire wall between kitchen and dining room is formed by a cupboard that is accessible from either side. To go even further into the rational finesses of which the housewife had the overwhelming share, would lead me too far.’

The house’s functional interior, including the fixed panelling, was elaborated by Brinkman & Van der Vlugt, but Vaes entrusted the interior furnishing itself to interior architect J. Wage, in collaboration with textile designer Edmond de Cneudt. The result was a heavily furnished, comfortable middle-class home in subdued earth hues, combined with steel-tubing furniture. A predominant feature of the Vaes House was its stunning location beside a large garden that on the south side extended to the water of the Old Skating Club. The garden, already laid out when the plot was purchased, a few years prior to the construction of the house, featured small water courses and bridges, winding paths and a sunken terrace: an Eldorado for the latter years of Mr and Mrs Vaes.

A Glimmer of Hope for New Objectivity Country-House Architecture: Henny House, Wassenaar

Early in 1933, during a months-long pause in the design work for the Vaes House, a new commission for a country house arrived at the firm, this time from Wassenaar. The client was Ch.M. Henny, director of the branch of the R. Mees & Sons bank in The Hague, whose offices the firm had previously renovated. So Henny had already worked with the architects before entrusting them with the design of his home in Wassenaar. Henny would also have been familiar with the branch office designed by Brinkman & Van der Vlugt for R. Mees & Sons on the ’s-Gravendijkwal: a pearl of New Objectivity architecture in the heart of Rotterdam.

Henny had purchased a narrow plot with an irregular width on an old country estate, issued for villa construction. On 30 March 1933, two studies were sketched: Plan A, with an elongated shape along the rear side of the plot, and Plan B, more square in shape. For Plan A, the bureau sketched schematic facades exhibiting a modern layout based on a steel skeleton, like the Boevé House, with a small rounded staircase tower. The uneven situation on the site and poor orientation with regard to both sun and garden will have convinced Henny of the need to purchase an extra strip of land behind the site. Now, a long country house with a living room and garden facing southwest was feasible. But the architects were in turn confronted with an even more difficult task, as in Wassenaar, country houses had to be in brick and have both a roof and roof overhangs. Van der Vlugt found this extremely frustrating, but the planning commission was absolutely adamant.¹⁴ From the report of the commission, dated 8 May 1933: ‘The mayor and aldermen find this [New Objective (J.M.)] architecture unacceptable in the area in question. Messrs Van der Kloot Meijburg and Bremer: The design has a good layout; nevertheless, in view of the area, it would be advisable to have the roof surface dominate more, as the country houses in the area all have a large roof surface.’¹⁵

With the help of a scale model and the requested perspective drawing, Brinkman & Van der Vlugt succeeded in winning over the commission after all, as well as the mayor and aldermen, at the meeting of 29 May 1933. It appeared that a cubic, functionalist country house with a steel frame, executed in yellow brick, and with a subtly tilted roof could indeed be built in Wassenaar. Van der Vlugt may have been inspired by the nonconformist modern country house, De Regenboog (= the rainbow), realized in the same period by architect Henk Wegerif for H.P. Heineken in the Noordwijk dunes, where the Van der Vlugts regularly spent their weekends and summers.

Back at the firm, though, it became clear that the approved plan would exceed Henny’s budget, prompting intensive work on a new, more modest design. Nevertheless, the version submitted with the building application was the one that had been approved by the planning commission: apparently, Van der Vlugt hoped that he could still realize it within the budget. But, following several simplifications, what ultimately went up in 1934 was a sober brick house with an elongated shape and a structure of load-bearing facades, with small standard steel-framed windows. The hip roof featured generous roof overhangs round the house, giving it an appearance typical to Wassenaar, similar to the villas of Jan Wils and Henk Wouda. The distinct modern signature of Brinkman & Van der Vlugt had gone.

Ypenburg Airfield: Dynamic, Comfortable Modernity for the ‘Upper Ten’ and the Masses

A Network of Airstrips for the Flying Commuter

That Brinkman & Van der Vlugt designed a terminal building for Ypenburg Airfield in the mid-1930s need not come as a surprise. In the early 1930s, Dick van der Leeuw was so fanatically involved with the sport of flying that such a commission could hardly have failed to result. Once Ypenburg had been selected as a site following a long and difficult search for an ideal location for an airfield for the Rotterdam-The Hague region, Van der Leeuw, having given up his plans for a villa on the Rockanje dunes, used his prominent position amongst Dutch amateur aviators to win the commission for Brinkman & Van der Vlugt.

In 1931, Dick van der Leeuw saw the future of air travel from a visionary perspective. As an air commuter, he envisaged a finely meshed network of airfields and landing strips, between which air taxis would shuttle and where rental cars would stand ready: ‘England is already far ahead of us in that area. There are already landing sites there at a number of locations, with chauffeurless cars available for hire by travellers at very reasonable rates, which one can use to reach the nearest city. And there is no risk to the hirer, as one’s aeroplane is always kept as security.’¹⁶

As a wealthy citizen of the world, Dick knew what he was talking about; he enjoyed flying to destinations such as Knokke in Belgium or Le Touquet-Paris-Plage in Normandy and tried to stimulate the building of a network of take-off and landing strips in the Netherlands, not only via the Rotterdam Aero Club (r.a.c.). He himself took the initiative in having strips built for the factory and near his home at Rockanje, for which he enlisted the services of Brinkman & Van der Vlugt to design hangars.¹⁷ As a result, he had become familiar with the steps to be taken, and the difficulties involved in obtaining a permit for the building of a take-off or landing strip, or an airfield.

The Battle for ‘Holland Airfield’

From the mid-1920s onwards, lively discussions had been going on concerning plans for airfields near the large cities, both within the Ministry of Transport and Public Works, which was charged with executing the Aviation Act for the national government, and amongst wealthy private parties who, like Dick van der Leeuw, envisaged a great future for their modern, luxurious sport. So it comes as no great surprise that ‘Project No. 224 Wassenaar Airfield’ should appear on the project list of Brinkman & Van der Vlugt in 1932. Admittedly, the project never got off the ground — only a small sketch by an unidentified initiator has come down to us — but it is an indication that initiatives were coming from the circles of the wealthy private individuals with whom the firm had contact.¹⁸ In 1932, a private initiative developed to establish an airfield in the vicinity of Rijswijk in The Hague area.¹⁹ Immediately afterwards, the aero clubs of Rotterdam and The Hague joined forces to have the airfield realized between Rotterdam and The Hague in the following years, on a private basis.²⁰ The Rotterdam administrators, industrialists and harbour entrepreneurs behind the initiative must have had divided allegiances in this regard: privately speaking, many of them lived in The Hague or Wassenaar, so Ypenburg was highly desirable, whilst for Rotterdam itself, especially for the harbour, an airfield at Waalhaven was clearly ideal: Frits Koolhoven’s aeroplane factory was located there, and the National Aviation School [nls] had been there since its founding in 1926, under Cor Kolff. klm however had displayed much drive in starting its regular service from Schiphol, south of Amsterdam, which had been operated by the municipality of Amsterdam since 1926.²¹ Looking back on the airfield issue, Prof. Wattjes wrote in 1939:

‘The constantly changing plans with regard to a new location for the Rotterdam airport — initially founding a common airport for Rotterdam and The Hague, subsequently concentrating international air traffic at a single, national, central airfield, offering virtually equal accessibility to Amsterdam, The Hague and Rotterdam — delayed the development of Waalhaven very substantially.’ ²²

A Private Initiative: The Ypenburg Sportpark & Airfield Company

At Club Rotterdam, the private society of Rotterdam entrepreneurs, the issue of an airfield became highly current when Cor Kolff, head of the National Aviation School, gave a talk entitled ‘Airfields.’ In February 1934, Club Rotterdam appointed a committee to come up with ideas for Waalhaven Airfield; members included Cor Kolff and Dick van der Leeuw.²³ Whilst an agreement between the municipalities of The Hague and Rotterdam appeared far away, the private initiative became serious in the course of 1933, through the establishment of the Ypenburg Sportpark & Airfield Company. Supported by The Hague and Rotterdam aero clubs under the dynamic leadership of The Hague chairman D.H. Reinders, the Royal Dutch Aviation Society (knvvl) and the National Aviation School, the plans for Ypenburg were pushed through in February 1935.

In April 1935, the Minister of Transport and Public Works characterized Ypenburg ‘for the time being as a secondary aviation site for The Hague and environs, whilst also retaining the Waalhaven aviation site.’²⁴ It was to be an airfield for amateur aviators, but could also be used for commercial and even military aircraft (the threat of war was now being taken seriously). On 26 July 1935, ministerial approval was obtained and on 12 February 1936, the construction of ‘Ypenburg’ as a site for domestic air traffic was definitively approved. In rapid tempo, the field was drained and levelled by unemployed people from Delft, Nootdorp and other neighbouring municipalities. Brinkman & Van der Vlugt were invited to design the plans for the terminal building. Subsequently, construction was carried out from early May in a dizzying tempo by the company of one of Club Rotterdam’s members, Wernink’s Concrete Company, Leiden.²⁵ Each day, a team of more than 500 people worked on the field, hangars and terminal building, with the goal of meeting the officially set deadline of 29 August 1936 for Ypenburg’s opening. And the opening, featuring a three-day air festival, was a resounding success, with more than 100 visiting aeroplanes from many different countries and 30,000 to 40,000 visitors each day. The annual report of The Hague Aero Club would however conclude on a mournful note. After mentioning the death of Leen van der Vlugt en passant as one of the architects of the terminal building, further on in the text, the following was also written:

‘At the end of the year, the Rotterdam Aero Club was deeply saddened by the aviation accident of its vice-chairman, M.A.G. van der Leeuw, who, whilst returning from England and after a stop-over at Ostend, with Rotterdam Airfield in view, and probably as a result of nightfall, experienced a fatal fall into the Waalhaven with his ph-vdl on 3 December 1936. […] He had been a devoted supporter of ‘Ypenburg’ and much was realized there at his instigation.’

The report left no doubt as to how important Dick van der Leeuw and his wife, Betty Meijer, had been to the establishment of the airfield. On the evening in question, Van der Leeuw was hurrying to appear in time at a staff celebration at Van Nelle. The accident became national news:

‘He reached Waalhaven, became confused by the mist and ascended again; whilst so doing, his waco stalled, causing it to fall. Whether he wanted to attempt a landing somewhere outside the city, where there was greater visibility, or wanted to continue on to Ypenburg, cannot be said with any certainty.’ ²⁶

Unfortunately, on this cloudy December evening the brand-new airfield at Rijswijk could not be a safe haven for the ardent amateur aviator and co-initiator of Ypenburg Airfield.

Westzeedijk 112, Rotterdam, dressing table 1926

Westzeedijk 112, Rotterdam, dining room 1926

Westzeedijk 112, Rotterdam, boudoir with steel bay window 1926

Westzeedijk 112, Rotterdam, winter garden adjoining dining room 1926

First phase of renovation and enlargement of temporary Van der Leeuw house, Duinzoom, Rockanje 1930

Relaxation on the terrace of the temporary Van der Leeuw house, Duinzoom Rockanje; from left to right, Dick van der Leeuw, Betty Meijer, unidentified girlfriend ca. 1930

Villa Van der Leeuw on the Stekelhoek Dune, Rockanje. Sketch Plan B

Floor plans and section

Floor plan of roof garden

Aerial perspective of Rockanje dune landscape

Dick van der Leeuw lands in his own Pander sport aeroplane on the air strip in the Oostvoorne dunes 1930

Villa Van der Leeuw on the Stekelhoek Dune, Rockanje. Sketch Plan C

Floor plan of main floor

Southwest facade

Aerial view of dune landscape

Villa Van der Leeuw on the Stekelhoek Dune, Rockanje. Sketch Plan A

Floor plans

Entrance facade, northeast side

Terrace facade, southwest side

Initial sketch design of Villa Vaes, Plaszoom Kortekade, Rotterdam July 1932

Floor plan, ground floor

Facade, garden side

Villa Vaes, Rotterdam, with appurtenant garden, viewed from the southwest 1936

Villa Vaes, Rotterdam, view from the southeast, over the Oude IJsclub 1936

Livingroom of Villa Vaes, Rotterdam: round bay window on the street side, large bay window on the garden side, furnished by interior architect W. Wage and textile artist Edmond de Cneudt 1936

Livingroom of Villa Vaes, Rotterdam: round bay window on the street side, large bay window on the garden side, furnished by interior architect W. Wage and textile artist Edmond de Cneudt 1936

Floor plan of realised version

House of Henny Wassenaar, first sketch design March 1933

Ground floor, Plan A

First floor, Plan A

Facades, Plan A

Perspective of revised design May 1933

Floor plan of realised version

House of Henny Wassenaar, garden side 1935

House of Henny Wassenaar, entrance side 1935

Floor plans of realised version

Betty Meijer and Dick van der Leeuw before their hypermodern WACO sport aeroplane 1936

Sketch for a terminal building for an airfield at Wassenaar

Terminal building of Ypenburg Rijswijk Airfield, initial sketch design of facade, site side 1935

Terminal building of Ypenburg Rijswijk Airfield, definitive design of east facade, field side December 1935

Terminal building of Ypenburg Rijswijk Airfield, definitive design of west facade, entrance side December 1935

Ypenburg Airfield: presentation drawings of the realised terminal building 1936

Terminal building of Ypenburg Rijswijk, definitive design, ground plan December 1935

S. Lugten-Reys, ‘Huis Vaes, Rotterdam, architecten Ir. Brinkman en Van der Vlugt,’ in: Het Landhuis 19, het tijdschrift voor het gezin, 14 October 1936.

Source: Ileen Montijn, Naar Buiten! Het verlangen naar landelijkheid in de negentiende en twintigste eeuw, Amsterdam 2002, pp. 54–55.

See: Matthijs Dicke, Hoe komt wie vliegt ooit tot bedaren, M.A.G. van der Leeuw, ondernemer in het Interbellum, Rotterdam 2007.

See: Letter from M.A.G. van der Leeuw (Montana) to Van der Vlugt, dated 10 December 1929, nai brox Archives, Work No. 120, correspondence.

Van der Vlugt produced three plans for the villa early in 1930. Two of the three plans were largely in line with the programme of requirements drawn up by Dick van der Leeuw. One of the first two plans closely corresponded to the programme. The villa featured an extensive layout with a complex organization, making it the most costly of the plans. The other large-scale plan, which appeared to reflect a desire for a more compact and efficient layout, was probably the second proposal. The layout of the third plan was clearly smaller in scale. This was probably the final version, reflecting a drastic reduction in both volume and programme. This hypothesis was developed by the author in the context of the study, De Architectuur van Brinkman en Van der Vlugt esthetisch beschouwd, 1e fase, de villa’s, inventarisatie, beschouwing en analyse, unpublished typescript, December 1997.

See: Ileen Montijn, Naar Buiten, Het verlangen naar landelijkheid in de negentiende en twintigste eeuw, Amsterdam 2002.

From: Proceedings of the municipal government, 20 January 1927, as quoted in: Elly Adriaansz, Villapark Dijkzigt, in: Huis Sonneveld, Modern wonen 1933, Rotterdam 2001, pp. 34–43.\

From: ‘Burgemeester en Wethouders, Bosch- en Parkaanleg rondom den Kralingschen Plas, 24 maart 1933, Verzameling, gedrukte stukken 1933, volgnr. 75,’ as quoted in: Noor Mens, W.TG. Witteveen en Rotterdam, Rotterdam 2007.

From: Persoonlijkheden der Nederlandsen in Woord en Beeld, v. Holkema & Warendorf n.v., Amsterdam 1938, p. 1494.

See: Ileen Montijn, Naar Buiten! Het verlangen naar landelijkheid in de negentiende en twintigste eeuw, Amsterdam 2002.

See: J.P. Fokker, Het Eigen Huis, from the series: Moderne Schoonheid, second impression, Wassenaar, autumn 1932;

H.P Berlage et al., ed., Moderne Bouwkunst in Nederland No 6, Het groote landhuis, het groote stadshuis, Rotterdam 1933, pp. 13–14 and 42.

J.P. Fokker, Het Eigen Huis, from the series: Moderne Schoonheid, second impression, Wassenaar, autumn 1932, p. 16.

Statement by H. Kammer to the author.

Interview given by S.T. Goslinga and F. Swaneveld to J. Geurst and the author, 24 January 1983.

From: Wassenaar municipal archives, gaw Inv. No. 4501. A week later, on 16 May, the following entry was made: ‘Mr Van der Vlugt, who himself explained this plan, believed that the plan would not result in a nuisance for the surrounding area. […] The planning committee however believed that, due to the small size of the site, the building would be highly visible, and suggested that this could be addressed by executing the masonry in brick. In the view of Mr Van der Vlugt, elevating the roof construction would reduce the quality of the plan, but that yellow brick was not so problematic. The requested perspective drawing has not as yet been supplied by the applicants.’

‘Future favourable for small aeroplane. More sites needed. ‘Made for the businessman.’ Opinions of director of the Van Nelle Company and of Frits Koolhoven’ – headline of an article in the De Telegraaf newspaper, 18 September 1931.

See: Matthijs Dicke, Hoe komt wie vliegt ooit tot bedaren. M.A.G. van der Leeuw, ondernemer in het interbellum, Rotterdam 2007.

This could, for instance, refer to a site of attorney Gips, Wassenaar, which the architects had already discussed in 1929 and which may subsequently have been considered amongst friends and acquaintances of Dick van der Leeuw as a possible site for an airfield.

See: J.J.H.M. Molenaar, ‘Het Sportpark en Vliegveld Ypenburg’ in: Kroniek, kwartaaltijdschrift van de Historische Vereniging Rijswijk, Vol. 11, 1994, Nos. 3 and 4, pp. 5–14, and: H. Schwing, De Historie van het Vliegveld Ypenburg, February 1993, a publication of the Royal Dutch Aviation Society (knvvl).

See: Enige Grondslagen voor de stedebouwkundige ontwikkeling van ’s-Gravenhage, a publication of the Hague municipal government, 1949 pp. 295–296.

See: J.E. van Heemskerck Van Beest, De Luchthaven Schiphol en haar uitbreiding, and: A. Plesman, Schiphol in de toekomst, in: De Ingenieur, Vol. 50, No. 19, B 83. Bouw- en Waterbouwkunde 7, 10 May 1935. As early as 1924, studies were carried out in the Rotterdam-Delft-The Hague region into possible airport sites. Initially a field to the south of Delft was recommended, with which, it was felt, both The Hague and Rotterdam north of the Maas would be well-served. Following difficult negotiations, The Hague and Rotterdam came to an agreement on an expropriation plan in 1929, but due to the extremely poor state of the municipal finances as a result of the economic crisis, The Hague was forced to shelve execution of the plan for ‘Holland Airport’ indefinitely. In the mid-1930s, the dispute in agreeing a single international airport was resolved; a new airport at Leiderdorp, for which The Hague lends its support until 1938, is given serious consideration.

J.G. Wattjes and W. Th. H. ten Bosch, Rotterdam en hoe het bouwde, Leiden 1939–1941, pp. 176–177.

The committee was comprised of: D.G. van Beuningen, Ph. Mees and W. Ruys Bzn, according to the commemorative pamphlet, De Club Rotterdam 1928-1963. In: Len de Klerk, Particuliere Plannen, denkbeelden en initiatieven van de stedelijke elite inzake volkswoningbouw en de stedebouw in Rotterdam, 1860–1950, Appendix 5, p. 376, Ph. Mees is not mentioned, whilst W. van der Vorm, C. Kolff, W.H. de Monchy and M.A.G. van der Leeuw are mentioned as members.

Letter from the Minister of Transport and Public Works to the mayor and aldermen of Rijswijk, dated 17 April 1935, Rijswijk municipal archives, Section 150, No. 1525.

See: J.G. Wattjes, ‘De gebouwen van het vliegveld Ypenburg, architecten: Brinkman & Van der Vlugt te Rotterdam en M. Zwanenburg te Rijswijk,’ in: Het Bouwbedrijf, Vol 15, No. 2, 21 January 1937, and No. 3, 4 February 1937.

n.r.c. newspaper, 4 December 1936.

1938

Holland America Line’s embarkation hall, Wilhelminakade, with the ss Nieuw-Amsterdam

‘If the Holland America Line does not acquire another ship like the Statendam, it will lose many customers; a ten-day service can only be maintained if one has two such ships at one’s disposal. […] Not just the Dutch shipyards, the entire Dutch sector, in fact the entire Dutch population was behind the effort to get the order placed in our own country. And thanks to the conciliatory approach adopted by both employers and employees, we were ultimately successful, and a sigh of relief was heard throughout the land as the ship was put on the stocks as Project No. RDM 200 [subsequently christened the Nieuw Amsterdam – JM).’

(‘Schip en Werf,’ [= Ship and Shipyard], Vol. 10, 1938)

9

An Ark Stranded on a Sand Dune; an Abrupt End and a New Beginning

‘Saturday 2 May was a brilliantly sunlit day. It should have been the day that the Van der Vlugt family took possession of their dune cottage at Noordwijk — if death had not taken Van der Vlugt by surprise. On the same day, I went to Noordwijk to pay silent homage to him and his work, represented here in photos. The fine, unadorned little house I found there in the scintillating sunlight, entirely furnished and ready, looking for all the world as though he would be arriving at any moment with his wife and child to inaugurate it, was a revelation to me.’¹

This is how J.B. van Loghem, one of the principled and ideologically inclined exponents of the International Style, began his homage to Van der Vlugt: his deceased colleague and friend, the successful and pragmatic modernist, with whom he had also collaborated at Opbouw. Van Loghem was moved by the qualities of freedom and intimacy embodied by this weekend cottage, balanced on a sand dune like a stranded ark. ‘The way it fits into the dune’s furrows and adapts to them, whilst nevertheless distinguishing itself from its surroundings, the way it has lain down on top of the dune and appears to be listening, beguiled me. Was it solely because a feeling of reverence had taken over my critical faculties that this sensitive and yet technical creation made such an impression on me? […] No: for this last work of Van der Vlugt’s all criticism falls still, because it is so completely and totally human.’

It had long been a tradition of Van der Vlugt’s to spend his holidays and weekends at Noordwijk with family and friends. He knew the surroundings, which apparently provided the necessary rest and relaxation to counter-balance the all-demanding work of an architect in busy Rotterdam. In 1934, following the birth of Van der Vlugt’s daughter Joke, he confided to his wife, Jenny Middelburg: ‘We’re not going to rent a summer house in Noordwijk anymore I’m going to build one there instead.’² At that time, the seaside resort of Noordwijk was a popular place to get away to, and attracted well-to-do city dwellers. Dick van der Leeuw, for example, often came here as well, before he acquired his place in the country in Rockanje.

But Van der Vlugt was not given much time to enjoy the summer house he had built. In early 1936, with the house virtually finished, he departed together with his wife for America on the steamer, Normandie, just put into service. Many years later, Jenny Middelburg would recall: ‘You would have thought that everything there would be extremely modern, but that was far from the case. He was immediately in demand. ‘This is the country for you,’ they said to him, but he wasn’t interested — and neither was I. […] So we came back. And two days later, he was dead.’

The Nieuw Amsterdam as an Embodiment of the Modern Spirit

Upon his return from the United States, just before his death, Van der Vlugt gave his young daughter a little sailor doll, a souvenir from the ss Bremen, on which he had travelled back, and which at the time held the Blue Riband as the fastest transatlantic passenger liner. It was a fitting gift, since the Van der Vlugts’ journey had been at the initiative of the Holland America Line (hal), which had an unusual assignment in store for Brinkman & Van der Vlugt: designing the interior of its new flagship liner and coordinating and supervising the work of the numerous artists involved in furnishing this latest prestige ocean liner in modern style: a project of distinction, comparable to furnishing pavilions at world expositions. On the stocks at the Rotterdamsche Droogdok Maatschappij (= Rotterdam drydock company) since 3 January 1936 as Project No. rdm 200, this sister ship of the ss Statendam would later be christened Nieuw Amsterdam, and make its maiden trip as the showpiece of the Dutch passenger fleet on 23 April 1938. With these ships, which were less massive than the great French, British and German liners, the hal was able to offer passengers making the crossing to America a comfortable and more tranquil alternative from May 1938.

That the firm came into consideration for this commission in early 1936 was in keeping with the ambitions of the hal’s board, and with Brinkman & Van der Vlugt’s connections with the company’s new director, Willem Hugo de Monchy, who had taken up his post in 1933.³ They already knew De Monchy from New Rotterdam circles, as well as via his brother, the doctor S.J.R. de Monchy, whose home at 112 Schiedamsesingel they had modernized and enlarged with a surgery in 1931. At the time of these renovations, Willem Hugo de Monchy, who was married to interior architect Elisabeth de Boer, still headed the Paris office of shipping company Phs. van Ommeren. The couple will have been enthralled by the ultramodern, elegant and comfortable furnishings designed by these prominent Rotterdam architects. The subsequent renewal of their acquaintance led in any case to De Monchy asking Brinkman & Van der Vlugt to redesign the interior of Phs. van Ommeren’s Paris booking office in 1932, including its reception desk and furniture. A year later, a commission followed to design a new head office at the corner of Westerlaan and Westerkade, where the firm of Phs. van Ommeren was located. However, after the plans had reached the specifications phase in 1934, the project was cancelled, probably as a consequence of the economic crisis and the increasing threat of war.⁴

In 1933, Willem Hugo de Monchy left Van Ommeren to join the Holland America Line as director, and immediately commissioned Brinkman & Van der Vlugt to modernize the hal’s Paris booking office. According to De Monchy, this would enhance the firm’s image in Paris and promote the acquisition of passengers with a modern, opulent lifestyle.

But the real project, with which the hal wanted to compete with the great transatlantic shipping companies, was naturally the construction of its new flagship rdm 200, the later Nieuw Amsterdam.⁵ Up until then, the interiors of the hal’s passenger ships had been fitted with panelling in historic styles or, at best, were designed by art nouveau artist Lion Cachet. These ships were no longer fashionable; only the more modern ss Statendam was popular with American passengers, but a sister ship was needed to guarantee regular services.

Although Rotterdam had acquired a general reputation as a capital of modernism since the world expositions in Barcelona in 1929 and Antwerp in 1930 — above all through the stunning art-deco pavilion at Antwerp with interiors designed by a team of artists under the supervision of architect Hendrik Theodoor Wijdeveld — by 1935, the new-objective modernism of Brinkman & Van der Vlugt had become much more specifically associated with a modern lifestyle that fascinated the Rotterdam elite and other modern sophisticated potential customers of the hal.⁶

Just as had happened previously with Van Nelle and the project for Feyenoord Stadium, an orientation trip was once again embarked upon to stimulate ideas between client and architect. Round-trip passages were booked for two separate groups: Van der Vlugt and his wife made the crossing with De Monchy on the Normandië and returned on the Bremen, whilst Brinkman and other hal directors travelled in the reverse order. In retrospect, the journey was a complete disaster for the firm. Van der Vlugt was already badly affected by Hodgkin’s disease, as can be seen from the photos taken on board during the return voyage. And to top it all, whilst in America, the 33-year-old Jan Brinkman suddenly collapsed on the pavement without warning and was unable to walk: it turned out to be his first attack of multiple sclerosis, the illness from which he would ultimately die in 1949. Two days after his return to the Netherlands, Van der Vlugt died suddenly from haemorrhaging as a result of his illness, leaving the directors of the hal with an unexpected and acute problem. What should have been the inspiring beginning of an extremely challenging design commission for Brinkman and Van der Vlugt — the interior of the Nieuw Amsterdam as an embodiment of a modern, opulent lifestyle, for the showpiece of the Rotterdam passenger fleet — was not to be.

Continuing without Van der Vlugt

Without Van der Vlugt on the project, it would not be long before the commission had slipped entirely through the firm’s fingers. Having enlisted the support of the prominent Hague interior architect, J.F. Semey, who had done a great deal of work for H. Pander & Sons and with whom the firm was currently working on the construction of the Ypenburg terminal building at Rijswijk, Jan Brinkman made a proposal to the board of the hal to work together with Semey on the interior assignment. But as early as 15 May, the hal’s board notified Brinkman that Semey would not be acceptable to them as Brinkman’s right-hand man. The board opted to have H. Wijdeveld design the most important interiors for the new ship, and to entrust Semey with a number of interiors, together with N.P. de Koo, J.J.P. Oud, W. Penaat and F. Spanjaard. Large-scale works by numerous leading artists and craftsmen were integrated into these rooms, but a clear unifying architectural and artistic concept was lacking. In addition, De Monchy began to interfere personally with the designs and art works used. Architect and former Brinkman & Van der Vlugt employee Cor Engelen was also hired, and, together with Elisabeth de Boer, developed the remaining interior assignments and supervised their implementation.⁷ Later, leading architects and designers such as Willem Gispen, Gerrit Rietveld and Merkelbach & Karsten were commissioned to design several luxury huts.

On 25 June 1938, Mart Stam discussed the resulting interiors of the Nieuw Amsterdam in De 8 en opbouw, and criticized the absence of a comprehensive concept. Without any bitterness, he remarked: ‘When the news made the rounds that one of our best-known modernist architects (L.C. van der Vlugt) had been entrusted with designing the interiors of this great ship, we all hoped that a modern world would emerge, that for once an opportunity had finally been created for a modern architect to replace the stuffiness and salon-like insipidity typical of ships with a new and modern spirit. Anyone aware of the role played by Van der Vlugt in the building of the Van Nelle factory will also understand the direction in which we expected the completion of the ship to go.’8

Of particular note is the reverence with which Stam spoke about his colleague, having himself been dismissed a decade earlier from his position at Brinkman & Van der Vlugt, in connection with the question of intellectual property rights to the design for Van Nelle; the same reverence had also emerged two years earlier, in Stam’s eulogy: ‘It can be said of virtually everything that came from his hand that it ranked among the best examples of Dutch architecture. It is futile to search for tentative steps or timid, cautious attempts or clumsy drafts that try to say, in fits and starts, what later will be formulated with complete clarity –such things cannot be found in the work of Van der Vlugt.’ ⁹

Lack of Acceptance of an Architect

It must have been excruciating for Jan Brinkman, to be suddenly left to fend for himself for the second time, both professionally and artistically. Just as eleven years earlier, his principal client — then Van Nelle, now the Holland America Line — could not place its trust in him to realize the commission himself. Brinkman would never gain complete acceptance as an architect, neither by clients nor by his colleagues, as shown by the rejection of his application in 1936 for admission to the Society for the Advancement of Architecture / Association of Dutch Architects, which prompted the following defence: ‘Although I would prefer not to do so […], on this occasion I must reject the assertion that Van der Vlugt alone was the architect-aesthete and I merely the architect-engineer-structural engineer. Every plan, every facade layout, indeed every interior and implementation was discussed and determined in consultation, from start to finish, although a certain task distribution always developed by itself.¹⁰

Van der Vlugt’s contribution was sorely missed by Brinkman, although mainly in the business sphere. They had never been friends; that was clear from Brinkman’s word of remembrance in the special memorial edition of de 8 en opbouw of 16 May 1936: ‘A collaborative spirit developed between us, based on a similar approach to architectural issues in the broadest sense, which enabled that spirit to unfold fully. He did not get very involved with the production of specifications or drawings, although every task enjoyed his continual interest. As a human being, he was a man of few words — almost withdrawn. Nevertheless, there was many a shared personal moment, and looking back now, since that tragic 25th of April, the conversation, or actually, conversations that took place many years ago, when his illness first became apparent, remain the most vivid in my memory.’¹¹ It was a rather neutral account, considering the extraordinary projects realized by these two men in partnership.

In 1936, Jan Brinkman initially felt up to the task of continuing the firm’s operations despite the loss of Van der Vlugt, in contrast to the situation after the death of his father in 1925. In this effort, he could rely on the support of his loyal, dynamic and expert chef de bureau, A.J. van der Linden, affiliated with the firm of Michael Brinkman since 1920.¹² Van der Linden was an experienced functionalist designer and an extremely expert building engineer, to whom budgets, specifications, technical elaborations, as well as management, were all second nature. What he however lacked were the diplomatic and communicative skills that an architect needs, qualities that were precisely the strengths of the engaging and socially gifted Jan Brinkman. So together they formed an excellent organizational core for the firm in 1936, which they intended to utilize to provide the renowned modernist architectural practice with a fitting continuation.

What Brinkman and Van der Linden were capable of can be seen from the few projects they designed and realized together subsequent to April 1936, such as the small country house for solicitor Muntz on Texel, the clubhouse for the Anglo-Dutch Lawn Tennis Club in Museumpark, Rotterdam and the home for the Hoogendijk family in Vlaardingerambacht. This family was an old business contact of the Brinkmans, dating back to 1916-1917, when Michiel Brinkman built a warehouse for the offshore fishing company Dogger Maatschappij A. Hoogendijk Jzn. in Vlaardingen. The home which Brinkman and Van der Linden began designing in 1937 for the Hoogendijks was unusual owing to its fragmentary layout encompassing various components, some elevated, and featuring the rounded shapes for both bay window and staircase favoured by Van der Linden and the gently curved roof which also characterized Van der Vlugt’s summer house and a number of pavilions and small country houses designed by the firm during this period. In all of these works, the free, functionalist style developed by Brinkman & Van der Vlugt in the 1930s was continued, but without a clear, all-embracing vision.

A Necessary and Successful Association

Once it had become clear in 1937 that Jan Brinkman was incurably ill, he was forced to consider whether a continuation of operations with just Van der Linden as his right-hand man was a realistic path. Concluding that the existing arrangement did not provide sufficient perspective, Brinkman began searching for a new partner. The obvious step might have been to approach Willem van Tijen. But Van Tijen’s strength was above all as an engineer, so was not complementary to Brinkman’s abilities. There was, after all, a reason why Van Tijen had specifically sought collaboration with Van der Vlugt: the latter’s great architectural talents in the areas of both design and realization. The relationship between Van Tijen and Brinkman at the time would not have been so amicable either, in view of Brinkman’s earlier attempt to acquire an influential position within the Volkswoningbouw housing association behind Van Tijen’s back.

In his search for a partner with the appropriate qualities, Brinkman’s thoughts turned to Joh. H. van den Broek (1898–1978), a young architect with whom the firm had had contact on various occasions, both as partners and as competitors. Van den Broek’s level of practical craftsmanship, combined with an innovative talent for design, had given him a good position within the Rotterdam construction sector. Since establishing his own practice in 1927, Van den Broek had succeeded in employing modern architectural principles in a number of urban renewal and expansion plans, within the constraints of municipal architects Witteveen en Van der Steur’s ideal urban vision. And the fame he had attained in 1937 as designer of the Dutch Pavilion at the Paris World Exposition was exactly the boost that the weakened firm of Brinkman & Van der Vlugt needed to stimulate the acquisition of new commissions.

Brinkman invited Van den Broek to join forces with him, which was the beginning of the successful Architectenbureau Brinkman & Van den Broek, which would play a prominent role in the reconstruction of Rotterdam during and following the Second World War. The first projects realized together with Van den Broek, such as the embarkation hall commissioned by the hal for the Nieuw Amsterdam on Rotterdam’s Wilhelminakade, and the offices for Phs. Van Ommeren in Antwerp, already demonstrated how well-aligned Van den Broek was with Van der Vlugt as a pragmatic New Objective architect and how well-equipped he was to continue and breathe fresh life into this architecture with his own conceptual vision.

Due to his illness, Jan Brinkman found it increasingly necessary from 1938 onwards to withdraw from day-to-day operations, with Van den Broek gradually assuming control. Organizationally, chef de bureau Van der Linden continued to play a pivotal role for another decade, but after Van den Broek passed him over in 1948 by inviting Jaap Bakema to become his partner, he fell out with Van den Broek and left the firm. Van der Linden started his own practice in Elspeet in the Veluwe region, where his design for the Keuchenius School bears witness to his abilities. Following Van der Linden’s departure from the firm, Van den Broek began his partnership with up-and-coming talent Bakema; in 1951, the firm’s name changed to Van den Broek & Bakema Architecten.

Van der Vlugt summer house, Atjehweg, Noordwijk, photographed by J.B. van Loghem on 2 May 1936:

Northwest side, with skylight and protruding shower stall

Southeast side, with entrance via terrace

West corner with livingroom jutting over the top of the dune

Holland America Line booking office, Paris 1933

Paris booking office of shipping company, Phs. van Ommeren 1932

Leen van der Vlugt at a dinner during his trip to America spring 1936

Captain Ziegenbein’s invitations to Mr and Mrs Van der Vlugt for cocktails on the ss Bremen during the return voyage, 6 April 1936

Hugo de Monchy and Jan Brinkman, posing on board the ss Normandië, April 1936

Memorial issue De 8 en Opbouw, dedicated to Leen van der Vlugt, 16 mei 1936

The Dutch pavilion at the World Exhibition at Paris in 1937, designed by Joh. Van den Broek, with the telephone box by Brinkman & Van der Vlugt in the foreground, right

Embarkation room and New York Shed of the Holland America Line on the Wilhelminakade, Rotterdam, designed by Brinkman & Van den Broek entrance side 1938

Interior of the departure hall the Holland America Line, Wilhelminakade, Rotterdam 1938

Offices of the Phs. van Ommeren Shipping Company at Antwerpen, designed by Brinkman & Van den Broek, street side with steel curtain wall 1938

Design sketch by Brinkman & Van der Vlugt for the new Rotterdam Diergaarde at the Blijdorp site 21 July 1937

Hoogendijk house at Vlaardinger Ambacht, Brinkman & Van der Vlugt 1937–1938

East side 1938

Northwest side 1938

Southwest side 1938

J.B. van Loghem, ‘Bij zijn laatste werk,’ in: De 8 en opbouw, Vol. 17, No. 10, p. 12, 16 May 1936.

Interview given to Jeroen Geurst and the author by J. Vermaas-Middelburg, widow of Leen van der Vlugt, 8 December 1982. Following quotation: idem.

Van der Vlugt already knew him from when he had been a member of the New Rotterdam association, on whose executive committee De Monchy had sat in 1924, during the period when Van der Vlugt was active in the urban committee and presented his Plan for Het Land van Hoboken. So both men were active as advocates of a new, modern Rotterdam.

Project No. 261, offices for Phs. Van Ommeren, was commissioned in early 1933 and reached the specifications phase in February 1934, but was never realized. Following the Second World War, the new office building for Van Ommeren would be built at this location, after a design by Dirk Roosenburg.

See: J.G. van Gelder, ‘ss Nieuw Amsterdam, 1938, Inleiding’ in: Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift, 48 (1938) pp. 301–310, as quoted by Marlite Halbertsma in: Interbellum Rotterdam, kunst en cultuur 1918-1940, Rotterdam 2001.

In 1933, the hal was only just saved from bankruptcy by Willem van der Vorm and was in desperate need of innovation and modernization; the aim was to acquire a larger market share, especially in the field of transatlantic passenger travel, in order to become profit-making. For a detailed discussion of the Nieuw Amsterdam and the relevant Rotterdam artists, see: Marlite Halbertsma, ‘Retourtje Blijdorp via Antwerpen en New York, Rotterdam op reis,’ in: Marlite Halbertsma, Patricia van Ulzen, Interbellum Rotterdam, Kunst en cultuur 1918-1949, Rotterdam 2001, especially pp. 224–234.

Cor Engelen and Elisabeth de Boer also had an affair (statement by H. Kammer to the author), followed by the divorce of Hugo de Monchy and Elisabeth de Boer on 20 July 1937 (see: Biografisch Woordenboek van Nederland Part 2, p. 395). This will certainly have contributed to the absence of consistency and unity in the resulting interior of the Nieuw Amsterdam. It also explains De Monchy’s intensified efforts with regard to completing the ship’s interior.

Mart Stam, ‘Het Passagiersschip de Nieuw Amsterdam,’ in: De 8 en opbouw, Vol. 9, 12/13, 25 June 1938, pp. 119–128.

See: Mart Stam, in: De 8 en opbouw, Vol. 7, No. 10, 16 May 1936, p. 113.

As quoted from p. 114 f. of: Ids Haagsma and Hilde de Haan, ‘De architectuur van het Stadion Feijenoord,’ in: Melchior de Wolff (ed.), Stadion Feijenoord Het origineel 1937-1997, Rotterdam 1997, pp. 71–161.

See: de 8 en Opbouw, Vol. 7, No. 10, 16 May 1936, p. 109.

Quoted from an interview given by Swaneveld and Goslinga to Jeroen Geurst and the author at Rotterdam (Oostzeedijk), on 24 January 1983.

1940

Rubble being dumped on the Dijkzigt site, May 1940

‘The most characteristic feature of the city centre was formed by the harbours: the old city was the city of the old docks. The harbours are still there, as is the network of streets, alleys and squares. It was a good decision by architect W.G. Witteveen, in charge of planning the reconstruction of Rotterdam’s centre, to connect, for the most part, what remains of that centre to the network of harbours and streets – albeit with those far-reaching modifications that, in connection with modern urban traffic, and for the sake of proper housing, have long been considered indispensible, but which prior to the catastrophe of last May had always been set aside as practically out of the question […].’

(‘Rotterdam en hoe het bouwde’ [Rotterdam and how it built], second edition, 1941)

Epilogue

End of the Pre-War City Ideal: A Telephone Box on the Lijnbaan

Brinkman & Van der Vlugt’s plans for the city on the Maas, and the mark they made on it, conjure up the vision of a modern city with the allure of the International Style. Despite the radical character of their architecture, their oeuvre nevertheless does not clash with the architecture of other metropolitan buildings that led to the modern urban landscape of Rotterdam under Witteveen’s leadership, such as the offices of Gemeentelijk Energie Bedrijf (= municipal energy company) by Witteveen and Poot, the Margarine Unie and haka buildings, both by Mertens, the Bijenkorf by Dudok and the Stock Exchange by Staal.

Kees van der Leeuw, having returned to Rotterdam, was once again a determining influence on the development of the firm (by now Brinkman & Van den Broek). In fact, Van der Leeuw was for decades the great patron of the architectural dynasty of Brinkman, Brinkman & Van der Vlugt and Brinkman & Van den Broek. Only his later involvement in the city’s post-war reconstruction would be even more significant. Having returned to the Netherlands in 1939, following years of absence due to his psychiatry studies in Vienna, Van der Leeuw commissioned the firm to modify and furnish the penthouse in Van den Broek’s residential tower on Ungerplein for his own use. He then became involved with several of the firm’s new projects and initiatives. During the Second World War, Van der Leeuw provided temporary accommodation for the firm’s offices in the tennis pavilion at the Van Nelle site, when they were forced to leave their premises on the Westerkade, next door to where the ss had its headquarters.

Following the bombardment of Rotterdam, Witteveen continued to apply his ideal urban vision to plans for the reconstruction of the city centre from May 1940 onwards. However, in 1944, as a delegate of the national government, Kees van der Leeuw played a decisive role in Witteveen’s departure from his post as city architect of Rotterdam.¹ An innovation of his successor, Cornelis van Traa, was to separate architecture from urban design in the Basic Plan for Reconstruction. The organization of urban design had by this time become so institutionalized within the municipal government that it was no longer possible for even a citizens’ initiative such as New Rotterdam — based on the efforts of Karel van der Mandele, August Plate and other prominent figures — to get a foot in the door. And as a result, little remained of the pre-war city ideal after 1945.

Van Traa’s modern approach under the Basic Plan for Reconstruction, featuring a functional separation between architecture and urban design, was born of deliberations carried on under the dome of the tea room at Van Nelle by Kees van der Leeuw and others whilst the war was still raging, and represented a combination of ciam ideology combined with American architecture and planning practices. This new, visually poor brand of urban-design planning that modern architects such as Joh. van den Broek had in mind from 1945 onwards, would make Rotterdam’s post-war urban landscape possible. Demolishing the remnants of Dudok’s Bijenkorf for the benefit of the Window on the River — an unobstructed view from the Coolsingel to the Maas, where oceangoing ships could still be seen — marked a definitive departure from the pre-war modernist city ideal. During the reconstruction period, Van den Broek and Bakema would feel entirely at home in this new approach to planning, and made a substantial contribution to the modern post-war cityscape of Rotterdam, with their design for the Lijnbaan shopping street and related department store designs for Ter Meulen, De Klerk, Galeries Modernes and Huf.

In 1947, Kees van der Leeuw was instrumental in Van den Broek taking up a post as professor at the tu Delft, to form a modernist counter-balance to the dominant influence of the traditional-objective Delft School of Granpré Molière. As a result, the new-objective and traditional-objective camps, who had still wished to collaborate on shaping the new Rotterdam in the 1920s, had become one another’s diametric opposites in both theory and practice by the time of the reconstruction period, an opposition that would continue to dominate post-war architecture in the Netherlands for decades.² What remained of Van der Vlugt’s pre-war modernist city ideal was little more than ‘a phone box on the Lijnbaan.’³

A telephone box on the De Lijnbaan shopping street, Rotterdam, second half of the 1950s

Exhibition ‘L.C. van der Vlugt, architect 1894-1936’ held at the offices of Van den Broek en Bakema, Posthoornstraat 12, Rotterdam, spring 1983

See: E. Roelofsz, De frustratie van een droom. De wederopbouw van de in mei 1940 verwoeste delen van de binnenstad, Kralingen en het Noordereiland van Rotterdam, 1940–1950, Rotterdam 1989.

Bakema began his 1968 pamphlet on Van der Vlugt as follows: ‘The modernist movement in Dutch architecture can be analysed and specified with the help of names, data and actions: […]’ Following an extremely simplistic summary, he asserts: ‘The period in which a great reconstruction programme was imperative for the Netherlands saw the beginning of difficult times for the modernist movement. From 1924, the architecture department of the tu Delft was influenced by lectures in which the possibilities offered by the modernist movement were systematically rejected.’ This does not concern Van der Vlugt, but rather, the ideological struggle against Granpré Molière and the Delft School, begun by Van den Broek and Van Eesteren after they joined the staff of tu Delft in 1947, for whom it was imperative to settle scores with the traditional tendencies in Dutch architecture.

The title of the exhibition and related publication on the occasion of the transfer of the archive containing the drawings of Van den Broek and Bakema to the Netherlands Architecture Institute. See: Jean Paul Baeten, Een telefooncel op de Lijnbaan, de traditie van een architectenbureau, M. Brinkman, Brinkman en Van der Vlugt, Van den Broek en Bakema, Rotterdam 1995.

Acknowledgements

In 1982, in connection with their preparations for an exhibition on the work of Leen van der Vlugt, Jenny Middelburg shared her recollections of life with her first husband with Jeroen Geurst and the author. The tragic quality of her words, which would also inform this book, is encapsulated in the following quotation:

Then, in 1936, we journeyed to America and stayed there for about two months. There was a company that wanted to move its operations to America, as it was already clear what was where everything was going to happen. [war threat jm] You would have thought that everything there would be extremely modern, but that was far from the case. He was immediately in demand; ‘This is the country for you,’ they said to him, but he wasn’t interested — and neither was I.He was invited to work in Russia, as well — this occurred quite frequently, in fact — but that didn’t interest him in the least. They did their best to make it as attractive as possible: I could go too, and it would all be marvellous, but he said: ‘If we go there, we’ll never get out again!’ So we came back. And two days later, he was dead. Suddenly, there was blood everywhere.[[1]]

Following in the pioneering footsteps of Jaap Bakema, with his modest monograph for the series, ‘Beeldende Kunst en Bouwkunst in Nederland’ (= visual art and architecture in the Netherlands) (1968),² the architectural firm of Van den Broek en Bakema also mounted their 1983 exhibition, L.C. van der Vlugt, architect (1894–1936),[[3]] as a homage to their creative predecessor. In turn, while preparing this book, we spent a year poring over what remained of the archives of the firm of J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt (1925–1936), preserved at the offices of Van den Broek en Bakema at Posthoornstraat 12, Rotterdam.⁴ We also hoped, on the basis of interviews with Van der Vlugt’s widow and other contemporaries, to be able to fill in the many lacunae and ‘missing links’ in the tenuous picture that had come down to us of this firm, which had become so famous through its Van Nelle factory, but whose story was already threatening to fade into oblivion.⁵

At that time, our research was still primarily focused on Leen van der Vlugt himself, as it was he who, according to the received wisdom at Van den Broek en Bakema, had largely been responsible for the architectural achievements of the firm of J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt, with less credit going to Jan Brinkman (1902–1949). Having inherited the firm from his father, Michiel Brinkman (1873–1925) in April 1925, Jan Brinkman entered into his partnership with Leen van der Vlugt both out of necessity and under pressure from his mother and Kees van der Leeuw. We wanted to know what effect this all had on daily operations at the firm, who played a leading role, whether or not Mart Stam was highly influential, what Van der Vlugt was like as a person and with whom he was in contact.

However, after much research it appeared that the quantity of information that had come down to us concerning the lives of Michiel Brinkman, Jan Brinkman and Leen van der Vlugt was not sufficient to justify making them the prime focus of a book. As a result, it was the firm’s oeuvre which became the focus, within the context of Rotterdam’s process of self-regeneration, viewed from the perspective of urban design in Rotterdam between the wars, and as it related to the process of radicalization in international modern architecture from 1928 onwards. For it gradually became clear that there had been an excess of ideologically motivated historiographical speculation about Brinkman & Van der Vlugt, which had failed to do justice to the qualities of the oeuvre itself. As a case in point, whilst the theosophical theme with regard to both client Van der Leeuw and the Brinkman family itself offers rich possibilities for speculation and interpretation as it relates to the work of Brinkman & Van der Vlugt, it is nevertheless better avoided, in the author’s view. A further significant aspect is that many of the firm’s projects do not automatically fit accepted conceptions of the International Style. Ultimately, the best approach appeared to be to consider the oeuvre in as objective and factual a light as possible within the context of Rotterdam, and wherever possible to describe it based on primary sources.

In the past few decades, much new information concerning Rotterdam’s urban development during the Interbellum has come to light through the publication of dissertations and comprehensive studies.⁶ The knowledge obtained provides an extremely useful backdrop against which to place the work of Brinkman & Van der Vlugt. The modernist urban ideal which inspired Interbellum urban design, and with whose help influential citizens of Rotterdam hoped to transform their historic town into a truly modern, dynamic city of commerce (under the supervision of urban designer/planner W.G. Witteveen), appears to be the most suitable frame of reference for improving and widening our knowledge and understanding of this oeuvre. By attempting to shed new light on the architectural practice of Brinkman and Van der Vlugt, it is the author’s hope to do some degree of justice to their trail-blazing work, which stands as an example par excellence of objective architecture in international style, created in the spirit of the gradual attainment of that transformative goal.

From 1981 onwards, the firm of Van den Broek en Bakema (now Broekbakema), have been actively involved in promoting research into the work of their predecessors. I would like to take this opportunity to acknowledge my deep appreciation to the firm’s executive board, in particular Hans Boot and Meindert Booij, for their support for this project. In addition, many thanks go to Leen van der Vlugt’s daughter, Joke Ebeling-Laming-Van der Vlugt, and Jan Brinkman’s daughter, Johanna Hoogenraad-Brinkman, for the background information concerning their families which they generously provided.

In 1995, the research project, ‘The architecture of Brinkman & Van der Vlugt viewed from an aesthetic standpoint / Phase 1: the villas,’ was awarded financial support by the Netherlands Architecture Fund, Rotterdam, and the Fund for Visual Arts, Design and Architecture, Amsterdam. Under the chairmanship of Meindert Booij, and with Gert Jan Woudenberg as secretary and John den Broeder as treasurer, the Stichting De Stenen Tafel, architectuur en historie (= the Stone Tablet architecture and history foundation), was created for the purpose of raising the funds required for the project, which also benefited from the foundation’s generous patience and unceasing faith. In addition to raising the money needed for the research, the foundation subsequently also ensured the availability of sufficient funds for making this publication possible. In this regard, I wish to express my deep thanks both to the foundation itself and the relevant sponsors. In connection with the research, I was graciously provided with accommodation at the nai study centre in Rotterdam; in conducting my research there, I enjoyed the generous help of Jean Paul Baeten, Marianne Kok, Martijn Vos — all under the leadership of Mariet Willinge — and more recently, from Behrang Mousavi and staff, in particular Alfred Marks and Hetty Berends. Information concerning Van Nelle and the Van der Leeuw family was primarily obtained from the historical archives of The Heirs of the Widow of J. van Nelle, Coffee, Tea and Tobacco, maintained first by Ton van Lint, and subsequently by Bart Langhorst, and now preserved at the Municipal Archive of Rotterdam.

Through all the years spent on research and component publications, I benefited from the special support and encouragement I received from my wife, Elly Adriaansz, a researcher and author in her own right. In the initial years, I was also fortunate in being able to draw upon the knowledge of Otakar Máčel, who graciously enabled me to use the facilities of the history team at the History, Theory and Media department of the Faculty of Architecture, tu Delft. By sharing their insights with me as experts on the life and work of Mart Stam, Gerrit Oorthuys and Werner Möller, they contributed substantially to my understanding of their contribution whilst on the staff of Brinkman & Van der Vlugt. The project also benefited from a comparison of notes with Jeroen Schilt on the collaboration between Van Tijen and the firm of Brinkman & Van der Vlugt.

In connection with redrawing and analysing the projects of Brinkman & Van der Vlugt, I was fortunate in having the enthusiastic and dedicated cooperation of Willem van der Bas. In this regard, my thanks also go to Marie Hélène Canakis, Roland Hoekstra, Stefania Martinelli and Wilfried van Winden. Through their intensive efforts in restoring works by Brinkman and Brinkman & Van der Vlugt, a number of staff at Molenaar & Van Winden (now Molenaar & Co) made important contributions, in particular Lisette Kappers, who carried out archival, colour and material research, and Willem van der Bas, Siem Goede and Willem Jan Paijmans in their capacity as project architects for various restorations. Karin Onderdelinden carried out scanning and photographic work in preparing this book.

Last but not least: I would never have reached the stage of writing and putting together this book without the stimulating and professional advice of Matthijs Dicke (Stad & Bedrijf), who was also responsible for editing the work’s content. In Marcel Witvoet of nai010 publishers, we together found an inspired and enthusiastic publisher who consistently — and optimistically — kept the intricate process of producing this book on course. Han van der Horst contributed constructive commentary that strengthened my self-confidence as a writer. Jannes Linders produced a report especially for the book on the relevant works as of 2012, whilst Ad van der Kouwe (Manifesta) succeeded in conceiving a design for the book with the elegance and modern sumptuousness that also characterize the works of Brinkman & Van der Vlugt.

Through the years, work on the book benefited from the help of many in connection with collecting data and achieving the most complete reconstruction possible of the history of the firm of Brinkman & Van der Vlugt. Without mentioning them individually, I should like to express my deep appreciation for their help and support. I dedicate this book to Pieter Singelenberg, who urged me in 1985 to become an architect above all else, and at the same time encouraged me not to give up my research on Brinkman & Van der Vlugt. I also dedicate it to Greta Beins and Dirk den Hertog, who, as lovers of architecture, bought ‘a Brinkman & Van der Vlugt’ in 1987 — the De Bruyn House in Schiedam — and in turn entrusted me, then a young architect and prospective author on the subject of Brinkman en Van der Vlugt, with the restoration of their house, and consequently getting my career as an architect involved with restoring recent monuments off to a unique start.

Joris Molenaar, Rotterdam 2012

From an interview given to J. Geurst and J. Molenaar by Leen van der Vlugt’s widow, Mrs J. Vermaas-Middelburg, in the Parkflat, Rotterdam, on 8 December 1982. Van der Vlugt died on 25 April 1936 of acute haemorrhaging due to Hodgkin’s disease (cancer of the lymph nodes), from which he had long been suffering.

J.B. Bakema, with contributions by Dr C.H. van der Leeuw, Mart Stam and Le Corbusier, ‘L.C. van der Vlugt,’ in the series, ‘Beeldende Kunst en Bouwkunst in Nederland’ (= visual art and architecture in the Netherlands), Amsterdam, 1968.

The exhibition was held at the offices of Van den Broek en Bakema, Posthoornstraat 12, Rotterdam, from 28 April to 24 June 1983. It was organized again, in modified form, on two subsequent occasions: at the offices of consumers’ organization Stichting Wonen (Leidsestraat, Amsterdam), and at the Rotterdam Art Foundation, located in the city’s former main library. A catalogue was issued in connection with the exhibition: J. Geurst and J. Molenaar, ‘L.C. van der Vlugt, architect 1894-1936,’ Delft 1983, reprinted 1984.

On 28 August 1995, architecture firm Van den Broek en Bakema officially presented these archives to the Netherlands Architecture Institute / nai, Rotterdam, where they are maintained under the code ‘brox archief.’ The same occasion saw the publication of the small volume: Jean Paul Baeten, ‘Een telefooncel op de Lijnbaan. De traditie van een architectenbureau, M. Brinkman, Brinkman en Van der Vlugt,’ Van den Broek en Bakema, Rotterdam 1995.

In addition to J. Vermaas-Middelburg, Leen van der Vlugt’s widow, the following people were also consulted as historical witnesses concerning Van der Vlugt and the firm: C. van Eesteren, Amsterdam; S.T. Goslinga, Schiedam; J. Kamman, Woudrichem; H. Kammer, Berkenwoude; A.J. van der Linden, Elspeet; S. Snouckaert Van Schauburg-Van der Leeuw, Rockanje; F. Swaneveld, Rotterdam; A.E. van der Vlugt, The Hague.

Initiated in the context of Rotterdam Cultural Capital 2001, the Interbellum Project (1997–2001) at Rotterdam’s Erasmus University under the inspiring leadership of Marlite Halbertsma, resulted in an exhibition and the accompanying catalogue, ‘Interbellum Rotterdam, Kunst en Cultuur 1918-1940,’ Rotterdam 2001. Subsequently, dissertations were also published concerning W.G. Witteveen, P. Verhagen, C. Van Eesteren and ciam; see bibliography.

Projects

| 1925
0001 | Van Nelle Co., Van Nelle, tobacco factory, Rotterdam
0001a | Van Nelle Co., Tea room, Rotterdam
0002 | Van Nelle Co., Site hut, Rotterdam
0003 | Van Nelle Co., Increasing site elevation, Rotterdam
0004 | Van Nelle Co., Sport site, Rotterdam
0005 | Van Nelle Co., Overall plan, Rotterdam
0006 | Van Nelle Co., Aalmarkt branch, Leiden
0007 | M.A.G. van der Leeuw, House, Westzeedijk 112, Rotterdam
0008 | W. Witte, Shop, Hoogstraat, Rotterdam
0009 | P.A. Hammes Co., Renovation of buildings, Hang, Rotterdam
0010 | J.H. Bouwman, Tasks in connection with house, Grindweg,
0011 | P.C. Meuleman Foundation, Assembly hall for Theosophical Assoc., Tolstraat 154, Amsterdam
0012 | Mrs M. van Eeghen, Country house, Naarden
0013 | St Michael Foundation, Church, Naarden
0013a | St Michael Foundation, Montessori school, Naarden
0014 | Eerde Trust / Order of the Star, Star Camp, 1926, Ommen

| 1926
0015 | Eerde Trust / Order of the Star, Star Camp, 1927, Ommen
0016 | Municipality of Rotterdam, Development, Mathenesserweg 18 through 53, Rotterdam
0017 | Municipality of Rotterdam, Transformer kiosk and flower stall, Rotterdam
0018 | C.M. van Sillevoldt & Co., Boiler house, Brielselaan, Rotterdam
0019 | C.M. van Sillevoldt & Co., Factory, Brielselaan, rice-husking mill, Rotterdam
0020 | Eerde Trust, Renovation of Eerde Castle and outbuildings, Ommen
0021 | Van Nelle Co., Van Nelle boiler house, Rotterdam
0022 | Eerde Trust / Order of the Star, Transformer kiosks, Ommen
0023 | Van Nelle Co., Football pavilion, Rotterdam
0024 | C.M. van Sillevoldt & Co., Honingerdijk, Rotterdam
0025 | Hoek van Holland Co., Reinforcement, Cell 23
0026 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, Utrecht
0027 | Van Nelle Co., Sewerage for site at Delfshavense Schie, Rotterdam
0028 | W. van den Berg, Renovation of house, Essenlaan 46, Kralingen, Rotterdam
0029 | ‘Nebonas’, Housing near the Katendrechtse Lagendijk, Rotterdam
0030 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, Arnhem

| 1927
0031 | St Alban Foundation, 2 villas, Riotzangerlaan, The Hague
0032 | Coop Housing Association, Housing, Groene Hilledijk (for municipal-government personnel), Rotterdam
0033 | C.H. van der Leeuw, House, Heemraadssingel, Rotterdam
0034 | Eerde Trust / Order of the Star, Forester’s flat, Ommen
0035 | A.H. Canters, Renovation of house, Nieuwe Parklaan 25, The Hague
0036 | Kronenberg, Modifications to corridor, ground fl., house, Hoflaan 104, Rotterdam
0037 | Hoek van Holland Co., Cold store and fender walls, Hoek van Holland
0038 | Eerde Trust / Order of the Star, Little summer house, Star Camp, Ommen
0039 | Van Nelle Co., Roads, Van Nelle, Rotterdam
0040 | Heldring & Pierson, Facade, bank building, The Hague
0041 | C.J. van Dusseldorp, Renovation of garage, Nieuwe Parklaan 2, The Hague
0042 | P.C.Meuleman Stichting, Administration building, Theosophical Assoc., Tolstraat 154, Amsterdam
0043 | C.H. van der Leeuw, House, tennis pavilion and boathouse, Kralingse Plaslaan, Rotterdam
0044 | Eerde Trust / Order of the Star, P.O., enl. with: admin. bldg., secret., press bldg., 6 kitchens, sleep fac., Ommen
0045 | De Maas Grain Silo Co., Silo, Maashaven, Rotterdam
0046 | Heldring & Pierson, Bank bldg., Coolsingel, corner Boymanstraat, Rotterdam
0047 | Van Nelle Co., Garage, Delfshavense Schie, Rotterdam
0048 | P.C. Meuleman Foundation, Renovation of wooden assembly hall, Tolstraat 154, Amsterdam
0049 | Van Nelle Co., Van Nelle, tennis pavilion, Delfshavensche Schie, Rotterdam
0050 | Netherlands Warehouse Co., Eersteling, renovation of roofing,
0051 | M.A.G. van der Leeuw, Enlargement of garage, Westzeedijk, Rotterdam
0052 | St Alban Foundation, 2 buildings on Sijzenlaan, The Hague
0053 | De Maas Flour mills, Iron silo for fodder, Koudijs, Rotterdam
| 1928
0054 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, The Hague
0055 | Van Nelle Co., Van Nelle, tea factory and coffee-roasting factory,
0056 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, ‘s-Hertogenbosch
0057 | Abr. van Stolk & Son, Houses and offices,
0058 | Mrs A. van der Leeuw, Renovation of townhouse, The Hague
0059 | Eerde Trust / Order of the Star, Farmhouse, Ommen
0060 | Klok & Van Diggele, Facade designs, Willem Buytewechstraat, Rotterdam
0061 | Eerde Trust / Order of the Star, Star Camp, 1928, Ommen
0062 | F.W. Braat Metal Working Co., Shed, Delft
0063 | C.M. van Sillevoldt & Co., Repairs to scaffolding, Maashaven, Rotterdam
0064 | Eerde Trust / Order of the Star, Renovations to open area and block signal box, Ommen
0065 | Netherlands Warehouse Co., Office building, de Boompjes, Rotterdam
0066 | Van Nelle Co., Van Nelle, office bldg., Delfshavense Schie, Rotterdam
0067 | Eerde Trust / Order of the Star, Renovation of basement, Eerde Castle, Ommen
0068 | Van Nelle Co., Van Nelle coffee and tea factory, Rotterdam
0069 | Eerde Trust / Order of the Star, Renovation of castle annex, Ommen
0070 | Veldwijk Co., Plan for cinema, Groene Hilledijk, Rotterdam
0071 | F.W. Braat Metal Working Co., Renovation of entrance, incl. porter’s lodge, Delft
0072 | Eerde Trust / Order of the Star, Renovations to garage, Ommen
0073 | Intl. Credit and Trade Association of Rotterdam, Enlargement of offices, Wijnhaven, Rotterdam
0074 | A. de Hoop & Co., Electricians, Renovations, Vasteland 4, Rotterdam
0075 | Maasoord Psychiatric Hospital, Hall, Poortugaal
0076 | Eerde Trust / Order of the Star, Labourers’ flats, Ommen
0077 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, Breda
0078 | R. Mees & Sons, Bank building facade, Beursplein, Rotterdam
0079 | Volksuniversiteit and Kunstkring artists’ society, Volksuniversiteit and Kunstkring, Dijkzicht site, Rotterdam
0080 | Th.G.H. Stibbe, Garage & gardeners’ flats at ’s- Gravenweg
0081 | Niehuis & Van den Berg, ship-repairing yard, Crane track,
0082 | F.W.C. Blom, Modification of entrance hall of house, Rotterdam
0083 | ‘Nebonas’, Housing, Kreekweg
0084 | De Maas Flour MIlls, Enlargement of silo building and cleansing building, Rotterdam
0085 | F.W. Braat Metal Working Co., Renovation of factory, Delft
0086 | Van Nelle Co., Main lookout, bicycle storage place, site entrance, Rotterdam
0087 | Van Nelle Co., Van Nelle, canteen, Rotterdam
0088 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, Dordrecht

| 1929
0089 | Rotterdam Public Housing Association, Housing, Schiedam
0090 | Shipping Association South, Office for contracting dock labourers, Rotterdam
0090a | Shipping Association South, A. Plate, Modification of conference room, P. de Hoochweg, Rotterdam
0091 | Dogger Herring-Trading Co., Vlaardingen, Enlargement,
0092 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, Amsterdam
0093 | A.H. Sonneveld, House, Jongkindstraat, Rotterdam
0094 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, Groningen
0095 | Eerde Trust / Order of the Star, Star Camp, 1929, Ommen
0096 | Van Nelle Co., Van Nelle, central dispatching facility (Schie Building), Rotterdam
0097 | J.H. van Vliet, Bakery, Schiekade, Molenwaterweg, Rotterdam
0098 | C.H. van der Leeuw, Summer house, Star Camp, Ommen
0099 | Housewives’ Association, Exhibition, Grote Markt,
0100 | Van Nelle Co., Shed for the factories, Rotterdam
0101 | Cornelder’s Shipping Co., Shed, Maashaven, Rotterdam
0102 | De Maas Flour mills, Enlargement of offices and factories, Brielselaan, Rotterdam
0103 | Ardath Tobacco Co. Ltd, Cigarette factory, Spuiweg, Dordrecht
0104 | Van Nelle Co., Van Nelle, depot, Hilledijk 204, Rotterdam
0105 | Niehuis & Van den Berg, ship-repairing yard, Workplace, Waaldijk, Rotterdam,
0106 | M. de Bruyn, House, A. Prinslaan, Schiedam
0107 | Hotel building, Rotterdam
0108 | Catz, House, Rotterdam

| 1930
0109 | De Maas Flour mills, Renovation of overheater, Rotterdam
0110 | Abr. van Stolk & Son, Office building, Rotterdam
0111 | W.J. van Alphen, House, Parkstraat 8, Rotterdam
0112 | Van Nelle Co., Van Nelle, enlargement of tabacco cutting facility, Rotterdam
0113 | R. Mees & Sons, Bank branch, ‘s-Gravendijkwal, Rotterdam
0114 | Grain Traders’ Commission, Grain house, Rotterdam
0115 | M.A.G. van der Leeuw, 1st enlargement of temporary house, Rockanje
0116 | H. Th. ‘s Jacob, Staverden, Country estate and cottage, Staverden
0117 | Eerde Trust / Order of the Star, Enlargement of small summer house, Besthmerberg, Ommen
0118 | H. Th. ‘s Jacob, Columbarium, Staverden
0119 | H. Th. ‘s Jacob, Staverden, Dormer, Staverden
0120 | M.A.G. van der Leeuw, House, Rockanje
0121 | De Beer, House, Overschie, Rotterdam
0122 | Van Nelle Co., Van Nelle, depot, Eindhoven
0123 | Van Nelle Co., Van Nelle, depot, Nijmegen
0124 | Van Nelle Co., Porter’s lodge, storehouse and lumber shed,
0125 | Captain Alfred Scheider, Circus tent
0126 | F.W. Braat Metal Working Co., Enlargement of window frame factory, Delft
0127 | Jacob Mees, House, Westzeedijk, Rotterdam
0128 | Gips, Cottage, Wassenaar
0129 | Dr S.J.R. de Monchy, Alterations to rooms, house, Schiedamsesingel, Rotterdam
0130 | Van Nelle Co., Van Nelle, depot, Leuvehaven, Rotterdam
0131 | M.A.G. van der Leeuw, Hangar, Rockanje
0132 | M.A.G. van der Leeuw, 2nd enlargement of small temporary houses, Rockanje
0133 | Project, Romania
0134 | De Maas Flour mills, Enlargement of grain silo, Rotterdam
0135 | Van Nelle Co., Van Nelle, enlargement of switching room, boiler house, Rotterdam
0136 | Intl. Credit and Trade Association of Rotterdam, Ventilation shaft, Rotterdam
0137 | Van Nelle Co., Warehouses, Delfshavense Schie, Rotterdam
0138 | De Maas Grain Silo Co., Offices with 2 upper-floor apartments, Maashaven, Rotterdam

| 1931
0139 | Committee for the Provision of Concert and Lecture Halls, Concert hall, Rotterdam
0140 | Children’s hospital,
0141 | L. van Stolk, 1st enlargement of house, Abraham van Stolkweg, Rotterdam
0142 | J. Bienfait, Linen room in house, Amsterdam
0143 | Baart de la Faille, Study in house, Bloemendaal, Bloemendaal
0144 | Firm items, various projects and competitions,
0144a | Firm history (time-line),
0144v | Firm items, various projects and competitions (cont’d)
0145 | J.J. van der Leeuw, House, Bussum
0146 | Van Nelle Co., Van Nelle, central storehouse and printing shop,
0147 | Dr P. Persant Snoep, Various tasks, country house (De Woudduif),
0148 | Van Nelle Co., Appraisals for pension fund,
0149 | De Maas Flour mills, Adding upper storey to water purification shed for director’s office, Rotterdam
0150 | De Maas Flour mills, Enlargement of laboratory, Rotterdam
0151 | De Maas Flour mills, Office building, canteen, changing room, bicycle storage place, Rotterdam
0152 | Exhibition details, Paris
0153 | J. Dutilh, Renovation of house, Schiedamsesingel 120, Rotterdam
0154 | R. Mees & Sons, Renovation of bank building, The Hague
0155 | Mrs A. van der Leeuw, Boudoir in house, Van Lennepweg, The Hague
0156 | Klok & v. Diggele/v.d. Bos/Poot & Dukel/Roos & Sinke/Gaag & Kap, Development, Willem Buytewechstraat, Rotterdam
0157 | De Maas Grain Silo Co., Drying house, Rotterdam
0158 | Various plans for Dijkzicht, Rotterdam
0159 | Ooms, Flat, Blijdorp, Rotterdam
0160 | J. van Beek, House Jongkindstraat, Rotterdam
0161 | Niehuis & Van den Berg, Renovation of timbering, Middenkous, Rotterdam
0162 | De Maas Flour mills, Lantern for existing office, Rotterdam
0163 | Van Stolk Foundation, House, Jongkindstraat, Rotterdam
0164 | Niehuis & Van den Berg, Compressor cabin,
0165 | R. Mees & Sons, Room interior for Jac. Mees, Beursplein, Rotterdam
0166 | Van Nelle Co., Van Nelle, hoisting installation at branch, Groningen
0167 | Balke & Leemhuis, Plan for flat, Blijdorp, Rotterdam
0168 | De Maas Royal Sailing & Rowing Assoc., Fireplace and sofa in clubhouse, Rotterdam
0169 | De Maas Grain Silo Co., Converting office into canteen, Rotterdam
0170 | ptt, Telephone boxes
0171 | Dogger Herring-Trading Co., Vlaardingen, Rope attic, cooperage, Vlaardingen
0172 | W.C. Bolle, Interior alterations, Vijverlaan 71, Rotterdam
0173 | Deaconesses’ Hospital, Overall plan for enlargement of Deaconesses’ House, Rotterdam
0173a | Deaconesses’ Hospital, Existing Deaconesses’ House, Rotterdam
0173b | Deaconesses’ Hospital, Administration building, Deaconesses’ House, Rotterdam
0173c | Deaconesses’ Hospital, Nurses’ House, Rotterdam
0173d | Deaconesses’ Hospital, New wing for patients, Rotterdam
0173e | Deaconesses’ Hospital, Outpatients’ clinic and Zander Institute, Rotterdam
0174 | Veldwijk Co., Renovation, Groene Hilledijk and Hillevliet, Rotterdam
0175 | D. H.J. Boevé, House, Mathenesserlaan, Rotterdam
0176 | Van Nelle Co., Van Nelle, repairs to concrete road, Rotterdam
0177 | Bormido Co., Inspection of houses, Dordtsestraatweg,
0178 | German Construction Exhibition, Berlin, Berlin
0179 | 2nd Intl. Hygiene Exhibition, Dresden, 1931 Dresden
0180 | Van Nelle Co., Van Nelle, paint work, E. side of boiler house (grey), Rotterdam
0181 | Van Nelle Co., Van Nelle, repairs to leaks in office, Rotterdam
0182 | Van Nelle Co., Van Nelle, sport building with terracing, Delfshavense Schie, Rotterdam
0183 | De Maas Flour mills, Modification of c. heating flue at offices, Brielselaan, Rotterdam
0184 | Poot & Dukel, Modification of houses, Willem Buytewechstraat, Rotterdam
0185 | De Maas Flour mills, Facade 1: 200 for cliché, Rotterdam
0186 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, installation of c. heating; appurtenant tasks, Arnhem
0187 | H. Butzer Concrete and Hydraulics Co., Design of water tower, Blankenheim
0188 | P.C. Meuleman Foundation, Renovation of wooden assembly hall, Tolstraat 154 Amsterdam
0189 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, maintenance work, Oct. 1931 Groningen
0190 | Van Nelle Co., Van Nelle, renovation of cottage, Putten
0191 | Van Nelle Co., Van Nelle, maintenance to branch, Leiden
0192 | F.W. Braat Metal Working Co., Plate casing in factory, Delft
0193 | F.W. Braat Metal Working Co., Renovation of old window-frame factory, Delft
0194 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, modification of ventilation shaft in employees’ office, Amsterdam
0195 | Netherlands Warehouse Co., Renovation of offices, de Boompjes, Rotterdam
0196 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, adding more heating in garage, Amsterdam

| 1932
0197 | De Maas Flour mills, Warehouse, Maashaven, Southside, Rotterdam
0198 | Intl. Credit and Trade Association of Rotterdam, Lock, loo door; modification of draught door, Rotterdam
0199 | Veldwijk Co., Modification of shop front, Schiedamseweg 223a, Rotterdam
0200 | De Maas Flour mills, Brickwork barrier beside iron silo, Brielselaan, Rotterdam
0201 | Grain Elevator Co., Modification of skylight, at offices, Parklaan 8, Rotterdam
0202 | Van Nelle Co., Van Nelle, appraisals of buildings, Delfshavense Schie
0203 | M.A.G. van der Leeuw, Furnishing son’s playroom as sitting room / bedroom, Westzeedijk 112, Rotterdam
0204 | Volksuniversiteit, Modifications to clubhouse, Westzeedijk, Rotterdam
0205 | De Maas Grain Silo Co., Adding 3 windows to W. side of new silo, Rotterdam
0206 | P.C. Meuleman Foundation, Fitting Acousti-Celotex in assembly hall, Tolstraat 154, Amsterdam
0207 | De Maas Grain Silo Co., Repairs to concrete bed plate, Heber, Rotterdam
0208 | R.W. Wentges, Modifying interior, ‘s Gravenweg, Rotterdam
0209 | C.H. van der Leeuw, Various tasks Van der Leeuw house, Rotterdam
0210 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, furnishing depot at Begijnhof 18, Dordrecht
0211 | De Maas Flour mills (Weidlich), Modifications in house, Brielselaan, Rotterdam
0212 | De Maas Flour mills, Repairs to ceiling, directors’ office, Rotterdam
0213 | W. Witte, Imitation-rubber floor, shop, Hoogstraat, Rotterdam
0214 | Van Nelle Co., Van Nelle, Dermas test surface at coffee factory
0215 | J. van Stolk, Modification of bedroom, 2nd floor, Westzeedijk 126Rotterdam
0216 | De Maas Grain Silo Co., Buffet room in canteen, Rotterdam
0217 | Volkswoningbouw housing association, Gallery flats, Bergpolder, Rotterdam
0218 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, paint work, facade, Utrecht
0219 | Lips, Advice re locks & handles, Dordrecht
0220 | Phs. van Ommeren, Booking office, Rue Auber 10, Paris
0221 | Volkswoningbouw housing association, Plan, Schiebroek, Rotterdam
0222 | Miss M.C. van Peski, Renovation of house Westersingel 120, Rotterdam
0223 | Van Stolk Foundation, Completion of house, Mathenesserlaan, listed as: ‘Atlas’
0224 | Airfield, Wassenaar
0225 | P.C. Meuleman Foundation, Entrance to heating basement, temple, Theos. Assoc., Tolstraat, Amsterdam
0226 | Rotterdamse Kunstkring artists’ association, Renovation, Witte de Withstraat 35a, Rotterdam
0227 | De Maas Flour mills, Storehouse/warehouse and flour mill, Middelburg branch, Middelburg
0228 | J.G. Vaes, House, Korte Kade / Plaszoom 1, Rotterdam
0229 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, ventilation grids in garage doors, Arnhem
0230 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, determining plans, Groningen
0231 | Van Nelle Co., Van Nelle, new branch, The Hague
0232 | A.H. Canters, Table; conference-room chairs,
0233 | De Maas Flour mills, Commemorative plaque for Mr Jos Reynvaan, Rotterdam
0234 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, delivery depot, The Hague
0235 | C.H. van der Leeuw, Paint work, house, Kralingse Plaslaan, Rotterdam
0236 | Phs. van Ommeren, Reception desk for Swedish Railways, Paris
0237 | W. van Dusseldorp, Renovation and construction of new garage, Celebesstraat, The Hague
0238 | W. van Dusseldorp, Conversion of terrace into conservatory, Riouwstraat, The Hague
0239 | L. van Stolk, 2nd enlargement of house, Abr. van Stolkweg, Rotterdam
0240 | M.A.G. van der Leeuw, Enlargement of house, Rockanje
0241 | Maasoord Psychiatric Hospital, Colour scheme for paint work for hall, Albrandswaard
0242 | ptt, Utrecht, 2nd lot of 100 telephone boxes,
0243 | W. van Dusseldorp, Modifications to window in entrance hall, house, Riouwstraat 9, The Hague
0244 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, small maid’s lift, Groningen
0245 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, modifications to roof exhausts and sewerage, ’s–Hertogenbosch
0246 | De Maas Flour mills, Enlargement of mill, Middelburg
0247 | M.A.G. van der Leeuw, Various tasks in house, Westzeedijk, Rotterdam
0248 | M.A.G. van der Leeuw, Door in gardener’s flat, Rockanje
0249 | J. van Stolk, Modifications to bedroom, Westzeedijk 126
0250 | Ch. M. Henny, House, Van Calcarlaan 27, Wassenaar
0251 | Klok & Van Diggele, Arch. plan for Bergpolder / Schieweg–Heemskerkstraat–Bergselaan, Rotterdam
0252 | Van Nelle Co., Van Nelle, appraisals of bldgs, 12–1932, Rotterdam
0253 | Youth hostel, Meditation room

| 1933
0254 | Rotterdam Golf Club, Laying site; clubhouse, Ceintuurbaan, Rotterdam
0255 | De Maas Flour mills, Enlargement of boiler house with engine room, Rotterdam
0256 | Van Nelle Co., Modification of windows in sampling room in office building, Rotterdam
0257 | De Maas Flour mills, Knocking down 2 silos in the cleansing [building], Rotterdam
0258 | Klapwijk & Mulder, Subdividing basements for ground floor and 1st fl.
0259 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, addition of veranda to storehouse, Arnhem
0260 | Netherlands Warehouse Co., Safe, offices, de Boompjes 98, Rotterdam
0261 | Phs. van Ommeren Shipping Co., Offices, Westerlaan–Westerkade, Rotterdam
0262 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, repairing leaks, Wagenstraat, The Hague
0263 | Klok & Van Diggele, Modifications, Type a
0264 | De Maas Grain Silo Co., Grain silo, 11,000 tonnes, with coal silo, site on Brielselaan, Rotterdam
0265 | M.A.G. van der Leeuw, Paint work, house, Rockanje
0266 | M.A.G. van der Leeuw, Various tasks in house, Westzeedijk 112, Rotterdam
0267 | Van Nelle Co., Levelling, buildings, Schie, Rotterdam
0268 | Van Nelle Co., Van Nelle, appraisal of switching room separately, Rotterdam
0269 | J.H. Schaay & Sons, Renovation of premises, Schiedamsesingel 45, Rotterdam
0270 | Semiramis Nursery, Hillegersberg, Greenhouse, Rotterdam
0271 | Van Nelle Co., Van Nelle, branch, paint work, front and rear side, Rijnkade, Arnhem
0272 | Van Nelle Co., Van Nelle, determining value for pers. property and rental tax
0273 | M.J.J. Kelder, Investigation of foundation, Claes de Vrieslaan 164, Rotterdam
0274 | Ardath Tobacco Co. Ltd, Small boiler house at factory, Dordrecht
0275 | B.C. van Ommeren, Furnishing ground floor, apartment building, Parklaan, Rotterdam
0276 | Rotterdam Diergaarde (Zoo), Zoo, Rotterdam
0277 | Municipal Telephone Department, 10 telephone boxes, Rotterdam
0278 | W.C. Bolle, New front door, house, Vijverlaan 713, Rotterdam
0279 | Heldring & Pierson, Office building, Rotterdam
0280 | De Maas Flour mills, Renovation of buildings, Brielselaan, Rotterdam
0281 | Niehuis & Van den Berg, ship-repairing yard, Appraisal of various buildings, 1933, Rotterdam
0282 | De Maas Grain Silo Co., Bed plate for Heber, Maashaven, Rotterdam
0283 | Mrs Dikkers, Tijl, Room interior, Zwolle
0284 | J. van Hoey Smith, Small weekend house, Rockanje
0285 | Netherlands Warehouse Co., Calculation for setting up machines in premises ‘De Eersteling’, Rotterdam
0286 | Metz & Co., Amsterdam, Designing small carpets
0287 | Volkswoningbouw housing association, Arch. plan, Charlois (behind Carnisse district), Rotterdam
0288 | Shipping Association South, Room for contracting labourers, Rotterdam

| 1934
0289 | M.A.G. van der Leeuw, Enlargment of bathroom in house, Rockanje
0290 | Feijenoord Stadium Co., Stadium, Rotterdam
0290d | Feijenoord Stadium Co., Repairs to joisted floor; roof flats, Rotterdam
0291 | Semiramis Nursery, Lengthening greenhouse, Hillegersberg, Rotterdam
0292 | Holland America Line (hal), Booking office, Paris
0293 | Municipality of Amsterdam, Competition: inexpensive labourers’ flats, Amsterdam
0294 | Van Es & Van Ommeren, Scaffolding with shed, Ruyterkade, Amsterdam
0295 | Rotterdam Diergaarde (Zoo), Development of Diergaarde site, Rotterdam
0296 | Firm, Various flat types
0297 | Appraisals of various buildings
0298 | Semiramis Nursery, Hillegersberg, Passage connecting 2 greenhouses, Rotterdam
0299 | H.P. van Vliet, Premises, Halstraat 10, Rotterdam
0300 | Van Nelle Co., Van Nelle, enlargement of bicycle storage place, Rotterdam
0301 | De Maas Flour mills, Bed plate for building housing water purification equipment, Brielselaan, Rotterdam
0302 | Mr. Hijmans v.d. Bergh, Interior for backroom, 2nd fl., house, Oudorpweg 24, Rotterdam
0303 | Phs. van Ommeren, Hearth for house, Vijverlaan 32, Rotterdam
0304 | Niehuis & Van den Bergh’s Ship-Repairing Yard, Firewall for factory, Waaldijk, Rotterdam
0305 | Phs. van Ommeren’s Shipping Co., Renovation of offices, Westerlaan, Rotterdam
0306 | Housing in general
0307 | De Maas Flour mills, Rye mill, Brielselaan, Rotterdam
0308 | Netherlands Warehouse Co., Development, Amsterdam
0309 | Residential hotel, Albrecht Dürerstraat, Amsterdam
0310 | Volkswoningbouw housing association, Houses, Oud Mathenesse, Rotterdam
0311 | D. van den Berg, Folding partition for bedroom, Essenlaan/Essenweg 47, Rotterdam
0312 | A. van Stolk, Modification of flower window, house, Hoflaan 10, Rotterdam
0313 | Van Nelle Co., Van Nelle, pile foundation for car washing facility, Rotterdam
0314 | J. van Stolk, Renovation of premises, G.W. Burgerplein 16, Rotterdam
0315 | W. Beuker Jr & P.A. Leemhuis, Houses, Euterpestraat, Amsterdam
0316 | De Maas Flour mills, Butter & Fats Dept., Rotterdam
0317 | Van Nelle Co., Van Nelle, bed plate for floors of printing shop, Rotterdam
0318 | De Maas Flour mills, Building a small supervisor’s office, etc., in the old silo, Rotterdam
0319 | Thomsen’s Harbour Co., Office building, Keilehaven, Rotterdam
0319a | Thomsen’s Harbour Co., Garage, Keilestraat, Rotterdam
0320 | L. Elink Schuurman, House, Wassenaar
0321 | Volksuniversiteit, Westzeedijk, Enlargement of building, Westzeedijk with meeting rooms (200+70), Rotterdam
0322 | P.J. van Beest, Conservatory for house on Mecklenburgplein, Rotterdam
0323 | ptt, Utrecht, Improvements to telephone box
0324 | De Maas Flour mills, Upper storey for premises, Maashaven, Rotterdam
0325 | Volker Building Co., Rotterdam, Labourers’ flats, Pernis
0326 | Volker Building Co., Rotterdam, Lower middle-class flats, Blijdorp, Rotterdam
0327 | Development, Kralingse Plas, Rotterdam
0328 | Villas, Dijkstraat, Amsterdam
0329 | High-rise, Amsterdam
0330 | J.H. Schaay & Sons, Wijnhaven/Wijnbrugstraat, Renovation of offices in ‘Noordzee’, Rotterdam
0331 | C.M. van Sillevoldt & Co., Reinforcement of steam engine bed plate in boiler h., Maashaven, Rotterdam
0332 | Development of the Tarwe District, Rotterdam
0333 | Rotterdam Riding School, Riding school, Rotterdam
0334 | De Maas Grain Silo Co., Facilities for haulier to Sillevoldt factory, Rotterdam
0335 | De Maas Grain Silo Co., Partitioning of site from site on Brielselaan, Rotterdam
0336 | De Maas Flour mills, Renovation of water purification house on Brielselaan, Rotterdam

| 1935
0337 | A.R. Verbrugge, Room in kitchen for house, Hoflaan 102, Rotterdam
0338 | Mr. R.P. van der Mandele, ’s-Gravenweg 69, Modification of interiors of sitting room and study, Rotterdam
0339 | Rotterdam Football & Athletic Assoc., Feyenoord, Temporary wooden terracing for sport field, Kromme Zandweg, Rotterdam
0340 | Apartment building, S. Amsterdam
0341 | J. van den Berg, Summer house, Oostvoone
0342 | De Maas Flour mills, 2nd factory chimney, Rotterdam
0343 | De Maas Flour mills, Fly ash catcher in boiler house, Rotterdam
0344 | J.H. van Vliet, Bakery, etc., de Meent, Rotterdam
0345 | Phs. van Ommeren’s Shipping Co., Renovation of Marx premises, Westerkade 34, Rotterdam
0346 | De Maas Grain Silo Co., Office windows, Brielselaan, Rotterdam
0347 | De Maas Flour mills, Coal reserve depot, Brielselaan, Rotterdam
0348 | T.van Vliet, Facades for 4 houses with shops, Amersfoort
0349 | M.A.G. van der Leeuw, Enlargement of bathroom beside bedroom in house, Rockanje
0350 | De Maas Grain Silo Co., Roofing-over between silo and smith’s shop, repairs to old and new silo, Rotterdam
0351 | Industrial Arts School for Girls, Atrium, Schietbaanstraat, Rotterdam
0352 | Mrs Schadee-Hazelhoff, Repairs to basement of house, Vijverlaan 71, Rotterdam
0353 | L.C. van der Vlugt, Small summer house, Noordwijk aan Zee
0354 | De Maas Flour mills, Valve caps, engine room, Rotterdam
0355 | Shipping Association South, Bed plate for small office, Vierhaven/Helmondstr., Rotterdam
0356 | Thomsen’s Harbour Co., Cold-storage plant in ‘Keilepand’, Rotterdam
0357 | M.A.G. van der Leeuw, Swimming pool, Rockanje
0358 | Ypenburg Land Co., Terminal, Ypenburg Airfield, Rijswijk
0358a | Ypenburg Land Co., Terminal, Ypenburg, Rijswijk
0358b | Ypenburg Land Co., Hangar, Rijswijk
0358c | Ypenburg Land Co., Tank building, Rijswijk
0358d | Ypenburg Land Co., Pumping station, Rijswijk
0359 | Co. J.H. Schaay & Zn., Modifications to 1st fl. of ‘Noordzee’
0360 | Dr E. Marx, Renovation of premises, Heemraadssingel 188, Rotterdam
0361 | ‘Nuova’ Anglo-Dutch Lawn-Tennis Club, Clubhouse, museum site, Rotterdam
0362 | Co. Abraham van Stolk & Zn., Reconstruction of floor, Abraham van Stolkweg, Rotterdam
0363 | Tollens & Co, Renovation of laboratory, Boshoek 9, Rotterdam
0364 | Niehuis & Van den Berg, Factory, Waaldijk, Rotterdam
0365 | Public Housing Association, Demonstration flat, Rotterdam
0366 | Deaconesses’ Hospital, New plan for a nurses’ building, Rotterdam
0367 | J.H. van Vliet, Shop interior, de Meent, Rotterdam
0368 | Holland America Line (hal), Interiors, Nieuw Amsterdam

| 1936
0369 | Cracks in bathroom, 1st fl. of house, Hoflaan 10, Rotterdam
0370 | De Maas Flour mills, Reinforced concrete ceiling for cons. room (fire safety), Rotterdam
0371 | De Maas Grain Silo Co., Repairs/insulation, south side of old grain silo and cell attic, Rotterdam
0372 | Niehuis & Van den Berg, Small office for director
0373 | Heldring & Pierson, Travel agent, Calandplein, corner Boymanstraat, Rotterdam
0374 | Van Nelle Co., Van Nelle, modifications to works install. at tabacco factory, Rotterdam
0375 | De Maas Grain Silo Co., Repairs to fender wall for Heber, Rotterdam
0376 | Co. J.H. Schaay & Zn., Connecting door, 1st fl. offices, ‘Noordzee’
0377 | Ardath Tobacco Co. Ltd, Investigation of foundation in conn. with filling in ditches, Dordrecht
0378 | Phs. van Ommeren’s Shipping Co., Display window, Westerlaan, Rotterdam
0379 | Niehuis & Van den Berg, Modifications to private office
0380 | Grain Traders’ Commission, Appraisal of the Grain House, etc., Rotterdam
0381 | Phs. van Ommeren’s Shipping Co., Enlargement of technical dept. and bicycle storage place, Rotterdam
0382 | Volksuniversiteit, Installation of ventilation for Hall a
0383 | Co. J.H. Schaay & Zn., Modification of ground fl. of ‘Noordzee’
0384 | Kralingen School Society, Renovation and repairs, Rotterdam
0385 | De Maas Flour mills, Arrangement and insulation of office machines, Rotterdam
0386 | Phs. van Ommeren, Levelling and inspection, Westerkade 33 and 34, Rotterdam
0387 | Mr. C.H. Muntz, Cottage, De Kooy, Texel
0388 | Phs. van Ommeren, Gas- and splinter-proof shelter for offices, Rotterdam
0389 | Mr. H.C. Hintzen, Various tasks, house on the Groene Wetering, Rotterdam
0390 | Tollens en Co, Renovation of factory, Boshoek, Overschie, Rotterdam
0391 | De Maas Flour mills, Repair of fire damage to warehouse roof and feeding hopper, Rotterdam
0392 | Phs. van Ommeren’s Shipping Co., Refreshment room of premises, Westerloo 10c, Rotterdam
0393 | Anglo-Dutch Lawn Tennis Club, Clubhouse, Museumpark, Rotterdam
0394 | Ypenburg Land Co., Enlargement of terminal and hangar, Rijswijk
0395 | De Maas Flour mills, Plan for enlarging offices, Maashaven, Southside, Rotterdam
0396 | Deaconesses’ Hospital, New wing for existing hospital, Rotterdam
0396a | Deaconesses’ Hospital, Sewerage, Hydrotherapy Institute (Hooykaas-Lockhorst), Rotterdam
0396v | Deaconesses’ Hospital, Glass cases, Rotterdam
0397 | Western Trading Estate, Modifications to driveway; realisation of house, Rotterdam
0398 | Martha Foundation, 3 boys’ pavilions, assessment of design/budgeting (Mr Hoekstra), Alphen a. d. Rijn
0399 | Th.G.H. Stibbe, Involves driver’s flat not compliant with regulations, Rotterdam

| 1937
0400 | Zuid-Hollandse Hypotheekbank, Renovation of premises, Wijnhaven 91, Rotterdam
0401 | Ardath Tobacco Co. Ltd, Renewal of factory roofing, Dordrecht
0402 | W. van Houten & Son Metal Working Co., Renovation of offices, Boshoek, Rotterdam
0403 | R. Schürmann’s Patisserie, Modification of display window, Witte de Withstraat 3, Rotterdam
0404 | De Maas Grain Silo Co., Barrier with turnstiles, Maashaven, Southside, Rotterdam
0405 | Phs. van Ommeren, Double doors for small room for telegrapher
0406 | De Maas Flour mills, Modification of reinforced concrete feeding hoppers, Warehouse 9, Rotterdam
0407 | Hymans van den Bergh, Modification of front rooms, 2nd fl. of house, Ouddorpweg 24, Rotterdam
0408 | De Maas Flour mills, Tasks for Van Gilst’s bakery, Brede Hilledijk, Rotterdam
0409 | De Maas Flour Mills, Tasks for garage, Brielselaan, Rotterdam
0410 | Hotel
0411 | Phs. van Ommeren Co., Houses, Rotterdam
0412 | Phs. van Ommeren’s Shipping Co., Modification of desk housing; install. of front for porter’s desk, Westerlaan, Rotterdam
0413 | Deaconesses’ Hospital, Conversion of old houses into nurses’ lodgings; conn. pass., Rotterdam
0414 | I.J. Hoogendijk, House at Vlaardingen Ambacht, Vlaardingen
0415 | R. Mees & Sons, Tasks for Oude Delft branch, Delft
0416 | P.A. van Es & Co., Modification of 1st fl. offices, de Boompjes 176, Rotterdam
0417 | Youth hostel
0418 | Feijenoord Stadium Co., Pitch illumination, Rotterdam
0419 | Hospital, Terneuzen
0420 | Feijenoord Stadium Co., Enlargement of restaurant urinoirs, Rotterdam
0420a | Feijenoord Stadium Co., Enlargement of restaurant, Rotterdam
0421 | Bendien’s Clothing Factory, Enlargement of factories, Almelo
0422 | Shipping Association South, Mr Plate’s dining room, Rotterdam
0423 | R. Mees & Sons, Separate access, 1st fl. of branch, ‘s-Gravendijkwal, Rotterdam
0424 | Feijenoord Stadium Co., Acousti ceilings in both restaurants, Rotterdam
0425 | Phs. van Ommeren Co., Front with ventilation port, technical dept., Rotterdam
0426 | Feijenoord Stadium Co., Paint work for iron structure, Rotterdam
0426a | | Feijenoord Stadium Co., Guarantee for paint work, 1942, Rotterdam
0426b | Feijenoord Stadium Co., Stadium paint work executed by Assenbergh, Rotterdam
0426v | Feijenoord Stadium Co., Proposal re paint work, Schalekamp, Rotterdam
0427 | A. Plate, Kralingse Plaslaan, Rotterdam, Pavilion in the dunes, Rockanje
0428 | Tollens & Co., Bed plate for machine and sewerage for premises, Boshoek, Rotterdam
0429 | F.W.C. Blom, Renovation 1: upper storey of house, G.W. Burgerplein, Rotterdam
0430 | Phs. van Ommeren Co., Interiors of the offices of Mssrs Nijgh and Ten Broek, Rotterdam
0431 | Backx, Small summer house, Rockanje
0432 | Holland America Line (hal), Embarkation room, Wilhelminakade, New York Shed, Rotterdam
0433 | Intl. Credit and Trade Association, Conversion of refreshment room into gas- and splinter-proof shelter, Rotterdam
0434 | Semiramis Nursery, Renewal of groundwater conduit
0435 | Ruys, Ebeling & Gleichman, Modification of offices, Rotterdam
0436 | Hoogvliet Garden Village, Flats, Hoogvliet
0437 | Feijenoord Stadium Co., Increasing number of seats, Rotterdam
0437a | Feijenoord Stadium Co., Increasing number of seats, Rotterdam
0437b | Feijenoord Stadium Co., Expansion joints, Rotterdam
0437c | Feijenoord Stadium Co., Awning for grandstand, Rotterdam
0438 | Phs. van Ommeren Co., Offices, Antwerp
0438a | Phs. van Ommeren, Leaks

literature

Anon., Rotterdam, Outlines of Extension and Housing, Rotterdam Gemeentelijke Woningdienst 1924

Anon., ‘Personalia, M. Brinckman †’, Het Bouwbedrijf, 2:3 1925, p. 105

Anon.,’Over Stedebouw’, I10, 1/3 1927, p. 81

Anon., Catalogus Internationale Architectuur Tentoonstelling Opbouw Rotterdam, 5 april tot 28 april in Rest. ‘De la Paix’ Coolsingel 103, Rotterdam 1928

Anon., ‘Verzorging van het stadsbeeld te Rotterdam i Straatbeelden’, Klei, tijdschrift gewijd aan de belangen der klei-industrie, nr. 11 1929, p. 121-125

Anon., ‘Verzorging van het stadsbeeld te Rotterdam ii. ‘Het Mathenesserplein’, Klei, tijdschrift gewijd aan de belangen der klei-industrie, nr. 12 1929, p. 133-136

Anon., ‘La nouvelle usine de la firme “De Erven de Wed–J. van Nelle” à Rotterdam’, La Technique des Traveaux, nr. 1930 p. 25-30

Anon., Der Hafen von Rotterdam, seine Entwicklung, Ausrüstung und Wirtschaftliche Bedeutung, Rotterdam, (1930)

Anon., Onze Bondsinstelling de n.v. Meelfabrieken der Nederlandsche Bakkerij, 1931

Anon., Persoonlijkheden der Nederlanden in Woord en Beeld, Amsterdam 1938

Anon., Bureau Documentatie Bouwwezen Rotterdam, nl. 1949, cdu 725.4:663.93/97, cdu 725.4:697.3, documentation Van Nelle, Rotterdam 1949

Anon., Van Nelle Rotterdam, Stichting Comité voor de Zomerpostzegels, Rotterdam 1955

Anon. Bouwen voor een open samenleving, Brinkman, Brinkman Van der Vlugt Van den Broek Bakema, Rotterdam 1962

Anon., De Club Rotterdam 1928–1963, gedenkboek verschenen bij het zevende lustrum, Rotterdam 1963

Anon., Biografisch Woordenboek van Nederland, deel 2, Amsterdam 1985

Anon., Beton in Rotterdam, oude constructies in een modern materiaal 1900 -1940, Rotterdam 1987

Anon., ‘L.C. van der Vlugt † 25 april 1936’, de 8 en opbouw, nr. 10 1936, p. 109-122

Anon., ‘1937 tentoonstelling Paris’, de 8 en opbouw, nr. 18/19 1937, p. 165-184

Anon., ‘Groenplan Rotterdam, collectieve studie van de vereeniging “opbouw” te Rotterdam’, de 8 en opbouw, nr. 16 1939, p. 161-174

Martin Aarts red. e.a., Vijftig jaar wederopbouw Rotterdam, een geschiedenis van toekomstvisies, Rotterdam 1995

Elly Adriaansz, Joris Molenaar, ‘Witte villa blijkt kleurrijk, Reconstructie polychroom interieur villa Van der Vlugt’, architectuur/bouwen, nr. 6/1 1990, p. 11-16

Elly Adriaansz e.a. red., wiederhall 14 Leen van der Vlugt, Amsterdam 1993

Elly Adriaansz e.a. red., wiederhall 20 The Rotterdam Museumpark Villas, Amsterdam/Rotterdam 2001

Elly Adriaansz e.a., Huis Sonneveld, Modern wonen 1933, Rotterdam 2001

Elly Adriaansz e.a., House Sonneveld, An Avant-Garde Home from 1933, Rotterdam 2001

Elly Adriaansz.,’Villa Parks in Pre-War Rotterdam’, Villa Park in the City, Chabot Museum, Rotterdam 2009

Anne Mieke Backer e.a. red., Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005

Jaap B. Bakema, L.C. van der Vlugt, Amsterdam 1968

Reyner Banham, Theory and design in the First Machine Age, London 1960, sixth impr. 1975

Reyner Banham, A Concrete Atlantis, u.s. Industrial Building and European Modern Architecture 1900-1925, Cambridge Mass/London 1986

H.F.W. Bantje, ‘Dr. C.H. van der Leeuw, 1890-1973’, Rotterdams Jaarboekje 1974, p. 159-162

H.F.W. Bantje, Twee eeuwen met de weduwe, Geschiedenis van De Erven de Wed. J. van Nelle n.v. 1782–1982, Rotterdam 1981

Marty Bax, Het web der schepping, Theosofie en kunst in Nederland van Lauweriks tot Mondriaan, Amsterdam 2006

Jean Paul Baeten, Karin Schomaker, Michiel Brinkman 1873–1925, Rotterdam 1996

Jean Paul Baeten, Een telefooncel op de Lijnbaan, de traditie van een architectenbureau, M. Brinkman, Brinkman en Van der Vlugt, Van den Broek en Bakema, Rotterdam 1995

J.B. Bakema e.a., L.C. van der Vlugt, Amsterdam 1968

Arlette Barré-Despond, Union des Artistes Modernes, Parijs 1986

Wim Beeren e.a. red., Het Nieuwe Bouwen, Voorgeschiedenis / Previous History, Delft 1982

Wim Beeren e.a. red., Het Nieuwe Bouwen in Rotterdam 1920–1960, Delft/Rotterdam 1982

Johan van de Beek, Gerrit Smienk, ‘Ir. J.B. van Loghem b.i. architect 1881–1940’, Plan, 1971

Tim Benton, The Villas of Le Corbusier 1920–1930, New Haven/London 1987

Charlotte Benton, Tim Benton, Ghislaine Wood, Art Deco 1910–1939, London 2003

Herman van Bergeijk, Willem Marinus Dudok, architect-stedebouwkundige 1884–1974, Naarden 1995

Paulette Bernège, ‘Une belle cuisine Hollandaise’, La Construction Moderne, November 1931, p. 110-112

Paulette Bernège, ‘Une machine à habiter’, La Construction Moderne, 1933, p. 412-415

H.P Berlage e.a., Moderne Bouwkunst in Nederland deel 1 t/m 20, Rotterdam 1933-1935

Dr. Bierbauer Virgil, ‘A “Van Nelle” Gyarmatáruüzem Rotterdamban, Tervezték Brinckmann és van der Vlugt’, tér és forma, iv. Évfolyam. 1931, p. 358-362

B. Bijvoet en J. Duiker, ‘De nieuwe Nijverheidsscholen te Groningen’, Bouwkundig Weekblad, 1924, p. 22–27, 65

Dr. Ing. Fritz Block, ‘Fabrik Van Nelle in Rotterdam’, Bauwelt, nr. 29 1929, p. 1

M. Bock red., Cornelis van Eesteren Architect Urbanist, deel 1, bouwkunst stijl stedebouw, Van Eesteren en de avant-garde, Rotterdam 2001

A. B(oeken), book review, ‘”Zwei Wohnhaüser von Le Corbusier und Pierre Jeanneret”, durch Alfred Roth, Stuttgart 1927’, Bouwkundig Weekblad, 1927, p. 395-496

A. Boeken, Architectuur (1936), Amsterdam 1936, reprint with an epilogue by Mabel Hoogendonk, Amsterdam 1982

J.C. Bolten, ‘Nieuwe Inzichten bij de landhuisbouw’ (huis De Bruyn), Het Landhuis, nr. 28/4 1933, p 130-133

J.C. Bolten, ‘Huis Dr. Boevé te Rotterdam, architecten J.A. Brinkman en L.C. van der Vlugt’, Het Landhuis, 29 4/7 1934

Jos Bosman, ‘Mart Stam’s Architecture Between Avant-garde and Functionalism’, Rassegna xiii, nr. 47/3 1991

J. Bosman, B. Lootsma, R. Mens, Le Corbusier en Nederland, Amsterdam/Utrecht 1985

An interview with John Brandon-Jones, ‘Bliss was it in that dawn to be alive’, Architectural Design Profile, nr. 24 1978, p. 96–102

Michiel Brinkman, ’Volkswoningbouw te Rotterdam in den polder Spangen, architect M. Brinkman’, Bouwkundig Weekblad, nr. 41/8 1920, p. 45-50

J.A. Brinkman e.a., ‘L.C. van der Vlugt † 25 april 1936’, de 8 en opbouw, nr. 10 1936, p. 109-122

J.A. Brinkman Architect, ‘Eenige mededelingen over proefbelasting van gewapend betonpalen’, reprint of: De Ingenieur, nr. 4 1927

J.A. Brinkman, Vergaderzaal van de P.C. Mulemanstichting aan de Tolstraat te Amsterdam, De Ingenieur, nr. 3 1929, Bouw- en Waterbouwkunde, B17–B 21

J.A. Brinkman, ‘De nieuwe graansilo aan de Maashaven voor de n.v. Graansilo-Maatschappij te Rotterdam’, De Ingenieur, nr. 32 1931, Bouw- en Waterbouwkunde 15

Jan A. Brinkman, ‘Het stadion Feijenrord te Rotterdam. Architectenbureau Ir. A.J. Brinkman en L.C. v.d. Vlugt†’, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 21 1936, p. 481-484

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Fabrieksgebouwen van de Erven de Wed. J. van Nelle te Overschie’, Het Bouwbedrijf, nr. 6 1929, p. 129

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Van Nelle’, Wendingen, nr. 11/2 1930

Brinkman & Van der Vlugt, n.v. Graansilo My Rotterdam, brochure published by Nijgh & Van Ditmar 1930

Brinkman & Van der Vlugt, G.A., ‘La nruvelle usine de la firme “De Erven de Wed-J. van Nelle”, a Rotterdam’, La Technique et Travaux, nr. 1 1930, p. 25-30

Brinkman & Van der Vlugt, ‘In Holland staat een huis; Inrichtingen van recente datum; woonhuis en interieurs van de architecten Brinkman & Van der Vlugt; Huis aan de Kralingse Plas’, Thuis, nr. 13 1930, p. 7

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Bankhaus R. Mees und Zoonen’, Der Baumeister, 29/XI 1931, p. 417, illustration 118-123

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Wohnhaus “De Bruyn” in Schiedam (Holland)’, Der Baumeister, 29/xi 1931 p. 421, illustration 119-123

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Haus van der Leeuw, Rotterdam (Holland)’, Der Baumeister, Monatshefte für Arhitektur und Baupraxis, nr. 6 1931, p. 252-258

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Haus “De Bruyn”, Schiedam (Holland)’, Der Baumeister, 30/XI 1932, p. 139-140

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Interieurs van de architecten Brinkman en Van der Vlugt’, Thuis, nr. 21 1932

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Woonhuis te Schiedam’, Bouwkundig Weekblad Architectura, 53/46 1932, p. 413-416

Brinkman & Van der Vlugt ‘Fabrikneubauten der Tabak-, Tee- und Kaffeefabrik Erven de Wed. J. van Nelle zu Overschie (Rotterdam), Holland Architekten J.A. Brinkman und L.C. van der Vlugt, Rotterdam’, Das Werk, 1933, p. 17-23; 1932 4, p. 137–138, Beilage

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Twee woonhuizen te Rotterdam. Architectenbureau Brinkman en Van der Vlugt’, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 19 1935, p. 197–202

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Casa Habitacion en Holanda’, Nuestra Arquitectura, 1935, p. 17-19

Brinkman & Van der Vlugt, ‘”Ypenburg” Het stationsgebouw van het Haagsche Vliegveld’, Thuis, tijdschrift van de firma Pander, nr. 43 1936, p. 4–7

Brinkman en Van den Broek Architecten bna, ‘Passagiershal Holland-Amerika lijn te Rotterdam’, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 1 1939, p. 3-7

J.H. van der Broek, ‘In Memoriam L.C. van der Vlugt Jr. Architect b.n.a.’., Bouwkundig Weekblad Architectura nr. 18 1936, p. 205-206

Ir. J.H. van den Broek, ‘Het Nederlands Paviljoen op de Tentoonstelling Parijs 1937’, De Ingenieur, nr. 28 1937, Algemeen Gedeelte, p. 257-261

Dr. Ir. J.U. Brolsma, Havens, kranen, dokken en veren, De Gemeentelijke Handelsinrichtingen en het Havenbedrijf der gemeente Rotterdam, 1882–2006, Utrecht 2007

Wieger Bruyn, ‘Hup Leiden’ en ‘Naar aanleiding van het bezoek aan Leiden’ door C.B.P.M., Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 391927

Maristella Casciato, Franco Panzini, Sergio Polanr red. e.a., Architectuur en volkshuisvesting Nederland 1870–1940, Nijmegen 1980

Peter van Dam, N.P. de Koo, Grafisch vormgever en interieurarchitect 1881–1960, Eindhoven 2008

H. Damen, D.L. Camp, A. Devolder et.al, Architectuur Rotterdam 1890–1945, Rotterdam 1991

Jan Derwig, Erik Mattie, Fuctionalism in the Netherlands, Functionalisme in Nederland, Amsterdam 1995

K. Dibbets, F. van der Maden, Geschiedenis vann de Nederlandse Film en Bioscoop tot 1940, Weesp 1986

Matthijs Dicke, Hoe komt wie vliegt ooit tot bedaren, M.A.G. van der Leeuw, ondernemer in het Interbellum, Rotterdam 2007

Matthijs Dicke, In beslotenheid verenigd, 150 jaar Sociëteit Eendragt Maakt Magt, Rotterdam 2004

Matthijs Dicke, ‘Een huis door mannen bedacht. Het woonhuis van Kees van der Leeuw aan de Kralingse Plaslaan’, Rotterdams Jaarboekje, Rotterdam 2006

Theo van Doesburg, De Stijl en de Europese architectuur. De architectuuropstellen in Het Bouwbedrijf 1924–1931, with a foreword by Cees Boekraad, Nijmegen 1986

J. Duiker, Hoogbouw (1930), Rotterdam 1930, reprint with an epilogue by Manfred Bock, Amsterdam 1981

Van den Eeckhout, ‘Van Nelle’s Glaspaleis’, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 11 1930, p. 96

Michel van Egmond e.a., 100 jaar Feyenoord, Rotterdam 2008

Max Eisler, Wien, ‘Haus van der Leeuw, Architekten J.A. Brinkman und L.C. van der Vlugt’, Moderne Bauformen, nr. 1 1931, p. 1-6

ir. J.P. Fokker, Het Eigen Huis, Wassenaar 1932

H. Frank (hrsg), Fritz Schumacher, Reformkultur und Moderne, Hamburg 1994

Giovanni Fanelli, Moderne architectuur in Nederland 1900 –1940, The Hague 1978

Giaovanni Fanelli, Stijl-Architektur, Der niederländische Beitrag zur frühen Moderne, Stuttgart 1985

Jan van Geest, Otakar Máčel, Stühle aus Stahl, Metallmöbel 1925–1940, Cologne 1980

J.G. van Gelder, ‘ss “Nieuw Amsterdam”, 1938, Inleiding’, Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift, nr. 48 1938, p.301-310

W. van Gelderen a.o., ‘Groenplan Rotterdam, collectieve studie van de vereniging “opbouw” te Rotterdam’, de 8 en opbouw, nr. 16 1936

Jeroen Geurst, Joris Molenaar, L.C. van der Vlugt, architect (1894–1936), Delft 1983

Jeroen Geurst, Van Nelle Factory, ga Document, Tokyo 1993

S. Giedion, Befreites Wohnen, Zürich/Leipzig 1929

H. v.d. Graaf, Het vliegveld te Oostvoorne, Bernisse 1992

Werner Gräff, Innenräme, Räume ind Inneneinrichtungsgegenstände aus der Werkbundausstellung ‘Die Wohnung’, ins besondere aus den Bauten der Städtischen Weissenhofsiedlung in Stuttgart, Stuttgart 1928

Vittorio Gregotti ed., Mart Stam 1899–1986, 47 Rassegna,xiii, 47/3 1991

Walter Gropius, Bauhausbauten Dessau, Bauhausbücher 12, Dessau 1930, reprint Mainz Berlin 1974

Emmanuel Guignrn, Hans van der Werf, Mariet Willinge red., De Aubette of de kleur in de architectuur, Rotterdam/Strasbourg 2006

Hilde de Haan, Ids Haagsma, ‘Een sociaal-cultureel centrum voor De Pijp, Cinétol wordt bibliotheek’, De Architect, nr.12/6 1981, p. 92-97

Marlite Halbertsma, Patricia van Ulzen, Interbellum Rotterdam, kunst en cultuur 1918–1940, Rotterdam 2001

F. Hausbrand, Kleine Landhuizen in Holland, Amsterdam 1938

jhr. Ir. J.E. van Heemskerck Van Beest, De Luchthaven Schiphol en haar uitbreiding, en: A. Plesman, Schiphol in de toekomst, De Ingenieur, nr. 19 1935, Bouw- en Waterbouwkunde 7, B 83.

Hubert-Jan Henket, Hilde Heynen ed., Back from Utopia. The Chalenge of the Modern Movement, Rotterdam 2002

J.F. Heijbroek, ‘Het gat in de Aalmarkt’, Leids Jaarboekje 1984, p. 104-115

Thomas S. Hines, Richard Neutra and the Search for Modern Architecture, Oxford/New York 1982

Henry-Russel Hitchcock, Philip Johnson, The International Style: Architecture since 1922, New York 1932, reprint New York 1966

Emile Henvaux, ‘lárchitecture vivante en Hollnde, une habitation à Rotterdam, architectes Brinckman et Vander Vlught’, in Clarté, Revue dart decorative, nr. 3 1931, p. 3-6

Huib Hoste, ‘Brinkman en v/d Vlugt’s jongste werk (huis Sonneveld en huis Dr. Boevé)’, Opbouwen, nr. 11–12, 1934

Han van der Horst, Schep vreugde in ’t leven zet de zorgen aan de kant, Levenslessen uit de Grote Depressie, Schiedam 2009

Brian Housden, ‘M. Brinkman, J.A. Brinkman, L.C. van der Vlugt, J.H. van den Broek, J.B. Bakema’, Architectural Association Journal, vol. lxxvi nr. 847 1960, p. 150-179

Paula van der Houwen, Stimuleren van ontwikkeling, Stichting Bevordering van Volkskracht 1923–1998, de geschiedenis van een Rotterdams particulier fonds, Rotterdam 1998

Federike Huygen red., 1928: schoonheid en transparantie, logica en vernuft / beauty and lucidity, logic and ingenuity, Rotterdam 1993

Ton Idsinga en Jeroen Schilt, Architect W. van Tijen 1894–1974, ‘Ik ben een rationalist maar er is meer op de wereld’, The Hague 1987

Reginald R. Isaäcs, Walter Gropius, der Mensch und sein Werk, band 1, Berlin 1983, band 2, Berlin 1984

Ida Jager, Willem Kromhout Czn 1864–1940, Rotterdam 1992

Eleonror Jap Sam red., Het Wiebengacomplex, Hergebruik en restauratie van de Nijverheidsscholen in Groningen (1922–1923), Rotterdam 2000

Wessel de Jonge, Jan Molena, Brinkman & Van der Vlugt, Figurative Horizon Represent 3, Tokyo 2000

Frank Kauffmann, Het gedachtegoed van Kees van der Leeuw, A.M. Backer e.a. red., Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005

Margret Kentgens-Craig ed. Stiftung Bauhaus Dessau, Das Bauhausgebaüde in Dessau 1926–1999, Basel 1998

Ir. Y.M.D. Kentie, Gewapend beton in het gebouw, Amsterdam 1930

Karin Kirsch, Die Weissenhofsiedlung, Werkbund Ausstellung ‘Die Wohnung’–Stuttgart 1927, Stuttgart 1987

Len de Klerk, Particuliere plannen, denkbeelden en initiatieven van de stedelijke elite inzake de volkswoningbouw en de stedebouw in Rottedam, 1860–1950, Rotterdam 1998

André Koch, industrieel ontwerper W.H. Gispen (1890–1981) een modern eclecticus, Rotterdam 1988

André Koch, Barbara Laan, Collectie Gispen, meubel, lampen en archivalia in het nai 1916–1980, Rotterdam 1996

André Koch, W.H. Gispen, serieproducten 1923–1960, Rotterdam 2005

Frederick Koeper, The Richard and Dion Neutra vdl Research House i and ii, Pomona 1985

Susanne Komossa e.a. red. Atlas van het Hollandse bouwblok, Bussum 2002

Koert Peter Krabbe e a. red, Het huis van de architect, Jaarboek Cuypersgenootschap xv, Amsterdam 1999

Hans van der Kroft red. Waarheid zonder weg, 100 jaar Krishnamurti, The Hague 1995

M.C. Kuipers, ‘Het huis/ la maison Sonneveld te/a Rotterdam’, De Woonstede door de eeuwen heen, nr. 63 1984

Le Corbusier, ‘Van der Vlugt †’, de 8 en opbouw, nr. 11 1936, p. 123

Barbara Laan e a. red., Achter gesloten deuren, Bronnen voor interieurhistorisch onderzoek 1800–1950, Jaarboek Cuypersgenootschap xvi, Rotterdam 2000

Paul van de Laar, Stad van formaat, Geschiedenis van Rotterdam in de negentiende en twintigste eeuw, Zwolle 2000

Suzy Leemans, Jan Molema, Jan Albarda en De Groep van Delft, Moderniteit in een behoudende omgeving, Heijningen 2010

Jean Leering red. e.a., Bauen ’20-’40, Der niederländische Beitrag zum Neuen Bauen, Amsterdam z.j. (1971)

C.H.van der Leeuw, Bouw eener nieuwe fabriek, factoren bij de keuze van terreinen en fabriekstype, Nederlandsch Instituut voor Efficiency, nr. 48/11, Purmerend 1930

C.H. van der Leeuw, ‘Coöperation of Engineers and Architect in Modern Building’, Engineers & Engineering, July 1931

Dr. J.J. van der Leeuw, Openbaring of realisatie, het conflict in theosofie, rede juni 1930 zoals opgenrmen, Theosofia, 106/2 April 2005, p. 68–74

J.J. van der Leeuw, Illusie en Werkelijkheid, Dutch translotion Amsterdam 2011 of The Conquest of Illusion, London 1928

Myron S. Lerby, ‘The Stadium’, Engineering News Record, 11 July 1929

Koen Limperg, Ir. G.J. Meyers, R. Lotgering-Hillebrand, Keukens, Rotterdam 1935

Graham Livesey, ‘The van der Leeuw house: Theosophical connections with early modern architecture’, Architronic 1998

Tineke Loggers, Wattjes en de Nieuwe Bouwkunst, Prof.ir.J.G.Wattjes (1879-1944) publicist en architect, Zutphen 2005

J.B. van Loghem, Bouwen, Bauen, Bâtir, Building, Holland nieuwe zakelijkheid, neues bauen, vers une architecture reelle, built to live in, Amsterdam 1932

Ir. J.B. van Loghem, ‘Uitbreiding van de Diaconessen-inrichting te Rotterdam, Architecten Brinkman & Van den Broek’, de 8 en opbouw, Nr. 26 1939, p. 279-284

P.M. Lubínski, ‘Wspólczesna Architektura Holenderska’, Rok,vi nr. 6 1930, p 228-239

P.M. Lubinski, Arch. Van der Vlugt przestał budować, Arkady, nr. 10 1936, p. 564-568

S. Lugten-Reys, ‘Huis “Vaes” Rotterdam, architecten Ir. Brinkman en Van der Vlugt’, Het Landhuis, het tijdschrift voor het gezin, nr. 19 1936

Niels Luning Prak, ‘De Van Nelle fabriek te Rotterdam’, Bulletin van de Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond, nr. 69 1970, p. 123-136

N.Luning Prak, ‘De bouw van het stadion Feijenoord’, Bulletin van de Koninklijke Oudheidkundige Bond, nr. 69 1970, p.137–148

J. Luthmann, ‘Internationale Architectuur. Notities naar aanleiding van de tentoonstelling te Rotterdam’, Bouwkundig Weekblad, 1928, p. 125–128

Marvin J. Malecha e.a., The Richard and Dion Neutra vdl Research House i and ii, Pomona 1985

Noor Mens, W.G. Witteveen en Rotterdam, Rotterdam 2007

Otakar Máčel, Der Freischwinger, Vom Avantgardeentwurf zur War, dissertation, Delft 1992

Ben Merkelbach, ‘Bijkantoor van de firma R. Mees & Zoonen aan de ’s-Gravendijkwal te Rotterdam, architecten Brinkman en Van der Vlugt, Rotterdam’, de 8 en opbouw, nr. 7 1932, p. 63-66

Ben Merkelbach, ‘Twee woonhuizen te Rotterdam van arch. Brinkman en v.d. Vlugt’, de 8 en opbouw, nr. 10 12 1934, p. 77–81, Opbouwen, nr. 11- 12 1934

Han Meyer, ‘Rotterdam Coolsingel: vier verschillende gedaanten. Openbare ruimte in de architectonische stad, de open stad en de netwerkstad’, Hybrides, Delft 1999, p. 103-111

J.P.Mieras, ‘Een uithoekje van een Wereldstad’, Bouwkundig Weekblad 1923, i. p. 361–364; ii. p. 368–372; iii. p. 375–378; iv p. 381-386

Paul Meurs, De moderne historische stad. Ontwerpen voor vernieuwing en behoud, 1883 - 1940, Rotterdam 2000

Jan Molema, Peter Bak red., Jan Gerko Wiebenga, Apostel van het Nieuwe Bouwen, Rotterdam 1987

Joris Molenaar, ‘Zakelijkheid en Goddelijk licht, Van der Vlugts theosofische tempel aan de Tolstraat in Amsterdam’, wonen/tabk, nr. 10 1983, p. 10–19

Joris Molenaar, ‘Het ideaal van de glazen zuil, De Nederlandse telefooncel 1931–1984’, wonen/tabk, nr. 20 1984, p. 8–15

Joris Molenaar, Van Nelle’s fabrieken, Bureau Brinkman en Van der Vlugt 1925–1931, sam reeks nr. 1, Utrecht 1985

Joris Molenaar, ‘The Van Nelle Factory: Dutch Avant-Garde and American Inspiration’, Il Modo dis Costruire, atti del I seminario internazionale Rome 6–8 juni 1988, Rome 1990

Joris Molenaar, ‘De Bergpolderflat, een licht en ragfijn existenzminimum’, archis, nr. 2 1989, p. 44–45

Joris Molenaar, ‘Culturele revolutie?’, archis, nr. 11 1992, p. 8

Joris Molenaar, ‘Het Sportpark en Vliegveld Ypenburg’, Kroniek, kwartaaltijdschrift van de Historische Vereniging Rijswijk, nr. 3 and 4 1994, p. 5–14

Joris Molenaar, ‘Vrij wonen in de natuur, Zomerhuisje voor Krishnamurti van Brinkman en Van der Vlugt (Living in the great outdoors, Brinkman and Van der Vlugt’s summer retreat for Krishnamurti)’, archis, nr. 4 1996, p. 64-71

Joris Molenaar, De Architectuur van Brinkman en Van der Vlugt esthetisch beschouwd, 1e fase, de villa’s, inventarisatie, beschouwing en analyse, unpublished typoscript, December 1997

Joris Molenaar, see also: E. Adriaansz e.a. wiederhall 14 en 20; Huis Sonneveld, Modern wonen 1933, House Sonneveld, An Avant-Garde Homke from 1933, Rotterdam 2001; Anne Mieke Backer e.a. red, Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005

Molenaar & Van Winden architecten, Verleidelijk stadsbeeld Bergpolder / Blijdorp, studie naar de architectonische waarden en stedebouwkundige structuur, Delft/Rotterdam 1994

Werner Möller, Mart Stam 1899–1986, Architekt–Visionär–Gestalter, sein Weg zum Erfolg 1919–1930, Tübingen/Berlin 1997

Ileen Montijn, Naar Buiten, Het verlangen naar landelijkheid in de negentiende en twintigste eeuw, Amsterdam 2002

Franz J. Much ed., Werkbundausstellung Die Wohnung Stuttgart 1927, heruitgave Schriftreihe Weissenhof, Suttgart 1989

Richard Neutra, Life and Shape, New York 1962

Werner Oechslin red. e.a., Mart Stam, Eine Reise in die Schweiz 1923–1925, Zürich 1991

Gerrit Oorthuys red. en inleiding, ‘Mart Stam’, Bouwkundig Weekblad, nr. 25 1969

Alb. Otten, ‘M. Brinkman †’, Bouwkundig Weekblad, nr. 46/9 1925, p. 155

Alb. Otten, ‘opbouw.–liga.–moskou.–Nabetrachting’, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 18 1928, p. 140–143

Alb. Otten, ‘Landhuizen bij Rotterdam, Woonhuis C.H. van der Leeuw 38 Kralingsche Plaslaan Rotterdam, archit. J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt’, Bouwkundig Weekblad Architectura nr. 30 1930, p. 240-241

J.J.P. Oud, ‘Over de toekomstige bouwkunst en hare architectonische mogelijkheden, lezing gehouden door den Heer J.J.P. Oud, voor de vereeniging “Opbouw” Rotterdam februari 1921’, Bouwkundig Weekblad, 1921, p. 147–160

J.J.P. Oud, Holländische Architektur, München 1926, Nederlandse vertaling: Hollandse architectuur, Nijmegen 1983

J.J.P. Oud, Nieuwe Bouwkunst in Holland en Europa (1935), Amsterdam 1935, reprint with an epilogue by Bernard Colenbrander, Amsterdam 1981

Wessel Penning, Jaap Visser, De Kuip 75, Rotterdam 2012

Ir. Mariël G. Polman, De kleuren van het nieuwe bouwen, Materialisering van een ideaal, dissertation Delft 2011

C. Pouderoyen, ‘Woongebouw “Bergpolder” te Rotterdam, architecten ir. W. van Tijen, ir. J.A. Brinkman en L.C. van der Vlugt’, Vakblad voor de Bouwbedrijven, nr. 35, nr. 36 1934

Ben Rebel, Het nieuwe bouwen, het functionalisme in Nederland 1918–1945, Assen 1983

W. Retera Wzn., Het Moderne Interieur, Amsterdam z.j.

Max Risselada, Functionalisme 1927–1961, Hans Scharoun versus de Opbouw, Mart Stam, Willem van Tijen, Johannes van den Broek, Jacob Bakema, Delft 1997

Howard Robertson, F.R. Yerbury, ‘A Poem in Glass and Steel: The Van Nelle Factory in Rotterdam’, in:The Architect and Building News, 30 May 1930

H.S. de Roode, ‘Uitbreidingsplan der Gemeente Rotterdam, inleiding tot de toelichting van het plan 1926’, Tijdschrift voor Volkshuisvesting en Stedebouw, nr. 9 September 1926, p. 165-169

E. Roelofsz, De frustratie van een droom. De wederopbouw van de in mei 1940 verwoeste delen van de binnenstad, Kralingen en het Noordereiland van Rotterdam, 1940–1950, Rotterdam 1989

Mies van der Rohe ed., Bau und Wohnung, die Bauten der Weissenhofsiedlung in Stuttgart errichtet 1927 nach Vorschlägen des Deutschen Werkbundes im Auftrag der Stadt Stuttgart im Rahmen der Werkbundausstellung ‘Die Wohunung’, Stuttgart 1927

Alfred Roth, Zwei Wohnhäuser von L Corbusier und Pierre Jeanneret, Stuttgart 1927, reprint Stuttgart/Zürich 1991

Peter G. Rowe, Modernity and Housing, Cambridge Massachusetts 1993

Dick A. van Ruler en Dick van Woerkom, Ir. W. van Tijen, ‘ik ben een rationalist, maar er is meer op de wereld.’, Plan 1970, nr. 9 p. 523

Simone Rümmele, Mart Stam, Zürich/München 1991

Renate Scheper ed. Farbenfroh!: Die Werkstatt für Wandmalerei am Bauhaus / Colourful!: The wallpainting workshop at the Bauhaus, Berlin 2005

Karin Schomaker, Michiel Brinkman 1873–1925, rol en betekenis van de opdrachtgevers uit de industrie voor zijn werk, thesis with 2 attachments 1 & 2, Utrecht 1994

H. Schwing, De Historie van het Vliegveld Ypenburg, Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Luchtvaart 1993

Alphons Siebers, Het behoud van Rotterdam, Rotterdam 1923

Alphons Siebers, De Oogen Open, wordt Rotterdam een goed gebouwde stad?, Rotterdam 1926

Alphons Siebers, Groeiend Rotterdam, Rotterdam 1929:

S.s. (Siebers?), ‘Verzorging van het stadsbeeld te Rotterdam i. straatbeelden’, Klei, nr. 11 1929, p. 121-125

S.s. (Siebers?), ‘Verzorging van het stadsbeeld te Rotterdam ii. Het Mathenesserplein’, Klei, nr. 12 1929, p. 133-136

Mienke Simon Thomas red. e.a., Jac. Jongert 1883–1942, ‘proeven is koopen’, Rotterdam 2009

Mienke Simon Thomas, Elly Adriaansz, Sandra van Dijk, Jaap Gidding, Art Deco in Nederland, Rotterdam 2006

Kees Somer, De functionele stad, ciam en Cornelis van Eesteren 1928–1960, Rotterdam 2007

Mart Stam, Hans Schmidt, El Lissitzky, Emil Roth, abc, Beiträge zum Bauen 1924-1928, reprint Baden 1993

Mart Stam, ‘Krtitiek Vereeniging “opbouw” op het Hofpleinpan Witteveen’, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 8 1928, p. 57–59

Mart Stam e.a. ‘Reacties op het Hofpleinplan en de kritiek van opbouw’, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 11 1928, p. 81-84

Mart Stam, ‘Het passagierschip de “Nieuw Amsterdam”’, de 8 en opbouw, nr. 12/13 1938, p.119-128

Marinke Steenhuis, Stedenbouw in het landschap, Pieter Verhagen (1882–1950), Rotterdam 2007

Ir. A.J. van der Steur, ‘Bij het fabrieksgebouw-Van Nelle’, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 13 1929, p. 97-104

Rudy Stroink red. e.a., Ir J.H. van den Broek, projekten uit de periode 1928–1948, Delft 1981

Ed Taverne, Cor Wagenaar, Martien de Vletter, J.J.P. Oud, poëtisch functionalist, 1890–1963, compleet werk, Rotterdam 2001

Wolfgang Tegethoff, Die Villen und Landhausprojekte von Mies van der Rohe, Wohnen in einer Neuen Zeit, i Textband, ii Tafelband, Krefeld/New York 1981

A.J. Teychiné Stakenburg, Beeld en Beeldenaar, Rotterdam en Mr. K.P. van der Mandele, Rotterdam 1979

Ir W. van Tijen, Woongebouw Bergpolder te Rotterdam, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 35 1934, p. 361-368

Ir. W. van Tijen, ‘Het woongebouw “Bergpolder” te Rotterdam in aanbouw!, architecten: Ir. J. Brinkman en L.C. van der Vlugt en Ir. W. van Tijen’, de 8 en opbouw, March1934, p. 45-49

W. van Tijen, ‘Twee hooge woongebouwen in Rotterdam’, de 8 en opbouw, nr. 11 1938, p. 100-105

Petra Timmer, Metz & Co, de creatieve jaren, Rotterdam 1995

Patricia van Ulzen, Dromen van een metropool, de creatieve klasse van Rotterdam 1970–2000, Rotterdam 2007

Wouter Vanstiphout, Maak een stad, Rotterdam en de architectuur van J.H. van den Broek, Rotterdam 2005

C.J.M. van de Ven, ‘De Rotterdamse bijdrage aan het Nieuwe Bouwen’, Plan, nr. 2 1977

H.C. Verkruysen, ‘Tentoonstelling van tapijten, ontworpen door: H.A. van Anrooy, Djo Bourgeois, J. Burkhalter, B. van der Leck en L.C. van der Vlugt bij metz en Co. Amsterdam’, Bouwkundig Weekblad Architectura 1934, p. 458-459

Matty Vigelius, ‘De Theosofische Tempel in de Tolstraat’, De Amsterdamsche Gids, nr. 6 1931 p. 98-101

Joop Visser e.a. red., Rotterdamse Ondernemers 1850–1950, Rotterdam z.j.

L.C. van der Vlugt, ‘De semi-permanente woningen in “Oud-Mathenesse” te Rotterdam’, bouwen, tijdschrift voor de belangen van het bouwvak, tweede halve jaargang 1924, p. 161-164

L.C. van der Vlugt, ‘Een Plan voor het Land van Hoboken’, bouwen tijdschrift voor Holland en Indië voor de belangen van het bouwvak, April1925, p. 1–4,

L.C. van der Vlugt, ‘Afsluitdijk-Zuiderzeewerken’, Bouwkundig Weekblad Architectura, 1933, p. 416-417

L.C. van der Vlugt, ‘Kromhout 70 jaar!’, Bouwkundig Weekblad Architectura, 1934, p. 183-184

Cor Wagenaar, Welvaartsstad in wording, De wederopbouw van Rotterdam 1940–1952, Rotterdam 1992

Cor Wagenaar, Town Planning in the Netherlands since 1800, Responses to Enlightenment Ideas and Geopolitical Realities, Rotterdam 2011

Wattjes, Prof.Ir. J.G., Gebouw Van Nelle te Leiden, architecten: J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt, Het Bouwbedrijf, nr. 5 1928, p. 237

Prof. Ir. J.G. Wattjes, Woongebouw voor arbeiders in den Bergpolder, architecten: Ir. W. van Tijen en Ir. J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt, Het Bouwbedrijf, nr. 15 1934, p. 173-180

Prof. Ir. J.G. Wattjes, De gebouwen van het vliegveld Ypenburg, architecten: Brinkman & Van der Vlugt te Rotterdam en M. Zwanenburg te Rijswijk, Het Bouwbedrijf, nr. 2 en nr. 3 1937

Wattjes Prof. Ir. J.G. en Bosch W. Th. Ten, Rotterdam en hoe het bouwde, Leiden 1940, second print Leiden 1941, p. 9

Nannie van Wehl, ‘De Man en zijn Huis’, De Vrouw en haar Huis, nr. 5 1931, p. 248-253

Franz J. Much ed., Schriftreihe Weissenhof 2. Band, Stuttgart 1998. Werkbund-Ausstellung Die Wohunung Stuttgart 1927 2. juli–9. okt., Internationale Plan- und Modell-Ausstellung Neuer Baukunst in den Städtischen Ausstellungshallen auf dem Interims-Theaterplatz, en Werkbund-Ausstellung Die Wohnung Stuttgart 1927. 23 juli–9 okt., Amtlicher Katalog

P.A. Wernink Jr., Verslag der Haagsche Aero Club over het jaar 1936, Wassenaar 1937

H.A. van Wijnen, de Kuip, De geschiedenis van het stadion Feijenoord, Utrecht/Antwerpen 1989

Christopher Wilk, Modernism 1914-1939, designing a new world, London 2006

Jan Wils, ‘Woningblok in “Spangen” en theater “Scala” te Rotterdam van architect L.C. van der Vlugt’, Het Bouwbedrijf, nr. 8 1925

W.G. Witteveen, ‘Rotterdam Zuid’, Tijdschrift voor Volkshuisvesting en Stedebouw, nr. 9 1926, p. 169–176

W.G. Witteveen, ‘Het Hofplein te Roterdam’, Tijdschrift voor Volkshuisvesting en Stedebouw, nr. 4 1928, p. 74-80

W.G. Witteveen, ‘Uitbreidingsplan voor het noorderlijk en noord-westelijk stadsgedeelte te (Blijdorp) te Rotterdam’, Tijdschrift voor Volkshuisvesting en Stedebouw, nr. 9 1929, p. 169–179

W.G. Witteveen, ‘Het Bosch- en Parkplan te Rotterdam’, Tijdschrift voor Volkshuisvesting en Stedebouw, 1933, p. 210–219; 222

Melchior de Wolff (red), Stadion Feijenoord, het origineel 1937–1997, Rotterdam 1997

Auke van der Woud, Het Nieuwe Bouwen Internationaal /International, ciam Volkshuisvesting Stedebouw, Housing Town Planning, Delft/Otterlo 1983

Bruno Zevi, Erich Mendelsohn, London 1985

Credits

Acknowledgements:

This book is the result of an historical study and architectural analysis by its author, which were made possible by the initiatives, efforts and contributions of numerous persons and bodies. To them, the author owes a great debt of thanks for their stimulation and support in the form of information transfer, data provision, financial/material support, as well as all of their efforts. In particular, he wishes to thank:

concerning initiatives taken in respect of preliminary research for, and the production of, the present book:the Stenen Tafel Foundation for architecture and history, Meindert Booij, chairman, Gert Jan Woudenberg, secretary, John den Broeder, treasurer;

concerning support for the preliminary research:

The architectural firm of Van den Broek & Bakema, now Broekbakema, Rotterdam; the history team of the history, theory and media (gtm) department of the architecture faculty of the tu Delft (Dr Otakar Máčel); the architectural firm of Molenaar & Van Winden, now Molenaar & Co., Rotterdam; the study centre of the Netherlands Architecture Institute (nai), Rotterdam (Mariet Willinge, Jean Paul Baeten, Marianne Kok);

concerning initiatives taken in respect of the production of this book: In addition to the author himself, the production of the content of the book was made possible by the contributions of Matthijs Dicke and the fund-raising activities and collective efforts of the Stenen Tafel Foundation and nai010 publishers.

The following archives supplied information and visual material:

Broekbakema, Rotterdam

pp. 15(3), 16(1), 29(4), 30-31, 39(3), 41(4-7), 44-45, 49(1), 52, 57, 71(5), 72(1), 74(1,2), 75(6), 77(2), 89, 90, 95, 97(6), 98-99, 100-101, 102-103, 109(3-5), 111 (3-4), 112(2-4), 113(7), 118-119, 120, 121(3,5), 125, 127(4), 128-129, 130, 131 (4,5), 137, 141(3), 144, 148, 151, 154-155, 159, 161(4), 162(2), 163, 164, 169, 170, 171(4), 181(11), 191, 192(1,2,4), 193(5), 196-197,199(2-4), 203, 204(3), 207(3), 208-209, 215(2,3), 216(2), 217(3,4), 218, 221(1), 223, 227(3), 229(4), 230, 237(5), 244(1,2), 248-249, 251(4,5), 253(4), 254-255, 257, 262 (J. Geljon)

NAI, Rotterdam

Brox archive pp. 2-3, 37(3), 71(2,3,4,6), 73(3), 74(3,4), 78, 87, 88, 91, 96(1,2), 112(1), 114, 126, 134(1), 136, 145, 146-147, 152(2,3), 153(3), 160(1), 178-179, 180(1-6), 181(7-10), 182, 183(4,5,7), 184(2-4), 186-187, 188, 190, 194(1-3), 198, 199(5), 202, 204(1,2), 206, 215(1), 216(1), 222(1,3), 229(3), 236, 237(4), 238(1-3), 239, 240, 243(4-7), 245(5,6), 246(1,2), 247(4), 256, 261

Photo archive Jan Brinkman p. 13

Photo archive Michiel Brinkman pp.10, 29(4)

Photo archive Jan Gerko Wiebenga pp.49(2), 51, 53(3)

Archive P.C. Meulemanstichting p.177(3)

Archive Corn. van Eesteren p.192(3)

Jannes Linders ppp. 16(2,3), 17, 26-27, 32-33, 46-47, 54-55, 58-59, 82-83, 84-85, 92-93, 104-105, 122-123, 132-133, 156-157, 162(1), 165, 166-167, 172-173, 200-201, 205, 210-211, 219, 224-225, 232-233

Beeldbank Groningen p.39(2), 49(3), 50, 53(4)

Archive Meneba, Rotterdam p.15(2), 16(4), 74(5)

Photo archive Museum Boijmans van Beuningen, Rotterdam 184(1)

Krishnamurti Studiecentrum Deventer (k.s.c.d.) p.110, 111(5), 116-117

Spaarnestad photo archive, The Hague pp.138-139

City archive Rotterdam pp. 5, 8-9, 11(3,4), 19(2), 22-23, 24-25, 34-35, 40(1,2), 60-61, 66(1), 67(3), 68-69, 75(7),80-81, 106-107, 140(1), 174-175, 176, 194(4), 212-213, 221(2), 234-235, 258-259

Historisch archief Van Nelle pp.6, 12(2), 36, 96 (3,4), 97(5), 108(1), 115(3)

Coll. Peter Blokdijk p.193(6)

Coll. Joke Ebeling-Van der Vlugt pp.40(3), 108(2), 149, 251(6), 252(1)

Coll. Johanna Hoogenraad-Brinkman p.252(2)

Coll. Joris Molenaar pp.64, 72(2), 113(5,6), 135, 171(3), 185, 195(6), 237(6)

Coll. Matthijs Dicke 238(4), 245(4)

Coll. Paul Groenendijk 222(2)

Coll. Rolph Heesakker p.7

Molenaar & Co architects pp.121(4), 127(3), 131(3), 140(2), 152, 153(2,4), 160(2), 161(3), 207(2,4,5), 242(3), 243(8), 244(3)

Literature

pp.38, 43, 177(2): Het Bouwbedrijf 2(1925)8

pp. 226(1), 228(1,2): Het Bouwbedrijf 15(1938)2

p.11(2): div. auteurs, Beton in Rotterdam. Oude constructies in een modern materiaal’, z.j.

p.37(2), 65(8), 77(1), 79: A. Siebers, De Oogen Open. Wordt Rotterdam een goed gebouwde stad?, Rotterdam 1926

p.63: A. Siebers, Groeiend Rotterdam, Rotterdam 1929

p.70, 64, 171(2): n.v. Graansilo My Rotterdam (brochure 1930)

p.66(2), 67(4): Bouwen Tijdschrift voor Holland en Indië voor de belangen van het bouwvak, April 1925

p.73(4): Bouwkundig Weekblad, 87(1969)2

p.73(5): J.G. Wattjes, W. Th. Ten Bosch, Rotterdam en hoe het bouwde, Leiden 1941

p.142, ABC Beiträge zum Bauen, 1927/28, nr.4183(5)

p.143, 183(6): Catalogue Internationale Architectuur Tentoonstelling Opbouw Rotterdam, 1928

pp.195(5), 246(3): Encyclopédie de l’Architecture. Constructions modernes, tome xi, pl. 91

pp.227(2), 231: Thuis 9(1936)43

pp. 241, 242(1,2) Het Landhuis, October 1939

pp. 250, 253(3): De 8 en Opbouw May 1936

Dust jacket: Van Nelle factory 2012, photo Jannes Linders; analysys De Bruyn House, Schiedam, Joris Molenaar and Wilfried van Winden; end papers: City plans 1900 and 1937, Sketch studies, concert and assembly hall, Rochussenstraat, Rotterdam, January 1931

Credits

Texts: Joris Molenaar

Text editing: Matthijs Dicke (Stad en Bedrijf)

Copy editing: Christine Gardner

Translation: Nick Lakides

Design: Ad van der Kouwe (Manifesta)

Lithography and Printing: die Keure, Bruges (b)

Publisher: Marcel Witvoet, nai010 publishers

The preliminary research for the present book was possible by support from the Netherlands Architecture Fund (now The Creative Industries Fund nl) and from the Netherlands Foundation for Visual Arts, Design and Architecture, known in the Netherlands as Fonds bkvb (now Mondriaan Fund).

This publication was made possible by financial support from the Erasmusstichting, the G.Ph. Verhagen-Stichting, the J.E. Jurriaanse Stichting, the Stichting Bevordering van Volkskracht, the Stichting Harten Fonds in The Hague, the Stichting Job Dura Fonds, the Stichting Organisatie van Effectenhandelaren Rotterdam, the Stichting Verzameling van Wijngaarden-Boot, the Ted Schutten Fonds (administered by the Prins Bernhard Cultuurfonds), the Van der Mandele Stichting, the Van Eesteren-Fluck & Van Lohuizen Stichting (efl Stichting), Ms I. de Reus-Van Vliet, Hester and Dick Verbeek, Ballast Nedam n.v., Broekbakema, J.P. van Eesteren b.v., Jurriëns Bouw, Koninklijke bam Groep nv, ovg Projectontwikkeling b.v., Parc Makelaars, tbi Holdings b.v., VolkerWessels and cv Van Nelle Ontwerpfabriek.

© 2012, author, nai010 publishers, Rotterdam.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior written permission of the publisher.

For works of visual artists affiliated with a cisac-organization the copyrights have been settled with Pictoright in Amsterdam.

© 2012, c/o Pictoright Amsterdam

Although every effort was made to find the copyright holders for the illustrations used, it has not been possible to trace them all. Interested parties are requested to contact nai010 publishers, Mauritsweg 23, 3012 jr Rotterdam, the Netherlands.

nai010 publishers is an internationally orientated publisher specialized in developing, producing and distributing books in the fields of architecture, urbanism, art and design.

www.nai010.com

Available in North, South and Central America through Artbook | d.a.p., 155 Sixth Avenue 2nd Floor, New York, ny 10013-1507, tel +1 212 627 1999, fax +1 212 627 9484, dap@dapinc.com

Available in the United Kingdom and Ireland through Art Data, 12 Bell Industrial Estate, 50 Cunnington Street, London w4 5hb, tel +44 208 747 1061, fax +44 208 742 2319, orders@artdata.co.uk

Printed and bound in Belgium

isbn 978-94-6208-011-9

Brinkman & Van der Vlugt Architects is also available in a dutch edition:

Brinkman & van der Vlugt Architecten

isbn 978-94-6208-010-2

Index

Allan (Rotterdam ship and train furnishings factory) 158

Anglo Dutch Lawn Tennis Club 195, 256

Ardath Tobacco 75

Atlas Van Stolk, foundation 185

Baas, Gerrit 38, 109

Bakema, Jaap 7, 38, 257, 262, 260, 261

Balke en Leemshuis 147

Bauhaus 37, 1130

Bazel, de, Karel 13, 64, 86

Beek, van, H. 185

Beek, van, J. 184, 242

Behrendt, Walter Curt 65

Berg, van den, J. 240

Berlage, Hendrik Petrus 142, 241

Beuningen, van, D.G. 193, 195, 240

Bevordering van Volkskracht, Stichting 62, 115, 189

Bijhouwer, J.T.P. 189, 240

Bijvoet, Bernard 36, 48, 140

Bna 65, 142

Boer, de, Elisabeth 252-253

Boevé, dokter, H.J. 185, 195, 206, 208

Bosch, ten, W. Th. 148, 176, 188-189, 245

Bouwkunst en Vriendschap, architects’ society 11, 36, 48, 64-65, 76

Braat (company) 74, 195

Brandon-Jones, John 141-143

Bremer 244

Brinkman & Van den Broek 102, 114, 176, 183, 189, 191, 255-256, 260

Broek & Bakema Architecten, van den 38, 257, 262, 263

Broek, van den, Joh. 7, 148-149, 189, 191, 253, 256, 260-263

Brotherhood of the New Age 111

Bruyn, de, M. 108, 114, 150

Burgdorfer, A.C. 63-64

Buskens, Piet 36, 48, 65

Cachet, Lion 252

Catz, James 185

Ciam 113, 141, 143-145, 147, 149, 185-186, 189, 192, 261, 263

Club Rotterdam 114, 193, 240, 245-246

Cneudt, de, Edmond 242-243

Cochius, Petrus Marinus 18, 28

Committee for the Provision of Concert and Lecture Halls 114, 178, 181

Congrès Internationaux d’Architecture Moderne (ciam) 113, 141

Diergaarde, Rotterdamse 176, 186, 188-189, 256

Doesburg, van, Theo 56

Dudok, Marinus 70, 140, 177, 179-180, 183-184, 196, 260-261

Duiker, Jan 36, 48, 56, 140

Dusseldorp, van, A.M. Pzn 28

Dusseldorp, van (fam.) 11, 14

Dutch Reformed Deaconesses 10

Dutch Reformed Koninginnekerk, Crooswijk 10

Eeghen, van, Mrs. 28, 40, 86

Eerde Foundation 116, 121

First Dutch Cooperative Flour Mills 14

Eesteren, van, Cor 11, 56, 140, 142-144, 180, 262-263

Eesteren, van, J.P. 193, 195, 220

Engelen, Cor 38, 252-253

Eudokia Foundation 10, 190

Evers, Henri 10, 63-64

Feyenoord, Rotterdam football and athletic association 193, 220

Feyenoord, stadium, plc. 193

First Rotterdam Garden Village ‘Vreewijk’, plc. 38, 62, 64

Fokker, J.P. 241

Municipal Housing Department 13, 63-64, 147

Gidding, Jaap 38, 177

Giedeon, Siegfried 141

Gips, mr. 244

Gispen, W.H. 11, 38, 102, 134-135, 177, 202, 253

Gispen (company) 134, 155, 163, 203, 205, 216

Goslinga, J.G. 144, 244

Grain Elevator Company, plc. 11, 70

Grain Dealers, Commission of 11

Graansilo Company, plc. 70, 178

Granpré Molière, Marinus Jan 11, 38, 64, 70, 144, 148, 188, 260-261

Gropius, Walter 37, 74, 147, 186, 189

Guevrekian, Gabriel 141

Harmonie, De, Association 178-179, 181

Heer, De 206

Heldring en Pierson 182

Henny, Ch.M. 243-245

Hitchcock, Henry-Russel 140-141

Holland Amerika Lijn (hal) 251-252, 254-255

Hoogendijk (fam.) 256-257

Hooijkaas, Barend, jr. 10, 190

International Industrial Relations Association for the Study and Promotion of Satisfactory Human Relations and Conditions in Industry (iri) 114

Johnson, Philip 140-141

Jongert, Jac. 11, 13

Jongh, de, G.J. 63

Kahn, Moritz 13

Kammer, Harm 38, 109, 186, 242, 262

Klijnen, Jos 70

Klok en Van Diggele 186, 188

Kloot Meijburg, van der, H. 244

Kolff, Cor 245-246

Koo, de, N.P. 48, 253

Koo, van der 48

Koolhoven, Frits 244-245

Kralingen Golf Club 192, 195

Krishnamurti, Jiddu 11, 110-111, 114, 116, 143, 238

Krishnamurti, Nityananda 116

Kromhout, Willem 11, 36, 42, 63-64

Kropholler, A.J. 73, 141-142

Kuipers, Foeke 36

Le Corbusier 37, 74, 113, 141, 143-144, 158, 179, 189, 262

Leck, van der, Bart 158

Leeuw, van der, Alex 134

Leeuw, van der, Dick (M.A.G.) 62, 114, 134, 150, 155, 226, 237-241, 244, 246-247, 251, 260-263

Leeuw, van der, Kees (C.H.) 11, 13, 39-40, 48, 62, 86, 94, 108-116, 124, 134, 141, 144, 158, 177-179, 181, 183-184, 188-189, 237-238, 240-241, 260-263

Leeuw, van der, Koos 86, 110, 114, 237

Leeuw, van der, Sylvia 237

Linden, van der, A.J. 39-40, 109, 189-191, 242, 256-257, 262

Loghem, van, J.B. 140, 144-147, 189, 191, 250-251

Lorenz, Anton 137

Lugten-Reys, S. (see also Wehl, Nannie van) 236-237, 242

Luthmann, J. 143

Maaskant, Huig Aart (Hugh) 188

Maitreya Boeddha 111

Mandele, van der, Karel (Mr.) 62-65, 193, 261

Margarine Unie (Unilever) 179, 260

Mees, Rudolf 65, 73-74

Mees & Sons, R. 73-74, 142, 176, 182, 196, 243

Meijer, Betty 237, 245, 247

Meischke, Coenraad 65, 67

Mendelsohn, Erich 74, 180, 182

Merkelbach, Ben 253

Merkes, P. 185

Mertens, H.F. 260

Metz (firma) 163, 216

Meuleman Foundation, P.C. 86, 177

Middelburg, Jenny 38, 56, 74, 202, 251, 262

Mieras, J.P. 42

Monchy, de, S.J.R. (md) 135, 137, 264, 252

Monchy, de, Willem Hugo 65, 246, 252-253,

Moser, Karl 38, 192

Moser, Werner 38, 143

Municipal Housing Department 13, 63-64, 147

National Aviation School (nls) 245-246

Neutra, Richard 113, 115, 183

Niehuis & v.d. Berg’s, lpc. 74, 240

Nuova, Tennis Club 195

Ommeren, van, Phs. 182-183, 251-252, 255-256

Ooms 146

Opbouw (society) 11, 13, 36-38, 48, 65, 67, 142-143, 145, 177, 180, 189, 191, 250

Order of the Star 11, 110-111, 114, 116, 178

Otten, Albert 64-65, 142-143, 148

Oud, J.J.P. (Bob) 11, 13, 36-38, 42, 65, 140, 143-144, 147, 176-177, 180, 253

Overeynder, W.F. 63-64, 181

Pallandt, baron van, Philip 111

Pander (company) 226, 253

Penaat 253

Plate, August 18, 62-63, 65, 144-145, 185-186, 261

Polytechnical School Delft 13

Pouderoyen, C. 148-149

Ravesteyn, van, Sybold 140, 189

Reinders, D.H. 246

Rietveld, G. 140, 253

Rohe, van der, Mies 143, 238

Roland Holst, R.N. 110-111

Roos en Overeynder, de 63, 181

Roosenburg, Dirk 252

Rose, W.N. 63

Rotterdam Aero Club 246-247

Rotterdam Academy of Fine Arts and Technical Sciences 10, 13

Rotterdam Branch of the Association of Dutch Architects (bna) 65, 142

Rotterdamse Kunstkring, 36, 181

Rotterdam ship and train furnishings factory Allan 158

Rotterdam football and athletic association Feyenoord 193, 220

Rotterdamsche Kring 14

Rowing and Sailing Society De Maas 10

Royen, van, J.F. 202

Shipping Association South 145

Schröder, T. 140

Schumacher, Fritz 62-63

Semey, J.F. 253

Siebers, Alphons 65, 67, 111, 270, 272

Silk, van 220

Sillevoldt, van (company) 11, 70, 173

Society of the Friends of Music 178

Society for the Advancement of Architecture 11

Society for Urban Improvement, ‘New Rotterdam’ 65

Sonneveld, Albert (Bertus) 108, 114, 185

Sonneveld (House) 6, 158-159, 161, 163-164, 167, 185, 195, 235, 241

Spanjaard, Frits 253

Sport Park and Airfield Ypenburg 226-227, 244-246

Staal, J.F. 260

Stam, Mart 38-39, 73, 109, 140, 142-144, 180, 253-255, 262-263

Steur, van der, Ad 65, 67, 73, 141, 177, 184-185, 256

Stijl, De 36-37, 140

Stok, Jacobus Pieter 63

Stolk, van, Abraham (Timber firm) 75, 111, 185

Sutterland, Hendrik 240

Swaneveld, F. 38, 244, 256

Teunissen, G.J. 110

Theosophical Society 86, 110

Tijen, van, Willem 39, 67, 144-145, 147-149, 177, 185-186, 188-189, 214, 256, 263

Traa, van, C. 261

Urban Committee 65, 67

Vaes, J.G. 237, 240-243

Veldwijk (company) 36

Verhagen, Piet 11, 38, 64-67, 188, 263

Vlugt, van der, Joke 251

Vlugt, van der, Leen 7, 11, 13, 36-42, 48, 56, 65-67, 70, 72-74, 76, 86, 94, 108-115, 124, 134-135, 140-150, 158, 177, 179, 184-186, 189-192, 202, 206, 214, 220, 226, 237-239, 242, 244, 247, 250-257, 260-263

Volksuniversiteit 86, 114, 177-178, 195, 206, 240

Volkswoningen, housing association 148-149, 185-186

Vorm, van der, Willem 246, 252

Vreewijk 38, 62, 64

Vries Robbé, De (company) 214

Wage, J. 242-243

Wasily 112

Wattjes, J.G. 70-72, 148-149, 176, 188-189, 245-246

Wegerif, Henk 244

Wehl, van, Nannie (see also Lugten-Reys) 236

Werkbund 140, 143

Wiebenga, Jan Gerko 36, 38-39, 48, 140, 177, 183, 185

Wijdeveld, H. Th. 252-253

Wijk, van, D.J. 39, 109

Wils, Jan 38, 42, 70, 140, 189, 244

Witteveen, Willem Gerrit 65, 67, 73, 142-144, 147-149, 176-177, 179, 183-186, 188-189, 195, 240, 256, 259-260, 263

Witteveen en Poot 189, 260

Wouda, Henk 244

Wright, Frank Lloyd 42

Ypenburg, Sport Park And Airfield, plc. 226-227, 244-246

Zandvliet, van, L. 193, 220

Zimmermann, mayor 63

Zoo, Rotterdam, see Diergaarde

Zwanenburg, M. 226, 246

Brinkman & Van der Vlugt

Brinkman & van der Vlugt architecten

Joris Molenaar

Rotterdams city-ideaal in international style

nai010 uitgevers

Inhoudsopgave

Voorwoord

1 Brinkman & Van der Vlugt, een gearrangeerde samenwerking in een dynamische omgeving

Stoommeelfabriek ‘De Maas’ n.v. Meelfabrieken der Nederlandsche Bakkerij Meneba, Maashaven te Rotterdam

Galerijbouw van 264 arbeiderswoningen met gemeenschappelijke voorzieningen Rotterdam Spangen: Justus van Effencomplex

‘Huize Dennenrode’ Hooghalen

2 Architect Leen van der Vlugt, een modern talent

Woningblok Tussendijken te Rotterdam, Leen van der Vlugt, Twee woonblokken Beukelsdijk Rotterdam, Leen van der Vlugt

Ambachts- en Nijverheidsscholen Groningen, L.C. van der Vlugt en J.G. Wiebenga

Woonhuis met kantoor voor notaris Vink Zuidhorn, Leen van der Vlugt i.s.m. K. Siekman

3 Afscheid van de oude stad: een modern Rotterdams City-ideaal

4 In de geest van de moderniteit

Esthetische verzorging straatwanden Mathenesserweg en -plein Rotterdam, M. Brinkman, J.A. Brinkman & L.C. Van der Vlugt, J.H. van den Broek

Theosofisch vergadergebouw en administratiegebouw Amsterdam

Van Nelle’s fabrieksgebouwen Rotterdam Overschie

5 Beeldmerk van de nieuwe tijd

De Sterkamp Ommen en de hut voor Krishnamurti

Huis Van der Leeuw, een theosofisch geïnspireerde machine à habiter Kralingse Plas Rotterdam

Voor het eerst zag ik Chroom fauteuils die ik zeer mooi vind, Interieurs met de comfortabele ‘Freischwinger’ van Van der Vlugt en Gispen

6 Een stad van licht, lucht, dynamiek en hygiënisch leven

Huis De Bruyn Schiedam

Huis Sonneveld Rotterdam

Graansilo Maashaven Rotterdam

7 De moderne city volgens Brinkman & Van der Vlugt

Bijkantoor van de firma R. Mees & Zoonen Rotterdam

De Nederlandse rijkstelefooncel

Diverse plannen Dijkzigt Rotterdam en huis Boevé, verkavelingstudies

Woongebouw ‘Bergpolder’ Rotterdam, ir. W. van Tijen, Brinkman & Van der Vlugt

Stadion Feijenoord Rotterdam

Stationsgebouw Vliegveld Ypenburg Rijswijk, i.s.m. M. Zwanenburg en J.F. Semey

8 de uiteengelegde stad

9 Een gestrande ark op een duin; abrupt einde en nieuw begin

Epiloog — Het einde van het vooroorlogs city-ideaal: een telefooncel op de Lijnbaan

Verantwoording

Oeuvrelijst

Literatuur

Index

Beeldverantwoording / colofon

Voorwoord

Panorama Van Nellefabriek, jaren dertig

Genodigden bij het slaan van de eerste paal voor het Stadion Feijenoord, derde van links Jan Brinkman, achtste van links Leen van der Vlugt, 22 juli 1935

Over de Van Nellefabriek, het Stadion Feijenoord en de witte villa’s in Rotterdam is veel gepubliceerd. Ook zijn er de laatste jaren gedegen monografieën verschenen over toonaangevende Nederlandse architecten. Vreemd genoeg ontbrak het aan een monografie over het bureau Brinkman & Van der Vlugt, de architecten van de genoemde ankerpunten in de Nederlandse architectuur.

Wel verscheen in 1983 ‘Van der Vlugt, architect 1894-1936’, de blauwzilveren catalogus bij de tentoonstelling op het bureau van de Architectengemeenschap Van den Broek en Bakema. Catalogus en tentoonstelling, resultaten van een eerste archiefonderzoek, werden samengesteld door Joris Molenaar en Jeroen Geurst.

In 1997-2001 verzorgde Joris Molenaar als architect de restauratie van Huis Sonneveld, in opdracht van de Stichting Volkskracht Historische Monumenten. Deze witte villa is als museumwoning opengesteld voor het publiek en wordt beheerd door het Nederlands Architectuurinstituut (nai). Voor de restauratie van huis en inrichting werd breed onderzoek gedaan. Huis Sonneveld is een prachtig voorbeeld van luxueus, modern stadswonen in de jaren dertig van de twintigste eeuw.

Reeds eerder had Joris zich verdiept in de villa’s van Brinkman en Van der Vlugt. Hij had daarbij het plan opgevat deze villa’s te analyseren en daarover te publiceren. Om de nodige fondsen voor onderzoek en publicatie te verzamelen, werd in 1995 de Stichting De Stenen Tafel opgericht. Er was tijd nodig om de ideeën over de publicatie te laten rijpen en zo de bevindingen van het onderzoek hun plek te geven. Het boek zou niet alleen over de villa’s moeten gaan, maar om méér. De projecten van Brinkman & Van der Vlugt kunnen namelijk niet los worden gezien van de Rotterdamse context tijdens het interbellum, bekeken vanuit maatschappelijk oogpunt, maar vooral vanuit de visie van deze architecten op de stad. Een visie die onderbelicht is geraakt in de schaduw van hun wereldberoemde projecten.

Dit boek is dus niet alleen van belang voor architecten en architectuurhistorici die zich verdiepen in Het Nieuwe Bouwen en de International Style, maar ook voor geïnteresseerden in de geschiedenis van Rotterdam. Mede daarom hebben vele fondsen en sponsors de financiering van dit boek ruimhartig gesteund. Hun is grote dank verschuldigd. Het initiatief tot publicatie is door nai010 Uitgevers in enthousiaste samenwerking en op professionele wijze overgenomen.

Met dit boek wordt ook een deel van de honderdjarige geschiedenis van opeenvolgende architectenbureaus op waardige wijze vastgelegd. In een terugblik komt het werk aan de orde van Michiel Brinkman, die zijn bureau omstreeks 1912 startte. Zijn zoon Jan Brinkman zette in 1925 zijn werk voort met Leen van der Vlugt. Na het overlijden van Van der Vlugt in 1936 associeerde Jan Brinkman zich met Johannes van den Broek, die vervolgens in 1948 Jaap Bakema erbij haalde en in 1951 daarmee het Architectenbureau Van den Broek en Bakema vormde.

In 1971 ging dit over in Architectengemeenschap Van den Broek en Bakema, onder leiding van Jaap Bakema, Hans Boot, Jan de Groot, Joop Rijnsdorp en Jan Stokla. Het huidige bureau Broekbakema is daar met enige tussenstappen de voortzetting van Broekbakema is tegenwoordig gevestigd in voormalige pakhuizen van de Van Nellefabriek, die onder de naam ‘Van Nelle Ontwerpfabriek’ als bedrijfsverzamelgebouw voor de creatieve sector een nieuwe bestemming heeft gevonden. Het is een feest om ’s ochtends dit complex op te rijden, uitnodigend wit met in de zon glimmende raamstijlen in aluminiumkleur. Het van oude foto’s bekende beeld, waarbij de auto’s je doen beseffen uit welke tijd het dateert. Dat hedendaagse feest wordt nog groter met de kennis van de achtergronden uit dit boek.

Dit voorwoord begint met de Van Nellefabriek als ankerpunt in de Nederlandse architectuur. De betekenis van dit complex strekt echter verder. Het staat op de voorlopige Werelderfgoedlijst van de unesco. Ten tijde van het verschijnen van dit boek zijn het Rijk, de gemeente Rotterdam en de Vrienden van de Van Nellefabriek volop bezig met de nominatie voor plaatsing op de definitieve lijst. Dat dit boek moge helpen dat doel te bereiken, ter meerdere glorie van Brinkman en Van der Vlugt en de stad Rotterdam!

Meindert Booij

Voorzitter Stichting De Stenen Tafel

Architect directeur Broekbakema

1912

Land van Hoboken, zicht richting Westersingel

‘Het is betreurenswaardig dat de ideeën over stadsontwikkeling in de 19de eeuw nog niet zover waren gevorderd dat eenzelfde mate van aandacht kon worden besteed aan de stadsuitbreiding als aan die van het vrachtverkeer. De stad groeide snel, vooral in westelijke richting, maar ook aan de noordzijde verrezen nieuwe wijken. Die werden echter weinig systematisch aangelegd, waarbij veel aan het toeval werd overgelaten. Dit leidde ertoe dat het noordelijk deel van de stad niet meer dan een verwarrende aaneenschakeling van huizenblokken werd. Daardoor konden weliswaar veel mensen snel worden gehuisvest, maar tegelijkertijd werd aan het stadsplan onherstelbaar schade aangericht.’

(Outlines of Extension and Housing, Gemeentelijke Woningdienst Rotterdam, 1924)

1

Brinkman & Van der Vlugt, een gearrangeerde samenwerking in een dynamische omgeving

Michiel Brinkman 1873-1925, foto circa 1924

Paddenstoelvloerconstructie in het bloempakhuis van Stoommeelfabriek ‘De Maas’, Michiel Brinkman 1914

Galerijbouw in Spangen Rotterdam, Justus van Effencomplex, Michiel Brinkman 1919-1922

Van Nellefabriek, Leuvehaven in Rotterdam, Michiel Brinkman 1913

In 1925 overlijdt Michiel Brinkman volkomen onverwacht. Op 19 februari zakt hij midden op straat ineen en sterft ter plaatse aan een hartstilstand. Hij wordt slechts 51 jaar oud. Rotterdam verliest die dag een van zijn meest prominente architecten van dat moment. ‘Hij behoorde tot de groep die zich inzette om het snel expanderende en naar het chaotische neigende Rotterdam door middel van de architectuur tot een mooie en leefbare stad te maken’¹ Hij was hierin in meerdere opzichten geslaagd. Sterker nog, hij was hier nog volop mee bezig. Eén van zijn meest prestigieuze projecten moest nog tot uitvoer worden gebracht, namelijk de nieuwe fabrieken voor Van Nelle; een grote utiliteitsbouwopgave, zijn specialisme.

Michiel Brinkman wordt in 1873 te Rotterdam geboren als zoon van een kantoorbediende. Na zijn opleiding op de Rotterdamse Academie voor Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen bij Henri Evers is hij vanaf 1902 werkzaam bij architect Barend Hooijkaas jr. Bij dit gerenommeerde Rotterdamse bureau, dat sinds 1848 van vader op zoon is overgegaan, verwerft hij al snel een goede positie. Hij wordt chef de bureau en meewerkend architect. Hij heeft een grote inbreng in het ontwerp van verschillende kerk-, kantoor- en verenigingsgebouwen, waarvan de Koninginnekerk van de Nederduits Hervormde gemeente te Crooswijk (1904), het clubgebouw van de Roei en Zeilvereeniging De Maas (1908), de ziekenhuizen voor de Nederduits Hervormde Diaconesseninrichting (1902) aan de Westersingel (het Van Dam ziekenhuis) en het ziekenhuis aan de Bergweg voor de stichting Eudokia (1910) de belangrijkste zijn.

Ondanks zijn positie binnen dit bureau, vindt Brinkman dat hij onvoldoende ruimte krijgt voor zijn eigen ideeën en inzichten. In 1910 vestigt hij zich als zelfstandig architect. De moed om dit te doen put hij uit de goede naam die hij intussen in Rotterdamse kringen heeft weten op te bouwen. De uitnodiging tot deelname aan de besloten prijsvraag voor een nieuw stadhuis in 1913 bevestigt deze statuur in de Maasstad, hoewel zijn ontwerp de toets der kritiek van de jury niet kan doorstaan. Ook bij een groot aantal Rotterdamse ondernemers en industriëlen, die in het groeiende Rotterdam veelal aan uitbreiding toe zijn, staat Brinkman goed aangeschreven. Zo realiseert hij het Graanhuis voor het Comité der Graanhandelaren aan de Wijnhaven 50 (1913-1916) en het Elevatorhuis voor de n.v. Graan Elevator Maatschappij aan de Parklaan 8 (1914-1915). Ook bouwt hij voor de familie Van Dusseldorp de nieuwe Stoommeelfabriek De Maas aan de Brielselaan (1913-1914) naast de pas gegraven Maashaven, evenals enkele woonhuizen voor directieleden. Naast deze fabriek met silogebouw bouwt Brinkman aan dezelfde kade voor de firma Van Sillevoldt een rijstpellerij (1915-1916). Zijn naam als architect voor moderne fabrieks- en havengebouwen is hiermee definitief gevestigd.

Maar dat niet alleen. Ook op het gebied van woningbouw verricht Brinkman opzienbarend werk. In de jaren 1919-1922 ontwerpt en realiseert hij een wooncomplex aan de Justus van Effenstraat in Spangen dat de geschiedenis in zal gaan als de eerste galerijbouw in Nederland. Michiel Brinkman raakt in die jaren ook actief in organisaties die de architectuur promoten. Zo is hij onder meer lid en voorzitter van de gewestelijke kring van de Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst/Bond Nederlandse Architecten. Hij is als adviseur voor het gemeentebestuur van Rotterdam verantwoordelijk voor de esthetische verzorging van straatwanden aan de Mathenesserweg, de nieuwe westelijke toegang tot de stad. Ten slotte is hij ook betrokken bij de oprichting van architecten- en kunstenaarsvereniging Opbouw (1920), een afsplitsing van Bouwkunst en Vriendschap. Hiertoe behoren ook Willem Kromhout en architecten en kunstenaars van de jongere garde, onder wie Marinus Granpré Molière, Piet Verhagen, Bob Oud, Cor van Eesteren, Willem Gispen, Jac. Jongert en Leen van der Vlugt, van wie Brinkman op dat moment nog niet kan vermoeden dat hij hem zal opvolgen.

De erfenis van Michiel Brinkman

Bij zijn overlijden laat Michiel Brinkman een groot oeuvre na, maar ook enkele prestigieuze projecten die nog niet zijn afgerond. Hiertoe behoren de plannen voor de nieuwbouw voor de Van Nellefabrieken in Overschie, in opdracht van de jonge firmant Kees van der Leeuw. Brinkman en Van der Leeuw kennen elkaar van de Rotterdamse theosofische afdeling en de theosofisch georiënteerde Orde van de Ster in het Oosten, waarvan zij beiden meteen bij de oprichting van de Nederlandse afdeling van deze orde in 1912 lid worden. Deze orde stelt zich ten doel de weg te bereiden voor de onder theosofen verwachte derde incarnatie van de wereldleraar in de jonge Indiër Krishnamurti (1895-1986). In bredere zin zien de leden zichzelf als maatschappelijke voorhoede in het bewerkstelligen van een betere samenleving.²

Een jaar nadat Kees van der Leeuw zich bij deze Orde aansluit, treedt hij in dienst bij Van Nelle, de firma in koffie, thee en tabak die al drie generaties in handen is van de familie Van der Leeuw. Spoedig na zijn aantreden wordt hij belast met de noodzakelijk geachte nieuwbouw. De theosoof Van der Leeuw beschouwt het als zijn persoonlijke roeping om met weloverwogen architectuur het leven van mensen te verbeteren en hen te inspireren. Om aan deze wens te voldoen, wil hij een compleet nieuwe fabriek laten bouwen, buiten de oude binnenstad van Rotterdam. In zijn zoektocht naar geschikte gronden laat hij zich adviseren door twee theosofische vrienden en vooraanstaande architecten, namelijk Karel de Bazel voor kunst en architectuur en Michiel Brinkman voor fabrieksbouw en locatiekeuze. Brinkman krijgt in 1913 overigens eerst nog de opdracht voor de verbouwing van de bestaande fabriek aan de Leuvehaven terwijl De Bazel in 1916 een kantoor voor Van Nelle te Amsterdam schetst.

De goede relatie met Van der Leeuw leidt ertoe dat Brinkman zich ontpopt tot de huisarchitect voor Van Nelle. Hij ontwerpt en verbouwt filialen voor de firma en in 1921 maakt hij een ontwerp voor een nieuwe sigarenfabriek te Kampen, die echter niet wordt gebouwd. En als Van der Leeuw begin jaren twintig grote vorderingen maakt met het verwerven van gronden voor het nieuwe fabrieksterrein in Overschie, ontwerpt Brinkman in 1923 het masterplan voor dit fabriekscomplex. Zijn ontwerp voorziet in een opzet met drie dubbele fabriekseenheden — thee, koffie en tabak — volgens het principe van de daglichtfabriek, zoals dit in die dagen in Amerika al langer gangbaar is, en bekend is uit onder meer het standaardwerk The Design and Construction of Industrial Buildings uit 1917 van de Engelse architect Moritz Kahn.³ Dit vormt de basis voor de nieuwe fabriek die Van der Leeuw voor ogen heeft.

De zoektocht naar een geschikte opvolger

Als de voorbereidingen voor de nieuwe fabriek in volle gang zijn, komen zowel De Bazel (1923) als Brinkman (1925) te overlijden. Vooral het verlies van Brinkman stelt Kees van der Leeuw voor een acuut probleem. Het is de vraag wie de werkzaamheden van de architect moet en kan overnemen.

Michiel Brinkman had ongetwijfeld gehoopt dat hiervoor zijn enige zoon Jan in aanmerking zou komen. Jan Brinkman (1902-1949) is op dat moment echter nog maar derdejaars student. Nog op aanraden van zijn vader is hij niet naar de Rotterdamse Academie voor Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen gegaan, zoals Brinkman sr. zelf had gedaan, maar volgt hij de studie weg- en waterbouwkunde aan de Polytechnische School in Delft. Aldus beter technisch opgeleid en ingevoerd in de modernste materialen, bouwmethoden en technieken, zou voor Jan een waardevolle rol zijn weggelegd voor utiliteitsbouw, waarin het architectenbureau van zijn vader zich in die jaren specialiseert. Als Michiel Brinkman bouwplannen maakt voor de nieuwe Van Nellefabrieken betrekt hij zijn zoon al bij de studie voor de ophoging van het terrein en wijze van funderen. Maar Van der Leeuw vindt Jan Brinkman te onervaren om na de dood van zijn vader de leiding te voeren over dit project en laat de weduwe Brinkman weten dat hij het bureau Brinkman alleen als erfgenaam accepteert op voorwaarde dat Jan Brinkman zich associeert met een door Van der Leeuw te kiezen architect.

Van der Leeuw laat zijn gedachten gaan over de beste en modernste talenten in de Maasstad, van wie velen lid zijn van architecten- en kunstenaarsvereniging Opbouw. Zo vraagt hij Bob Oud, maar die ziet af van de opdracht omdat Van der Leeuw hem niet op voorhand de volledige opdracht voor de fabrieksbouw garandeert en Oud zijn zekere positie bij de Gemeentelijke Woningdienst niet wil opgeven. Jac. Jongert, de grafisch ontwerper en reclameadviseur voor Van Nelle, beveelt vervolgens de jonge Leen van der Vlugt (1894-1936) aan, die op dat moment zes jaar werkzaam is als zelfstandig architect.

Ontwerp Van Nelle sigarenfabriek in Kampen, Michiel Brinkman 1921

Terreinindeling Algemeen Plan Van Nelle Overschie, Michiel Brinkman 1923

Jan Brinkman 1902-1949, foto circa 1925

Stoommeelfabriek ‘De Maas’ N.V. Meelfabrieken der Nederlandsche Bakkerij Meneba Maashaven Rotterdam

Opdrachtgever
N.V. Stoommeelfabriek ‘De Maas’

adres
Brielselaan 115 Rotterdam

ontwerp / uitvoering
april 1913-november 1914

huidige staat
Voortdurend aangepast door bureau M. Brinkman tot april 1925. Vervolgens aangepast en uitgebreid door bureau Brinkman & Van der Vlugt. Na de oorlog door eigen bouwkundige dienst met in 1955 en 1959 uitbreidingen van architect M.J.L. Gadron. De fabriek is nog steeds in gebruik, goeddeels volgens oorspronkelijke opzet.

In 1913 krijgt Michiel Brinkman erkenning als Rotterdamse architect van aanzien. Hij is in 1912 uitgenodigd voor de stadhuisprijsvraag en krijgt vervolgens opdrachten voor het kantoorgebouw ‘Het Graanhuis’ aan de Wijnhaven 50 in de oude stad voor het Comité der Graanhandelaren en voor een nieuwe Stoommeelfabriek aan een van de grote nieuwe havenbekkens, de Maashaven met op de zuidoever de Brielselaan. Brinkman heeft de firmanten achter deze onderneming, met name de Van Dusseldorps, in de Rotterdamsche Kring leren kennen. In 1881 hebben zij de N.V. Eerste Nederlandsche Coöperatieve Meelfabrieken opgericht waar de leden van de Bakkersbond aandeelhouder van kunnen worden.¹ De Van Dusseldorps zijn grootaandeelhouders en doen de bedrijfsvoering. Brinkman kan met deze opdracht zijn kundigheid in utiliteitsbouw, die hij eerder als chef de bureau bij Bernard Hooijkaas jr. heeft opgedaan, zelfstandig bewijzen.

Ontwerp stoommeelfabriek ‘De Maas’, gevel aan de Maashaven 1913

Watertoren met de fabrieksklok en zicht op de Maashaven en de Maas circa 1915

Stoommeelfabriek ‘De Maas’ vogelvlucht situatie circa 1935 met uitbreidingen van Brinkman & Van der Vlugt

Kenmerkend voor Brinkmans fabrieksontwerp is dat hij het productieproces als uitgangspunt neemt voor de compositie van het gebouw en dit ordent met een regelmatige geometrische baksteenarchitectuur met sobere ornamentiek van kleuraccenten en metselverbanden. Hij staat hiermee in de traditie van de baksteenarchitectuur van rond 1900 van met name Hendrik Petrus Berlage en Karel de Bazel.

De productieprocessen organiseert en ordent Brinkman in afzonderlijke gebouwdelen. Het fabriekscomplex bestaat uit een graansilogebouw, een reinigingsgebouw om het graan voor te bewerken en het feitelijke molengebouw, waar het graan wordt vermalen en gezeefd tot verschillende soorten bloem. Die wordt vervolgens opgeslagen in bloemsilo’s om te worden verpakt in zakken voor transport naar de aangesloten bakkerijen.

Aan het complex worden vervolgens de ondersteunende functies toegevoegd, zoals het ketelhuis, de watertoren, het laad- en losgebouw aan de haven en de zakkencentrale. Brinkmans uiterst functionele fabrieksopzet wordt uitgevoerd met toepassing van moderne constructies van gewapend beton en staal, in een sober geornamenteerde omhulling van baksteen met stalen ramen. Hierbij valt een archaïsche paddenstoelvloerconstructie in gewapend beton op die hij toepast in het bloempakhuis. Michiel Brinkman blijft ook na de oplevering actief voor Meneba met diverse aanpassingen, verbouwingen en uitbreidingen.

Na de dood van Michiel Brinkman in 1925 gaan Brinkman & Van der Vlugt door met de utiliteitbouw in de Rotterdamse haven, waaronder veel werk voor ‘De Maas’. Zo volgt in 1931 nieuwbouw van kantoor en personeelsvoorzieningen en de fabriekspoort en in 1934 een nieuw ketelhuis, een graansilo met graanzuigers ervoor en een kolensilo. In de periode 1925–1936 verricht het bureau een veertig-tal verbouwingen en uitbreidingen in opdracht van ‘De Maas’.

Kantoor, personeelsvoorzieningen en fabriekspoort, Brinkman & Van der Vlugt 1931

Het bloempakhuis met rechts het walsenhuis

Watertoren met fabrieksklok en zicht op de ss Rotterdam 2012

Interieur reinigingsgebouw

Op de achtergrond het reinigingsgebouw met watertoren en de graansilo uit 1914, daarvoor links het ketelhuis en rechts de silo uit 1934

Galerijbouw van 264 arbeiderswoningen met gemeenschappelijke voorzieningen Rotterdam Spangen: Justus van Effencomplex

Opdrachtgever | Gemeentelijke Woningdienst Rotterdam
adres | Justus van Effenstraat en omgeving Rotterdam
ontwerp/uitvoering | november 1919–1922
huidige staat | in de jaren 1983–1985 ingrijpend gerenoveerd tot 164 stadsvernieuwingswoningen, in 2006–2012 uitwendig gerestaureerd en inwendig vernieuwd tot 154 hoogwaardige energieneutrale woningen.

De gemeente Rotterdam wil al voor de oorlog 1914–1918 de stadsuitbreiding uit de sfeer van speculatiebouw halen door nieuwe woonwijken buiten de bebouwde kom te ontwikkelen.¹ In 1916 is de Gemeentelijke Woningdienst opgericht, waarvan sinds 1917 de sociaal en esthetisch gemotiveerde ingenieur August Plate directeur is. Hij draagt in 1919 aan Michiel Brinkman op om een dubbel bouwblok van de uitbreidingswijk in de Spangensche Polder met arbeiderswoningen in gestapelde bouw te ontwerpen. Aan de westzijde van het stedenbouwkundig plan, waarvoor in 1913–1914 Piet Verhagen bij de gemeente het stedenbouwkundig ontwerp maakt, is een moderne hofjesbebouwing voorgesteld. Brinkman ontwerpt daar ter weerszijden van de Justus van Effenstraat een plan voor 264 woningen in een gecompliceerde hovenstructuur, met benedenwoningen met nutstuintjes in de hof en bovenwoningen met hun voordeuren aan een gaanderij of luchtstraat.

Brinkman stelt: Door het samentrekken der beide bouwblokken ontstond nu ongezocht de gelegenheid om deze achterzijde, waar zich alle toegangen bevinden, een aangenamer schikking te geven dan zulks bij de randbebouwing der 2 blokken mogelijk ware geweest, zonder iets van de te bebouwen oppervlakte prijs te geven, daar het totaal aan verkrijgbare gevellengte dezelfde kon blijven als bij randbebouwing.

Zowel aesthetisch als practisch en hygiënisch zijn m.i. de open binnenplaatsen verkieslijker dan die, welke bij gesloten randbebouwing ontstaan op smalle bouwblokken, bovendien, doordien de richting Oost-West grooter wordt, worden deze plaatsen langer aan voldoende zonlicht blootgesteld.

2e. Kon hierdoor voor een groot deel der woningen de woonkamer op het Zuiden worden gebracht.²

Het is een antwoord op de anonieme grootstedelijke architectuur, door de kwaliteiten van samenhorigheid die met tuindorpbebouwing wordt nagestreefd, te realiseren in gestapelde bebouwing. Ook is het een stap naar economische, efficiënte woningbouw door ruimte en materialen te besparen met centrale trappenhuizen en centrale voorzieningen.

Opdrachtgever August Plate is groot pleitbezorger voor vernieuwing van woningtypologie en modernisering van de bouwtechniek teneinde tot efficiënter bouwen van zichzelf bekostigende, moderne woningen te komen. Het complex wordt zowel functioneel als esthetisch op ieder niveau tot in detail doordacht ontworpen, met centrale stookinrichting met per woning een radiator, een vuilstortkoker vanuit elke keuken en met collectieve bad- en wasinrichting in een centraal badhuis. Er worden de modernste materialen en technieken van dat moment toegepast, zoals gewapend beton voor de galerijconstructie, trappen, sommige vloeren, borstweringen en de moderne centrale stookinrichting onder het badhuis. Daarbij komt Brinkmans ervaring in de utiliteitsbouw goed tot haar recht in de architectuur, geheel naar wens van August Plate. Die is, naast bewonderaar van de zakelijke, rationele architect Hendrik Berlage, een groot voorstander van ingenieursesthetiek, zoals hij het in zijn memoires uitdrukt:

Het was logisch, dat men in een tijd, waarin de moderne techniek alle gebouwen beheerste, een eerste graad van schoonheid zocht te benaderen door zuivere toepassing van die techniek, door verdere bevrijding van alles wat bij het bouwen nog in zwang was gebleven als erfstukken van overleefde stijlen. Het was evenzeer logisch, dat men in een tijd van economie en sociale opleving zocht naar een zuivere opstelling van de vraagpunten, die zich bij het bouwen voordeden.³

Ook is Brinkmans theosofische referentiekader herkenbaar in het Justus van Effencomplex, zowel in de hoofdopzet met het hoge middenmotief in de vorm van het collectieve bad- en washuis ten behoeve van de hygiëne, als in de geometrische doorwerking van de architectuur en de ornamentiek met veelkleurige graniver glastegeltjes van medetheosoof en glasfabrikant Cochius.

Presentatieperspectief Justus van Effencomplex, Michiel Brinkman 1919

Justus van Effenstraat vlak voor het gereed komen van de terreininrichting, winter 1922-1923

Galerijetage, Michiel Brinkman, juni 1920

Begane grond, Michiel Brinkman, juni 1920

Gevels buitenzijde van het complex, Michiel Brinkman, juni 1920

Gevels hofzijde, Michiel Brinkman, juni 1920

Gevel Jan Luykenstraat

Justus van Effenstraat noord richting badhuis

Hof met centraal badhuis en winkels

Zuidelijke hof met plantsoen en stenen banken

Hof met plantsoen en stenen banken aan de zuidzijde van het badhuis

Straatleven op de luchtstraat jaren twintig

Leverancier op de luchtstraat bij de goederenlift

Badhuis in gebruik jaren twintig

Wasruimte in gebruik jaren twintig

Badhuis vlak voor oplevering, augustus 2012

Hoek op de luchtstraat aan de Potgieterstraat, augustus 2012

Buitengevel Spaansebocht, augustus 2012

‘Huize Dennenrode’ Hooghalen

Opdrachtgever | A.M. van Dusseldorp Pzn.
adres | Zwiggelterweg 4, Hooghalen
ontwerp / uitvoering | 1922–1925
huidige staat | Rijksmonument sinds 1994, in vrij gave staat van onderhoud, in gebruik als galerie.

Een gangbaar verschijnsel bij architecten die utiliteitsgebouwen ontwerpen voor bedrijven en ondernemingen, is dat zij, volgend op het succes van de bedrijfsgebouwen, privé opdrachten krijgen voor de particuliere woonhuizen van de directieleden. Zo ook Michiel Brinkman.¹ Na in het begin van zijn carrière vooral industriegebouwen en handelskantoren te hebben gebouwd, realiseert hij in de jaren twintig verschillende villa’s en landhuizen in nieuwbouw of verbouw. In april 1922 wordt Brinkman gevraagd door A.M. van Dusseldorp Pzn, lid van de firmantenfamilie die de directie van Stoommeelfabriek ‘De Maas’ vormt, om een landhuis te ontwerpen op zijn landgoed te Hooghalen, dat ‘Dennenrode’ zou gaan heten. Het huis is informeel van opzet en kent een naar de Engelse standaard in landhuisbouw bescheiden programma. Aan de noordzijde ligt een voorplein dat door het ensemble van de villa met bijgebouwen landschappelijk is omzoomd. Na het entreeportaal komt men in een woon-Hall over twee lagen tot in de nok en naar Engels voorbeeld met haardhoek. Aan de oostzijde hiervan is de eetkamer met aangrenzend de dienstvertrekken in de aanbouw. Aan de westzijde is de jachtkamer en ten zuiden, met erker georiënteerd op de tuin, ligt de zitkamer. Bij de situering is rekening gehouden met de bezonning en plaatsing en vorm van de vensters volgt uit de benodigde lichtinval. De overloop in de hal leidt naar twee gescheiden delen: het appartement van de eigenaar en aan de andere zijde een logeerafdeling. De villa met bijgebouwen ligt iets verhoogd op een plateau met terras dat met trappen op de omringende tuin aansluit. Het huis vormt een organisch ensemble in het landschap, wat door de informele compositie en het gekozen materiaalgebruik wordt versterkt: een bakstenen onderbouw met gepotdekselde houten bovenbouw onder een afwisselend diep naar beneden doorgetrokken rieten dak, dat lijkt op te gaan in het landschap. De gevelcompositie is opmerkelijk functioneel bepaald en informeel van karakter, met vloeiende lijnen in kapvorm en schoorstenen. Het interieur is mee ontworpen in een oud-Hollandse, landelijke stijl, waarbij in het materiaalgebruik ook hier de persglazen ‘Graniver’ betegeling van de glasfabriek Leerdam van firmant en theosoof Cochius is toegepast. Opmerkelijk zijn de stalen ramen en deuren in de tuingevel waarmee het huis door Brinkman & Van der Vlugt is gemoderniseerd.

Na dit exclusieve landhuis zou Michiel Brinkman in 1924 nog een laatste kapitale villa aan de Avenue de Tervueren 245 te Brussel bouwen voor de industrieel F. Pisart van de Maastrichtse Zinkwit Maatschappij, waarvoor het bureau al in 1916–1921 het fabriekscomplex te Eijsden verbouwde en uitbreidde met een kantoor, een villa en woonhuizen. Deze praktijk wordt na de dood van Michiel Brinkman naadloos voortgezet door Brinkman & Van der Vlugt, wanneer zij het ontwerp voor een landhuis voor Mevr. Van Eeghen op haar landgoed te Naarden, waaraan Michiel Brinkman net voor zijn dood al was begonnen, ontwerpen en realiseren.

Situatie

Entreegevel

Westgevel

Zitkamer, 1925

Verdieping, Michiel Brinkman

Begane grond, Michiel Brinkman

Bouwfoto’s 1925

Tuinzijde vanuit het zuidoosten 1925

Tuinzijde vanuit het zuidwesten 1925

Entreezijde 2012

J.P. Baeten en K. Schomaker, Michiel Brinkman 1873–1925, Rotterdam Bonas zj, p. 8

De Orde van de Ster komt in hoofdstuk 2 verder aan de orde. Zie ook: Hans van der Kroft (red.) Waarheid zonder weg, 100 jaar Krishnamurti, Den Haag 1995 en Marty Bax, Het web der schepping, Theosofie en kunst in Nederland van Lauweriks tot Mondriaan, Amsterdam 2006

Zie: Niels Luning Prak, ‘De Van Nellefabriek te Rotterdam’ in Bulletin van de Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond (1970) 69 p. 123-135. Prak heeft in 1970 voor het eerst gewezen op deze bron voor de opzet van het masterplan voor Van Nelle. Het is opmerkelijk hoezeer de opzet overeenkomt met voorbeelden voor fabrieksbouw uit het boek van Kahn, inclusief de paddenstoelvloerconstructie. Zie ook: Joris Molenaar, ‘Een fata morgana in de polder. De bouw van ideale moderne arbeidscondities voor Van Nelle’, in Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005, p. 76-148.

Gegevens ontleend aan bedrijfsarchief Meneba: Onze Bondsinstelling de n.v. Meelfabrieken der Nederlandsche Bakkerij, jubileumpublicatie 2 september 1931; Wij hielpen mee bij de verdere modernisering van het bedrijf der n.v. Meelfabrieken der Nederlandsche Bakkerij te Rotterdam, overdruk uit de heemaf post van 24 december 1953, met dank aan dhr. Van Pinxteren, oud medewerker van Meneba.

J.P. Baeten en K. Schomaker, Michiel Brinkman 1873-1925, Rotterdam Bonas zj, p.23

Zoals geciteerd in: ‘Volkswoningbouw te Rotterdam in den polder Spangen, architect M. Brinkman’, Bouwkundig Weekblad, 41 (1920) 8, p. 45-50

Uit: A. Plate, Mémoires, 1943/1944 niet gepubliceerd typoscript, in bezit van de familie Plate, p. 151, zoals geciteerd door Len de Klerk, 1998, p. 172

Zie: J.P. Baeten en K. Schomaker, Michiel Brinkman 1873-1925, Rotterdam Bonas zj; zie verder: Karin Schomaker, doct. Scriptie met bijlagen 1 & 2, Kunsthistorisch Instituut Utrecht, juli 1994

1919

Spangen, bouwterrein Justus van Effenstraat

‘Nu, een onderzoeksdienst en een laboratorium voor stadsontwikkeling zijn het, waaraan het gemeentebestuur van Rotterdam voor zijn oriëntatie deerlijk behoefte heeft. (…) Amerikaansche steden hebben “townmanagers” die voor de kennis van het groote stadswezen belangrijke bijdragen leveren. Men kent er ook den “landscape-architect”, die grooten invloed heeft op de ontwikkeling der parksystemen en op het uitwendige aspect der steden. De in onze gemeentelijke verhoudingen meest voor de hand liggende oplossing, is intusschen de instelling van een stadsontwikkelingsdienst, die den betrokken wethouder terzijde staat.’

(Het Behoud van Rotterdam, 1923 p. 23)

2

Architect Leen van der Vlugt, een modern talent

Van der Vlugt wordt in 1894 in Rotterdam geboren als zoon van architect-eigenbouwer L.C. van der Vlugt en E.C.M. van der Vlugt-Kleykamp in een gereformeerd, protestants-christelijk milieu. Tussen 1910 en 1915 volgt hij de architectenopleiding aan de Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen bij Willem Kromhout. Na zijn opleiding en zijn dienstplicht te hebben voltooid, vertrekt Leen van der Vlugt naar Amsterdam. Hier werkt hij eerst voor Kromhout aan het ontwerp voor het dan veelbesproken Damhotel, dat niet wordt gebouwd, en vervolgens voor architect Foeke Kuipers, als opzichter bij de bouw van de Industriële club aan de Dam hoek Rokin.

In de weekends verblijft hij in Rotterdam, waar hij lid wordt van de Rotterdamse Kunstkring en van Bouwkunst en Vriendschap. Als lid van deze vereniging houdt hij zich bezig met inzendingen voor prijsvragen, waarbij hij in januari 1917 de eerste prijs wint met zijn ontwerp voor een Dubbele School en in december dat jaar een tweede prijs voor een pakhuisgevel. Ook doet hij dat jaar een gooi naar een reële opdracht door deelname aan de prijsvraag voor het bejaardenhuis Karenhuizen te Alkmaar, maar Bernard Bijvoet en Jan Duiker gaan met de eer strijken.

In 1917 keert Leen van der Vlugt weer terug naar Rotterdam. Bij de katholieke architect Piet Buskens gaat hij aan de slag als ontwerper-tekenaar aan het St. Lucia Instituut. Hij werkt er samen met civiel ingenieur Jan Gerko Wiebenga, een specialist in betonconstructies. Omdat Buskens hem weinig perspectief biedt en hij er weinig in ziet om op termijn de zaak van zijn vader voort te zetten, die hij niet modern genoeg vindt, besluit hij in 1919 om zich zelfstandig in Rotterdam te vestigen in Kralingen aan de Avenue Condordia 43, op een bovenverdieping in zijn ouderlijk huis. Hij neemt enkele vooruitstrevende relaties van zijn vader mee, zoals de maatschappij Veldwijk, een eigenbouwer van woningcomplexen.

Een jaar later verwerft Leen van der Vlugt een centrale rol in kunstenaars- en architectenkringen als hij betrokken raakt bij de oprichting van vereniging Opbouw. Hij wordt secretaris en leert er vele collega’s kennen, onder wie Bob Oud, met wie hij persoonlijk bevriend raakt en voor wie hij grote bewondering heeft.¹ Oud ontpopt zich in deze jaren tot de verbindende schakel tussen een moderne woningbouwpraktijk en de nieuwe esthetische ideeën van een opkomende avant-garde van kunstenaarsbewegingen zoals De Stijl, waar hij sinds de oprichting in 1917 lid van is. Hij onderhoudt een intensieve briefwisseling met internationale avant-garde architecten en kunstenaars en zijn vele ontwerpen, betogen en publicaties behoren tot de eerste theoretische verhandelingen over een Nieuw Zakelijke architectuur, gelijktijdig met de eerste publicaties van bijvoorbeeld de dan opkomende Zwitserse architect Le Corbusier of de Duitse architect Walter Gropius, de directeur van het Bauhaus.

Vooral Ouds lezing ‘Over de toekomstige Bouwkunst en hare architectonische mogelijkheden’ die hij in februari 1921 voor Opbouw houdt, is een sleutelbetoog in de verspreiding van nieuwe inzichten over een architectuur die geheel vrij is van elke traditionele vorm van bouwen. In dit duidelijk door ideeën uit De Stijl beïnvloede betoog stelt Oud dat de bouwkunst nog achterblijft bij wat de moderne tijd aan mogelijkheden biedt. Hierin stelt hij onder meer dat ‘een zich rationeel op de moderne levensomstandigheden baseerende bouwkunst, in elk opzicht een tegenstelling zal vormen tot de tegenwoordige bouwkunst. Zonder in dor rationalisme te vervallen, zal zij vóór alles zakelijk zijn, maar in deze zakelijkheid reeds dadelijk het hoogere beleven.’ En: ‘In de scherpst mogelijke tegenstelling tot de ontechnische, vorm- en kleurlooze producten der oogenblikkelijke inspiratie, zooals wij die kennen, zal zij de haar gestelde opgaven in volkomen overgave aan het doel, op haast onpersoonlijke, technisch-beeldende, wijze, tot organismen van klaren vorm en zuivere verhouding beelden. (…) Zoo wijst de tendenz der architectonische ontwikkeling naar een bouwkunst, die in wezen meer aan het stoffelijke gebonden dan vroeger, in verschijning daar meer boven uit zal zijn: die zich los van alle impressionistische stemmingsbeelding, in volheid van licht, ontwikkelt naar een zuiverheid van verhouding, een blankheid van kleur, en een organische klaarheid van vorm, die door het ontbreken van elke bijkomstigheid de klassieke zuiverheid zal kunnen overtreffen.’²

Ouds teksten en lezingen maken diepe indruk op de jonge Van der Vlugt. Sterker nog, Ouds voordracht voor Opbouw kan als leidraad voor de dan net voor zichzelf begonnen 26-jarige architect worden gezien, die op dat moment zijn eerste grote werken realiseert en zelf aan de academie doceert.

´Een groot aantal zeer te waardeeren architectonische kwaliteiten´

Van der Vlugts eerste woningbouwprojecten, die hij in de jaren 1921-1922 realiseert, betreffen een blok in Tussendijken tegenover de blokken van Bob Oud, een aan hem toe te schrijven blok in de Van Citterstraat ³ en twee blokken aan de Beukelsdijk in Rotterdam West. In Het Bouwbedrijf roemt architect Jan Wils Van der Vlugts werk als voorbeeld van de moderne woningbouw waar hij Rotterdam om roemt en die hij meer waardeert dan de dan gevierde architectuur van Amsterdam Zuid: ’Op het eerste gezicht lijkt er wel enige verwantschap te bestaan tusschen het werk van Oud, de strakke fijn gelijnde blokken er juist tegenover, en het werk van Van der Vlugt. Het is echter inderdaad heel anders geaard: er zitten meer decoratieve trekken in, het heeft niet die zakelijkheid en tegelijk het gevoelige rythme der groote gevelvlakken van Oud. Men komt tot vergelijkingen, omdat de woningblokken van den een zoo dicht bij die van den ander staan. Het woningblok van Van der Vlugt bezit echter op zich zelf een groot aantal zeer te waardeeren architectonische kwaliteiten. Men zie b.v. hoe eenvoudig en vast van lijn de hoeken zijn opgelost, hoe de winkelramen in de juiste verhouding zijn gebleven tot de woningramen, hoe de traplichten met de ingangen door een enkele linieering in den gevel verbonden zijn, waardoor even een plastische werking te voorschijn wordt geroepen.’⁴

Tussen februari en december 1922 realiseert Van der Vlugt tevens de verbouwing en uitbreiding van theater Scala aan de Kruiskade. Voor dit project werkt hij samen met Wiebenga, die als constructeur verantwoordelijk is voor het technisch ontwerp van de spectaculaire betonconstructie van de uitkragende balkons in de theaterzaal, decorateur Jaap Gidding en metaalbewerker Willem Gispen, beiden vrienden uit de kring van Opbouw. Van der Vlugt heeft door deze eigen werken voldoende positie en zekerheid verworven om op 20 april 1922 te trouwen met Jenny Middelburg en een eigen bureau aan huis te openen aan de Burgemeester Meineszlaan 52 te Rotterdam West.

Gelijktijdig met de bouw van theater Scala krijgt de samenwerking met Jan Gerko Wiebenga een vervolg. Begin 1922 vraagt Wiebenga — in zijn nieuw verworven functie van directeur van de Ambachts- en Nijverheidsscholen te Groningen — Van der Vlugt om met hem samen een nieuw dubbel schoolgebouw te ontwerpen. Het wordt een spectaculair rationeel gebouw, dat later wel de eerste uiting van functionalisme in Nederland is genoemd. Het voldoet opmerkelijk goed aan de beschrijving van de esthetische mogelijkheden van gewapend betonbouw die Oud in 1921 in zijn lezing bij Opbouw noemt: ‘In gewapend beton daarentegen is homogene samenstelling van dragende en gedragen deelen, zoowel als horizontale uitbreiding van belangrijke afmetingen en zuivere vlak- en massabegrenzing mogelijk. Maar bovendien kan, in afwijking van het oude steun- en laststelsel, waarmede van beneden naar boven slechts in (d.w.z. naar achteren) gebouwd kan worden, van beneden naar boven ook uit (d.w.z. naar voren) gebouwd worden. Met dit laatste is de mogelijkheid geschapen tot eene nieuwe bouwkunstige plastiek, die in combinatie met de uitbeeldingsmogelijkheden van ijzer en spiegelglas — op zuiver constructieven basis — aanleiding kan zijn tot het ontstaan eener bouwkunst van optisch-immateriële, haast zwevende, verschijningkarakteristiek.’⁵

Tussen 1922 en 1925 bouwt Van der Vlugt slechts enkele particuliere woonhuizen: huisje ‘Avondrood’ (1923-1924) voor zijn oom Herman te Ermelo, een dubbel woonhuis aan het Mecklenburgplein te Rotterdam (1924) en de praktijkwoning voor notaris Vink te Zuidhorn (1925). De gerealiseerde Ambachts- en Nijverheidsschool te Groningen krijgt nationaal en internationaal aandacht en erkenning, bezegeld met de toekenning van een bronzen medaille op de Exposition des Arts Decoratifs et Industriëls Modernes in Parijs in 1925. Ook wordt zijn plan uit 1924 voor Het Land van Hoboken te Rotterdam in het voorjaar van 1925 gepubliceerd.

Het bureau J.A. Brinkman & L.C. Van der Vlugt architecten

De recensies van zijn opzienbarende projecten brengen Van der Vlugt in één keer onder de aandacht van de Nederlandse vooruitstrevende architectengemeenschap. Hiervan hoort ook Kees van der Leeuw, die hem vraagt zich te associëren met de dan 23-jarige Jan Brinkman en vervolgens de leiding te nemen over de nieuwbouw van de Van Nellefabrieken. Van der Vlugt gaat hier op in, waarna in april 1925 het bureau J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt architecten een feit is.

De samenstelling van het nieuwe architectenbureau is aanvankelijk grotendeels gebaseerd op de organisatie van Michiel Brinkman onder leiding van diens chef de bureau A.J. van der Linden. Van der Vlugt brengt zijn assistent D.J. van Wijk in. Bij de ontwerpen voor Van Nelle en andere vroege werken van het bureau maakt Van der Vlugt gebruik van de zittende én nieuw aangetrokken talenten, onder wie de jonge radicaal zakelijke architect Mart Stam⁶ die tussen april 1926 en april 1928 bij het bureau werkzaam is,⁷ Daarnaast werkt Van der Vlugt samen met externen, eerst met ir. Jan Gerko Wiebenga voor het ontwerp van gewapend betonconstructies en later met de architect en woningingenieur Willem van Tijen. Chef de bureau Van der Linden, die zich aanvankelijk vooral met de bouwkundige en bestekmatige uitwerking en bouwdirectie bezighoudt, zal zich in de jaren dertig ook meer in het ontwerp gaan mengen in samenwerking met de dan afgestudeerde Jan Brinkman. Het bureau blijft gevestigd aan het Haringvliet 47a, een historisch handelspand in het oosten van de oude stad waar bureau Brinkman al is gevestigd. Op 12 februari 1927 verhuist het een haven verder, naar Nieuwe Haven 89. In de tweede helft jaren dertig verhuist het bureau naar de Westerkade, met direct zicht op de Maas.

Naast de inbreng van allerlei talentvolle medewerkers, heeft het gearrangeerde compagnonschap tussen Jan Brinkman en Leen van der Vlugt lange tijd het karakter van een ´gedwongen huwelijk´. Er is ongetwijfeld sprake van enige rivaliteit tussen beide partners. De oudere, ambitieuze Van der Vlugt is een modern ingestelde figuur, op zoek naar actie en beweging. Hij is een fervent wintersporter, zwemmer, reiziger en rijdt in de modernste auto’s, waaronder een naar eigen ontwerp gestylde Amilcar 8. Als architect koestert hij uitgesproken, vooruitstrevende ideeën over esthetiek en bouwkunst. Daartegenover staat een acht jaar jongere, zachtmoedige en gematigder Brinkman, als enig kind opgevoed door twee sterke persoonlijkheden met hooggestemde idealen die de jonge Jan weliswaar interesseren, maar in mindere mate activeren. Jan beweegt zich gemakkelijk in de Rotterdamse kringen van invloedrijke burgers waartoe zijn ouders behoren.⁸

De verschillen zijn terug te vinden in de relatiesferen van beiden. Brinkman zet zich, samen met zijn moeder en de chef de bureau Van der Linden, in om de relaties van zijn vader, veelal Rotterdamse ondernemers in handel en industrie, te behouden. Het bureau met de plotseling verjongde architectenpraktijk is immers niet voor iedere opdrachtgever de vanzelfsprekende voortzetting van Michiel Brinkmans praktijk. De relaties van Leen van der Vlugt bestaan vooral uit eigenbouwers en gemeentelijke organisaties, een enkele winkelier, particulier of familielid. De familie Van der Leeuw is de bindende factor. Behalve de grote werken voor Van Nelle volgen ook nog vele hieraan gelieerde particuliere opdrachten voor de woonhuizen van de firmanten en directieleden, evenals de werken voor theosofische instellingen die zijn terug te voeren op contacten van Kees van der Leeuw en de activiteiten van de familie Brinkman in die kringen.

Leen van der Vlugt 1894-1936, foto circa 1922

Woningblok Van Cittersstraat Rotterdam, stilistisch toe te schrijven aan architect Leen van der Vlugt

Woningblok Gijsingstraat Rotterdam, werktekening van de gevels

Interieur foyer theater Scala Rotterdam, 1922

Daklichten op de werkplaatsen van de Ambachts- en Nijverheidsscholen Groningen 1923

Huis notaris Vink in Zuidhorn 1925

Haringvliet in Rotterdam, jaren twintig

Entree kantoorpand Brinkman & Van der Vlugt, Nieuwe Haven 89 Rotterdam, begin jaren dertig

Leen van der Vlugt poseert bij zijn Amilcar 8 circa 1930

Woonhuis Van Eeghen in Naarden 1926

Woonhuis Van Eeghen in Naarden, bestektekening november 1925

Woningblok Tussendijken Rotterdam, Leen van der Vlugt

Opdrachtgever | Maatschappij Veldwijk
adres | Gijsingstraat, W. Beukelszplein, Schiedamseweg, Rotterdam
ontwerp / uitvoering | voorjaar 1921–1922
huidige staat | verwoest bij het bombardement op Rotterdam west 1943.

Twee woonblokken Beukelsdijk Rotterdam, Leen van der Vlugt

Opdrachtgever | N.V. Bouwnijverheid
adres | Beukelsdijk, Veelzigtstraat, Essenburgstraat, Werkhoefstraat, Rotterdam
ontwerp / uitvoering | 1921–voorjaar 1922
huidige staat | meerdere malen gerenoveerd

Leen van der Vlugt krijgt, als hij rond 1919 een eigen architectenbureau begint, zijn eerste grote woningbouwopdrachten van enkele relaties van vooruitstrevende vastgoedondernemers uit de architect-aannemerpraktijk van zijn vader. Voor de Mij. Veldwijk ontwerpt hij in Tusschendijken langs de Schiedamscheweg een woningblok van particuliere bouw met overheidssteun. De plattegronden van dit blok zijn een door de maatschappij Veldwijk voorgeschreven typologie van woningontsluiting met door elkaar heen draaiende binnentrappen. Het blok ligt naast het grote woningbouwcomplex dat even daarvoor door Bob Oud is gerealiseerd. Jan Wils vergelijkt deze projecten in 1925 met elkaar:

Op het eerste gezicht lijkt er wel eenige verwantschap te bestaan tusschen het werk van Oud, de strakke fijn gelijnde blokken er juist tegenover, en het werk van Van der Vlugt. Het is echter inderdaad heel anders geaard: er zitten meer decoratieve trekken in, het heeft niet die zakelijkheid en tegelijk het gevoelig rythme de groote gevelvlakken van Oud. (…) Het woningblok van Van der Vlugt bezit echter op zich zelf een groot aantal zeer te waardeeren architectonische kwaliteiten. Men zie bijvoorbeeld hoe eenvoudig en vast van lijn de hoeken zijn opgelost, hoe de winkelramen in de juiste verhouding zijn gebleven tot de woningramen, hoe de traplichten met de ingangen door een enkele linieering in den gevel verbonden zijn, waardoor even een plastische werking te voorschijn wordt geroepen.¹

Ook de architect-criticus Mieras merkt in zijn serie artikelen over stadsuitbreiding van Rotterdam, Een uithoekje van een wereldstad, het blok op met de woorden:

Wat het is, weet ik niet. Vereenigingsbouw of premiebouw, of eigenbouwersbouw, of geveltjesbouw? Maar het doet er niet toe, het is goed. Deze architect is wat robuust in zijn werk. Och maar dat heeft ook wel zeer zijn goede zijde.²Bij een volgend woningbouwcomplex dat Van der Vlugt in die jaren realiseert, twee bouwblokken aan de Beukelsdijk, slaagt hij erin om de typologie te verbeteren door een portieketage-ontsluiting toe te passen, wat dan niet gebruikelijk is in Rotterdam, en daarmee gelijkvloerse, gestandaardiseerde appartementen te ontwerpen. Door plaatsing van de trappenhuizen in een teruggelegde hoek voorkomt hij dat er bedompte ingesloten appartementen in de hoek liggen. In de trappenhuizen past hij de later voor Van Nelle en de directeurvilla’s zo kenmerkende zeegroene wandbetegeling toe.

De expressieve accenten in de gevelcompositie met horizontale en verticale belijningen en de verticale glas-in-loodramen van de trappenhuizen herinneren nog duidelijk aan de expressionistische composities van Van der Vlugts leermeester Willem Kromhout. Maar de totaalcompositie van de gevels van beide woningbouwprojecten vertoont eerder affiniteit met Frank Lloyd Wright, vooral de blokken aan de Beukelsdijk met hun horizontale raamreeksen en banden in de plint, raamdorpels en dakrand.

Presentatietekening gevels en plattegronden

Zicht aan de Schiedamseweg

Hoek Beukelsdijk/Werkhoefstraat

Straatbeeld Veelzigtstraat

Toestand woonblokken circa 1968

Straatbeeld Beukelsdijk 2012

Ambachts- en Nijverheidsscholen Groningen, L.C. van der Vlugt en J.G. Wiebenga

Opdrachtgever | Gemeentebestuur van Groningen
adres | P. Driessenstraat, C.H. Petersstraat, Groningen
ontwerp / uitvoering | februari 1922–september 1923
huidige staat | werkplaatsen, dienstwoningen en zuidwestelijke lerarenkamer gesloopt lesgebouwen uitwendig gerestaureerd en inwendig herbestemd

Leen van der Vlugt vestigt zich in 1919 zelfstandig in Rotterdam, maar komt aanvankelijk maar moeilijk aan opdrachten. Hij sluit daarom een samenwerkingsverband met Wiebenga¹ en Van der Koo². Het eerst bekende project van deze samenwerking is Theater Scala te Rotterdam, waarvoor Van der Vlugt in 1921 de opdracht verwerft en waar Wiebenga de betonconstructie voor ontwerpt. Wiebenga aanvaardt per 1 januari 1922 een aanstelling als directeur van de pas opgerichte Ambachts- en Nijverheidsschool in Groningen.³ Als hij in februari de opdracht van het gemeentebestuur van Groningen krijgt om in slechts zes weken tijd een nieuwbouwplan voor een dubbel schoolgebouw te ontwerpen, gaat hij deze schier onmogelijke opdracht aan en betrekt daar direct Leen van der Vlugt bij. Die had in januari 1917, ten tijde van zijn kennismaking met Wiebenga, de eerste prijs gewonnen bij Bouwkunst en Vriendschap in Rotterdam in de competitie voor het ontwerp van een Dubbele School.⁴

De twee moeten in zes weken tijd heel doelgericht samenwerken en weten daarbij een modern schoolgebouw te ontwerpen met een vernieuwende en esthetisch fraai uitgewerkte constructie in beton, waarbij beider kennis en kunde zeer van pas komen. Het is een dubbel scholencomplex met de grote Nijverheidsschool in drie lagen aan de Petrus Driessenstraat, de kleinere Ambachtsschool in twee lagen aan de C.H. Petersstraat en daar tussenin en omheen een reeks werkplaatsen met daklichten. De twee scholen hebben een gangenstructuur met aan weerszijden lokalen. De trappen liggen op eenderde en tweederde van de vleugels met daarbij toiletten en garderobes. In het midden van het complex ligt de machinehal met schoorsteen en aan de twee uiteinden van de MTS zijn uitgebouwde zaaltjes en twee dienstwoningen gesitueerd. Wiebenga ontwerpt een innovatieve betonconstructie waarbij per verdieping de kolommen iets naar buiten worden geplaatst. Daarmee worden de belastingen op balken en vloeren verminderd en zo een besparing op het toentertijd kostbare beton en staal bereikt. De skeletstructuur van scholen en werkplaatsen zorgen ervoor dat het complex flexibel is voor veranderingen in gebruik. Aan de daglichtinval wordt optimaal aandacht besteed, niet alleen door toepassing van de zeer ranke stalen puien, maar ook in de vorm van afgeschuinde detailleringen van balken en kolommen, aansluitend op de vensters. De afwerking en inrichting en de glas-in-loodornamentiek tonen een voor die tijd sobere kubische stijl. Beide entreepartijen krijgen bijzondere aandacht met tegeltableaus in zwart, groen en okergeel en ronde glaspuien. Het complex wordt in een recordtijd van juni 1922 tot september 1923 gebouwd en in gebruik genomen. Het staat al gauw bekend als eerste voorbeeld van zuiver functionalistische architectuur en als vroegste voorbeeld van het Nieuwe Bouwen in Nederland. Wiebenga merkte over de schoonheid in nieuwe architectuur op:

“Het eigenaardige van deze schoonheid is, dat zij zuiver ontstaan uit de noodzakelijkheid, een functioneel verband vooropstelt tusschen de levensbehoeften en den vorm, waarin deze tot uitdrukking komt, zoo, dat geenerlei practische eisch aan angstvallig gekoesterde schoonheidsvisie geofferd wordt, waardoor integendeel de nieuwe schoonheid onbelemmerd groeien kan vanuit de innerlijke drijfveeren, die daartoe door alle tijden de aanleiding waren: drijfveeren, wier opsporing de schoonste waarde der historie vertegenwoordigt.” ⁵

Het scholencomplex krijgt in 1925 een bronzen medaille op de Exposition des Arts Decoratifs et Industriëls Modernes te Parijs en is voor Kees van der Leeuw een belangrijk argument om Leen van der Vlugt uit te nodigen voor het ontwerp van de Van Nelle fabrieken.

Presentatietekening 1922

Aanzicht Nijverheidsschool 1923

Aanzicht Ambachtsschool 1923

Gevel met uitkragende verdiepingen 1923

Hoofdingang Nijverheidsschool 1923

Presentatietekening begane grond 1922

Lerarenkamer 1923

Werkplaats ambachtschool 1923

Gang in Nijverheidsschool 1923

Ingang Nijverheidsschool 2012

Woonhuis met kantoor voor notaris Vink Zuidhorn, Leen van der Vlugt i.s.m. K. Siekman

Opdrachtgever | notaris Vink
adres | Friesche Straatweg hoek Burg. C.A. de Vrieslaan, Zuidhorn
ontwerp / uitvoering | 1925
huidige staat | hoofdopzet oorspronkelijk, stalen ramen vervangen, bakstenen gevels witgeschilderd, intern verbouwd.

Aan de gezamenlijke prestatie van Leen van der Vlugt met Jan Gerko Wiebenga, het ontwerp van de Ambachts- en Nijverheidsschool voor het gemeentebestuur van Groningen, houdt Van der Vlugt een vriendschappelijke band met de burgemeester van Groningen over. ¹ Waarschijnlijk maakt hij in diens netwerk kennis met notaris Vink, die hem de opdracht geeft een modern woonhuis met kantoor te ontwerpen in Zuidhorn.

Huis Vink heeft het woon- en werkprogramma gelijkvloers, met de hoofdslaapkamer achter de zitkamer georiënteerd op het oosten. De praktijk is langs de straat uitgebouwd en schermt zo de tuin af. Op de verdieping is logies voor een inwonende dienstbode en de logeerkamer.

Het huis heeft een kleine verspringing in de doorsnede doordat de badkamer en de dienstbodekamer lager liggen, op de hoogte van het bordes van de trap. Hierdoor is er een overhoeks bovenlicht op de overloop verkregen. Ook bij de entree is een bijzonder bovenlicht aangebracht dat meedoet in de compositie van verspringende volumes. Het is een vormcitaat van de bouwkeet die Bob Oud voor de woningbouw Oud Mathenesse te Rotterdam realiseert; een project waar Van der Vlugt in 1924 een lovende bespreking over schrijft. ²

Met de strak gedetailleerde, puur functioneel geplaatste vensteropeningen met donkere stalen ramen, de verschillen in hoogte van bouwvolumes en de luifels bij entree en terras is een uitgebalanceerde, kubische compositie verkregen. Deze compositorische motieven zijn in het vogelvluchtperspectief van het plan voor Het Land van Hoboken uit 1924 al gesuggereerd en komen na de associatie met Brinkman in 1925 weer terug in het herbouwplan van een Montessorischooltje te Naarden uit maart 1926, maar dan in een abstractere, witgestuukte architectuur. Ook de kleine woonhuisontwerpen van Brinkman & Van der Vlugt, zoals de boswachterswoning van de Sterkamp te Ommen 1927–1928 of het woonhuisje op landgoed Staverden uit 1930, tonen deze compositorische thematiek. Huis Vink laat echter zien dat Van der Vlugt zich niet gebonden acht aan de abstractie van witgestuukte volumes. Dat blijkt als in later werk bij Brinkman & Van der Vlugt het baksteenkubisme weer terugkomt, zoals in de dienstwoningen voor houthandel Van Stolk te Rotterdam uit 1928 en in huis Henny te Wassenaar uit 1932–1934.

In deze werken gaat Van der Vlugt voort op de kubische architectuurcomposities zoals die in 1921–1922 in de ‘Stijlcursus’ van Van Doesburg aan het Bauhaus zijn onderzocht en uitgewerkt in het ontwerp van Van Eesteren en Van Doesburg voor Leonce Rosenberg, dat in diens galerie te Parijs in1923 is geëxposeerd, maar dan in schoonmetselwerk. Zo zijn begin jaren twintig meerdere voorbeelden van kubische baksteenarchitectuur voor moderne woonhuizen in Nederland gerealiseerd, zoals het huis voor een vrouwelijke tandarts te Haarlem door J.B. van Loghem in 1922 en woonhuizen van Duiker en Bijvoet in Den Haag en Scheveningen.

Bestektekening, april 1925

Tuinzijde 1926

Entreezijde 2012

Straatzijde met overdekt terras 2012

Zie: J.J.P. Oud, ‘Leen van der Vlugt’, in: de 8 en opbouw, 16 mei 1936 no. 10, p. 112. Het is overigens opmerkelijk dat de vriendschap tussen Oud en Van der Vlugt niet uit monografische studies over Oud blijkt.

Zie: Lezing gehouden door den Heer J.J.P. Oud, voor de vereeniging “Opbouw”, ‘Over de Toekomstige Bouwkunst en hare Architectonische Mogelijkheden’, Bouwkundig Weekblad, 1921, pp. 147-160.

De toeschrijving is op stilistische gronden in vergelijking met de blokken Beukelsdijk en Schiedamseweg en de afbeelding in de brochure van de Vereniging Nieuw-Rotterdam uit 1926.

Zie: Jan Wils, architect bna, ‘Woningblok in “Spangen” en theater “Scala” te Rotterdam van architect L.C. van der Vlugt’, in Het Bouwbedrijf, 2e jrg. No. 8 aug. 1925 p. 291-293

Zie: ‘Lezing gehouden door den Heer J.J.P. Oud, voor de vereeniging “Opbouw”, Over de Toekomstige Bouwkunst en hare Architectonische Mogelijkheden’, Bouwkundig Weekblad, 1921 p. 147-160

Voordat Mart Stam bij Brinkman & Van der Vlugt komt werken, heeft hij van 1919 tot 1922 bij Granpré Molière, Verhagen en Kok in Rotterdam gewerkt. Hij raakt bevriend met de twee jonge Zwitserse architecten Werner Moser en Hans Schmidt, welke laatste bij Michiel Brinkman werkt. In 1922 gaat Stam naar Berlijn waar hij kort bij verschillende bureaus werkt om vervolgens van 1923 tot 1925 naar Zwitserland te gaan en bij Karl Moser en Johannes Itten te werken. Met Hans Schmidt geeft hij van 1924 tot 1928 het radicale architectuurtijdschrift abc Beitrage zum Bauen uit. Mede hierdoor valt hij op in internationale avant-gardistische architectuurkringen. Begin 1926 keert Stam, via Parijs, terug naar Nederland en vestigt zich in juni in Rotterdam in Tuindorp Vreewijk. Zie: W. Möller, Mart Stam 1899–1986, Architekt-Visionär-Gestalter, Sein Weg zum Erfolg 1919-1930, Berlijn 1997

Andere ontwerpers die in de loop der jaren worden ingeschakeld zijn onder meer: G.W. Baas (1923–1931), C. Engelen (1930–1936?), S.T. Goslinga (1930–1950), A.C. van Horssen (1928–1931) ir J.H. Kammer (1929-1930 en 1932-1933), T.K. Krijgsman (1930- .), P.W. Lerou (1930-1932) ir J.C.P. Redelaar (1928-1930) F. Swaneveld (1933-1948). Deze namen zijn herleid uit de onvolledige lijst van medewerkers die in 1983 nog kon worden gereconstrueerd door Jeroen Geurst en Joris Molenaar in het kader van de tentoonstelling ‘L.C. van der Vlugt, architect (1894–1936)’ die bij Van den Broek en Bakema in dat jaar is georganiseerd.

Volgens notitie van Johanna Hoogenraad-Brinkman, de dochter van J.A. Brinkman, bij een gesprek van de auteur met haar, 16 januari 1988

Zie: Jan Wils, architect bna, Woningblok in “Spangen” en theater “Scala” te Rotterdam van architect L.C. van der Vlugt, Het Bouwbedrijf, 2e jrg. No. 8 aug. 1925 p. 291-293

J.P. Mieras, ‘Een uithoekje van een Wereldstad’ (slot), in: Bouwkundig Weekblad 1923, p. 381-386. Zie ook: ‘Moderne middenstandswoningen Beukelsdijk’, in: Rotterdamsch Nieuwsblad 11 mei 1922, en in: Voorwaarts 13 mei 1922. Met dank aan Maurice Dumas

Leen van der Vlugt werkt in 1917 bij architect P.G. Buskens als projectarchitect aan het St. Lucia internaat midden in het oude Rotterdam. Voor de kapel is een koepel voorzien waar een specialist in moderne betonconstructie van die dagen, civiel ingenieur Jan Gerko Wiebenga bij wordt betrokken. Van die tijd stamt hun samenwerking. Zie: Jan Molema, Peter Bak red., Jan Gerko Wiebenga, Apostel van het Nieuwe Bouwen, Rotterdam 1987

In de publicatie Jan Molema, Peter Bak red., Jan Gerko Wiebenga, Apostel van het Nieuwe Bouwen, Rotterdam 1987, wordt gesproken over een onbekende Van der Koo. De architect, grafisch vormgever en industrieel ontwerper N.P. de Koo daarentegen is vanaf 1920 als penningmeester actief in Opbouw samen met de secretaris Leen van der Vlugt. Leen van der Vlugt werkte wel samen met N.P. de Koo bij de woningen Beukelsdijk. In de monografie N.P. de Koo, Grafisch vormgever en interieurarchitect 1881-1960 van Peter van Dam is hier echter ook niets over terug te vinden.

Zie: div auteurs, Het Wiebengacomplex, Hergebruik en restauratie van de Nijverheidsscholen in Groningen (1922-1923), Rotterdam 2000

Oorkonde in bezit van J. Ebeling Van der Vlugt

Ir. Wiebenga in “Verslag aangaande het Nijverheidsonderwijs te Groningen in 1922”, zoals geciteerd in: Irs. B. Bijvoet en J. Duiker, De nieuwe Nijverheidsscholen te Groningen, Bouwkundig Weekblad 1924, p. 22-27 / 65

Mededeling van mevrouw J. Vermaas-Middelburg, in gesprek met J. Geurst en J. Molenaar, Rotterdam 8 december 1982

Zie: L.C. van der Vlugt, De semi-permanente woningen in “Oud-Mathenesse” te Rotterdam, in: bouwen, tijdschrift voor de belangen van het bouwvak, tweede halve jaargang (1924) p. 161-164

1922

Maashaven

‘Wat de tonnemaat der schepen in zijn haven aangaat, biedt Rotterdam Hamburg het hoofd. Wat stadsaanleg aangaat niet.’

| Jaar | Aantal ingekomen Schepen | Totale tonnenmaat nettoregistertonnen
Rotterdam | 1913 | 10.527 | 13.047.465
| 1926 | 14.511 | 21.495.835
| 1927 | 13.330 | 21.393.207
| 1928 | 12.291 | 20.456.344
Hamburg | 1913 | 15.078 | 14.185.496
| 1926 | 14.788 | 17.423.197
| 1927 | 16.332 | 19.748.755
| 1928 | 17.628 | 21.448.203
Antwerpen | 1913 | 7.056 | 12.024.796
| 1926 | 11.599 | 19.374.507
| 1927 | 11.418 | 19.966.755
| 1928 | 11.333 | 20.057.783

(Groeiend Rotterdam 1929)

3

Afscheid van de oude stad: een modern Rotterdams City-ideaal

Het oeuvre van Brinkman & Van der Vlugt, dat grotendeels in Rotterdam is geprojecteerd en maar ten dele is gerealiseerd, kan worden gezien als radicale expressie van een modern Rotterdams City-ideaal. Dit ideaal kan worden beschouwd als de gezamenlijke drijfveer van een generatie jonge ondernemers en bestuurders in Rotterdam die rond de Eerste Wereldoorlog aantreedt en de stad in de jaren twintig en dertig wil ontwikkelen in schoonheid en internationaal aanzien. Het zijn met name drie heren die bepalend zijn voor het werk van Brinkman & Van der Vlugt en hun achterliggende ideeën mede voeden vanuit een nieuw Rotterdams city-ideaal.

In de eerste plaats is de artistiek en idealistisch georiënteerde Kees van der Leeuw (1890-1973) van grote invloed en betekenis. Vier jaar nadat hij er in dienst treedt, wordt hij in 1917 firmant van De Erven de Wed. J. van Nelle, koffie, thee en tabak.¹ De uitgesproken Van der Leeuw — en in zijn kielzog enkele andere firmanten en directieleden, onder wie zijn broer Dick — is aanvankelijk de belangrijkste opdrachtgever van het bureau. Ten tweede is er mr. Karel van der Mandele (1880-1975), sinds 1910 directeur bij de Rotterdamsche Bankvereeniging, en de personificatie van verantwoordelijk burgerschap. Hij werkt aan zijn vier ‘pijlers’: de functie bij de bank, de schoonheid van Rotterdam, de wetenschap van Rotterdam en geestelijk & moreel Rotterdam.² Hij neemt het voortouw op het gebied van volkshuisvesting en stedenbouw, om te beginnen met de stichting van de n.v. Eerste Rotterdamsch Tuindorp ‘Vreewijk’ in 1913 en is tot na de Tweede Wereldoorlog betrokken bij talloze initiatieven voor sociale, economische en culturele voorzieningen, onder meer als eerste voorzitter van Stichting Bevordering van Volkskracht.³ Ten derde is ir. August Plate (1881-1953) van grote invloed op de vorming van een Rotterdams City ideaal. Plate, neef van Karel van der Mandele, wordt in 1917 directeur van de nieuw opgerichte Gemeentelijke Woningdienst, kort nadat hij uit Nederlands Indië is teruggekomen, waar hij directeur Gemeentewerken was van Semarang.⁴ August Plate ziet in zijn nieuwe betrekking ruimte om zijn idealen van een nieuwe stedenbouw en volkshuisvesting te verwezenlijken. Van de twee neven is Van der Mandele de doener en Plate de denker: beschouwelijk, idealistisch, esthetisch.⁵

Deze nieuwe generatie streeft naar een modern Rotterdam waarin stedenschoon een centrale plaats inneemt. Met nieuwe economische inzichten en maatschappelijke idealen zetten zij zich af tegen de verouderde negentiende-eeuwse denkbeelden van burgerlijk samenleven en liberaal ondernemen.⁶ Zij stellen voor de stadsontwikkeling op een heel andere manier aan te pakken.

In de met Rotterdam concurrerende havenstad Hamburg en de met Rotterdam gerelateerde Rijnstad Keulen werkt architect Fritz Schumacher aan een monumentaal grootstedelijk stadsbeeld op basis van een magistraal stedenbouwkundig en architectonisch esthetisch programma.⁷ In Rotterdam daarentegen, leggen de ingenieurs van Gemeentewerken, onder wie W.N. Rose, G.J. de Jongh en A.C. Burgdorfer, sinds midden negentiende eeuw in hun werken vooral het accent op de uitbouw van de haven, infrastructuur en een hygiënische waterhuishouding. Dit resulteert in een gedateerd historisch stadsbeeld, bestaande uit een achttiende-eeuwse binnenstadsbebouwing aan oude havens en daarbuiten enkele monumentale lanen en singels, waarlangs burgerwoonhuizen verrijzen in de verscheidenheid van stijlen van rond 1900 met daartussen onafzienbare buurten met speculatiewoningbouw. Het prestige dat de stad uitdraagt, wordt bepaald door bouwwerken voor de florerende ondernemingen van industriëlen en havenbaronnen, ontworpen door gevestigde architecten als Kromhout, Brinkman, De Roos en Overeynder of Stok. Ook het nieuwe, neo‑renaissancistisch raadhuis aan de gedempte Coolsingel van Henri Evers, gebouwd op initiatief van burgemeester Zimmermann, brengt enige allure. Maar het stadsbeeld als geheel blijft de pragmatiek uitstralen van de havenplannen en spoorwegvraagstukken; waterverkeer heeft voorrang boven landverkeer en voor stadsuitbreiding worden doorgaans functionele stratenplannen gehanteerd. Daar heersen eigenbouwers en grondspeculanten over de markt voor middenstandswoningbouw en arbeidershuisvesting, met als ergste uitwas de speculatieve bouw van arbeiderswijken vol sombere en ongezonde alkoofwoningen.

Nog voordat Van der Mandele c.s. zich met stedelijke vraagstukken zouden gaan bemoeien, worden al wel pogingen gedaan om de slechte woonomstandigheden en speculatiebouw tegen te gaan.⁸ A.C. Burgdorfer, hoofd Gemeentewerken, neemt al in 1913 het initiatief om — op gemeentegrond dus vrij van landspeculanten — in de Spangensche polder een geheel nieuwe wijk te realiseren. De talentvolle stedenbouwkundige Piet Verhagen (1882-1950) ontwerpt voor dit toekomstige Spangen een plan waar voor het eerst ambitie voor gezonde huisvesting en stedenschoon in zit.⁹ Ook wordt in 1916 de Gemeentelijke Woningdienst opgericht, die de volgende jaren een goede gezonde arbeiderswoningbouw zal gaan realiseren. De Eerste Wereldoorlog brengt echter stilstand en achteruitgang en legt onherroepelijk de keerzijde van de harde industrialisatie en het koude kapitalisme bloot; zij bieden geen garantie voor een stabiele en gezonde toekomst. Het geloof in het ongebreideld liberalisme van een grenzeloze industriële revolutie is definitief verbrijzeld.

De Russische Revolutie in 1917 en ook de mislukte Nederlandse revolte van Troelstra in 1918 maken eens te meer duidelijk dat het veronachtzamen van de sociaalmaatschappelijke verhoudingen en leefomstandigheden kan leiden tot radicale omwentelingen in een samenleving. Het zet ook de gegoede burgerij en ondernemers aan het denken over de verbetering van de sociale verhoudingen en van de leefomstandigheden onder de arbeidersbevolking en het zijn vooral jonge bestuurders en een nieuwe generatie ondernemers en architecten die hierin het voortouw nemen.

Nieuw-Rotterdam

Tot hen behoort de eerder genoemde Karel van der Mandele. Mede geïnspireerd door het Rapport van de aesthetische commissie van de architectenvereniging ‘Bouwkunst en Vriendschap’, dat in december 1918 verschijnt en waarin enkele aanbevelingen worden gedaan hoe de praktijk van stadsontwikkeling te veranderen¹⁰, richt hij in 1919 de Vereniging voor Stadsverbetering ‘Nieuw-Rotterdam’ op.¹¹ Deze particuliere organisatie¹² stelt zich ten doel ‘mede te werken tot verbetering van stad en omgeving en tot bescherming en verhoging van het stadsschoon’, door middel van ‘het bevorderen van de belangstelling in en de bestudering van onderwerpen de stadsverbetering en het stadsschoon betreffend’.¹³ Nieuw-Rotterdam streeft een esthetisch verzorgd, samenhangend en monumentaal stadsbeeld na, naar vooral Duits en Engels voorbeeld. Hierin bepaalt niet meer het individuele burgerwoonhuis het beeld, maar de samenhangende ensembles van gehele stadsblokken, zoals de Duitse stedenbouwkundige en theoreticus Walter Curt Behrendt het in zijn proefschrift van 1913 heeft genoemd: Das Einheitliche Blockfront als Raumelement im Stadbau¹⁴. Ook bepleit Nieuw-Rotterdam stelselmatig overleg tussen de gemeente en de bouwondernemers, waarbij de gemeente de bouwondernemers helpt met adviezen en plannen voor de architectonische verzorging, daarbij tevens de stedenbouwkundige aanpassing in het oog houdend (door de oosterburen Bauberatung genoemd).¹⁵

Ter bevordering van deze samenhang stelt Nieuw-Rotterdam in 1922 de zogenoemde Stadscommissie in, uit eigen gelederen samengesteld en aangevuld met leden van Bouwkunst en Vriendschap, de Kring Rotterdam der bna en de jonge ontwerpersvereniging Opbouw. Deze commissie stelt zich ten doel voorlichting te geven en de overheid aan te sporen een samenhangend plan voor stadsontwikkeling op te stellen.¹⁶ De Stadscommissie zal de gemeente tot in 1925 gevraagd en ongevraagd van stedenbouwkundig en architectonisch advies voorzien. Eén van die adviezen, die ook door Nieuw-Rotterdam herhaaldelijk ten gehore wordt gegeven, luidt dat de gemeente Rotterdam gebaat zou zijn bij een onafhankelijke dienst stadsontwikkeling. Zo houdt Van der Mandele in het voorwoord van Het Behoud van Rotterdam (juni 1923), de eerste van drie invloedrijke brochures die Nieuw-Rotterdam in de jaren twintig uitgeeft, een vurig pleidooi voor een dergelijke dienst: ‘Talrijk en moeilijk zijn de vraagstukken, die oprijzen voor hen, die geroepen zijn leiding te geven aan den groei van een groote stad. En ernstig zijn de gevolgen, indien die vraagstukken niet goed worden opgelost. Milioenen moeten vaak worden besteed om fouten van vroeger te herstellen en hoeveel gemak, hoeveel voordeel en vooral hoeveel schoonheid worden niet gedorven, omdat een vorig geslacht niet voldoende heeft ingezien wat de toekomst zou eischen. Nu is het oogenblik aangebroken voor Rotterdam om zich af te vragen of het voldoende is toegerust om aan deze moeilijkheden het hoofd te bieden. Onze stad staat op een keerpunt in haar geschiedenis. Nieuwe mannen zullen binnenkort geroepen zijn aan het roer te komen, niet alleen van de Gemeente, maar van verschillende takken van dienst.’

Het gemeentebestuur blijkt ontvankelijk voor deze oproep en stelt in 1924 stedenbouwer Willem Gerrit Witteveen aan als chef Hoofdafdeling iii, Stadsuitbreiding en Gebouwen.¹⁷ Hij wordt de grote regisseur van het Rotterdamse stadsbeeld gedurende het interbellum, met als rechterhand de architect Ad van der Steur, die tegelijk met hem bij de gemeentelijke dienst wordt aangesteld. Zij zien het als hun opgave om niet alleen fraaie moderne uitbreidingen te realiseren, maar ook het bestaande centrum, de historische stadsdriehoek met achttiende-eeuwse handels- en pakhuizen, om te vormen tot moderne city. In de optiek van Witteveen gaan stedenbouw, stadsschoon en architectuur hierbij hand in hand. De combinatie stedenbouwer Witteveen en stadsarchitect Van der Steur personifieert de visie van Nieuw-Rotterdam hoe planning en stadsbeeld ‘aus einem Guss’ georganiseerd dient te zijn om de schoonheid van een nieuw stadsbeeld echt te kunnen realiseren: een Rotterdams City Ideaal.

Van der Vlugts mission statement

Het is in deze sfeer dat architectenbureau Brinkman & Van der Vlugt tot stand komt en zijn eerste stappen zet. Met name Leen van der Vlugt heeft zich al in de discussies gemengd. Hij is lid van Opbouw en ook van de door Nieuw-Rotterdam geïnitieerde Stadscommissie. Als er in 1923 binnen deze commissie aandacht wordt gevraagd voor de ontwikkeling van een esthetisch stadsbeeld, gevormd door ‘einheitliche’¹⁸ woonblokken, is Van der Vlugt van de partij. Hij heeft kort daarvoor zijn woonblokken in Tusschendijken en aan de Beukelsdijk gerealiseerd, die de aandacht trekken en deze opvatting representeren.

Samen met Piet Verhagen, Alphons Siebers en Coenraad Meischke werkt Van der Vlugt in 1924 in de stadscommissie aan een initiatiefplan voor het gemeentebestuur voor het Land van Hoboken, een buitenplaats waar Rotterdam omheen groeit en die eindelijk wordt verworven om voor stadsuitbreiding te benutten. Het is echter een periode van Sturm und Drang onder deze jonge architecten en de ideeën in de commissie lopen blijkbaar in korte tijd te sterk uiteen om tot een gezamenlijk plan te komen. Vervolgens ontwerpen zij ieder afzonderlijk initiatiefplannen. De individuele voorstellen van de leden van de stadscommissie hebben echter weinig daadkracht en argumentatie naar de gemeente toe; er moet meer gebeuren om het Rotterdamse stadsbeeld samenhangend te vernieuwen en te verfraaien. Wel weet Leen van der Vlugt zijn ontwerp begin 1925 gepubliceerd te krijgen in het nieuwe tijdschrift bouwen, waar hij in de redactie zit.¹⁹

Dit plan kan worden gezien als zijn mission statement dat een radicaler city-ideaal voor de Maasstad voorstaat dan de plannen van zijn collega’s uit de Stadscommissie. Het heeft achteraf bezien alles al in zich van een architectonisch programma voor een Rotterdamse stedelijke modernisering in een meer open en landschappelijke bebouwing, zoals hij dat de volgende jaren in studies verder zal ontwikkelen en in projecten van het bureau Brinkman & Van der Vlugt, soms samen met architect Van Tijen, zal proberen te realiseren.

Maquette foto’s prijsvraag nieuwe stadhuis Rotterdam 1913

H. Evers (eerste prijs)

J. Stuyt (tweede prijs)

K.P.C. de Bazel (derde prijs)

W. Kromhout

A. Otten en W.F. Overeynder

C.B. van der Tak

M. Brinkman

Pagina uit Groeiend Rotterdam, 1929, met vergelijking tussen de havens van Rotterdam, Hamburg en Antwerpen

De Mildersstraat Rotterdam als voorbeeld van het chaotische straatbeeld ten gevolge van eigenbouw zonder esthetische supervisie, uit De Oogen Open, wordt Rotterdam een goed gebouwde stad? 1926

Schetsplan ‘Hoboken’, P. Verhagen 1924

Vogelvlucht van voorstel ‘Het land van Hoboken’, L.C. van der Vlugt getekend ir. P. K. van Meurs 1924

Het voormalig land van Hoboken, plan Dijkzigt, links Jongkindstraat, midden Rochussenstraat, rechts Nieuwe Binnenweg, situatie begin 1931

Stedenbouwkundig plan ‘Het Land van Hoboken’, L.C. van der Vlugt getekend ir. P.K. van Meurs 1924

Zie: Frank Kauffmann, ‘Het gedachtegoed van Kees van der Leeuw’, in: A.M. Backer e.a. (red.) Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005, p. 38-76; H.F.W. Bantje, Twee eeuwen met de weduwe, Geschiedenis van De Erven de Wed. J. van Nelle n.v. 178-1982, Rotterdam 1981

Zie: A.J. Teychiné Stakenburg, Beeld en Beeldenaar, Rotterdam en Mr. K.P. van der Mandele, Rotterdam 1979; Len de Klerk, hoofdstuk 7, ‘Twee neven in de volkshuisvesting’, pp. 153-184, en M. Halbertsma, P. van Ulzen (red.) 2001, p. 156

Zie: Paula van der Houwen, Stimuleren van ontwikkeling, Stichting Bevordering van Volkskracht 1923-1998, de geschiedenis van een Rotterdams particulier fonds, Rotterdam 1998

Zie: Len de Klerk, Particuliere plannen, Denkbeelden en initiatieven van de stedelijke elite inzake de volkswoningbouw en de stedebouw in Rotterdam, 1860–1950, Rotterdam 1998, met name hoofdstuk 7 ‘Twee neven in de volkswoningbouw’

Zie: Len de Klerk (noot 4), p. 171

Zie: Len de Klerk (noot 4), hoofdstukken 5, 6, 7 en 8

Zie: H. Frank (red.), Fritz Schumacher, Reformkultur und Moderne, Hamburg 1994

Zie: Len de Klerk, hoofdstuk 5: ‘De gezondheidscommissie op de bres voor vernieuwing’, pp. 99-120

De nieuwe inzichten over stedenbouw en volkshuisvesting werken door in Rotterdam bij leden van de jonge generatie stedenbouwers, zoals Piet Verhagen. Hij is tot 1916 bij de gemeente werkzaam maar wordt in dat jaar door Van der Mandele uitgenodigd om voor diens net opgerichte n.v. Eerste Rotterdamsche Tuindorp het tuindorp Vreewijk ten zuiden van Rotterdam te ontwerpen. Verhagen ziet meer kansen als zelfstandig ontwerper, samen met architect Marinus Jan Granpré Molière (1883–1972), dan in een ambtenarenpositie binnen de zwakke gemeentelijke dienst. Zie: M. Steenhuis, Stedenbouw in het landschap, Pieter Verhagen (1882-1950), Rotterdam 2007

Zie: Rapport van de aesthetische commissie van “Bouwkunst en Vriendschap” behandeld en vastgesteld in de ledenvergadering van 18 december 1918, gar archief Bouwkunst en Vriendschap. Het rapport buigt zich over de vraag: “Welke maatregelen moeten door de overheid getroffen worden bij het uitgeven aan particulieren van terreinen, reeds in een uitbreidingsplan vastgelegd, om te verzekeren, dat de toekomstige bebouwing aldaar aan eischen van welstand beantwoorden zal en zodoende zal medewerken een alleszins schoon geheel te vormen?” In haar aanbevelingen stelt de commissie onder meer: “b. dat grootere straatgedeelten elk als een in zichzelf afgesloten geheel worden ontworpen, waarvan eventueel de verschillende gedeelten door meerdere gegadigden naar een in groote lijnen vastgesteld plan worden gebouwd of de bouw ervan als één geheel ondernomen worde en dat bij de bebouwing der tegenover elkander liggende en elkander opvolgende straatgedeelten, eene zodanige harmonie worde bestreefd, dat de onvermijdelijke tegenstellingen, vooral in kleur, niet van dien aard zijn, dat zij, in aesthetisch opzicht, storend werken, en het algemeen silhouet van de straat en van het straatprofiel bederven”.

Zie: M. Steenhuis, Stedenbouw in het landschap, Pieter Verhagen (1882–1950), Rotterdam 2007, p. 137 en p. 171

Het bestuur wordt gevormd door onder meer Jacq. Dutilh, A.J.M. Goudriaan, mr. Rudolf Mees en W.H. de Monchy, met vanaf 1924 August Plate als secretaris. Aanvankelijk zijn slechts één architect, P.G. Buskens, en één architect-stedenbouwkundige, Piet Verhagen Lzn, lid.

Zie: Vereeniging voor Stadsverbetering ‘Nieuw Rotterdam’, in: Len de Klerk 1998, p. 190

Dit begrip is ontleend aan Walter Curt Behrend, de Duitse architect-theoreticus naar wie Alphons Siebers verwijst in de tweede brochure van Nieuw-Rotterdam getiteld: De Oogen Open, wordt Rotterdam een goed gebouwde stad? uit 1926

Zie: A. Siebers, De Oogen Open, wordt Rotterdam een goed gebouwde stad?, Rotterdam 1926, p. 19 en p. 25

Naast Verhagen en Buskens zijn de Rotterdamse architecten Michiel Brinkman, Coenraad Meischke, Albert Otten, Bob Oud, Alphons Siebers, en Leen van der Vlugt in de stadscommissie actief, in 1924 aangevuld met de stedenbouwers Th. K. van Lohuizen en Willem Gerrit Witteveen, die dan juist zijn aangesteld bij de gemeente. Hun aanstelling is een gevolg van het pleidooi voor oprichting van een gemeentelijke afdeling stadsontwikkeling dat Nieuw Rotterdam voert in haar eerste brochure uit juni 1923: Het Behoud van Rotterdam. In de jaren 1923, 1926 en 1929 zullen naast diverse adressen aan de gemeenteraad drie brochures worden gepubliceerd door Nieuw-Rotterdam, geschreven door architect ir. Alphons Siebers. Ze geven goed weer hoe dit ideële burgerinitiatief de ontwikkeling van een nieuw stadsbeeld in die jaren promoot.

Zie: Noor Mens 2007, hoofdstuk 2 p. 34-67.

Zie noot 14.

Zie: L.C. van der Vlugt, ‘Een Plan voor het Land van Hoboken’, in: bouwen tijdschrift voor Holland en Indië voor de belangen van het bouwvak, derde halve jaarg. p. 1-4, april 1925

1925

Mathenesserweg, gezien vanaf de Mathenesserbrug met de twee hoekgebouwen van Michiel Brinkman

‘De gemeente zou de uitvoering van nieuwe bebouwing niet anders dan bloksgewijze moeten toestaan, met een goede garantie betreffende de bestemming en het architectonisch karakter. Zij zou zich dan tenminste vrijwaren tegen een schending van het straatbeeld als aan de Schiedamsche weg is voorgekomen. Het eenheidsfront van een groot blok werd hier verstoord door enkele eingendunkelijk ingelaschte pandjes. (…) Aan den Mathenesserweg doet men althans een poging om een stelselmatig uiterlijk te verkrijgen. Voor dezen weg heeft men een particulieren architect bevoegdheden gegeven ten einde de gegadigden om te bouwen tot samenwerking te brengen. (…) Afdoende lijkt het bloksgewijze afbouwen van wijken.’

(De Oogen Open, ‘wordt Rotterdam een goed gebouwde stad’, 1926)

4

In de geest van de moderniteit

Een onzedige verschijning

Begin april 1925 wordt het bureau J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt architecten gevormd door de solide praktijk van Michiel Brinkman samen te voegen met de nog jonge praktijk van Leen van der Vlugt. Een van de belangrijkste activiteiten die het nieuwe bureau voortzet, zijn de werken voor de Rotterdamse haven en industrie. Aan de Brielselaan en de Maashaven verricht het bureau werken voor de Graansilo Maatschappij, de Graan Elevator Maatschappij, de Fa. Van Sillevoldt en de stoommeelfabriek ‘De Maas’. Het technisch bouwkundig ontwerpwerk dat ten grondslag ligt aan de utiliteitsbouw is een kolfje naar de hand van Jan Brinkman. In navolging van zijn vader specialiseert hij zich in de nieuwste materialen en technieken. Hij publiceert hierover ook in verschillende toelichtingen en artikelen over de werken van het bureau in het tijdschrift De Ingenieur.

Behalve voor de industrie- en havenbouw wordt het bureau gevraagd voor representatieve verbouwingen van bedrijfspanden en kantoren in de oude binnenstad. Deze ontwerpen vallen direct op door hun uitgesproken moderniteit, contrasterend met én reagerend op de historische omgeving waarin ze zijn geprojecteerd. Dit geldt bijvoorbeeld voor de verbouwing van het pakhuis met kantoor voor de handelsonderneming voor koloniale waren Hammes aan het Hang en ’t Steiger (1925-1927), waarvoor Brinkman & Van der Vlugt twee nieuwe gevels ontwerpt. In enkele stappen ontwikkelt dit plan zich van een compositie met horizontale raamstroken, verspringende schuine dakvlakken en verticale accenten in de trant van het Hollands kubisch expressionisme van Jan Wils, Marinus Dudok, Jos Klijnen en Marinus Jan Granpré Molière, tot een meer functioneel zakelijke compositie die duidelijk contrasteert met het bestaande straatbeeld. Het zal de voorbode blijken te zijn van de architectuur die de werken van Brinkman & Van der Vlugt de komende jaren kenmerkt.

Het bureau realiseert een vergelijkbaar contrastrijk gebouw aan de Aalmarkt in Leiden, waar Brinkman & Van der Vlugt een filiaal voor Van Nelle ontwerpen (1926-1927). Het betreft, net als voor Hammes, een verbouwing van een pakhuis in een historische binnenstad. Het pand roept heftige reacties op. Architect Wieger Bruyn pareert in zijn bespreking van het gebouw de kritiek met de woorden: ‘En nou is daar in de rij van huizen als grauwe notarisklerken, drogisten, breischoolonderwijzeressen en Jaegerondergoederenwinkeljuffrouwen een kloeke “sport” in ‘t wit verschenen tot affront van Heemschut-oomes en Geïllustreerde-pers-tantes, die dat een onzedige verschijning vinden in het Leidsche hofje. Laten we niet vragen of het mooi is of leelijk: het is m.i. noch het een, noch het ander. Maar het is een bewijs van leven, het is een overwinning op de dood (in de pot) van Leiden.’ ¹

In architectenkring oogst de radicale invulling in een historische context juist veel waardering. Zo schrijft de bekende architectuurpublicist van die dagen prof.ir. J.G. Wattjes: ‘Het gebouw geeft een voorbeeld van gezonde, zakelijke architectuur, die een magazijn-gebouw als zoodanig doet spreken. daaraan geenerlei aan het wezen van een magazijngebouw onnoodige franje toevoegt, doch door juist het praktische noodzakelijke in goede en sprekende verhoudingen aan te brengen, op soortgelijke wijze als de oude Amsterdamsche pakhuizen aan gedeelten van de Prinsengracht en op de eilanden een typisch uiterlijk teweegbrengt.’²

Wattjes’ verwijzing naar historische pakhuizen is interessant. In feite zetten de opdrachtgevers van deze vernieuwbouw in de oude binnenstad de praktijk voort van kleinschalige binnenstadvernieuwing zoals die sinds de zeventiende eeuw in de Hollandse burgerstad gebruikelijk is, en ook nu met hedendaagse techniek en moderne architectuur. Aan de gracht in een historische binnenstad mag ieder pand zijn eigen stijl krijgen, mits de buurman wordt gerespecteerd, en de status van het pand in materiaal en detail wordt uitgedrukt.

In tegenstelling met de pakhuizen passen Brinkman & Van der Vlugt bij representatieve kantoorgebouwen in de oude binnenstad geen bepleistering toe maar een verblend-baksteen of de duurdere en chique natuurstenen gevelbekleding. Zo bouwen zij voort op de rijkdom van de zakenpanden, maar dan wel met een moderne compositie van grote glasvlakken met verticale verdeling of met horizontale bandvensters. Een sprekend voorbeeld hiervan is de verbouwing en uitbreiding van het kantoor voor de Internationale Crediet en Handelsvereniging Rotterdam (1928-1929) aan de Wijnhaven in hartje Rotterdam, waar Michiel Brinkman eerder Het Graanhuis realiseerde. Het bestaande handelskantoor uit begin twintigste eeuw, gebouwd in een zakelijke art-nouveaustijl met natuursteenbekleding, wordt door hen verdubbeld. Brinkman & Van der Vlugt nemen zowel het gevelmateriaal als de vensterverdeling van het oorspronkelijke gebouw over. Ze interpreteren met stalen ramen en een kubische hoekcompositie het belendende voorbeeld op een moderne wijze. Tevens markeren ze het pand met een verticale plaatgevel en met een strakke bovenbeëindiging, door de nieuwe dakverdieping niet met een kap maar met een ‘set back’ onder een grote horizontale luifel uit te voeren. Het materiaalgebruik en de detaillering van de gevel tonen juist weer de toepassing van het klassieke bouwambacht, waarmee de aansluiting op het maaiveld en op de belendingen degelijk, duurzaam en passend bij de omgeving is verzorgd.

Beeldregie voor stedenschoon in de praktijk, de Mathenesserweg

Mede dankzij — het door Nieuw-Rotterdam bepleite — stelselmatig overleg tussen gemeente en bouwondernemers (Bauberatung) ontwikkelt de woningbouw zich in Rotterdam begin jaren twintig voorspoedig. Begin 1925 is het eerste deel van de bebouwing aan de Mathenesserweg, onder regie van Michiel Brinkman, al gerealiseerd. Na diens overlijden neemt Van der Vlugt deze regiefunctie over. Zijn visie stoelt op het samenhangend stadsbeeld, dat hij al in zijn plan voor het Land van Hoboken heeft getoond. Hij slaat een radicaal andere weg in dan Brinkman: geen architectuur meer van bakstenen gevelwanden met aangehangen erkers, maar een weefwerk van bakstenen banden en pilasters met zoveel mogelijk plastiek achter de rooilijn en met grote glasopeningen in horizontale raamstroken, loggia’s en hoekramen. In de tweede brochure van Nieuw-Rotterdam uit 1926 getiteld De Oogen Open wordt Rotterdam een goed gebouwde stad? zijn de perspectieven en schematische ontwerpen voor de herziene architectonische regie van de Mathenesserweg opgenomen. Gedurende de volgende tweeënhalf jaar zullen tientallen particuliere bouwers in kleine partjes de Mathenesserweg tot een gave eenheid weten te realiseren onder beeldregie van Brinkman & Van der Vlugt die honderden meters gevel in detail ontwerpen en uittekenen. Hiermee zetten zij een standaard voor het nieuwe stadsbeeld van de ‘Rotterdamse School’ ³ dat de volgende jaren de praktijk zal zijn. Het bureau heeft zo een voorbeeldfunctie voor het nieuwe beleid van stadsontwikkeling. Ook stedenbouwer Witteveen zal een dergelijke beeldregie op straatwanden de volgende jaren gaan voeren.

De bank Mees en Zonen en de neo-traditie

In 1928 wordt Brinkman & Van der Vlugt samen met twee andere architectenbureaus uitgenodigd om de verbouwing van het bestaande hoofdkantoor van bankiersfirma R. Mees en Zonen aan het Beursplein tegenover de voorname koopmansbeurs te ontwerpen, en uit te breiden met het hoekkavel de Vischsteeg in. De locatie is midden in het oude handelscentrum van Rotterdam en biedt een uitgelezen kans om het bij Brinkman & Van der Vlugt ontwikkelde moderne city-beeld pontificaal in het centrum te tonen. Leen van der Vlugt kent Rudolf Mees via de kringen van Vereeniging Nieuw-Rotterdam en Jan Brinkman is goed bevriend met een andere telg uit de familie Mees. In hun ontwerp respecteren zij het bestaande bankgebouw en nemen zij het proces van geleidelijke vernieuwing met de schaal van de binnenstad als startpunt voor hun nieuwe architectuur. Zo zetten zij de plint en het raamritme van de oude gebouwen door en ontwerpen zij tussen de twee bestaande, te renoveren panden een nieuw hoekpand met aan de Vischsteeg een moderne, getrapt terugspringende gevel van grote glaspartijen. Hiermee ontstaat een ensemble van drie binnenstadpanden in verschillende stijl. Zij ontwikkelen tevens een alternatief waarbij de twee bestaande panden wel zijn vervangen door één groter modern hoekpand, wat de schaal van de binnenstad vergroot.⁴

Uit de drie inzendingen kiest de firma Mees niet voor Brinkman & Van der Vlugt, maar voor het plan van Kropholler, dat in feite de bestaande panden en het nieuwe hoekpand samenvoegt tot een groter, maar historisch ogend gebouw. De prijsvraag maakt duidelijk dat voortbouwen op de bestaande structuur en binnen de binnenstedelijke schaal met moderne middelen vanuit een modern city-ideaal in die tijd geen vanzelfsprekendheid is. Een respectvolle verbouwing en uitbreiding met een moderne hoek is blijkbaar voor de firma Mees een brug te ver. Men kiest liever een groot historiserend en representatief ‘palazzo’ als hoofdkantoor, dat een krachtig antwoord vormt voor een bank op het ertegenover gelegen beursgebouw in het oude centrum.

Ingenieursarchitectuur

In de nieuwe Maashaven laten Brinkman & Van der Vlugt in de jaren twintig staaltjes van ingenieursarchitectuur zien waar de avant-gardearchitecten in die tijd van dromen. Het betonnen graansilogebouw aan de Maashaven bijvoorbeeld, dat in 1929-1930 onder leiding van Brinkman & Van der Vlugt wordt gebouwd, is het soort industriële bouw waar moderne architecten als Le Corbusier, Gropius of Mendelsohn in hun publicaties over moderne architectuur graag naar verwijzen en zich op beroepen als inspiratiebron.⁵ In het boekje dat door de N.V. Graansilo Mij. Rotterdam bij het gereedkomen in 1930 wordt uitgegeven, is de opgave voor de architecten als volgt gesteld: ‘Wat is het grootste silogebouw, dat op dit terrein gebouwd kan worden, zonder in buitengewoon kostbare constructies te vervallen?’

Het ontwerp voor zo’n praktische en technische opgave wordt als een open vraagstelling gepresenteerd, zodat de uitgenodigde bouwers bij de aanbesteding hun eigen uitvoering- en constructiesysteem kunnen aanbieden. Daarbij gaat het niet alleen om een lage bouwprijs, maar vooral ook om een korte bouwtijd, in verband met de te verwachten renteverliezen op de investering tijdens de bouw. Butzer’s Beton- en Waterbouw, die ook delen van de ruwbouw voor Van Nelle uitvoert, krijgt het werk gegund met het Amerikaanse glijbekistingsysteem ‘Macdonald’, waarmee de eerste toepassing van een glijbekisting voor monoliet betonbouw in Nederland in praktijk wordt gebracht. De architecten doen de dagelijkse kwaliteitscontrole en zoals de brochure vermeldt: ‘aan de hand der zoodoende verkregen gegevens was een meer wetenschappelijke regeling van den bouw mogelijk dan gewoonlijk. Op het bureau van de architecten werd een en ander onderzocht.⁶ Brinkman kan zo duidelijk invulling geven aan de ambitie van een architecten- en ingenieursbureau voor utiliteitsbouw.

De praktijk voor utiliteitsbouw levert eind jaren twintig nog verschillende andere opdrachten voor fabriekscomplexen, zoals de uitbreiding van de stalen-ramenfabrieken voor de firma Braat te Delft (1927-1928), waar Critall stalen ramen in licentie worden geproduceerd die Brinkman & Van der Vlugt in hun architectuur vaak toepassen. Ook voor de werf Niehuis & Van den Berg te Delfshaven (1929-1930) en de Ardath Tobacco sigarettenfabriek aan de Spuiweg te Dordrecht (1929-1930) verschijnen bedrijfsgebouwen van hun hand. Voor de Graansilomaatschappij maken Brinkman & Van der Vlugt een ontwerp voor een nog groter silogebouw aan de Waalhaven. Ook gaan zij op reis naar Roemenië om er mogelijkheden voor graansilo’s te bestuderen.⁷ Maar van realisatie van deze nieuwe grootschalige werken komt het niet. Wel bouwen ze een opmerkelijk kantoortje op de kop van het silocomplex aan de Waalhaven, dat begin 1932 gereed is. Ook wordt er voortdurend aan Stoommeelfabriek “De Maas” gewijzigd en uitgebreid, onder meer een kantoor met portiersloge aan de Brielselaan, een nieuwe graansilo met graanzuigers aan de Maashaven en een uitbreiding van het ketelhuis en de machinekamer.

Een bijzondere utiliteitsbouw is de nieuwe vestiging van de oude Rotterdamse firma Houthandel Abraham van Stolk. Na jaren onderhandelen over de sanering van de bestaande vestigingen in de stad, verwerft Van Stolk een groot stuk grond in de Blijdorpse Polder tegenover het terrein van Van Nelle, aan de andere zijde van de Schie aan het nieuwe Noorderkanaal. Gelijktijdig met de bouw van de Van Nelle fabrieken wordt hier tussen 1928 en 1931 een nieuwe houtzagerij gebouwd. Naast de zagerij en de vele droogloodsen verrijzen hier rijtjes arbeiderswoningen, bazenhuizen en een kantoortje waarvoor Brinkman & Van der Vlugt de ontwerpen maken. Hoewel het gehele complex, inclusief de arbeiderswoningbouw en de bazenwoonhuizen, wordt uitgevoerd in baksteen met houten kozijnen zouden de woningen als moderne modelwoningen in avant-gardekringen van die jaren niet misstaan.

Voorkant brochure N.V. Graansilo Mij, september 1930

N.V. P.A. Hammes, verbouwing pakhuis en kantoor, ’t Hang — Steiger Rotterdam 1925-1926, ontwerpschets 1925

Definitief ontwerp januari 1926

Bestektekening maart 1926

Van Nelle filiaal Aalmarkt Leiden 1927

Van Nelle filiaal Aalmarkt Leiden, Bestektekening juni 1926

Internationale Crediet en Handelsvereniging uitbreiding kantoor Wijnhaven Rotterdam1928-1929

Mathenesserweg Rotterdam, prentbriefkaart jaren dertig

Prijsvraagontwerp hoofdkantoor bank R. Mees & Zn Beursplein Rotterdam, april 1928

Prijsvraagontwerp hoofdkantoor bank R. Mees & Zn Beursplein Rotterdam grote variant, april 1928

Uitgevoerd ontwerp hoofdkantoor bank R. Mees & Zn Beursplein Rotterdam architect Kropholler, situatie 1939

Graansilo aan de Maashaven 1930

Kantoorgebouw Gaansilo Mij, tegen de oude silo aan de Maashaven 1932

Ontwerp voor een pakhuis, ongedateerd en locatie onbekend

Ontwerp silocomplex aan de Waalhaven, ongedateerd en locatie onbekend

Stoommeelfabriek ‘De Maas’, Maashaven Rotterdam, graansilo’s en graanzuigers, situatie jaren vijftig

Kantoor Houtzagerij Abraham Van Stolk N.V. Rotterdam 1931, op de achtergrond de Van Nelle Tabaksfabriek

Vogelvluchtopname houtzagerij Van Stolk, fabriekscomplex Van Nelle en de Gemeentelijke Reinigingsdienst, situatie eind jaren zeventig

Esthetische verzorging straatwanden Mathenesserweg en -plein rotterdam M. Brinkman, J.A. Brinkman & L.C. Van der Vlugt, J.H. van den Broek

Opdrachtgever | Gemeentelijke Woningdienst
adres | Mathenesserweg, Mathenesserdijk e.o.
ontwerp / uitvoering | 1924–1929
huidige staat | gedeeltelijk verwoest door het bombardement op Rotterdam West 1943, ingrijpend gerenoveerd en gewijzigd.

Ondanks het pleidooi van de Aesthetische Commissie van Bouwkunst en Vriendschap uit december 1918 over de esthetische eisen aan straatwanden van eigenbouwers te stellen, ¹ is er begin jaren twintig nog niets geregeld om meer aandacht voor stedenschoon in uitbreidingsplannen van Rotterdam te organiseren. August Plate komt in 1921 met een concreet voorstel waarbij de gemeente het goede voorbeeld kan geven ²: de grond van de nieuw te bouwen westelijke toegang tot de stad, de Mathenesserweg tussen Spangen en Tusschendijken, is namelijk geheel in eigendom van de gemeente en de Gemeentelijke Woningdienst, waar Plate de scepter zwaait, krijgt de gronduitgifte onder zijn hoede. Plate dient een voorstel in om voor de 750 meter lange laan één samenhangende bebouwing te ontwerpen en te laten realiseren, door privaatrechtelijke bepalingen over de esthetische verzorging van de straatwanden in de contracten voor gronduitgifte op te nemen. Als gevolg van het vurig pleidooi van Plate, wordt, bij wijze van proef, in januari 1923 Michiel Brinkman namens de gemeente benoemd om de esthetische verzorging van de Mathenesserweg op zich te nemen.

Michiel Brinkman ontwerpt vanaf 1923 voor het eerste deel van de Mathenesserweg en omgeving een compositie van straatwanden, aansluitend op de nieuwe brug van Gemeentewerken over de Schie. Brinkman stelt daar een poortmotief tegenover met twee kopgebouwen en ontwikkelt een eenvoudig schema van bakstenen gevelwanden waar de bouwondernemers hun standaardwoningen achter kunnen projecteren. De gevelwanden worden verfraaid met erkermotieven, die de bouwondernemers altijd wensen in verband met de meerwaarde voor hun appartementen. Bij het plotselinge overlijden van Brinkman in 1925 is slechts het eerste deel van de Mathenesserweg en –dijk volgens dit schema uitgevoerd. De in het bureau Brinkman nieuw aantredende Leen van der Vlugt heeft met zijn eerder gerealiseerde woningbouwblokken een veel moderner baksteenarchitectuur voor straatwanden laten zien. Hij neemt de wanden opnieuw in studie en ontwerpt voor de gevelarchitectuur van de gehele Mathenesserweg een ‘partituur’, bestaande uit een weefwerk van horizontale banden en verticale schijven met achter de rooilijn teruggelegde erkerpartijen. Dit ontwerp wordt door de Vereeniging voor Stadsverbetering Nieuw Rotterdam in 1926 ten voorbeeld gesteld in haar tweede brochure De Oogen Open, wordt Rotterdam een goed gebouwde stad? die Alphons Siebers met August Plate in juli 1926 samenstelt: hij is blijkbaar content met de nieuwe koers die Van der Vlugt inslaat binnen het experiment Mathenesserweg. In de komende jaren zullen bij Brinkman & Van der Vlugt vele honderden meters gevelwand als variaties op het erkerthema binnen dit algemene schema worden uitgewerkt en door tientallen bouwondernemers in verschillende perceelgroottes worden gerealiseerd. In het midden van de Mathenesserweg is een verbreding waar zijstraten schuin aansluiten. Daar is een transformatorhuisje met bloemenkiosk en winkelruimte met ronde erkers voorzien. In de Tweede Wereldoorlog is het zuidwestelijk deel van de bebouwing door een bombardement van de geallieerden verwoest.

De ‘partituur’ van Brinkman & Van der Vlugt voor de gevels Mathesserweg 1926

Het Laatste blok Mathenesserweg bij café De Hoge Bomen in aanbouw 1929

Gevelfragment no. 20, Mathenesserweg hoek Taanderstraat, 22 april 1926

Gevelfragment no. 30, Mathenesserweg hoek W. Beukelszoonstraat, juli 1926

Gevelfragment no. 34, Dirk Danestraat hoek Mathenesserdijk, mei 1926

Schetsperspectief gevelwand Mathenesserweg noordzijde met balkons 1926

Schetsperspectief gevelwand Mathenesserweg zuidzijde met erkers binnen de gevel 1926

Mathenesserweg zuidzijde, hoek Zoutziederstraat, Rotterdam 1927

Mathenesserweg noordzijde, rechter hoek van de Taanderstraat, Rotterdam 1927-1928

Mathenesserweg noordzijde, linker hoek van de Taanderstraat, Rotterdam 1927-1928

Het laatste blok Mathenesserweg–hoek De Hoge Bomen gereed 1929

Het laatste blok Mathenesserweg noordzijde gereed 1929

Straatbeeld Mathenesserweg richting Mathenesserplein, begin jaren dertig

Het laatste blok Mathenesserweg–Marconiplein (voorheen De Hoge Bomen), 2012

Het gereconstrueerde Mathenesserplein 2012

Straatwand Mathenesserweg noorzijde 2012

Theosofisch vergadergebouw en administratiegebouw Amsterdam

Opdrachtgever | P.C. Meulemanstichting
adres | Tolstraat 154 Amsterdam
ontwerp / uitvoering | vergadergebouw april 1925–juni 1927
| administratiegebouw juli 1927–juni 1929
huidige staat | vergadergebouw is herbestemd tot bibliotheek
| administratiegebouw is nog in gebruik

Een van de werken uit de erfenis van Michiel Brinkman die na de associatie van Brinkman & Van der Vlugt direct wordt opgepakt, is een nieuw ontwerp voor het vergadergebouw van de theosofische P.C. Meulemanstichting aan de Tolstraat te Amsterdam.¹ Het is een werk waarvoor Michiel Brinkman het ontwerp zou gaan maken na de dood van Karel de Bazel in 1923, maar waar hij ook niet aan toe is gekomen als hij in februari 1925 overlijdt. Bij Brinkman & Van der Vlugt wordt dit werk in oktober 1925 opgepakt.² Er wordt een functionele zaal in een kwartcirkelvorm geschetst, waarmee een in gebruik en kosten efficiënte bouwvorm kan worden gerealiseerd. Om de kwartcirkel heen ligt een stilteruimte met daarbuiten de serviceruimten, zoals toiletten en garderobe. De zaal biedt plaats aan 430 stoelen en een balkon met 250 stoelen. Een kwart kegelvormig dak met de punt boven het podium completeert het ontwerp. Na een vijftal varianten wordt de gewenste lichtval bereikt door in de zijwanden van de zaal verticale vensterstroken tussen betonnen louvres op te nemen en in de top boven het podium een daklicht, alles om de theosofische symboliek van het gaan naar het licht boven tot uitdrukking te brengen. Alle lichtopeningen zijn zo ontworpen dat direct zonlicht wordt afgeschermd en dat het licht naar het middelpunt, het spreekgestoelte op het podium, wordt gekaatst.

Ook het kunstlicht is indirect doordat de lichtbronnen in nissen worden weggewerkt, achter matglazen platen, zo aangebracht dat ook in de avond het podium het sterkst is verlicht. Achter het podium is een nis afgeschermd met verticale lamellen waar een pijporgel is ingebouwd, gefinancierd door Kees van der Leeuw.

De onderzijde van de zaal is donker, met een zwarte vloer en zwartgebeitst meubilair, terwijl de terugliggende wanden van de zijgangen in paarsblauw zijn gekleurd. Het plafond van de zaal toont het raster van spanten en balken, met daartussenin akoestisch dempende vlakken in lichtgeel. De eindspanten van de zaal staan in de zijgevels, waaronder de betonnen louvres weer worden gedragen door een grote balk boven de zijgangen. Boven de garderobering is aan de buitenzijde een balkon met daarboven een dunne betonnen luifel.

De buitenzijde van het gebouw is afgewerkt met edelputz waarin een kwartsglitter zit, terwijl onder de luifel een groene stucafwerking is aangebracht. Het dak is dubbel uitgevoerd, met bimsbetonnen binnenschaal en houten buitenschaal, waarop koperen dakbedekking is aangebracht vanwege de expressieve kopergroene kleur.

Het gebouw heeft een unieke grondvorm, maar de doorsnede had Leen van der Vlugt al eerder ontwikkeld en gerealiseerd met Jan Gerko Wiebenga in 1922 voor het theater Scala aan de Kruiskade te Rotterdam. Ook bij het vergadergebouw wordt Wiebenga voor het constructief ontwerp betrokken. Jan Brinkman beperkt echter Wiebenga’s inbreng, door de uitwerking van de constructie over te laten aan de aannemer. Dat is de firma Butzer, gespecialiseerd in betonbouw, die ook bij de ruwbouw voor Van Nelle betrokken is. Rechts en links naast het vergadergebouw zijn bijgebouwen geprojecteerd, waarvan uiteindelijk in 1928–1929 het rechter gebouw, een zakelijk functioneel administratiegebouw van de Theosofische Vereniging Nederlandse afdeling, wordt gerealiseerd, met aan de straat een winkel voor publicaties van de vereniging. Dit administratiegebouw is een zuiver voorbeeld van functionalistische architectuur gelijkende op werk van tijdgenoten als Bob Oud.

De ervaring met deze zaal is startpunt voor de latere zalenstudies voor de Volksuniversiteit in de periode 1928–1932 en voor het concertgebouw 1930–1931.

Zijgevel met betonnen louvreraam, winter 1927-1928

Bestektekening plattegronden, 20 maart 1926

Bestektekening gevels, 20 maart 1926

Bestektekening doorsneden, 20 maart 1926

Inrichting zaal en balkon met indirecte verlichting, zwarte stoeltjes, grijs-witte constructie en gele plafondvlakken

Inrichting zaal en balkon met indirecte verlichting, zwarte stoeltjes, grijs-witte constructie en gele plafondvlakken

Trappenhuizen, voorruimte en balkon entreezijde, winter 1927-1928

Entreezijde met glazen portaal en voorruimte. Balkonwand en luifel waren kopergroen kleurend bij de dakbedekking, situatie 1928

Ontwerp administratiegebouw 1928

Gerealiseerd administratiegebouw, circa 1930

Interieur zaal voormalig vergadergebouw, in gebruik als bibliotheek 2012

Van Nelle’s fabrieksgebouwen Rotterdam Overschie

| De erven de wed. J. van Nelle
| Van Nelleweg 1, Rotterdam Overschie
| 1914–1923 advies terreinaankoop en masterplan door M. Brinkman.
| 1923–1925 vervolg terreinaankoop, algemeen plan en ophogingwerkzaamheden Michiel Brinkman.
| 1925–1926 algemeen plan en 1926–1931 gefaseerd ontwerp en realisatie van Tabak, Koffie en Thee divisie c.a. met eigen energievoorziening, fabriekskantoor, facilitaire diensten en sportvoorzieningen voor personeel.
| 1942–1999 diverse malen aangepast, uitgebreid en gerenoveerd; sportvoorzieningen vervangen door distributiecentrum en parkeervoorzieningen.
| 1999–2004 restauratie en herontwikkeling als bedrijfsverzamelgebouw Van Nelle Ontwerpfabriek.

Het initiatief tot nieuwbouw voor de fabrieken van De Erven de Wed. J. Van Nelle, producenten van koffie, thee en tabak, wordt genomen in 1914 wanneer de zojuist in het familiebedrijf aangetreden Kees (C.H.) van der Leeuw, samen met de huisarchitect Michiel Brinkman, een groot terrein buiten de stad en de haven ten noordwesten aan de Delfhavensche Schie aanbeveelt als nieuw fabrieksterrein. Hij beargumenteert zijn aanbeveling door beantwoording van de vragen:

1e Ligt de uitbreiding van Rotterdam in de toekomst naar het westen?

2e Zullen daar in de buurt geschikte werkmanswoningen komen?

3e Zijn die terreinen nu te ver uit het centrum der stad en zal dat in de toekomst zoo blijven?

4e Moet de grond gekocht worden vóór wij eene bespreking met de gemeente, resp. den Burgemeester hebben?

5e Haventje? [[1]]

Men gaat in 1916 over tot eerste grondaankoop, maar tot nieuwbouwplannen komt het nog niet. Als Kees in 1923 firmant wordt, is de weg vrij om de missie die hij zich als theosoof stelt, het verbeteren van de leef- en arbeidsomstandigheden van de fabrieksarbeiders, te verwezenlijken met het bouwen van een fabriekscomplex dat een voorbeeld moet stellen. Hij weet het terrein met extra aankoop in 1923 nog te vergroten, zodat Brinkman er een rationele opzet van drie dubbele fabrieksgebouwen op kan projecteren, met facilitaire diensten en pakhuizen langs de Schie en met nog voldoende ruimte over ten behoeve van sportterreinen voor het personeel. Dat plan is te zien als ruimtelijk programma van eisen voor de verdere fabrieksplannen. Na de plotselinge dood van Michiel Brinkman kiest Kees van der Leeuw een nieuwe architect voor zijn ideaalproject en formeert zo het architectenbureau J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt.

In april 1925, ten tijde van de oprichting van het architectenbureau Brinkman & Van der Vlugt, zijn de ophogingwerkzaamheden van het bouwterrein voor de nieuwe Van Nelle fabrieken te Overschie al in voorbereiding. Er ligt echter nog geen uitgewerkt bouwplan gereed voor de eerste bouwfase, de tabaksfabriek en het ketelhuis. De architecten schetsen een algemeen plan met een maximale variant en een te realiseren grootte, gepresenteerd in vogelvluchtperspectieven. De plannen voor de fabrieken zullen de volgende jaren steeds per fase en per onderdeel binnen dit masterplan worden ontworpen door Van der Vlugt met zijn tekenaar–ontwerpers op het kantoor aan het Haringvliet, en later aan de Nieuwe Haven in de stad. Daar wordt ook de bouwdirectie gevoerd door Van der Linden, in samenspraak met de directie van Van Nelle, die vlakbij gevestigd is zodat de lijntjes van Van der Leeuw met het architectenbureau kort zijn.

Ter oriëntatie op de fabrieksbouw bezoekt Van der Leeuw in 1926 een tiental fabrieken, onderzoeksinstituten en ingenieursbureaus in de Verenigde Staten, en die kennis speelt hij door aan zijn architect Leen van der Vlugt. Ook bekijken zij samen Duitse fabrieksvoorbeelden, bezoeken Walter Gropius op het Bauhaus Dessau en herkennen in zijn werk grote overeenkomsten met hun streven.

Tijdens de eerste fase, de Tabaksfabriek, wordt voor de betonconstructie nog samengewerkt met ingenieur Jan Gerko Wiebenga, waarbij men tot de beeldbepalende keuzes komt voor een paddenstoelvloerconstructie en een stalen vliesgevel, verwant aan die van het Bauhaus. Voor het vervolg ziet Brinkman echter af van verdere samenwerking.

Er wordt in 1925 allereerst een dependance van het architectenbureau op het bouwterrein gevestigd, in een door het bureau ontworpen houten bouwkeet. Daar zullen onder leiding van D.J. van Wijk gedurende ruim vijf jaar alle deelplannen in werktekeningen consequent en volgens één esthetisch ideaal gedetailleerd worden uitgetekend en afgestemd op de werktuigbouwkundige fabrieksinstallaties die de technici van Van Nelle ontwerpen. Ook de toezichthouders werken vanuit dit kantoortje aan de technische en esthetische begeleiding van de uitvoering.

In 1931 komt het project van de fabrieksbouw echter tot een vroegtijdig einde ten gevolge van de crisis in de wereldeconomie. Er zal pas in 1942 weer worden verder gebouwd, allereerst aan pakhuizen langs de Schie, noodzakelijk geworden door het verlies van pakhuizen in de stad ten gevolge van het bombardement van mei 1940.

Fabrieksstraat 1930

Fotocollage tabaksfabriek en Van Nelle filiaal Leiden, Jan Kamman 1929

Vogelvlucht perspectief eerste Masterplan Van Nelle 1926

Axonometrie tweede Masterplan Van Nelle 1926

Axonometrie gerealiseerde project met geprojecteerde torenpakhuizen, 1931

Presentatietekening situatie 1931

Perspectiefontwerp kantoorgebouw 1929

Perspectiefontwerp tabaksfabriek 1927

Luchtbrug en trappenhuis kantoorgebouw

Het kantoorgebouw voor de kop van de tabaksfabriek

Het fabriekscomplex gezien vanaf de spoorbaan Rotterdam–Den Haag

Trap in het kantoorgebouw

Glazen hoek van het kantoorgebouw met daarachter de kerverij en fabrieksgebouwen

Trappenhuis tabaksfabriek

Wasruimte met Amerikaans sanitair in de fabrieksgebouwen

Tabaksfabriek

Tabaksfabriek in gebruik met vrij uitzicht voor de arbeiders. De plantenbakken, elektrische aandrijving en kettingconveyers zijn met doken en rails bevestigd aan het gladde beton.

Interieur pompenkamer ketelhuis

Ketelhuis met pompenkamer ervoor

Interieur ketelhuis met volautomatische kolenstookinrichting naar Amerikaans model

Vergadertafel directiekantoor firmanten en glazen uitstaltafel naar ontwerp van Brinkman & Van der Vlugt in samenwerking met W.H. Gispen

Kantoor firmanten met individuele kantoorcellen langs de gevel en de gemeenschappelijke vergadertafel in het midden

Gevel van de gerestaureerde en herbestemde tabaksfabriek 2012

Het Van Nelle fabriekscomplex gezien vanaf de Delfshavense Schie met op de voorgrond de pakhuizen van Brinkman en Van den Broek uit 1942.

Bruyn, Wieger, ‘Hup Leiden’, in: Bouwkundig Weekblad Architectura no. 39, 24 september 1927, p. 260

Wattjes, Prof. Ir. J.G., ‘Gebouw Van Nelle te Leiden, architecten: J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt’, in: Het Bouwbedrijf 5 (1928) p. 237

Term niet uit die tijd, maar door Cornelis van der Ven in 1977 geïntroduceerd om de nieuwe architectuurstroming in Rotterdam onder Witteveen en Van der Steur tijdens het interbellum mee aan te duiden. Zie: C.J.M. van de Ven, ‘De Rotterdamse bijdrage aan het Nieuwe Bouwen’, Plan 1977, no. 2

Deze variant staat afgebeeld in het themanummer van het Bouwkundig Weekblad over Mart Stam, 87e jaargang no. 25, p. 548, 23 december 1969. Het is niet duidelijk of het hier gaat om een door Stam zelf getekend radicaal alternatief, zoals hij gewend was om werk van andere architecten te becommentariëren, of dat het een alternatief betreft dat hij bij Brinkman & Van der Vlugt op kantoor tekende en dat voor de prijsvraag is ingeleverd.

Zie: R. Banham, A Concrete Atlantis, U.S. Industrial Building and EuropeanModern Architecture 1900-1925, Cambridge Mass / London 1986

n.v. Graansilo My Rotterdam, p.17. Brochure uitgegeven door Nijgh & Van Ditmar, oktober 1930, bij gelegenheid van de ingebruikname van het graansilogebouw.

Werknummer 133 Roemenië en mededeling mevr. J. Van der Vlugt Middelburg, 4 december 1982

Zie: Rapport van de aesthetische commissie van “Bouwkunst en Vriendschap” behandeld en vastgesteld in de ledenvergadering van 18 dec. 1918, over de vraag: “Welke maatregelen moeten door de overheid getroffen worden bij het uitgeven aan particulieren van terreinen, reeds in een uitbreidingsplan vastgelegd, om te verzekeren, dat de toekomstige bebouwing aldaar aan eischen van welstand beantwoorden zal en zodoende zal medewerken een alleszins schoon geheel te vormen?”gar archief Bouwkunst en Vriendschap

Zie: Len de Klerk, Particuliere Plannendenkbeelden en initiatieven van de stedelijke elite inzake de volkswoningbouw en de stedebouw in Rotterdam, 1860-1950, Rotterdam 1998, p. 193, schoonheidsoffensief

Zie voor een uitvoerige bespreking van het ontwerpproces van het vergadergebouw voor de P.C. Meulemanstichting: Joris Molenaar, Zakelijkheid en Goddelijk licht, Van der Vlugts theosofische tempel aan de Tolstraat in Amsterdam, in: wonen-tabk 10/1983 p. 10-19 De Bazel had in 1923 een ideaal plan ontworpen van een monumentaal tempelgebouw met voorhof en bijgebouwen. Het ontwerp is veel te duur en na de dood van De Bazel schuift Kees van der Leeuw Michiel Brinkman als architect voor de P.C. Meulemanstichting naar voren.

Men begint in april 1925 tegelijkertijd met het ontwerp voor Van Nelle aan opdrachten die Brinkman via Kees en zijn broer Koos van der Leeuw onder handen had, of die door stichtingen van Vrjimetselaars en Theosofische stichtingen aan het bureau worden gegeven: een liberaal katholiek kerkgebouw en een Montessori-schooltje ontworpen voor de St. Michael stichting op het landgoed van de familie Van Eeghen te Naarden en een landhuis voor mevrouw Van Eeghen.

Nieuwe Fabrieksterreinen, intern memo gericht aan de firmanten, typoscript met 9 bijlagen, en handgeschreven aanvullingen, ondertekend door C.H. van der Leeuw, december 1915 met opgenomen een memo van december 1914; gar, Historisch Archief de Wd. J. van Nelle n.v.

1928

Hofplein met Delftse Poort

‘De Rotterdamsche verkeerswegen en winkelstraten missen “cachet”; de gebouwen en de handelshuizen zijn niet indrukwekkend. De voorname gebouwen zijn deels lelijk, deels behoorlijk, maar, hoe men over hun architectuur mag denken, men zal niet kunnen zeggen, dat zij tezamen een grootschen indruk maken; zij staan op willekeurige punten van de stad, evenals de voorname magazijnen. Het is duidelijk, dat de kern van Rotterdam belangrijke hervorming noodig heeft en dat die in samenhang zal moeten plaats hebben met een weloverwogen uitleg van de stad.’

(De Oogen Open, ‘wordt Rotterdam een goed gebouwde stad’, 1926)

5

Beeldmerk van de nieuwe tijd

Een zeer beroemd gebouw dat door Brinkman & van der Vlugt is gerealiseerd, is de Van Nellefabriek, die zij bouwen — in vervolg op het werk van Michiel Brinkman — in opdracht van hun belangrijkste opdrachtgever, Kees van der Leeuw. Van der Leeuw beschouwt het in die dagen als zijn persoonlijke missie om een ideale werkomgeving te scheppen voor zijn fabrieksarbeiders, die een groot deel van hun leven in de fabriek moeten doorbrengen. Als hij in 1930 terugkijkt op het resultaat trekt hij de conclusie:

1. Het uiterlijk eener fabriek dient voort te komen uit de eischen aan het inwendige gesteld.

2. Bij het ontwerpen dient aan het menschelijk element minstens dezelfde aandacht te worden geschonken als aan het mechanische.

3. Extra kosten aan afwerking besteed kunnen zonder een onmiddellijk aanwijsbaar voordeel aan te toonen, toch verantwoord zijn.[[1]]

Dit is het credo van de functionalistische architectuur die Van der Leeuw met Brinkman & Van der Vlugt nastreeft. Hij bemoeit zich persoonlijk en intensief met het ontwerp van het fabriekscomplex. Als bouwheer voorziet Van der Leeuw zijn architecten van de door hemzelf verzamelde informatie over fabrieksbouw.² Met Van der Vlugt maakt hij reizen naar Duitsland, het land waar men zich vanuit Nederland en zeker vanuit Rotterdam in die dagen op oriënteert inzake industrialisatie, transport én cultuur. In 1926 reist Kees van der Leeuw naar de Verenigde Staten, waar hij vele fabrieken, adviesbureaus en instanties op het gebied van fabrieksbouw bezoekt. Meteen bij terugkomst deelt hij zijn bevindingen, in de vorm van een reisverslag met uitgebreide documentatie, met Van der Vlugt en de technici van Van Nelle.³ Van der Vlugt voedt zijn medewerkers met de nieuwste inzichten, die zij verwerken in de werktekeningen van de deelontwerpen. Hij wordt hierbij tussen april 1926 en april 1928 bijgestaan door zijn naaste medewerker Mart Stam, die een uitzonderlijk teken- en ontwerptalent heeft en door eigen werken en publicaties internationaal bekend is in avant-gardekringen. Ook ontwerpers als Gerrit Baas en Harm Kammer, chef de bureau Van der Linden en hoofdopzichter Van Wijk leveren een belangrijke bijdrage aan de uitwerking en realisatie van deelplannen binnen het masterplan voor Van Nelle.⁴ Van der Leeuw herinnert zich deze ontwerp- en bouwperiode als volgt:

‘Er volgde een tijd van zeer intensief werken allereerst voor het bedrijf zelf, dat een tot in details getekend programma van eisen moest produceren waaruit duidelijk af te leiden was omvang der gebouwen met verwachte groei in 15-25 jaren, onderlinge samenhang der afdelingen, contacten, extern en intern, transportprobleem etc. Verder werden de rol en de eisen van de menselijke factor belicht. Van der Vlugt (…) werkte zich snel in deze materie in, waarna jaren volgden van intensieve plan- en bouwbesprekingen, vaak meerdere malen (dagen) per week. (…) En van der Vlugt had het bij ons niet gemakkelijk; enerzijds wel, omdat wij open stonden voor nieuwe vormen en technieken, maar anderzijds moest hij altijd drie vragen beantwoorden:

1. Waarom zó en niet anders?

2. Is het bewezen dat het veilig is?

3. Kan het beter?

(…) In de bouwvergaderingen werd hem op het welzijn van de werknemers in het bedrijf gewezen: kleed- en toiletruimten die aan de hoogste eisen voldeden en evenals de muren en trappenhuizen — tot schouderhoogte in lichte kleuren betegeld en voor alles: in de glazen wanden geen horizontalen, die voor de zittende of staande werker in ooghoogte vielen. Verder vrolijke, frisse kleuren voor de wanden in kantoor en fabriek, veel wit (met een banvloek over het z.g. gebroken (crème)- wit). De eis tot ‘kleur’ was ook wel een reactie onzerzijds op het zwart-wit-grijs schema dat toen door de zeer principiëlen in de moderne architectuur werd gebruikt: wij waren wat minder recht in de leer.’ ⁵

Het nieuwe fabriekscomplex dat eind jaren twintig in de polder te Overschie verrijst, valt te zien als een beeldmerk van de nieuwe tijd. Al tijdens de bouw gedurende de jaren 1926-1930 wordt deze fata morgana in het Hollandse landschap beschreven als teken van de toekomst.⁶ Van Nelle wordt in 1929 in de derde brochure van Nieuw-Rotterdam ten voorbeeld gesteld voor de groei van Rotterdam als ‘een gebouw waarin de moderne geest van Rotterdam zich prachtig uit’.⁷ Fotografen laten zich inspireren door het fotogenieke beeld van deze moderne verschijning in de polder, mensen laten zich fotograferen met Van Nelle als achtergrond en de jonge filmer G.J. Teunissen wijdt er in 1930 een film aan.⁸ In intellectuele socialistische kring wordt Van Nelle echter ook kritisch bekeken. Zo merkt R.N. Roland Holst in 1933 op: ‘Zoo’n fabriek is perfect, maar het zien van het werken daar maakt mij toch beroerd, het werk is teruggebracht tot de meest doodelijke eentonigheid en tot de hoogste intensiteit, een geperfectioneerd systeem van uitbuiting, maar dat dan min of meer gemechaniseerd, en verder sterk veraesthetiseerd. Een paleis voor vermechaniseerde uitbuiting. In dezelfde glas en staal stijl is ’t huis van Van der Leeuw, die stijl is dus ook goed voor de meest geraffineerde luxe en hypercomfort. Als beeld van den tijd is ’t bezichtigen wel zéér curieus.’ ⁹

Het complex is een uitzonderlijk consequente, complete en vergaande toepassing van de nieuwste inzichten op alle vlakken van bedrijfsvoering, nieuwe materialen, technieken en architectuur. Toch is de fabriek geen absolute voorloper te noemen. Vindingen op het gebied van bedrijfsvoering, architectuur en technische toepassingen — inclusief het treffen van voorzieningen voor hygiëne en comfort ten behoeve van het welbevinden van het fabriekspersoneel — zijn vrijwel alle eerder al elders uitgeprobeerd, met name in Amerika en Duitsland.

Op de heide van Ommen

Behalve de Van Nellefabrieken bezorgen de Van der Leeuws Brinkman & Van der Vlugt nog vele opdrachten. Kees van der Leeuw en zijn broer Koos, die wetenschapper is, hebben nationale en internationale contacten in het kader van hun rol als organisator, medefinancier en ideoloog (Koos) van de internationale theosofische Orde van de Ster in het Oosten. Kees is vanaf de oprichting in 1912 lid van deze organisatie rond de jonge Indiër Krishnamurti en in 1924 tevens aangesteld als secretaris van de Orde. ¹⁰ De uit de Theosofische Vereniging voortgekomen organisatie heeft de jonge Indiër Jiddu Krishnamurti uitverkozen en opgeleid om het geschikte medium te zijn voor de derde verschijning van de wereldleraar de Maitreya Boeddha in een menselijke gedaante, na de incarnaties in Krishna en Jezus Christus. In 1923 besluit Krishnamurti om het Europese hoofdkwartier van de Orde te vestigen op het landgoed Eerde te Ommen dat door een volgeling, Philip baron van Pallandt, ter beschikking wordt gesteld. De Orde van de Ster is van plan te Ommen een ‘community’ te stichten onder de naam ‘Brotherhood of the New Age’, gebaseerd op broederschap, coöperatie en welwillendheid, waarvan de leden niet langer leven voor persoonlijk voordeel of gemak, maar hun uiterste best doen nuttig te zijn voor de community als geheel. Kees van der Leeuw is als secretaris eindverantwoordelijk voor de organisatie van de internationale Sterkampen die vanaf 1924 worden georganiseerd te Ommen. Het achttiende-eeuwse kasteel Eerde met bijgebouwen van baron Van Pallandt wordt door Brinkman & Van der Vlugt verbouwd om het gehele jaar door te kunnen dienen als gastenverblijf en organisatorisch administratief centrum voor de Orde van de Ster.

Tussen 1924 en 1929 komen jaarlijks duizenden theosofen van over de hele wereld voor enkele weken op de Sterkampen te Ommen bijeen.¹¹ Hiervoor realiseren Brinkman & Van der Vlugt op basis van een door hen gemaakt stedenbouwkundig schetsontwerp alle voorzieningen en infrastructuur. De infrastructuur wordt vanaf 1925 aangelegd en in 1927 aangevuld met toentertijd hypermoderne voorzieningen in de vorm van een post- en telegraafkantoor, een American Express bankgebouw, een boekhandel en een hospitaaltje, alles op de heide te Ommen. Een compleet tentendorp wordt volgens plan met moderne infrastructuur en voorzieningen uitgerust om het vrije leven in de buitenlucht mogelijk te maken, met het moderne comfort waaraan de welgestelde volgelingen van Krishnamurti gewend zijn. Brinkman & Van der Vlugt bedrijven zo stedenbouw van een ‘contrastad’ in de vrije natuur ten opzichte van de toenmalige grauwe en vuile industrie- en havenstad Rotterdam.

Mede geïnspireerd door Krishnamurti is Van der Leeuw op zoek naar een uitdrukking van de nieuwe moderne levensstijl van dynamisch en hygiënisch leven in relatie tot de vrije natuur. In 1927 geeft hij Van der Vlugt de opdracht een zomerhuisje voor Krishnamurti te ontwerpen. Deze ‘hut’ is een modelhuisje dat een stukje van de universele, onbegrensde ruimte geschikt maakt voor menselijk verblijf, zonder het daarvan af te zonderen. Het is het meest bijzondere bouwwerkje dat in Ommen verrijst; een statement voor vrij wonen in de natuur, opgedragen aan Krishnamurti en zijn broer.¹² Die ziet echter af van persoonlijk gebruik, want hij is zich dan al op zijn missie aan het beraden en wil op geen enkele manier een persoonlijkheidscultus creëren.

Een machine à habiter

Ook al is de bedoeling van Kees van der Leeuw met het zomerhuisje op de Sterkamp te Ommen in 1927 mislukt, het is wel een geslaagd architectonisch experiment. De thematiek van programma, compositie en vormgeving zoals die in het zomerhuisje wordt uitgeprobeerd, staat model voor de thema’s die de volgende jaren in de woonhuisontwerpen van Brinkman & Van der Vlugt aan de orde zullen komen. Allereerst is dit het geval met het woonhuis voor Kees van der Leeuw zelf. Sinds de zomer van 1927 bewoont hij een huurhuis aan de Heemraadsingel 83 te Rotterdam, nadat hij heeft plaatsgemaakt voor zijn broer en schoonzus die na hun huwelijk hun intrek nemen in het herenhuis Westzeedijk 112 te Rotterdam, het voormalig ouderlijk huis van de Van der Leeuws.¹³ Kees laat Van der Vlugt zijn huurhuis aan zijn wensen aanpassen en experimenteert daar met moderne stalen buismeubelen. Maar al snel hierna ontstaat het idee om een nieuw huis te gaan bouwen.¹⁴ Van der Vlugt is hier van begin af aan nauw bij betrokken, niet alleen voor het ontwerp van het huis maar ook vooraf bij het initiatief en bij het bepalen van de locatie. Zo herinnert Van der Leeuw zich later: ‘Op een dag vroeg Van der Vlugt mij eens naar een terreintje aan de Kralingse Plaslaan te gaan kijken. Terwijl wij daar stonden krabbelde hij op een blocnote wat hij zich voorstelde; op begane grond: garage, keuken, dienstruimten, wintertuin en op de 1ste verdieping: in elkaar lopende zit-, werk- en eetkamer met aan de Plaszijde 4 grote ramen van 3,5m breed tezamen dus met horizontale ramen van 14 m; 2e verdieping: slaapkamers. Dit beviel mij zo dat het in die vorm is uitgevoerd.’ ¹⁵

Van der Leeuw verwerft het terrein hoek Mecklenburglaan-Kralingse Plaslaan en koopt tevens het achtergelegen perceel, om meteen begin 1928 daarop een professionele tennisbaan met tennishuisje te laten aanleggen. Hoe de planvorming voor zijn woonhuis werkelijk tot stand komt is niet overgeleverd, maar in mei 1928 geeft Kees van de Leeuw nadere aanwijzingen aan zijn architecten op het dan al bij de gemeente ingediende definitief ontwerp: ‘Mijne Heeren, In verband met mijn woonhuis heb ik nog enkele punten die ten deele reeds besproken zijn, maar die ik volledigheidshalve nog even schriftelijk opgeef.’ Vervolgens somt hij 43 zeer gedetailleerde punten op, die hij ook op de concept-bestektekening aantekent met de voor hem karakteristieke violette inkt. Heel minutieus staat hij stil bij alle moderne installaties in het huis, waarbij geen detail hem ontgaat. In november 1929 wordt dit experimentele huis opgeleverd en vervolgens in de loop van 1930 met begeleiding van Van der Vlugt ingericht.

Het huis kan met recht een machine à habiter worden genoemd, zoals de Franse avant‑garde‑architect Le Corbusier het ideale moderne woonhuis die dagen typeert. Het huis aan de Kralingse Plaslaan is een nauwgezette en vergaande uitdrukking van de hypermoderne levensstijl die de eigenzinnige, vrijgezelle theosoof en miljonair Kees van der Leeuw zichzelf aanmeet, waarbij gebruik wordt gemaakt van de nieuwste materialen, technieken en installaties.¹⁶ De opdracht betekent voor Brinkman & Van der Vlugt het tot in het kleinste detail ontwerpen en uitwerken van een experimenteel woonhuis, om zo een voorbeeld te kunnen stellen van de moderne stijl van vrij en individueel leven.

Het huis is in programma en kleurgebruik theosofisch geïnspireerd en tevens georiënteerd op de allernieuwste voorbeelden op het gebied van de internationale moderne architectuur, zoals Van der Vlugt en Van der Leeuw die uit kringen van het Bauhaus en het net nieuw opgerichte Congrès Internationaux d’Architecture Moderne (ciam) die dagen kennen.¹⁷ De overeenkomsten met de experimentele woonhuizen van Richard Neutra uit die jaren aan de westkust van de Verenigde Staten zijn groot.¹⁸ Neutra’s boek Wie Baut Amerika uit 1927 interesseert Van der Leeuw al direct bij verschijnen en door Neutra’s aanwezigheid op de congressen van ciam zullen Van der Vlugt en Van der Leeuw — die burgerlid wordt van deze organisatie — Neutra ook persoonlijk leren kennen. Uiteindelijk nodigt Van der Leeuw in 1930 het echtpaar Neutra — dat in Europa is voor een lezingentour — uit in zijn woonhuis te logeren. Neutra herinnert zich: ‘It was the most modern house I had ever dreamed of: An assembly of technical novelties, from English sheet rubber to cover the floors and winding metal stairways to micro phonic conversations at the entrance and from room to room, exhaust from cigarette smoke as soon as it left the mouth; organization down to a complicated dashboard of switches over our guest beds to activate all kinds of illumination, move the window drapes, electronically turn on hot and cold water in the bathroom. It took us only half an hour to understand Mr. Van der Leeuw’s explanation of all the colored knobs, and feel at home.’ ¹⁹

Directievilla’s

De oplevering van het huis van Kees van der Leeuw maakt niet alleen indruk op zijn familieleden, zoals op broer Dick, maar ook op de twee procuratiehouders van Van Nelle: Matthijs de Bruyn en Albert Sonneveld. Nog voordat beiden beschikken over een bouwkavel, maakt bureau Brinkman & Van der Vlugt eind 1929 al eerste schetsstudies van villa’s voor hen. De Bruyn is het voortvarendst met een villaplan in Schiedam, nadat een plan dicht bij de fabriek te Overschie in maart 1930 in de gemeenteraad wordt weggestemd omdat ‘het gebouw geen aanwinst zou worden voor het huizenschoon in deze gemeente.’ Van der Vlugt wil het ontwerp voor Overschie wel aanpassen met schoonmetselwerk in een strakke lichtgele verblendsteen maar De Bruyn wil van geen concessie weten en houdt vast aan de ‘ultra moderne stijl’. Hij slaagt er in augustus dat jaar in om aan de westrand van Schiedam aan de Arij Prinslaan vergunning te krijgen voor zijn moderne witte villa.

Sonneveld heeft zijn zinnen gezet op een stadsvilla in het plan Dijkzigt waar Brinkman & Van der Vlugt vanaf 1929 verkavelingstudies voor villabouw maken, maar hij moet tot in 1932 wachten voordat hem door de gemeente een concreet kavel wordt aangeboden.

Het einde van een illusie

Als gevolg van de in oktober 1929 uitgebroken wereldcrisis en de hiermee gepaard gaande terugval van omzetten en winsten bij Van Nelle komt de fabrieksbouw gaandeweg in 1931 tot stilstand. Dit treft het architectenbureau Brinkman & Van der Vlugt dan zwaar. Het grote fabriekscomplex, waarvoor men in het masterplan van 1923 een gestage groei over vijftien tot vijfentwintig jaren heeft voorzien, krijgt hiermee een voorlopige eindvorm. Het later iconisch geworden beeld van de glazen fabriek met drie verschillende hoogten en met de ‘constructivistisch’ schuine luchtbruggen voor kettingtransporteurs is in feite het toevallige beeld van een bevroren tussenstand in een geleidelijk bedoelde groei die nog lang niet af was. De fabrieken met bijgebouwen worden niet verder afgebouwd en het project zal pas in en na de Tweede Wereldoorlog door Brinkman & Van den Broek in opdracht van Kees van der Leeuw weer worden voortgezet op basis van een in 1942 herzien masterplan.²⁰

In hetzelfde jaar als waarin de crisis uitbreekt, speelt nog iets anders wat van grote invloed is op de Van der Leeuws en daarmee indirect ook op bureau Brinkman & Van der Vlugt. Op de derde dag van augustus 1929 worden de volgelingen van Krishnamurti, zowel in het openluchttheater van het Sterkamp als ook wereldwijd live vanaf de heide te Ommen, via het hypermoderne medium de radio, verrast door de nieuwe koers die hun beoogd wereldleraar verkondigt met de woorden: ‘Wij zullen vanmorgen spreken over de ontbinding van de Orde van de Ster. Velen zullen zich hierover verheugen, anderen zullen zich terneergeslagen voelen. Het heeft echter geen zin zich hierover verheugd of bedroefd te voelen, het is onvermijdelijk, ik zal uitleggen waarom. …’ Met deze toespraak maakt Krishnamurti een definitief einde aan de voor hem uitgestippelde toekomst als reïncarnatie van de wereldleraar en aan de Orde van de Ster als organisatie die daartoe de weg zou bereiden. Kees en Koos van der Leeuw zijn bij deze toespraak aanwezig, evenals Jan Brinkman en zijn moeder, die deelnemers aan het Sterkamp zijn. De toespraak brengt bij hen allen een grote ommezwaai teweeg.

Kees van der Leeuw geeft zijn contacten met Krishnamurti op en richt zich de volgende jaren op het realiseren van zijn idealen in meer wereldse ideële organisaties, zoals de al in 1925 mede door hem opgerichte International Industrial Relations Association for the Study and Promotion of Satisfactory Human Relations and Conditions in Industry (iri) en zijn deelname aan verschillende burgerinitiatieven in Rotterdam, zoals de Volksuniversiteit, de Commissie ter voorbereiding van Concert- en Lezingzalen en de in 1928 opgerichte Club Rotterdam. Vervolgens besluit hij in 1932 naar Wenen af te reizen voor een studie medicijnen en psychoanalyse in de kringen rond Freud.²¹ Daarmee is de belangrijkste opdrachtgever van Brinkman & Van der Vlugt voorlopig uit beeld.

Toch gaat het begin jaren dertig meer dan gehalveerde architectenbureau Brinkman & Van der Vlugt door met ontwerpen voor het hygiënische en moderne leven, zowel voor welgestelde particulieren in de vorm van moderne stadsvilla’s, als voor seriematige woningbouw en openbare functies in het publieke domein. De contacten van Jan Brinkman en de toenemende positie van Van der Vlugt in de Rotterdamse society zullen het bureau de eerste helft van de jaren dertig diverse studieopdrachten opleveren, waarmee net het hoofd boven water gehouden kan worden. Na 1 september 1933 zal Van der Vlugts bestuursfunctie van Stichting Bevordering van Volkskracht een bevestiging vormen van de positie die hij als architect van aanzien in de Rotterdamse burgerij heeft verworven.

Vier directieleden van Van Nelle op het bouwterrein, voorjaar 1925 v.l.n.r. M. de Bruyn, C.H. van der Leeuw, A.H. Sonneveld en A. Canters

Studiereis naar Duitsland, circa 1925. V.l.n.r. 2 x onbekend, Leen van der Vlugt, onbekend, Kees van der Leeuw

Zicht op de tabaksfabriek in aanbouw van onder de spoorbrug, winter 1926-1927

De directiekeet met tekenkamer van Brinkman & Van der Vlugt naast de Delfshavense Schie

Van Nelle’s tabaksfabriek in aanbouw zoals getoond in Stuttgart 1927

Krishnamurti (l) voor de boekwinkel op de Sterkamp 1927

v.l.n.r. Jiddu Krishnamurti, Annie Besant en Kees van der Leeuw bij de opening Sterkamp 1926, Ommen

Boswachterswoning in Ommen, achterzijde met terras 1927

Boswachterswoning in Ommen, entreezijde 1927

Internationale delegatie van de Theosofische organisatie bij de opening van het vergadergebouw Tolstraat Amsterdam, juni 1927

Woonhuis C.H. van der Leeuw Kralingse Plaslaan Rotterdam, perspectief medio 1928

Staalskelet woonhuis Van der Leeuw, Kralingse Plaslaan Rotterdam, gezien vanaf de tennisbaan, najaar 1928

Kees van der Leeuw in zijn zithoek met glaswand voor indirecte verlichting, zelfportret 1930

Kees van der Leeuw zelfportret in Wasily stoel, Kralingse Plaslaan 1930

Staalskelet Lovell Health House, Richard Neutra 1929. Foto collectie C.H. van der Leeuw

Lovell Health House, Richard Neutra 1929. Foto collectie C.H. van der Leeuw

Woonhuis Van der Leeuw Kralingse, Plaslaan Rotterdam, logeerkamer 1930

Woonhuis De Bruyn presentatieperspectief Schiedam, augustus 1930

Woonhuis Sonneveld presentatieperspectief Dijkzigt Rotterdam, juli 1932

Van Nelle in gebruik, de luchtbruggen ontbreken nog 1930

De Sterkamp Ommen en de hut voor Krishnamurti

Opdrachtgever | Eerdestichting
adres | Besthmenerberg, landgoed Eerde, Ommen
ontwerp–uitvoering | voorzieningen Sterkampen: in fases per jaar gedurende de periode februari 1926–september 1929
| hut voor Krishnamurtie: voorjaar 1927–zomer 1927
huidige staat | In de Tweede Wereldoorlog gebruikt als concentratiekamp Erica, na de oorlog als strafkamp en later als camping. Vrijwel alle sporen van de oorspronkelijke bebouwing zijn uitgewist.

In het voorjaar van 1927 wordt er een locatie ingemeten, tegen een helling van de Besthmenerberg te Ommen in het oosten van Nederland, ten behoeve van de bouw van een hut in opdracht van Kees van der Leeuw. Het lijkt een ogenschijnlijk futiele opgave naast het grote werk voor Van Nelle. De plek ligt op het landgoed Eerde, waar sinds 1924 jaarlijks de Sterkampen van de theosofische Orde van de Ster rond de figuur Krishnamurti worden georganiseerd.¹ Vanaf 1925 wordt er in Ommen gebouwd volgens een algemeen plan van Brinkman & Van der Vlugt, waarvan elk jaar een stukje wordt uitgevoerd, ter voorbereiding van het internationale zomercongres de Sterkamp, waar deelnemers gedurende de maand september in tenten op de heide te Ommen verblijven. Zo verschijnen er in 1925 en 1926 eerst bad- en privaatgebouwtjes en wordt er een infrastructuur van warm en koud water, riolering en een eigen elektriciteitsvoorziening aangelegd. Doel is om elke tent of hut midden op de heide van de modernste voorzieningen en comfort te voorzien. Daartoe worden naast de infrastructuur ook een American Express bank, postkantoor, bookshop, school, boswachterswoning en hospitaaltje in de jaren 1927 en 1928 gerealiseerd. Nu er in 1927 sprake is van de bouw van privéhutten op het kampterrein, geeft Kees van der Leeuw via de Eerdestichting opdracht aan Brinkman & Van der Vlugt om een zomerhuisje te bouwen voor Krishnamurti en diens broer Nityananda. ²

Kees wil duidelijk een voorbeeld stellen hoe je met moderne architectuur een eigen uitdrukking kunt geven aan het verblijven in de vrije natuur. Er wordt een vertaling in bouwkunst gezocht van opvattingen van Krishnamurti, om het sentimentele, het symbolische en mystieke uit te bannen en de eigen persoonlijke ontwikkeling zo vrij mogelijk te maken, temidden van de natuur. Ideeën over hygiëne, licht, lucht en ruimte komen hier samen met de ideeën over de geestelijke ontwikkeling en bevrijding van de individuele mens.

Bij Brinkman & Van der Vlugt ontwerpt men twee kubusvormige kamertjes ter weerszijden van een kern met daarin de toilet en de badkamer en aan de zuidoostzijde een langgerekt, beschut terras. Aan de noordwestzijde is de entree met de traphal naar het dakterras met uitzichtsplatform. De buitenruimten worden goed beschut met glazen schermen en met een frame van gaspijp waar gordijnen aan gehangen kunnen worden voor privacy, bijvoorbeeld om naakt te kunnen zonnebaden. De buitenkamers maken het huisje tot een openluchthuis met meer verblijfsoppervlak in de buitenlucht dan er effectief binnen is.

Het zomerhuisje is een experiment, zowel programmatisch, architectonisch als bouwtechnisch. Het is een statement hoe modern comfort, vormgegeven in een nieuwe architectuur, uitdrukking kan geven aan het vrije wonen in en met de natuur. Het letterlijk volledig opgaan in het buiten zijn is wat Kees van der Leeuw op dat moment zelf voorstaat als kampeerder, zeiler, tennisser en nudist. Deze thema’s zullen de volgende jaren in de woonhuisontwerpen van Brinkman & Van der Vlugt in verschillende variaties aan de orde komen.

Vogelvlucht Sterkamp 1926

Secretariaatsgebouwtjes Sterkamp Ommen 1927

Zes pantry’s waartussen de eettenten werden opgesteld. De rails zijn voor lorries voor de distributie van het eten. Sterkamp Ommen 1927-1928

Boekhandel Sterkamp Ommen 1927-1928

Voorzieningen gebouwtjes Sterkamp Ommen 1927-1928

Post-, telefoon- en telegraafkantoor Sterkamp Ommen 1927-1928

Hut gezien vanuit het zuiden met terras, dakterras en uitzichtplatform

Hut gezien vanuit het zuidoosten

Hut gezien vanuit het noordwesten

Hut, analyse: niveau’s, skelet, vlakken en volumes

Plattegrond, dakterras en uitzichtplatform

Het door Brinkman & Van der Vlugt in 1927 tot logies verbouwde bijgebouw en kasteel Eerde, hoofdzetel van de Eerdestichting 2012

Huis Van der Leeuw, een theosofisch geïnspireerde machine à habiter aan de Kralingse Plas rotterdam

Opdrachtgever | C.H. van der Leeuw
adres | Kralingse Plaslaan 38 Rotterdam
ontwerp–uitvoering | zomer 1927–1930
huidige staat | rijksmonument, gerestaureerd, gewijzigd aangepast tot sociëteit.

Het woonhuis dat Kees van der Leeuw eind 1927 besluit te laten bouwen, is een stadshuis op de hoek van een kort rijtje herenhuizen met zicht op de Kralingse Plas. Van der Leeuw koopt ook het achterliggend bouwperceel aan de zijstraat, zodat er een dieper kavel ontstaat dat achter het buurhuis doorloopt waarop een onderheide tennisbaan met tennispaviljoen wordt ontworpen en uitgevoerd.

Het planontwerp waarop 11 mei 1928 bouwvergunning wordt verleend, stamt van maart 1928. Het definitieve besteksplan komt in de periode juni tot september 1928 tot stand.

De opzet van het huis is naar de straatzijde gesloten met een onderbouw bestaande uit een dubbele garage naast de zeer bescheiden entreedeur, en met op de hoek het dienstgedeelte. Op de eerste verdieping is een panoramavenster van 14 meter over de volle breedte van het pand met zicht vanuit de living op de plas. De tweede verdieping heeft enkele kleinere vensters naar de plas.

Aan de tuinzijde is het huis geheel open met glazen puien tussen het staalskelet. Op diverse niveaus zijn daar buitenruimten en verbindingen met trappen om van binnen naar de tuin te kunnen gaan. De dubbel hoge wintertuin die achter de garage aan de tuin grenst, is ook door glazen binnenpuien visueel verbonden met de woonruimte op de eerste etage. Daar is over de volle vloer, rondom een centrale zithoek, de living georganiseerd, met relaxhoek bij een modern open haardje, met de werkhoek intern grenzend aan de glaspui naar de wintertuin, met de zithoek met boekenkast en vleugel rond een vaste bank, en via een doorgang met schuifwanden verbonden naar de eethoek met een terras uitstekend boven de tuin. Daar is ook een afscheidbaar rookhoekje met afzuiging. De verdiepingen zijn verbonden door een joyeuze, comfortabel lopende, open wenteltrap die door de wintertuin omhoog schroeft langs de eerste en tweede verdieping, tot bij de daktuin. De tweede verdieping bevat een logeerappartement met luxe voorzieningen en het privé-appartement van Kees van der Leeuw. Dat is via zijn badkamer toegankelijk en binnendoor verbonden met het gymnasium op het dak. Een schuifdak maakt naakt zonnen en sporten mogelijk. Na de bouwvergunning zijn pas de kenmerkende ronde interieurelementen in het plan gekomen.

Er worden de meest luxe sanitaire en elektrische installaties in het huis toegepast, onder meer thermostaatkranen, een ozonmachine om de luchtkwaliteit te verbeteren en afzuiging in het rookhoekje in de eetkamer In de wintertuin is een grote glazen hefdeur naar de tuin terwijl men op de verdieping de ramen van het 14 meter lange bandvenster in de borstwering kan laten wegzakken. Het gymnasium of zonnebad heeft een schuifdak. Het ingebouwde, weggewerkte pijporgel en de paarsblauw gekleurde meditatiekamer herinneren aan de esoterische interesses van de heer des huizes. Van der Leeuw en Van der Vlugt gebruiken dit huis in 1930 om hun ideeën over een moderne en comfortabele interieurinrichting uit te proberen.

Ze experimenteren met het nieuwste stalenbuis meubilair, waaronder de door Van der Vlugt eerst voor zichzelf ontworpen en nu voor het eerst toegepaste comfortabele achterpootloze fauteuil, dit alles in combinatie met vast meubilair, stoffering en bekleding. Ook wordt door Gispen de door Van der Vlugt ontwikkelde bijzondere kaptafel in de logeerkamer geproduceerd. Sfeer wordt opgeroepen door de voorzieningen voor indirect licht via een melkglazenwand en verlichtingskoven en de kleurstelling, waaraan bijzondere aandacht is besteed, met bijvoorbeeld in de eethoek een bronzen wand en gestreept groen vloerkleed naar ontwerp van Van der Vlugt, naast het vele chroom en zwart van de vloeren. De gordijnen van de wintertuin zijn een echt decoratief element met oranje en veelkleurige cirkelmotieven evenals de eigenzinnige twee art-decohaardjes met verchroomde deurtjes in de relaxhoek van de living en in de zithoek van de logeerkamer.

Woonhuis Van der Leeuw, gevel tuinzijde 1930

Woonhuis Van der Leeuw, gevel Kralingse Plaslaan met drie geopende vensters van de living 1930

Bestektekening gevels en doorsneden, september 1928

Presentatie plattegronden 1930

Reconstructie ruimtelijke opbouw

a begane grond wintertuin

b eerste verdieping living

c tweede verdieping appartementen

d dakterras gymnasium

e gevel onderste lagen

f gevel dakopbouw bovenste lagen

Woonhuis Van der Leeuw, staalskelet najaar 1928

Living 1930 met orgelspeeltafel, vaste werkhoek en door Brinkman & Van der Vlugt ontworpen kleden.

Zithoek 1930 met door Brinkman & Van der Vlugt ontworpen vaste inrichting en achterpootlooze stalenbuisfauteuil. In de hoek de ingebouwde geluidsapparatuur en bij de doorgang de elektrische thermostaat en mechanische afzuiging.

Bandvenster 1930 met zicht op de Kralingse Plas. Boven het venster de lichtkoof voor indirect licht. De vensters konden in de borstwering wegzakken. Door het plafondrooster klonk het pijporgel dat op de tweede verdieping in een aparte kamer stond.

Eethoek 1930. De vaste inrichting met in de doorgang het ozonapparaat. De vaste inrichting, de zwart gelakte eettafel en het vloerkleed met blok-en-streepmotief in groene tinten zijn door de architecten ontworpen.

Eethoek aan de tuinzijde 1930. De eettafel met draaischijf is afgeleid van de directievergadertafel bij Van Nelle en achterin is het rookhoekje met mechanische afzuiging en rond gordijn. Aangrenzend de buitenkamer.

Huis Van der Leeuw, wintertuin in 1930. De grote glazen pui kon worden opgetakeld. De vloer was van citroengeel rubber. In de plantenbak is een fonteintje met licht onder het water.

Huis Van der Leeuw, wintertuin in 1930. Op de achtergrond de overloop vanuit de living naar de tuin. De gordijnen hadden cirkeldessins in de tinten oranje, bruin en geel.

Huis Van der Leeuw, analyse: niveau’s, skelet, vlakken en volumes

Huis Van der Leeuw, gymnasium 1930. Het glazen schuifdak maakt het mogelijk om naakt te kunnen sporten in de buitenlucht. Achter de deur een trap die uitkomt in de privé badkamer van Van der Leeuw.

Huis Van der Leeuw, vermiljoenrode stalen wenteltrap door de wintertuin, bekleed met rubber 1930.

Huis Van der Leeuw, zicht op de tuingevel met terrassen en in de wintertuin gezien vanaf de overloop van de living naar de tuin. Achteraan de buitenkamer naast de eetkamer 2012

Huis Van der Leeuw, zicht aan de Kralingse Plaslaan 2012

voor het eerst zag ik Chroom fauteuils die ik zeer mooi vind, Interieurs met de comfortabele ‘Freischwinger’ van Van der Vlugt en Gispen

Als Kees van der Leeuw in 1927 tijdelijk het huis Heemraadsingel 83 betrekt, gaat hij zich oriënteren op het modernste meubilair. Het is de tijd van het eerste stalen-buismeubilair waarvan de nieuwste vinding, de achterpootloze versie of Freischwinger in het Duits, in de modelwoningen te Stuttgart Weissenhoff te zien zijn naar ontwerp van Mart Stam en Mies van der Rohe.¹ Dick en Kees van der Leeuw overleggen met elkaar over de nouveautés. Kees is geporteerd van het Bauhaus meubilair van Breuer, zoals de Wasilly stoel, waarvan hij een vroege versie medio 1927 aanschaft, terwijl Dick de comfortabele Franse stijl aanspreekt. Hij geeft Van der Vlugt tips per brief zoals op 6 januari 1928:

Ik heb afbeeldingen van alleraardigste stoelen gevonden in Mobilier & Décoration en zal U het nummer toezenden. Het schijnt dat Thonet Frères in Parijs de Chroom meubelen in serie gaat maken. Voor het eerst zag ik Chroom fauteuils die ik zeer mooi vind.²

Een jaar later, met de jaarwisseling 1928–1929, gaat Van der Vlugt zich oriënteren in Parijs en Dick geeft hem zijn gegevens en aanbevelingen mee. In de introductiebrief voor de showrooms verwijst Dick naar zijn eigen visites, waarbij hij als doel opgeeft: de inrichting van het nieuwe huis van zijn broer Kees! ³ Ook de inrichting van het directiekantoor van Van Nelle is voor de Van der Leeuws dan actueel. Aanvankelijk hoopt Kees hiervoor een unieke productie van meubilair en lampen op het Bauhaus te kunnen regelen via zijn contacten met Walter Gropius, maar hij raakt daar al gauw in gedesillusioneerd en zoekt met zijn architecten een andere weg.⁴ Dat biedt Van der Vlugt een unieke kans om met zijn vriend de metaalfabrikant Willem Gispen aan te sluiten bij de experimenten met stalen-buismeubilair. Van der Vlugt zoekt een eigen weg in het buismeubilair en gaat experimenteren met een achterpootloze fauteuil die niet zo spartaans is, maar juist comfortabel, zoals zijn opdrachtgevers de moderniteit willen ervaren. De eerste twee exemplaren van zijn fauteuil probeert hij zelf in 1929 uit in zijn verbouwde woonhuis aan de Essenweg 35 te Kralingen. Hij weet Kees van der Leeuw te interesseren, omdat het een comfortabele variant is van de fauteuil KS41 van Anton Lorenz, die Kees aanschaft voor zijn nieuwe woonhuis. Van der Vlugts versie is elegant van lijn met de flauw gebogen buis en de diepe en comfortabele zit van kussens op spiraalveren, wat hij kent van stoelen van de Fransman André Herbst. Van der Vlugts fauteuil bevalt de Van der Leeuws zo goed dat zij er de zitjes in het directiekantoor van Van Nelle mee meubileren, en ook het overige vergadermeubilair door Van der Vlugt met Gispen laten uitvoeren. Bij latere interieuropdrachten wordt de fauteuil in aangepaste vorm toegepast, zoals in 1931 voor het boudoir in het huis Van Lennepweg 47 te Den Haag voor Alex van der Leeuw en diens vrouw⁵ en in 1930–1931 bij de verbouw van de artsenpraktijk van dokter De Monchy aan de Schiedamsesingel 112.

Achterpootloze stalenbuisfauteuil, werktekening versie Dr. De Monchy 1931 2/3 De eerste versie van de achterpootloze fauteuils die Van der Vlugt met Willem Gispen in 1929 realiseerde voor zijn eigen zithoek, Essenweg 35, Rotterdam

Ontwerp boudoir Van Lennepweg 47 Den Haag voor mevr. Van der Leeuw-Wentges, met de achterpootloze fauteuil, 1931

Aantekeningen voor aanpassing van de achterpootloze fauteuil naar de wens van Dr. De Monchy, 1931

Aantekeningen voor aanpassing van de achterpootloze fauteuil naar de wens van Dr. De Monchy, 1931

Zithoek huis Van der Leeuw Rotterdam met vaste bank en achterpootloze fauteuil 1930.

Zithoek huis Van der Leeuw Rotterdam met twee achterpootloze fauteuils en een fauteuil KS41 van Anton Lorenz 1930.

Uit: C.H.van der Leeuw, ‘Bouw eener nieuwe fabriek, factoren bij de keuze van terreinen en fabriekstype’, Nederlandsch Instituut voor Efficiency, Efficiency dagen november 1930, publicatie no. 48 “1930.11” Purmerend 1930, p. 22

Zie: Joris Molenaar, ‘Een fata morgana in de polder. De bouw van ideale moderne arbeidscondities voor Van Nelle’, in: Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005

Een deel van dit verslag is behouden in het archief van Brinkman & Van der Vlugt, nai brox; een groot deel van de op reis vergaarde documentatie is bewaard in het Historische bedrijfsarchief van Van Nelle in het gar.

Zie: Niels Luning Prak, ‘De Van Nelle Fabriek te Rotterdam’, in: Bulletin van de Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond (1970) 69, pp. 123-135

Uit brief van C.H. van der Leeuw aan J. Bakema, d.d. 13 augustus 1964, zoals opgenomen in: J.B. Bakema, L.C. van der Vlugt, Amsterdam 1968

Zie: A. Backer e.a. (red.), Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005, met name hoofdstuk 3 Joris Molenaar, ‘Een fata morgana in de polder, De bouw van ideale moderne arbeidscondities voor Van Nelle’, pp. 76-148

Zie: ir Alphons Siebers, Groeiend Rotterdam, uitgegeven door de Vereeniging Nieuw-Rotterdam, januari 1929: p. 13: ‘luchtfoto van het in aanbouw zijnde fabriekscomplex van Van Nelle’. Op den achtergrond de houthandel van Van Stolk. Reeds vóór het nieuwe kanaal voltooid is hebben zich aan den ingang industrieën gevestigd. Zulke vestigingen behooren te geschieden in het raam van een algemeen ontwikkelingsplan, dat het mogelijk maakt de gevolgen voor de stad in haar geheel te overzien.’ p. 14: ‘Een gebouw waarin de moderne geest van Rotterdam zich prachtig uit. De nieuwe tabaksfabriek van Van Nelle is een gedeelte van het groote fabriekscomplex, dat deze firma bezig is te stichten. Tevens het voorbeeld van een industrie, die van het stadscentrum migreert naar de peripherie. Meer gebouwen van deze allure (op de goede plaats in het stadsplan) zouden zeker het cachet van Rotterdam verhoogen.’

zie: K. Dibbets, F. van der Maden, Geschiedenis van de Nederlandse Film en Bioscoop tot 1940, Weesp 1986 p. 222

uit: R.N. Roland Holst 1868–1938, “Arbeid en schoonheid vereend”, Nijmegen 1994, p. 238. Met dank aan Dingenus de Vrie.

Zie: Joris Molenaar, ‘Van goddelijke geometrie tot bevlogen zakelijkheid, een wending in de bouwkunst’, in: Waarheid zonder weg, 100 jaar Krishnamurti, Den Haag 1995, pp. 34–65.

Zie: Stef Lokin, ‘Het Sterkamp: een tuinstad. Het landgoed Eerde en Krishnamurti’, in: Waarheid zonder weg, 100 jaar Krishnamurti, Den Haag 1995, p. 66–91

Zie: Joris Molenaar, ‘Vrij wonen in de natuur, Zomerhuisje voor Krishnamurti van Brinkman en Van der Vlugt (Living in the great outdoors, Brinkman and Van der Vlugt’s summer retreat for Krishnamurti)’, in: archis 4 1996, pp. 64-71

Zie voor de gebroeders Van der Leeuw en woonhuis Westzeedijk: Elly Adriaansz, ‘Interiors’, in: wiederhall 14, Amsterdam 1993; Mathijs Dicke, Hoe komt wie vliegt ooit tot bedaren, M.A.G. van der Leeuw, ondernemer in het Interbellum, Rotterdam 2007

Beide opdrachten komen vlak na elkaar voor in de werklijst van Brinkman & Van der Vlugt: werk no. 33 C.H. van der Leeuw, woonhuis Heemraadsingel is van juni 1927, werk no. 43 C.H. van der Leeuw, woonhuis Kralingse Plaslaan stamt chronologisch van enkele maanden later, juli of augustus 1927.

Brief van C.H. van der Leeuw aan J.B. Bakema, 13 augustus 1964, zoals afgedrukt in: J.B. Bakema, L.C. van der Vlugt, Amsterdam 1968

Zie: Jeroen Geurst, ‘Kralingse Plaslaan, The house for Kees van der Leeuw at the Kralingse Plaslaan in Rotterdam (1928-1929): a Machine wich Worked for Three Years’, in: Leen van der Vlugt, wiederhall 14, Amsterdam 1993

Zie: Graham Livesey, ‘The van der Leeuw house: Theosophical connections with early modern architecture’, in Architronic 1998

Kees van de Leeuw raakt in die tijd bijzonder geïnteresseerd in de ideeën en werken van Richard Neutra, wiens werk door publicatie en lezingen in West-Europa in de aandacht staat, en steunt hem later financieel om een eigen woonhuis te bouwen, het vdl Research house. Zie: Frederick Koeper, The Richard and Dion Neutra vdl Research House I and II, Pomona 1985

Uit: Richard Neutra, Life and Shape, New York 1962, p. 256 Zie: Joris Molenaar, ‘Aanpassingen van het Algemeen Plan 1942-1999’, in: A.M.Backer e.a. (red.), Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005

Zie: Joris Molenaar, ‘Aanpassingen Algemeen Plan 1942-1999’, in: A.M. Backer e.a.(red), Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005, p. 160–162

Zie: Frank Kauffmann, ‘Het gedachtegoed van Kees van der Leeuw’, p. 72, in: A.M. Backer e.a.(red), Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005, p. 38-75

Zie:Hans van der Kroft red., Waarheid zonder weg, 100 jaar Krishnamurti

Zie voor een uitvoerige bespreking van de hut: Joris Molenaar, Vrij wonen in de natuur, Zomerhuisje voor Krishnamurti van Brinkman & Van der Vlugt, in: archis 4-1996, p. 64–71

Zie voor de controverses over het achterpootloze stoelontwerp: O, Máčel, Der Freischwinger, Vom Avantgardeentwurf zur War, dissertatie tu Delft, 4 december 1992

nai Archief brox werk 7, brief M.A.G. van der Leeuw aan Van der Vlugt d.d. 6 januari 1928

nai Archief brox werk 178

Zie voor de opkomst van stalenbuisproductie van Gispen: André Koch, industrieel ontwerper W.H. Gispen (1890-1981) een modern eclecticus, Rotterdam 1988

Zie: Elly Adriaansz, Interiors, Van der Vlugt’s ‘interior designs for the Van der Leeuw family’, in: wiederhall 14, Amsterdam 1993

1929

Hofplein, gefotografeerd vanuit de Graf Zeppelin, oktober 1929

‘Het verkeer over de Maas wordt op ouderwetsche bruggen saamgestouwd, de zeer uitgestrekte havenbekkens vormen een tegenstelling tot een zekere benepenheid van alle gebouwen, die de omgrenzing vormen. Een goede graansilo naar Amerikaansch model valt daarbij reeds als een zeldzaamheid op. Bijzonder erg is intusschen een hoog uitstekend, tamelijk nieuw gebouw van ongeveer acht verdiepingen in het binnenhavengebied, dat het stadsbeeld beheerscht en helaas door zijn leelijkheid (Witte Huis). Rotterdam maakt den indruk van een stadsaanleg, wien het oude kleed te eng is geworden, maar die nog niet de moed gehad heeft het nieuwe aan te trekken.’ Aldus een anonieme Duitse architect.

(De Oogen Open, ‘wordt Rotterdam een goed gebouwde stad’, 1926)

6

Een stad van licht, lucht, dynamiek en hygiënisch leven

Internationale aandacht voor Rotterdams city-ideaal in International Style

Tijdens de Werkbund tentoonstelling ‘Die Wohnung’, die in de maanden juli tot oktober 1927 te Stuttgart wordt gehouden, is het imago van Rotterdam als stad van de architectuuravant-garde nadrukkelijk gevestigd.¹ Bob Oud is verantwoordelijk voor de inzending van de Nederlandse plannen en ontwerpen. Hij legt de nadruk op Rotterdam en in mindere mate op Utrecht en Den Haag. Amsterdam komt in zijn selectie en presentatie niet eens aan bod. Oud selecteert Van der Vlugt, terwijl Bijvoet en Duiker, Dudok of Van Loghem ontbreken in Stuttgart.² Brinkman & Van der Vlugt hebben hiermee in radicale avant-gardistische architectenkringen hun eerste erkenning gekregen: hun werken en met name het dan in aanbouw zijnde Van Nellefabriekscomplex worden in tijdschriften lovend gerecenseerd als vakkundige uitingen van de Nieuwe Zakelijkheid en het Nieuwe Bouwen en worden meermaals aangehaald als bewijs dat vakmanschap en vernieuwing heel goed samengaan.

In de hierop volgende jaren winnen Brinkman & Van der Vlugt steeds meer in aanzien. Zo neemt de Van Nellefabriek een prominente plaats in op de tentoonstelling The International Style: Architecture since 1922 die in 1931 in het dan twee jaar oude Museum of Modern Art in New York wordt gehouden. De expositie is samengesteld door de jonge Philip Johnson en Henry-Russel Hitchcock, die ter voorbereiding een studiereis door Europa hebben gemaakt. In 1932 verschijnt een gelijknamig boek van hun hand waarin de Van Nellefabriek is opgenomen in een voorbeeldselectie van International Style architectuur. Dit geeft hun werk een iconische positie.³

Ook het Congrès Internationaux d’Architecture Moderne (ciam), in juni 1928 opgericht in het Zwitserse La Sarraz door onder anderen de architecten Le Corbusier en Gabriel Guevrekian en de kunsthistoricus Siegfried Giedeon, draagt bij aan de naamsbekendheid van Brinkman & Van der Vlugt. Van der Vlugt wordt lid en bezoekt de jaarlijkse ciam-congressen in gezelschap van zijn vrouw. In 1929 in Frankfurt am Main ‘Die Wohnung für das Existenzminimum’ en in 1930 in Brussel ‘Rationelle Bebauungsweisen’. Tegelijkertijd groeit de belangstelling van ciam-gedelegeerden voor de werken van Brinkman & Van der Vlugt, vooral tijdens excursies naar de moderne architectuurstad Rotterdam. Zo ontvangt Van der Vlugt, samen met Kees van der Leeuw, op 11 januari 1932 Le Corbusier in Rotterdam. Overdag bezoeken zij de Van Nellefabriek, waarna diezelfde avond Le Corbusier tijdens zijn lezing opmerkt: ‘…toen ik vanochtend deze schitterende fabriek bezocht die hier bij jullie in bedrijf is, hernam ik mijn volle enthousiasme en al mijn hoop. U beschikt in Rotterdam over een sprankelend bewijs van het leven dat komt, zo schoon en van een onvoorwaardelijke puurheid.’⁴ Een waardering die Brinkman & Van der Vlugt voorgoed internationale status geeft.

Mede door het ontwerp van de Van Nellefabriek dragen Brinkman & Van der Vlugt in hoge mate bij aan de internationale uitstraling van Rotterdam als moderne city. De waardering hiervoor vindt niet alleen plaats in avant-gardistische kringen maar ook in meer gematigde kringen, zo blijkt uit de bespreking van Van Nelle door stadsarchitect Ad van der Steur in maart 1929.⁵ Ondanks zijn scepsis en kritiek op de ‘Neue Sachlichkeit’ waar hij Van Nelle onder schaart, waardeert hij op principiële grondslagen van de bouwkunst de fabriek: ‘op massawerking en proportie, op de relatie van openheid tot geslotenheid, en, wat het zwaarste weegt: op zijn expressieve waarde, d.w.z. op de mate waarin in de architectuur de ideëele uitdrukking van den aard van het bouwwerk is bereikt. En dan aarzel ik geen oogenblijk om te zeggen, dat ik die waarde groot acht. Dat ik dit fabrieksgebouw het beste vind in zijn soort dat wij in ons land bezitten.’

Van der Vlugt neemt al met al een bijzondere positie in tussen de radicaal moderne architecten. Dat blijkt wel uit Van der Steurs waardering. Hoewel hij zonder twijfel tot de nieuw‑zakelijken behoort, zet hij zich geenszins af tegen de traditionalisten. Sterker nog, hij is zich bewust van beide kwaliteiten. Dit blijkt bijvoorbeeld uit uitlatingen die Van der Vlugt in 1930 doet over de traditioneel georiënteerde architect Kropholler, tijdens een rondwandeling die hij dan maakt langs nieuwe Rotterdamse gebouwen in gezelschap van de jonge Britse modernistische architect John Brandon-Jones. In een getuigenis van deze wandeling spreekt de Brit als volgt over Van der Vlugt: ‘On the way he made a detour to show me the Mees bank in Rotterdam, designed by Kropholler: “This is a very interesting building, but of course not the sort of building I would do. Kropholler likes to make everything look as heavy as he can, I as light as I can, but it does not matter — providing you do it well; it is like painting in oils or painting in watercolour.” English modernists would never have been so generous; they were on the defensive all the time.’⁶

Wat Brandon-Jones waarschijnlijk niet weet, is dat Brinkman & Van der Vlugt in 1928 ook een ontwerp voor de bank van Mees op de Blaak hebben gemaakt, en dat zij de prijsvraag verloren van Kropholler (zie hoofdstuk 4). Dat maakt Van der Vlugts waardering voor Kropholler nog meer bijzonder.

De eventuele indruk dat in Rotterdam met vereende krachten wordt gewerkt aan een collectief gedragen avant-gardistisch city-ideaal is echter niet terecht. Op het Rotterdamse toneel spelen zich conflicten af tussen architecten onderling en dienen zich al spoedig scheidingen aan tussen een radicale en een meer behoudende stroming, die weliswaar beide werken aan een nieuw Rotterdams stadsbeeld maar dit op verscheidene manieren tot uitdrukking willen brengen.

Een gebrek aan kollektiv Gestaltung

Op het Rotterdamse architectentoneel behoort bureau Brinkman & Van der Vlugt dus eind jaren twintig, begin jaren dertig tot de groep architecten die met verscheidene radicale plannen gestalte wil geven aan het moderne city-ideaal. Van der Vlugt is hierin wel uitgesproken en onder zijn voorzitterschap poneert Opbouw in 1927 de stelling dat het verkeer als grondslag dient van de stedenbouw.⁷ Dit vormt het uitgangspunt voor de reactie die Van der Vlugt samen met Cornelis van Eesteren en Mart Stam voorbereidt op het monumentale architectonische ontwerp van Berlage voor het Hofplein, uit 1926.

Nadat Witteveen op 3 januari 1928 zijn aangepaste plan voor het Hofplein presenteert, bespreekt Opbouw de plannen op 16 februari. Met de nieuwe inzichten uit de reactie op het plan Berlage schetsen Van der Vlugt, Van Eesteren en Stam een tegenvoorstel, het zgn. ‘Opbouw plan’, op Witteveens plan. Zij keren zich tegen Berlage’s esthetische monumentaliteit en concentreren zich daarbij op vloeiende verkeerslijnen begeleid door gebogen straatwanden, waarmee de verkeersbewegingen als het ware worden gestold in de bebouwing. Hun project, presentabel uitgewerkt door Stam, wordt op 25 februari 1928 gepubliceerd in Bouwkundig Weekblad Architectura en leidt tot kritiek die er niet om liegt. Zo wijst de kring Rotterdam van de bna, bij monde van haar voorzitter architect Albert Otten, in het Bouwkundig Weekblad van 17 maart Van der Vlugt c.s. op hun plaats. Zij lopen duidelijk voor de troepen uit!

Mart Stam, in 1926 door Brinkman & Van der Vlugt in dienst genomen als tekenaar-ontwerper, is de rechterhand van Van der Vlugt, maar hij is tevens als zelfstandig architect bekend en volgt in 1928 Van der Vlugt op als voorzitter van Opbouw.⁸ Hij is een ambitieuze jongeman die geen gelegenheid voorbij laat gaan om zich in nationale en internationale avant-gardekringen te profileren. Van der Vlugt heeft aanvankelijk veel minder bekendheid in deze scène. Hij zal het ongetwijfeld hebben betreurd dat niet hij maar Mart Stam en Bob Oud door Mies van der Rohe worden uitgenodigd om op de Werkbund manifestatie in Stuttgart met een bouwplan vorm te geven aan de modelwijk van het Nieuwe Bouwen, de Weissenhoff Siedlung. Terwijl een bouwplan zoals Van der Vlugts hut voor Krishnamurti op het Sterkamp als modelwoning zeker in Stuttgart op zijn plaats was geweest, zijn het de moderne rijwoningen van Mart Stam die een prominente plaats innemen. Bovendien trekt Stam op dezelfde manifestatie de aandacht met vijf studieprojecten, waar toevallig ook de perspectief voor Van Nelle tussen hangt. Van der Vlugt zal dit ongetwijfeld niet zijn ontgaan.

Van der Vlugts ongenoegen over Stams individuele manier van presenteren wordt de maanden na de presentatie van het Hofplein-plan van Opbouw meer en meer gevoed. Het sluimerende conflict komt tot uitbarsting in april 1928, wanneer Stam als voorzitter van Opbouw verantwoordelijk is voor de presentatie en manifestatie rond de Internationale Architectuurtentoonstelling, de selectie uit de Internationale Plan- und Modell-Ausstellung Neuer Baukunst die na de tentoonstelling in Stuttgart is gaan rondreizen en van 5 tot 28 april 1928 in restaurant “De la Paix” op de Coolsingel 103 te zien is. Albert Otten kritiseert in vinnige staccato bewoordingen de selectieve propaganda bij de manifestatie in zijn artikel: opbouw. — liga. — moskou. — Nabetrachting, waarbij hij expliciet de publiciteit rond het Hofplein-plan hekelt.⁹ De irritatie komt tot ontlading tijdens de manifestatie.

Bij een van de lezingen die wordt georganiseerd, noemt een buitenlandse spreker de Van Nelle fabriek ‘van Stam’, zoals er die dagen in avant-gardekringen over wordt gesproken. Brinkman en Van der Vlugt zijn hier onplezierig door getroffen en willen dit gecorrigeerd hebben, maar Stam weigert dit na de pauze recht te zetten. Brinkman en Van der Vlugt ontslaan hem daarop op staande voet.¹⁰

Dit kan niet verhinderen dat Stam zijn selectieve publicitaire opmars onverminderd voortzet. In de Rotterdamse context speelt het Hofplein-plan van Opbouw weliswaar geen enkele rol van betekenis meer, maar anders ligt dit in de kringen van de internationale architectuuravant-garde. Daar wordt het plan door Stam publicitair benut. Hierbij schuift hij zichzelf als ontwerper van het plan naar voren, in plaats van het als groepswerk met Van der Vlugt en Van Eesteren te noemen.¹¹

Hij is als voorzitter van Opbouw bij het eerste ciam-congres in La Sarraz, drukt vervolgens zijn stempel op de oprichtingsverklaring en wordt tot vertegenwoordiger van Nederland in ciam gekozen, met Oud als plaatsvervanger. Bij deze gelegenheid stelt Stams vriend de Zwitser Werner Moser het Hofplein-plan ‘van Stam’ als stedenbouwkundig principe ten voorbeeld.¹² Van der Vlugt laat wel verstek gaan bij het oprichtingscongres in La Sarraz, hoewel hij ingaat op de uitnodiging tot deelname aan de ciam-activiteiten.

Van der Vlugts conflict met zijn geestverwante architect Stam laat zien dat op het toppunt van internationale aandacht voor Rotterdam, conflicterende ego’s het blijken te winnen van de collectieve gedachte waar men zich zo op laat voorstaan. Sterker nog, de eenheid met ‘kollektiv Gestaltung’, het groepsontwerp waar in avant-gardistische kringen in die dagen zo hoog van wordt opgegeven, is in de praktijk ver te zoeken.

Behoedzaam manoeuvreren in crisistijd

De Internationale Architectuur Tentoonstelling, april 1928 te Rotterdam, is niet alleen het speeltoneel waarop Brinkman & Van der Vlugt een einde maken aan de dienstbetrekking van Mart Stam, maar is tevens de aanleiding voor een toenemende scepsis tegen nieuw-zakelijke architectuur hier te lande.¹³ Naast de kritiek van Albert Otten laat de gerenommeerde architect J. Luthmann zich negatief uit over de kwaliteiten van het getoonde werk, al herkent hij in Oud, Le Corbusier en Van der Vlugt wel echte vernieuwers van de architectuur.¹⁴ Ruim een tiende van de tentoonstelling is werk van Le Corbusier dat voor het eerst in Nederland te zien is. Vooral zijn slagzin ‘la maison est une machine à habiter’ roept uiteenlopende reacties op.¹⁵

Eind jaren twintig wordt duidelijk dat de architecten die zich ten doel stellen mee te bouwen aan het Rotterdamse city-ideaal zich die jaren steeds nadrukkelijker gaan scheiden in traditioneel‑zakelijken en nieuw-zakelijken. Hoewel het boek Bouwen, Bauen, Bâtir, Building — Holland van architect J.B. van Loghem uit 1932¹⁶ nog begint met citaten van de traditioneel-zakelijke Jan Marinus Granpré Molière, de nieuw-zakelijke Bob Oud en een radicaal manifest van opbouw opgesteld door Mart Stam, waarmee de oorsprong van het gemeenschappelijke streven zich nog laat herkennen, kristalliseert de scheiding in twee groepen zich meer en meer uit.

Brinkman en Van der Vlugt behoren tot het nieuw-zakelijke kamp, al stellen zij zich minder uitgesproken en radicaal op dan Mart Stam. Het bureau schippert tussen avant-gardistische stellingname enerzijds en het behoud van de relaties met grotendeels liberale Rotterdamse opdrachtgevers anderzijds. En die relaties worden alleen maar belangrijker, naarmate het werk in 1930 drastisch afneemt. Nu bij Van Nelle het werk voorlopig gedaan is en hun belangrijkste opdrachtgever Van der Leeuw naar Wenen vertrekt, hebben Brinkman & Van der Vlugt bijna geen werk meer. Tussen voorjaar 1930 en voorjaar 1931 slinkt het bureau van zestien medewerkers inclusief opzichters naar nog maar drie bureaumedewerkers.¹⁷ Jan Brinkman stelt alles in het werk om aan nieuwe grote projecten voor het bureau te komen.

Het uitgesproken moderne imago van het architectenbureau helpt hier niet bij. Het is een tijd dat angstige sentimenten als reactie op de ingestorte wereldeconomie en het opkomende fascisme naar voren treden en het elan van moderniteit en vrijheid door vernieuwing in kunst en techniek omslaat in behoudendheid en het benadrukken van nationale traditie in cultuur. Met het oog op zijn liberale clientèle past Van der Vlugt ervoor om als radicale architectuuractivist te boek te staan. Binnen ciam houdt hij zich op het tweede plan actief. In situaties die naar zijn mening te politiek gekleurd worden, zoals in de zomer van 1930, als hij met Van Loghem zou rapporteren over de belemmeringen van welstandsbepalingen, trekt hij zich onopvallend terug wanneer Van Loghem te links propagandistisch wordt, teneinde de bureaubelangen binnen de gemeente Rotterdam niet te schaden.¹⁸ Van Loghem werkt in die tijd ook aan concrete plannen voor Rotterdam city, namelijk aan zijn ontwerp voor de straatwanden van de Meentdoorbraak in opdracht van de gemeente Rotterdam. Dit plan past nog in de praktijk van Rotterdamse Bauberatung en gaat verder waar Brinkman & Van der Vlugt met de plannen voor de Mathenesserweg en de Willem Buytewechstraat waren gebleven. Maar Van Loghem, een van de ‘architect kubisten’, wordt te radicaal bevonden en al snel van zijn taak ontheven.¹⁹ Van der Vlugt waagt zich medio 1931 wel aan een grootschaliger stedenbouwkundige ideevorming als hij binnen de Nederlandse ciam-groep voorstellen indient voor de stad Rotterdam als geheel, wat blijkbaar politiek minder gevoelig ligt.²⁰ Samen met Van Loghem levert hij vervolgens de toelichting op de analyses van de Rotterdamse Stedenbouwkundige structuur die Opbouw voor ciam maakt.²¹

Plannen voor Zuid en Blijdorp

Het feit dat Brinkman & Van der Vlugt binnen Rotterdam behoedzaam en diplomatiek opereren wil niet zeggen dat zij in hun ontwerpen radicale uitgangspunten schuwen. Dit blijkt onder meer uit de plannen die zij ontwikkelen in samenwerking met de woningbouwingenieur Willem van Tijen, een nieuwkomer op het Rotterdamse architectentoneel, die in oktober 1930 toetreedt tot de Nederlandse ciam-groep. Hun samenwerking komt al in het najaar van 1928 tot stand op voordracht van Auguste Plate, dan directeur van de Scheepvaart Vereniging Zuid en bestuurder van de n.v. Volkswoningbouw. Plate waardeert de ervaren moderne architect Van der Vlugt, die hij al jaren kent, en koppelt hem met de nog onervaren Van Tijen.²² Voor de n.v. Volkswoningbouw werken Van der Vlugt en Van Tijen plannen uit die zij inzenden en presenteren op diverse ciam-congressen. Voor het derde ciam‑congres met als thema ‘Rationelle Bebauungsweisen’, dat eind november 1930 te Brussel wordt gehouden, bewerken zij het woningontwerp en stedenbouwkundig ontwerp van hun eerste opdracht voor de n.v. ten behoeve van studie en publicatie. Voor het vierde ciam-Congres met als thema ‘Die Funktionelle Stadt’²³, dat door de Nederlandse groep voor 1932-1933 wordt voorbereid en dat aanvankelijk in Moskou zou worden gehouden, bewerken zij het ontwerp voor hun Rotterdamse tuindorpplan in Charlois op de zuidoever. Deze inzending is wederom een concreet ontwerp, dit keer voor een ‘organische woonwijk in open bebouwing’, zoals Van Tijen in 1932 verder uitwerkt tot algemene stelregels in zijn Preadvies Organische woonwijk in Open Bebouwing, een voorloper van de naoorlogse wijkgedachte.²⁴ Het begrip ‘organische stedenbouw’ stamt van August Plate. Er wordt mee bedoeld: het scheppen van eenheid door alle stedelijke functies harmonieus en functioneel analytisch verantwoord op elkaar af te stemmen.

Dat Brinkman en Van der Vlugt de nieuw-zakelijke principes hoog houden, blijkt voorts ook uit de voorstellen die zij indienen in het kader van het Uitbreidingsplan Blijdorp en Bergpolder, op de eerste gronden die voor ontwikkeling van woningbouwprojecten worden aangeboden. Particuliere beleggers, zoals de Rotterdamsche Verzekerings Sociëteit, willen in dit uit te geven poldergebied woningbouw realiseren voor de verhuur aan de beter gesitueerde arbeiders, ambtenaren en de middenstand. Brinkman & Van der Vlugt, die van de gelegenheid gebruik willen maken om weer actief te geraken binnen de kringen van georganiseerde Rotterdamse eigenbouwers, maken in opdracht van de particuliere ontwikkelaar Ooms tussen april en juni 1930 schetsvoorstellen voor moderne straatwanden aan de Statenweg-Dresselhuysstraat. De plattegrond- en gevelstudies van dit plan hebben de voor Van der Vlugt sinds de Mathenesserweg kenmerkende horizontale gevelcompositie, die de straat een vliedend perspectief biedt. Het plan is gebaseerd op skeletbouw met daarbinnen compacte middenstandsappartementen van 60 tot 90 m² op basis van een galerijontsluiting. Het blijkt echter een te modern concept voor de eigenbouwers en de stedenbouwkundige en het plan blijft bij een schetsvoorstel.

In juni 1931 werken Brinkman & Van der Vlugt in opdracht van Balke en Leemshuis, een oude relatie van Van der Vlugt, aan het zogeheten Centraalplan in Blijdorp. Zij ontwerpen hiervoor vierlaagse portiekappartementen, nu boven winkels. Ook dit plan haalt het niet.

Met de afwijzing van deze ontwerpen houden de pogingen van Brinkman & Van der Vlugt om voet aan de grond te krijgen in Blijdorp geenszins op. Samen met Van Tijen stelt Van der Vlugt in 1931 voor in Blijdorp-Noord een vierlaags, halfopen bouwblok te realiseren aan de Vroeselaan.²⁵

Behalve Brinkman & Van der Vlugt doen verschillende andere radicaal nieuw-zakelijke architecten pogingen om de stedenbouw van gesloten bouwblokken uit plan Witteveen met moderne open verkavelingen aangepast te krijgen, om daarop hun nieuwe woningbouwconcepten te kunnen realiseren. Van Loghem ontwerpt twee dertienlaagse vrijstaande flats, eveneens tussen de Vroesenlaan en de Statenweg.²⁶ Hiermee past hij in feite de schema’s toe die door het organiserend comité voor het derde ciam-congres in 1930 te Brussel zijn verzameld en waar Walter Gropius een theoretische verhandeling bij heeft geschreven. Ook Bob Oud ontwerpt in de tweede helft van 1931 een groot zakelijk plan van vierlaagse portieketageflats in strokenverkaveling in Blijdorp-Noord voor de Gemeentelijke Woningdienst.

Al deze ontwerpen laten zien dat de nieuw-zakelijke architecten, waaronder Brinkman & van der Vlugt, woningbouw voorstaan van transparante, luchtige, goed ontsloten appartementen in een open strokenverkaveling en dat ze daarmee het stadsbeeld van Witteveen een moderne wending willen geven richting de International Style. Maar de nieuw-zakelijke plannen worden in de Rotterdamse context te modern en te radicaal gevonden. De praktijk in de loop der jaren dertig wijst uit dat woningbouw wordt ontwikkeld door meer behoudende, particuliere beleggers en bouwmaatschappijen die wel binnen de randvoorwaarden van de stedenbouwkundige regie van Witteveen willen opereren. De opdracht voor het Centraalplan bijvoorbeeld wordt uiteindelijk verworven en gerealiseerd door de meer pragmatische architectencombinatie Van den Broek, Otten en Ten Bosch, die blijkbaar feilloos aanvoelen hoever de moderniteit bij de eigenbouwers kan gaan en wat Witteveen nog architectonisch aanvaardbaar acht voor zijn city-ideaal.

Van alle radicale plannen in Blijdorp komt uiteindelijk niets terecht, enkele uitzonderingen daargelaten. Zo wordt het concept van Van der Vlugt en Van Tijen voor het half open bouwblok aan de Vroesenlaan enkele jaren later door vereniging ‘De Eendracht’ geadopteerd en naar ontwerp van Van den Broek alsnog gerealiseerd.²⁶ Het meest in het oog springende radicale ontwerp dat wordt gerealiseerd is de negen lagen hoge ‘galerijbouw Bergpolder’ die Van Tijen met Brinkman & Van der Vlugt in 1934 voor de n.v. Volkswoningen realiseert.

Een genummerde van de Sing Sing

Het experimentele Woongebouw Bergpolder van Van Tijen en Brinkman & Van der Vlugt doet veel stof opwaaien. Het wordt een nieuw ijkpunt voor discussie tussen traditioneel-zakelijk en nieuw‑zakelijk georiënteerde architecten. Zo ontpopt de hoogleraar architectuur aan de Delftse Hogeschool Granpré Molière zich als voornaam criticaster van de nieuw-zakelijke architectuur in het algemeen en de Bergpolderflat in het bijzonder.²⁷ Granpré Molière becommentarieert de Bergpolderflat door een vergelijking met een Amerikaanse gevangenis: ‘Als een genummerde van de Sing Sing, loopt de Rotterdamse arbeider op de galerij van zijn flat naar het nummer van zijn ‘home’ te zoeken. De vraag is nu maar: moet men dan nog zo hoog opgeven van de zegeningen van het economische stelsel dat ons zodanige huisvesting biedt? Het ‘functioneel woon-apparaat’ is er wel de duidelijke maar evenzeer de meest onmenselijke uitbeelding van.’²⁸

Dat Granpré Molière zelf kort daarna ten noorden van deze hoogbouw een ingetogen wijkje van portiekflatjes in drie lagen met kap volgens traditioneel zakelijke principes realiseert, maar wel in moderne strokenbouw, illustreert prachtig het scheiden der wegen in de architectuur van de jaren dertig, naast de overeenkomsten in stedenbouw.

Behalve Granpré Molière laat de bekende Delfts hoogleraar en architectuurcriticus J.G. Wattjes zich eveneens uit over het woongebouw Bergpolder. Hij is het geheel niet eens met zijn collega en stelt ook het contrast van de Bergpolderflat met de omgeving in stedenbouwkundig opzicht aan de orde:

‘Vergelijking van gebouw en omgeving valt waarlijk niet ten gunste van de omgeving uit. De gehele wijk is van de gebruikelijke banale karakterloosheid, waarbij door allerlei esthetisch gepruts slechts dit bereikt is, dat de lelijkheid niet onmiddellijk storend opvalt. Dat esthetische gepruts springt vooral in het oog, wanneer men vanaf de hoogere balkons en gaanderijen van het woongebouw op de omringende woonhuizen met hun ongelukkige binnenterreintjes neerziet. Daartegenover is het woongebouw een karaktervol en vooral een gezond en eerlijk stuk werk.’²⁹ Het is duidelijk dat het gelijkgestemd streven naar stedenschoon uit begin jaren twintig midden jaren dertig geheel verdwenen is.

De aankomende architect C. Pouderoyen, die in die dagen zowel met Van Tijen als met Granpré Molière contact heeft, begint zijn bespreking van het experiment Woongebouw “Bergpolder” te Rotterdam in het Vakblad voor de Bouwbedrijven augustus 1934 aldus:

‘Aard en karakter van het hier te bespreken gebouw laten niet toe, dat men zich zou bepalen tot een opsomming van die factoren welke slechts direct met het gebouw verband houden.

Dit gebouw is, door de hiervoor gekozen opzet, zoo zeer verweven met de moderne inzichten op stedenbouwkundig gebied, dat een bespreking onvolledig zou zijn, zonder een nadere uiteenzetting van deze opvattingen.’

Zijn artikel geeft een indruk van wat er onder ambitieuze jonge architecten in die dagen leeft. Hij geeft een uitvoerige verhandeling over de stedenbouwkundige principes van open verkaveling in rijenbebouwing en in hoogbouw, waarbij de ontwerpen van Van Tijen met het bureau Brinkman & Van der Vlugt voor de organische woonwijk in Charlois en voor het woongebouw Bergpolder model staan. Pouderoyen beoordeelt de Rotterdamse stedenbouwkundige praktijk van Blijdorp Bergpolder onder Witteveen slechts als vormvernieuwing:

‘Bedoeld wordt hier bijv. het hedendaagsche streven om de woningblokken door één architect te laten verzorgen. Er is dan geen principieele verbetering te constateren, vergeleken bij de gesloten bebouwing van vóór 1900.(…) De “moderne” vormgeving bedekt dan met de mantel der liefde, die principieele fouten op woontechnisch en woonhygiënisch gebied, welke juist zoo dringend verbetering behoeven.’

Vervolgens constateert hij dat deze stedenbouw onvoldoende de tekortkomingen van de stedelijke leefomstandigheden verbetert:

‘Toch moet voldoende

Licht,

Lucht,

Zon,

Ontspanningsmogelijkheid

Als de primaire eischen worden gezien, waaraan een moderne stedenbouwkundige opzet dient te beantwoorden.’

Criteria die direct aan ciam en het Nieuwe Bouwen zijn ontleend.

Pouderoyen trekt enkele conclusies die als directe kritiek op de Rotterdamse praktijk onder Witteveen kunnen worden gezien. Wat betreft de woningbouwpraktijk merkt hij op: ‘Vrijwel alles wordt stelselmatig bij het oude gelaten, omdat het eenige geldende uitgangspunt voor verbetering nog altijd is de verburgerlijking der woonsteden, (salon, glas in lood). Elk streven naar een eerlijke vereenvoudiging wordt te niet gedaan, niet alleen tot directe schade van de bewoners zelf (algemeen welvaartpeil) maar ook van onze cultuur, welke ontaardt in een slechts door modezucht geregeerd snel wisselend verlangen naar luxe.’

Wat betreft de stedenbouwkundige ruimte is zijn oordeel: ‘De wensch, monumentale plein- en straatwanden te kunnen creëren, handhaaft ondoelmatige bebouwingswijzen (gesloten blokbebouwing) en ondoelmatige stadsuitbreidingen (decoratieve opzet van het stratenplan) (…) ten kosten van concrete wooneischen.’

Vervolgens zet hij de resultaten van het experiment af tegen de kenmerken van vierlaagse portiekwoningbouw in strokenverkaveling uit de studie van Van Tijen en Van der Vlugt voor een organische wijk in open bebouwing te Charlois. Eigenlijk is de organische woonwijk bij Van Tijen en Van der Vlugt nog favoriet boven de duurdere hoogbouw, maar het proefondervindelijk onderzoeken van de hoogbouw is een aanlokkelijk alternatief voor de n.v. Volkswoningen, omdat de realisatiekansen voor een wijk uitblijven.

De realisator

Van der Vlugt neemt in zijn ontwerpen met Van Tijen duidelijk stelling, maar is niet de uitgesproken architect die er hoogdravende politieke ideeën op nahoudt. Hij is een vakman die een nuchtere houding inneemt. Zo stelt Willem Van Tijen terugkijkend in zijn necrologie over Leen van der Vlugt op 16 mei 1936: ‘ (…) Van der Vlugt was de realisator. Hij bezat een reeks van eigenschappen, die onder architecten van onze richting zeldzaam zijn en hij heeft zijn gehele leven door, van die eigenschappen een fabelachtig goed gebruik gemaakt. Van der Vlugt bezat vakmanschap, iets wat onder invloed van de steeds aangolvende ideeën bij veel moderne architecten in het minimum is geraakt. (…) Hij kon zich kritisch uitlaten over architecten, die, zoals hij het uitdrukte, “het bouwen over willen slaan en maar ineens met stedebouw en wereldhervorming willen beginnen”.’ ³⁰ Ook zijn vrouw herinnert zich zijn genuanceerde standpunt vooral in ciam-verband: ‘Dat te moderne, dat vond mijn man maar niets, dan zij hij: “Jullie doen maar zo hoog in de wolken, maar bij ons in Holland doen we dat anders”.’³¹

Van Nelle fabriek, vogelvlucht en verklarende schematische tekening

Van Nelle fabriek, vogelvlucht en verklarende schematische tekening

Van Nelle fabrieken Delfshavense Schie Overschie, presentatieperspectief achterzijde koffie- en theefabriek 1928

‘Opbouwplan’ Hofplein Rotterdam, ontworpen door Van Eesteren, Stam en Van der Vlugt, februari 1928

Plattegrond Hofpleinplan Witteveen, januari 1928

Plattegrond ‘Opbouw plan’ Hofplein, februari 1928

Catalogus Internationale Architectuur Tentoonstelling Opbouw Rotterdam, april 1928, grafisch ontwerp Mart Stam

Medewerkers van het bureau op het strand te Hoek van Holland tweede helft jaren twintig

Gevel Willem Buytewechstraat Rotterdam1928, architectonische ontwerp en beeldregie Brinkman & Van der Vlugt

Tuindorp Rotterdam Zuid, N.V. Volkswoningbouw, ontwerp W. van Tijen i.s.m. Brinkman & Van der Vlugt, perspectieven 1930

Tuindorp Rotterdam Zuid, N.V. Volkswoningbouw, ontwerp W. van Tijen i.s.m. Brinkman & Van der Vlugt, perspectieven 1930

Scheepvaart Vereniging Zuid, kantoor ten behoeve van het aannemen van havenarbeiders, Vierhavenstraat hoek Van Helmontstraat Rotterdam, axonometrie en straatgevels januari 1930

Flatgebouw Ooms, Statenweg-Dresselhuysstraat Rotterdam, voorjaar 1930, gevelschema en doorsneden

Flatgebouw Ooms, voorjaar 1930, schema woonplattegrond met galerijontsluiting

Flatgebouw Ooms, voorjaar 1930, perspectief vanaf de Statenweg

‘Centraalplan’ woningbouw met winkels in Blijdorp, Statenweg-Stadhoudersweg Rotterdam, in opdracht van Balke en Leemhuis, juni 1931, gevelschema

‘Centraalplan’ woningbouw met winkels in Blijdorp, perspectief, juni 1931

‘Centraalplan’ woningbouw met winkels in Blijdorp, situatie juni 1931

Montage staalskelet Bergpolderflat najaar 1933

Bergpolderflat, galerijzijde en kopgevel vanuit het oosten, Rotterdam 1934

Leen van der Vlugt tijdens een wintersportvakantie begin jaren dertig

Huis De Bruyn Schiedam

Opdrachtgever | M. de Bruyn
1e plan |
adres | Rotterdamsche Rijweg, Overschie
ontwerp–uitvoering | najaar 1929–voorjaar 1930
huidige staat | niet uitgevoerd
2e plan |
adres | Arij Prinslaan 14, Schiedam
ontwerp–uitvoering | zomer 1930–juni 1931
huidige staat | rijksmonument, gerestaureerd, gereconstrueerd en aangepast 1987–1988, particulier woonhuis

Matthijs de Bruyn (1881–1963) procuratiehouder bij Van Nelle, zoekt in 1930 een bouwlocatie voor zijn gezinshuis, aanvankelijk in Overschie waar de nieuwe Van Nelle fabriek staat, even buiten Rotterdam. Hij is in 1897 bij Van Nelle gaan werken en een man van de praktijk, zonder academische vorming, evenals Albert Sonneveld, de andere procuratiehouder. Zij zijn de directe rechterhand van de firmanten op de entresol van het nieuwe fabriekskantoor van Van Nelle. De Bruyn laat voor een locatie aan de Rotterdamsche Rijweg in drie maanden tijd een definitief bouwplan tekenen voor een woonhuis met aangebouwde dubbele garage en een iets opgetilde woonverdieping. Het huis is rond een centrale traphal georganiseerd en heeft een groot terras rondom. De entree is aan de oostzijde, daarnaast de werkkamer met woonkamer op de zuidhoek en aangrenzend op het zuidwesten de eetkamer met kleine naaikamer voor mevrouw. Op de noordhoek is het dienstgedeelte met keuken en plaatsje. De verdieping heeft een hoofdslaapkamer met badkamer, jongenskamer en meisjeskamer voor twee dochters aan een lang balkon dat uitkijkt op de tuin. Een logeerkamer ligt boven de keuken op de noordhoek. De tweede verdieping heeft naast dienstbodekamer en berging een biljartkamer voor de heer des huizes, grenzend aan een groot zonneterras. In de notulen van de gemeenteraad van Overschie, d.d. 17 april 1930 wordt vermeld:

“het betreft hier den bouw van een groote villa opgetrokken in ultra moderne stijl (ontwerp Van der Vlugt). Uit de tekening kan men zien, dat het gebouw geen aanwinst zou worden voor het huizenschoon in deze gemeente.” Het bouwplan wordt in de gemeenteraad unaniem verworpen waarna De Bruyn uitwijkt naar Schiedam.¹

Het terrein dat hij daar koopt, is een vrij liggend kavel op de hoek van de Arij Prinslaan en de Julianalaan, naast een park en met zicht op het Sterrebos aan de westzijde van de stad. Het kavel is onregelmatig van vorm, meet vijfendertig bij veertig meter en heeft een achteruitgang voor de auto. Er wordt direct een perspectief getekend voor de villa in Schiedam, waarbij de organisatie van het ontwerp voor Overschie blijft gehandhaafd. Ook het interieur van het woonhuis wordt mee ontworpen, waarbij voor die tijd moderne keuzes, zoals rubberen vloerbedekking in alle vertrekken, niet worden geschuwd. De familie De Bruyn is gehecht aan enkele houten meubels, de piano en de vleugel. Van der Vlugt kiest met De Bruyn voor houten meubels met wortelfineer, die bij Pander worden uitgevoerd en waarmee ook de muziekinstrumenten worden aangepast. De schilderijen worden van moderne strakke lijsten voorzien.² In het kleurenplan zijn de woonvertrekken en hoofdslaapkamer in aardkleuren geschilderd en gestoffeerd met de gefineerde meubelen terwijl de kinderkamers en de werkkamer in kleuren van De Stijl worden ingericht met stalen-buismeubelen.

Dick van der Leeuw doet Matthijs de Bruyn het buismeubilair voor zijn werkkamer cadeau. Het sanitair in het huis is net als in Van Nelle sober, maar luxueus en van buitenlandse makelij.

Huis De Bruyn, tuinzijde vanuit het westen 1931

Huis De Bruyn, tuinzijde vanuit het zuiden 1931

Huis De Bruyn, kleurenreconstructie interieur, Joris Molenaar 1990

Huis De Bruyn, presentatieplattegronden, kelder, begane grond, verdieping en dakopbouw

Huis De Bruyn, gevels

Huis De Bruyn, analyse: niveau’s, skelet, vlakken en volumes

Huis De Bruyn, zitkamer met indirecte verlichting, bij het houten meubilair gestyleerde vleugel met wortelfineer, vaste bank en strakke bronskleurige schilderslijst 1931

Huis De Bruyn, werkkamer met buizen meubilair geschonken door Dick van der Leeuw, Thonet fauteuil en Gispen tafel en bureau ontworpen door Brinkman & Van der Vlugt. Kleuren aluminium en ultramarijn blauw 1931

Huis De Bruyn, jongenskamer met rood bureau, geel rubberen vloer en grijze kast 1931

Huis De Bruyn, trappenhuis met blauwe trap en leuning en grijs rubberen vloer 1931

Huis De Bruyn entreezijde 2012

Huis De Bruyn tuinzijde 2012

Huis Sonneveld Rotterdam

Opdrachtgever | Albertus Hendrikus Sonneveld
adres | Jongkindstraat 12, Rotterdam
ontwerp / uitvoering | 1929–1933
huidige staat | rijksmonument, gerestaureerd en gereconstrueerd 1999–2001museumwoning

Bertus Sonneveld richt zich op 8 februari 1929 tot het gemeentebestuur van Rotterdam voor een bouwkavel in het plan Dijkzigt. Direct laat hij Brinkman & Van der Vlugt voorstellen schetsen voor zijn woonhuis, dat deel uitmaakt van verkavelingstudies voor een villaparkje in Dijkzigt. Sonneveld werkt sinds 1900 voor Van Nelle en is in 1929 opgeklommen tot procuratiehouder verantwoordelijk voor de tabaksdivisie. Net als de andere directieleden laat hij zich inspireren door de nieuwbouw van het woonhuis van Kees van der Leeuw. Het zal echter nog tot juli 1931 duren voordat het gemeentebestuur van Rotterdam tot concrete grondaanbieding van bouwkavels op Dijkzigt overgaat. Sonneveld heeft dan wel al enkele varianten van zijn woonhuisplannen met Brinkman & Van der Vlugt onderzocht en is uitgekomen op een onconventionele organisatie voor een klassiek stadswoonhuis voor een gezin met twee dochters en twee inwonende diensboden. De architecten baseren hun ontwerp op de flexibele mogelijkheden van staalskeletbouw. Geïnspireerd door de stadswoonhuizen van Le Corbusier wordt het woonprogramma opgetild naar de eerste etage, terwijl de begane grond tot ontvangsthal en studio voor de dochters wordt bestemd, naast een dienstgedeelte met eigen entree en dubbele garage. De privévertrekken voor de gezinsleden en een logeervertrek zijn op de tweede etage gesitueerd, met daarboven een royaal dakterras.

Het huis Sonneveld voldoet daarmee aan Le Corbusiers Les 5 points d’une architecture nouvelle uit 1926: de kolommenstructuur, de daktuin, de vrije plattegrond, het horizontale bandvenster en de vrije gevelindeling. Van der Vlugt kent die principes van de twee voorbeeldvilla’s op de Weisenhof Siedlung te Stuttgart en van zijn bezoeken aan de Parijse woonhuizen van Le Corbusier. Voor de horizontale bandvensters wordt het staalskelet bij huis Sonneveld tot uiterste prestaties benut, met vakwerkliggers opgenomen in de spouwconstructie van de gestuukte wanden. Evenals huis Van der Leeuw is huis Sonneveld met recht een machine à habiter, gezien de technisch vergaande, perfect doordachte uitwerking van het ontwerp, waarbij de toenmalige kennis van nieuwe materialen, installaties en bouwfysica maximaal wordt benut.

Ook het interieur van deze stadsvilla wordt door de architecten als totaalontwerp voor de gezinsleden Sonneveld ontworpen en uitgewerkt, waarbij de familie geen meubilair uit hun oude huis meeneemt. Architect en opdrachtgever kiezen ervoor om de inrichting samen te stellen uit de nieuwste, seriematig geproduceerde stalen-buismeubelen van de firma Gispen, aangevuld met de moderne stoffencollectie van de firma Metz, gebaseerd op de kleuren van De Stijl kunstenaar Bart van der Leck. Het kleurenpallet wordt door Van der Vlugt samengesteld, voor de woonvertrekken meer aardkleuren, met bronskleurig geschilderde wanden terwijl elke plek een bijzonder kleuraccent krijgt. De vaste betimmeringen zijn door de architecten ontworpen en uitgevoerd bij de Rotterdamse scheeps- en treininrichtingsfabriek Allan. De badkamers worden gebaseerd op Amerikaans hotelsanitair, dat Sonneveld kent van zijn zakenreizen naar de USA. De keuken staat model voor functionalistisch ontwerp met aandacht voor de verblijfskwaliteit voor het personeel¹. Het resultaat is een model burgerwoonhuis van modern wonen anno 1933.

Huis Sonneveld, entreezijde 1933

Huis Sonneveld, tuinzijde 1933

Huis Sonneveld, presentatieplattegronden kelder, begane grond, eerste verdieping, tweede verdieping en dak

Huis Sonneveld, analyse: niveau’s, skelet, vlakken en volumes

Huis Sonneveld, langs- en dwarsdoorsnede

Huis Sonneveld, oosthoek met studio op begane grond en buitenkamer met spiltrap op de woonverdieping 1933

Huis Sonneveld, gereconstrueerde zithoek in living, museumwoning sinds 2001

Huis Sonneveld, werkhoek met zitje en haard. In de bronskleurige wand de geluidsinstallatie, liftje voor haardhout en elektrische klok 1933

Huis Sonneveld, studio van de dochters op de begane grond 1933

Huis Sonneveld, living met hamonicaschuifwand, meubels van Gispen en stoffering van Metz&Co. Het vloerkleed is ontworpen door Djo Bourgeois 1933

Huis Sonneveld, entreeportaal en trap van zwart marmer met rubber loopvlak 1933

Huis Sonneveld, keuken met bandvenster en zithoek voor het personeel 1933

Huis Sonneveld, gerestaureerde badkamer 2001

Huis Sonneveld, entreezijde vanaf de Rochussenstraat 2012

Huis Sonneveld, tuinzijde na restauratie 2001

Graansilo Maashaven Rotterdam

Opdrachtgever
N.V. Graansilo Maatschappij te Rotterdam

adres
Brielselaan, Rotterdam

ontwerp - uitvoering
januari 1929-september 1930

huidige staat
later verbouwd en aangevuld met kantoor met twee bovenwoningen, drogerij en diverse technische aanpassingen en verbouwingen, inclusief de graanzuigers en remmingwerken. Voor de aanleg van de metro is het kantoor met bovenwoningen gesloopt. Het silocomplex is later aangepast en nu reeds meerdere jaren buiten gebruik, aangepast tot uitgaanscentrum ‘Now & Wow’ en deels verbouwd tot accommodatie voor startende bedrijven.

Eind jaren twintig is de opslagcapaciteit in de Rotterdamse haven van granen in silo’s te krap geworden. Bureau Brinkman & Van der Vlugt krijgt, waarschijnlijk via oude relaties van Michiel Brinkman, de opdracht om op het terrein van de N.V. Graansilo Maatschappij, groot 66 x 44 meter en grenzende aan het bestaande silogebouw aan de Maashaven, een uitbreiding te ontwerpen met een inhoud. De silo wordt zo groot als de zwaarst mogelijke fundering zou kunnen dragen zonder in buitengewoon kostbare constructies te vervallen en vormt wat installaties betreft één geheel met de bestaande silo. Het belangrijkste is om een zo kort mogelijke bouw- en installatietijd te bereiken vanwege het renteverlies op deze kapitaalintensieve investering. Er wordt een hypermoderne snelle laad- en losinstallatie ingepast, bestaande uit verrijdbare pneumatische elevators op een remmingwerk langs de haven, verbonden met een ingenieus transportsysteem in de kelder en het dak van het complex, waartussen de elevatortoren.

Voor de silobouw is een bouwmethode van belang die het gewicht van de silo zelf zo licht mogelijk en de uitvoering zo economisch mogelijk laat zijn. Brinkman & Van der Vlugt kiest een fundatie op betonpalen met verdikte voet, ‘systeem Sprenger’, en gewapend beton als bouwmateriaal. De architecten werken bestek en tekeningen zo uit dat inschrijvende bouwbedrijven verschillende bouwmethoden kunnen aanbieden. Het Amerikaanse glijbekistingsysteem ‘Macdonald’ komt oktober 1929 als gunstigst uit de aanbesteding, mede door de bouwtijd van 8 maanden werkbaar weer, en wordt hier voor de eerste maal in Nederland toegepast. De fundering van betonnen heipalen is dan al in uitvoering om geen tijd te verliezen. Zes meter boven de begane grond wordt vervolgens een dikke betonnen ‘tafel’ gebouwd waar de trechters van de silo’s doorheen steken. De tafel kraagt aan beide zijden twee meter over de spoorbanen, ter optimalisatie van de draagconstructie en vergroting van het volume van de silo’s. Uiteindelijk wordt zo een opslagcapaciteit van 44.000 ton graan gerealiseerd. De ervaring van Brinkman & Van der Vlugt met het inpassen en bereikbaar houden van leidingtracés en transportinstallaties en het brandveilig maken van industriebouw komt hier zeer van pas. De vorm en detaillering van het gebouw zijn geheel op de logica van bouwwijze, optimalisatie van het opslagvolume en de keuze voor helder verlichte werkvloeren te herleiden. Ook de hygiëne, essentieel bij gebouwen in de voedselproductie, krijgt alle aandacht: ‘Zonder ook maar eenigszins in overdreven luxe te vervallen is het geheele gebouw zoo goed en degelijk mogelijk afgewerkt met behulp van de tegenwoordig daarvoor bestaande materialen als hoekbeschermers, trapwelbeschermers enz. Ter wille van de zindelijkheid zijn de machinekamerwanden tot 2 m. hoogte met tegels bekleed.’¹ Het gehele bouwproces, waarbij de bovenbouw in tien maanden tijd door wel 600 bouwvakkers in 24-uurs continudienst wordt gerealiseerd, is door de architecten wetenschappelijk gecontroleerd en intensief begeleid. Jan Brinkmans ambitie om architect en ingenieur van de modernste utiliteitsbouw te zijn komt met dit werk goed tot zijn recht. In juli 1931 publiceert hij met trots een gedetailleerd artikel in het weekblad De Ingenieur, vlak voordat hij in september 1931 uiteindelijk zijn ingenieursdiploma in Delft behaalt.² De graansilo wordt direct meerdere malen in architectuurtijdschriften en publicaties ten voorbeeld gesteld voor moderne utiliteitsbouw.

In 1934 volgt een kleine reprise in de vorm van een graansilo met gelijksoortige graanzuiger ervoor bij Stoommeelfabriek De Maas, even verderop.

Graansilo Maashaven, gevel van de elevatortoren 1930

Graansilo Maashaven, kade met transportbanen, links de oude silo met spoorbaan en daarnaast de nieuwe silo, rechts nieuwe graanzuigers op remmingwerk in de haven 1930

Graansilo Maashaven, schematische weergave van het transportsysteem 1930

Graansilo Maashaven, gevel met spoorbaan aan de Brielselaan 1930

Graansilo Maashaven, begane grond met silotrechters door de betonnen ‘tafel’ 1930

Graansilo Maashaven met graanzuigers op remmingwerk. Rechts de Rijstpellerij Van Sillevoldt, uit 1916 ontworpen door Michiel Brinkman, 2012

Graansilo Maashaven, graanzuigers en transportbanden op remmingwerk in de haven voor het silogebouw, 2012

Zie: ‘Werkbund-Ausstellung Die Wohunung Stuttgart 1927. 2. juli-9. okt., Internationale Plan- und Modell-Ausstellung Neuer Baukunst in den Städtischen Ausstellungshallen auf dem Interims-Theaterplatz’, opgenomen in Schriftreihe Weissenhof 2. Band, uitg. Franz J. Much, Stuttgart 1998

Zie: ‘Werkbund-Ausstellung Die Wohnung Stuttgart 1927. 23 juli-9 okt., Amtlicher Katalog’ pp. 101-112. Voor Nederland zijn werken van M. Brinkman, C. van Eesteren, J.J.P. Oud, S. van Ravesteyn, G.. Rietveld & T. Schröder, M. Stam en J. Wils geselecteerd. Van Der Vlugt is met de mts te Groningen (zonder vermelding van Wiebenga), met een bedrijfspand in Rotterdam (waarschijnlijk Hammes of de International Crediet en Handelsvereniging) en met de perspectief en een bouwfoto van de tabaksfabriek van Van Nelle, allen zonder vermelding van Brinkman. Ook de galerijbouw van Michiel Brinkman is met twee afbeeldingen vertegenwoordigd.

In hoofdstuk ‘iv. A first principle: architecture as volume’ van hun publicatie wordt Van Nelle getoond als voorbeeld van het esthetisch effect van vliesgevelarchitectuur als kenmerk van de nieuwe Internationale Stijl: “Entire facades are frequently cantilevered and the screen walls set at some distance outside the supports (…) The effect of mass, of static solidity, hitherto the prime quality of architecture, has all but disappeared; in its place there is an effect of volume, or more accurately, of plane surfaces bounding a volume. The prime architectural symbol is no longer the dense brick but the open box. Indeed, the great majority of buildings are in reality, as well as in effect, mere planes surrounding a volume. With skeleton construction enveloped only by a protective screen, the architect can hardly avoid achieving this effect of surface of volume unless, in difference to traditional design in terms of mass, he goes out of his way to obtain the contrary effect.The European functionalists conform unconsciously to this principle of the international style without accepting its validity as an aesthetic discipline.” Zie: Henry-Russel Hitchcock, Philip Johnson, The International Style: Architecture since 1922, New York 1932, reprint New York 1966, pp. 108-109

Introduction (manuscripte) à la conference de Rotterdam, flc, c3 (8):21: 260-269 (263) gedateerd 11-1-1932, Zoals vertaald geciteerd door Robert Mens in R. Mens, B. Lootsma, J. Bosman, Le Corbusier en Nederland, Amsterdam/Utrecht 1985, p. 36

Zie: Ir. A.J. van der Steur, ‘Bij het fabrieksgebouw-Van Nelle’, in: Bouwkundig Weekblad Architectura, 30 maart 1929, no. 13, p. 97-104

‘An interview with John Brandon- Jones, Bliss was it in that dawn to be alive’, in: Architectural Design Profile 24 (1978) p. 96-102. Met dank aan Hans Ibelings voor het attenderen op dit interview.

Zie: ‘Over Stedebouw’ in i10, 1/3, 1927, p.81

In 1927 wordt L.C. van der Vlugt genoemd als voorzitter van Opbouw in het erecomité bij het congres van cia in Den Haag en Amsterdam, zie: K. Somer, De functionele stad, ciam en Cornelis van Eesteren 1928-1960, Rotterdam 2007, p. 26

‘Bij den ingang van de Internationale Architectuurtentoonstelling, in het tijdelijke verblijf van “Opbouw” werd een bundeltje reclamen aangeboden van de bekendste architecten uit Europa vergezeld van een overdruk uit het Bouwkundig Weekblad van 25 Febr. 1928: Kritiek Vereeniging “Opbouw” op het Hofpleinplan Witteveen. Kritiek van den Kring Rotterdam van den Bond van Nederlandsche Architecten op het Hofpleinplan van “Opbouw”, overdruk uit het Bouwkundig Weekblad van Maart 1928 — ontbrak — Is dat publieke voorlichting?’ Zie: Albert Otte, ‘opbouw. — liga. — moskou. — Nabetrachting’ Bouwkundig Weekblad Architectura, 1928, 5 mei no. 18, pp. 140-143

Zie: Joris Molenaar, Mart Stam, ‘”My name was not to be mentioned”, Mart Stam and the firm of Brinkman and Van der Vlugt. A conversation with Gerrit Oorthuys, September 23, 1989’, in: wiederhall 14, Leen van der Vlugt, Amsterdam 1993

Zie: Werner Möller, Mart Stam 1899-1986, Architekt — Visionär — Gestalter, sein Weg zum Erfolg 1919-1930, Tübingen. Berlijn 1997, noot 205

Zie: Jos Bosma, ‘Mart Stam’s Architecture Between Avant-garde and Functionalism’, in Rassegnaxiii 47/3, September 1991, p. 30-39

Zie: Alb. Otten, ‘opbouw. — liga. — moskou. — Nabetrachting’, in: Bouwkundig Weekblad Architectura, 5 mei 1928, no. 18, pp. 140-143.

Zie: J. Luthmann, ‘Internationale Architectuur. Notities naar aanleiding van de tentoonstelling te Rotterdam’, in: Bouwkundig Weekblad, 1928, pp. 125-128

‘Het hangt er maar alléén van af of men de klemtoon legt op “machine” of op “wonen” en ook van wat men bij die woorden denkt, van meer niet (…) Maar een machine kan ook een bescheiden dienaar zijn, die alles met volmaakte bereidwilligheid en bekwaamheid voor den mensch verricht en wonen … dat is een der belangrijkste functies van de levenskunst; wonen kan op velerlei wijzen opgevat worden, ook… op de manier van Le Corbusier.’ Zo stelt Albert Boeken in zijn bespreking van de publicatie over Le Corbusiers twee woonhuizen te Stuttgart, de voorbeeldwoningen die bij de villa-ontwerpen van Brinkman & Van der Vlugt van grote invloed zijn. Zie: A. B(oeken), boekbespreking, ‘Zwei Wohnhaüser von Le Corbusier und Pierre Jeanneret, durch Alfred Roth’, Stuttgart 1927, in: Bouwkundig Weekblad, 1927, pp. 395-496

J.B. van Loghem, Bouwen, Bauen, Bâtir, Building Holland nieuwe zakelijkheid, neues bauen, vers une architecture reelle, built to live in, Amsterdam 1932

Mededeling van J.G. Goslinga aan auteur, Rotterdam 24 januari 1983

Zie: K. Somers, De functionele stad, De Ciam en Cornelis van Eesteren, Rotterdam 2007, pp. 65-67

J. Verheul, Handelingen van de Gemeenteraad van Rotterdam, 1930, zitting van 12 december 1930, 649, zoals aangehaald in: Noor Mens, W.G. Witteveen en Rotterdam, p. 113

Zie: K. Somers, De functionele stad, De Ciam en Cornelis van Eesteren, Rotterdam 2007, pp. 84-85

Ibid., pp. 150-151

Zie voor de samenwerking tussen Van Tijen en Van der Vlugt: Ton Idsinga en Jeroen Schilt, Architect W. van Tijen 1894-1974, ‘Ik ben een rationalist maar er is meer op de wereld’, ’s‑Gravenhage 1987; Jeroen Schilt, Willem van Tijen, ‘”Please give it some further thought…” The remarkable Cooperation between Van Tijen and Van der Vlugt’, in: wiederhall 14 Leen van der Vlugt, Amsterdam 1993, pp. 48-52. Tezelfdertijd bevestigt August Plate in zijn functie als directeur van Scheepvaart Vereniging Zuid (svz) zijn vertrouwen in Leen van der Vlugt als architect, door hem in de zomer van 1929 een nieuw kantoor met aanmonsterhal voor de s.v.z. te laten ontwerpen bij de westelijke havens.

Dit congres zou in 1932 in Moskou moeten plaatsvinden maar ging door Russische binnenlandse politieke strubbelingen niet door en werd uiteindelijk van 29 juli tot 13 augustus 1933 op een Grieks passagierschip de ss Patris in de Middellandse Zee gehouden, met slechts drie Nederlandse vertegenwoordigers.

Zie: Ton Idsinga en Jeroen Schilt, Architect W. van Tijen 1894-1974, ‘Ik ben een rationalist maar er is meer op de wereld’, ’s-Gravenhage 1987, pp. 254-257

Dit is een voorloper van het uiteindelijke Vroesenlaanproject dat tussen 1931 en 1934 voor de Eendracht door Joh. Van den Broek wordt ontworpen en gerealiseerd.

‘…, die aan den weg van 70 meter breedte zeer gewenscht is. Bovendien kunnen op hetzelfde terrein tweemaal zoveel woningen komen, wat voor woningbouw in het centrum van een groote stad van veel belang is. Zonder de woonkosten te verhoogen kunnen centrale verwarming, centrale stofzuiging, centrale wasscherij enz. in den bouw opgenomen worden, hetgeen bij een bebouwing met slechts 4 woonlagen absoluut uitgesloten is.’ Toelichting bij schematisch voorstel van ir. J.B. van Loghem, Rotterdam, in: bouwen, bauen, bâtir, building, built to live in, vers une architecture réelle, neuwes bauen, nieuwe zakelijkheid, Amsterdam 1932, reprint Nijmegen 1980, p. 43

Een student van hem, C. Pouderoyen, vormt aanvankelijk de trait d’union met de nieuw-zakelijken, uitgenodigd als gesprekspartner door Willem van Tijen en tijdelijk als lid van opbouw. Hij bespreekt op zeer grondige, analytische wijze het woning- en stedenbouwexperiment Woongebouw “Bergpolder” van Van Tijen en Brinkman & Van der Vlugt in 1934. Zie: C. Pouderoyen, ‘Woongebouw “Bergpolder” te Rotterdam, architecten ir. W. van Tijen, ir. J.A. Brinkman en L.C. van der Vlugt’, in Vakblad voor de Bouwbedrijven, 1934, no. 35, no. 36 slot.

Zoals geciteerd in: Idsinga en Jeroen Schilt, Architect W. van Tijen 1894-1974, ‘Ik ben een rationalist maar er is meer op de wereld’, ’s-Gravenhage 1987, p. 54

Zie: J.G. Wattjes, ‘Woongebouw voor arbeiders in den Bergpolder’, in Het Bouwbedrijf, 1934, p. 178

Zie: W. van Tijen, ‘Van der Vlugt als realisator’, in: de 8 en opbouw 7e jrg. No. 10, 16 mei 1936, p. 111

Uit een interview van J. Geursten J. Molenaar met mevrouw J. Vermaas-Middelburg, weduwe Van der Vlugt, Parkflat Rotterdam, 8 december 1982.

Gegevens uit Gemeentelijke Archiefdienst Rotterdam Overschie inv. Nr. 1450, correspondentie 1929-1940: Maar de schoonheidscommissie met onder andere architect H. van der Kloot Meyburg stelt op 22 maart 1930: “Hoewel de commissie zich in het algemeen tegen dergelijke architectuur niet zal verzetten acht zij het ingediende plan, in verband met de in de omgeving reeds bestaande bebouwing niet toelaatbaar.” De Burgemeester wil deze welgestelde burger en directielid van de nieuwe industrie op zijn grondgebied voor zijn gemeente behouden: “Het is een plan van fl 80.000,-, dus zou de vestiging van een dergelijk iemand toe te juichen zijn, maar de stijl is afschuwelijk. De architect Van der Vlugt zegt, dat het plan reeds met de omgeving een architectonisch geheel vormt.” Hij had de gevels al in strakke gele steen voorgesteld, maar Mathijs de Bruyn wil hier niet aan. In de notulen van de gemeenteraad van 17 april 1930 wordt vermeld: “het betreft hier den bouw van een groote villa opgetrokken in ultra moderne stijl (ontwerp Van der Vlugt). Uit de tekening kan men zien, dat het gebouw geen aanwinst zou worden voor het huizenschoon in deze gemeente, De schoonheidscommissie heeft na rijpelijk overleg besloten te adviseren de aanvrage niet in te willigen. Getracht is de heer De Bruyn te bewegen elders te bouwen of het pand in baksteen te laten optrekken, doch hij was tot geen concessie bereid wel zijn architect, maar de lastgever bleef van andere zienswijze.”

Uit een brief van mw. M.E. de Bruyn aan de redactie van “De Waterweg” 24 sugustus 1987: ‘Als zijn dochters kunnen wij zonder meer weerspreken dat de heer Van der Vlugt rekening hield met de wensen van de opdrachtgever. Het tegendeel is waar. Zijn ‘nieuwe zakelijkheid’ ging zo ver dat zelfs schilderijen taboe waren. Een compromis kwam tot stand: alle mooie lijsten werden van de schilderijen verwijderd en vervangen door smakeloze gladde lijsten.

De keuken van huis Sonneveld staat model voor eet- en zitgelegenheid voor dienstboden, zie: Koen Limperg, Ir. G.J. Meyers, R. Lotgering-Hillebrand, Keukens, Rotterdam 1935, p. 39

N.V. Graansilo My Rotterdam, Brochure uitgegeven door Nijgh & Van Ditmar oktober 1930, p. 17

J.A. Brinkman, ‘De nieuwe graansilo aan de Maashaven voor de N.V. Graansilo-Maatschappij te Rotterdam’, in: Weekblad “De Ingenieuwer” 1931 no. 32 Bouw- en Waterbouwkunde 15.

1931

Coolsingel en Van Hogendorpsplein, gezien vanaf de nieuwe Bijenkorf

‘Het stadshart klopt nog steeds in den ouden stadsdriehoek, maar wij kunnen Rotterdam niet meer begrijpen als wij ons niet radikaal losmaken van de gedachte aan het bestaan van dien driehoek op zich zelf. Hij is enkel onze “city”, het scharnier, waar Rotterdam als stad om draait. Willen wij opnieuw een gave stad zien ontstaan, dan moeten wij onze gedachte ver over den omtrek laten gaan, even ver als zich de plannen voor nieuwe havens uitstrekken. Want aan die havens komen industrieën en bij die industrieën zullen menschen wonen. Die menschen zullen gunstige levensvoorwaarden moeten vinden en over verbindingen moeten beschikken met de overige deelen van de groote agglomeratie.’ (Groeiend Rotterdam, 1929)

7

De moderne city volgens Brinkman & Van der Vlugt

Professor J.G. Wattjes en architect W. Th. Ten Bosch geven in hun boek Rotterdam en hoe het bouwde een ooggetuigenverslag van de groei en vernieuwing die Rotterdam omvormen tot moderne city. Ze geven een beeld van de stand van architectuur in de stad in 1939, het jaar van eerste uitgave. Ze beginnen hun verhaal met de enorme verbetering van het stadsbeeld die Rotterdam in de twintigste eeuw ondergaat en die zich in die jaren duidelijk begint af te tekenen. Het hoofdstuk ingrijpende verbeteringen beschrijft achtereenvolgens de stedenbouwkundige regie van Witteveen over de plannen voor Het Land van Hoboken en de Blijdorpse polder. Ook de ontwikkeling van centrumplannen voor het Hofplein, de Diergaardedoorbraak en de Meentdoorbraak komen aan bod, evenals het nieuwe Beursgebouw en het nieuwe Van Hogendorpsplein.

Het is opmerkelijk hoe het werk van Brinkman & Van der Vlugt in dit boek als voorbeeld wordt gesteld van de radicale moderne architectuur waar Rotterdam dan internationaal bekend om is. Daarnaast schenken Wattjes en Ten Bosch aandacht aan verscheidene stedenbouwkundige en architectonische plannen voor bijzondere gebouwen die enkele jaren eerder nog in het oeuvre van Brinkman & Van der Vlugt als niet gerealiseerde studieontwerpen voorkomen. Deze studies geven een helder beeld hoe Brinkman & Van der Vlugt het stedelijke ideaalbeeld van Rotterdam als city in International Style zich dan nog voorstellen.

Aan de hand van hun — deels niet uitgevoerde — oeuvre is niet alleen goed af te lezen hoe de moderne city er volgens hen uit had kunnen en moeten zien, maar ook welke moderne functies deze in zich draagt. Zo verrichten zij vanaf voorjaar 1928 studies voor zalencomplexen die passen in het plaatje van Rotterdam als moderne cultuurstad. Hun ontwerp voor het bankgebouw van R. Mees & Zoonen in hetzelfde jaar vormt de opmaat voor ambitieuze kantoorprojecten in de city die horen bij het imago van Rotterdam als moderne handelsstad. Met hun plannen voor een villapark binnen het in 1927 vastgestelde gemeentelijk plan Dijkzigt, met de verschillende ontwerpen die ze in samenwerking met Willem van Tijen maken voor de n.v. Volkswoningbouw en met hun schetsen van potentiële locaties voor een nieuwe Diergaarde en de hiermee samenhangende stedenbouwkundige studies voor bebouwing van het vrijkomende Diergaardeterrein versterken zij Rotterdam als moderne woonstad. Hun plannen voor de uitbreiding van de Nederduits-Hervomde Diaconesseninrichting¹ dragen bij aan de moderne voorzieningenstad. Ten slotte raakt het bureau, mede door hun ervaring op het gebied van sport en recreatieve voorzieningen bij Van Nelle en in Ommen, betrokken bij verschillende initiatieven voor publieke sportvoorzieningen met als hoogtepunt het nieuwe stadion Feijenoord: de moderne sport en recreatiestad.

Naar een moderne cultuurstad

Zalencomplexen

De eerste bijdrage die Van der Vlugt levert aan Rotterdam als moderne cultuurstad is de verbouwing van het theater Soesman aan de Kruiskade in 1922. Door de verbouw en samenvoeging van een feestgebouw met de daarvoor gelegen ruimten is het de bedoeling een multifunctioneel variété- en bioscooptheater te creëren. Van der Vlugt ontwerpt met hulp van constructeur Wiebenga een open ruimtelijke trappenpartij met twee vrijhangende zaalbalkons en een foyerbalkon, gelegen tussen de vestibule en hall aan de straat en de feestzaal achter op het terrein. Het interieur is in Art Deco gedecoreerd met smeedwerk van Willem Gispen en wandschilderingen in abstracte kleurvlakken van Jaap Gidding, beiden vrienden uit de vereniging Opbouw. Het theater Scala, zoals Soesman voortaan wordt genoemd, vormt de eerste schrede van Van der Vlugt op de weg van moderne zalenbouw in gewapend beton.

Een spannend vervolg hierop geeft bureau Brinkman & Van der Vlugt in het ontwerp van het vergadergebouw en de tempelzaal voor de theosofische P.C. Meulemanstichting, met Kees van der Leeuw als vertegenwoordiger van de opdrachtgever. Dit gebouw, dat in juni 1927 aan de Tolstraat in Amsterdam verrijst, inspireert Brinkman & Van der Vlugt in het volgende jaar tot een vergelijkbaar plan voor een zalencomplex voor de Volksuniversiteit in Rotterdam. Ook hier is Kees van der Leeuw bestuurlijk namens de Volksuniversiteit bij betrokken. Al sinds 1924 is de Volksuniversiteit — aanvankelijk met architect Bob Oud — op zoek naar de kans om een ambitieus zalencomplex te realiseren op de markante hoek van de Rochussenstraat en de Mathenesserlaan.² In 1928 wordt hiervoor bureau Brinkman & Van der Vlugt gevraagd. Op 29 mei dat jaar bespreekt Van der Vlugt met stadsbouwmeester Witteveen de mogelijkheid om een zalengebouw met duizend zitplaatsen en kleinere lezingenzaaltjes voor de Volksuniversiteit te ontwerpen in plan Dijkzigt, tegenover het daar geprojecteerde museum Boijmans. Vervolgens maken Brinkman & Van der Vlugt een studie voor een zalengebouw gesitueerd aan de Mathenesserlaan, achter de Remonstrantse kerk, op kavels waar Witteveen aaneengesloten herenhuizen heeft voorgesteld. Het is een zakelijke variant van de theosofische tempelbouw in Amsterdam (die in datzelfde jaar juist wordt uitgebreid met een administratievleugel haaks op de Tolstraat) maar dan in het nieuw te ontwikkelen cultuurpark van Rotterdam Dijkzigt. Voor dit initiatief pleegt Van der Vlugt nauw overleg met de stadsarchitecten Witteveen en Van der Steur.³

Het uitgewerkte ontwerp uit december 1928 voor de Volksuniversiteit bestaat uit net zo’n langgerekte vleugel als het administratiegebouw van de theosofen, haaks geprojecteerd op de Mathenesserlaan, waarin onder meer kleine lezingenzaaltjes, administratieruimten en garderobes zijn ondergebracht, en uit een tot 475 zitplaatsen verkleinde kwartcirkelvormige zaal achter op het terrein. gelijkend op de tempel in Amsterdam. De schetsvoorstellen voor de Volksuniversiteit vormen het begin van een aanhoudende reeks verkavelingvoorstellen en bebouwingsstudies voor zalenbouw gecombineerd met villabouw op het gebied tussen Mathenesserlaan, Jongkindstraat en Rochussenstraat die tot in 1932 op het bureau worden ontworpen.⁴ Uiteindelijk zal de gemeente daar tot uitgifte van percelen voor villabouw overgaan waar Brinkman & Van der Vlugt als architecten voor worden aanbevolen. Het bestuur van de Volksuniversiteit krijgt in september 1932 nog een grondaanbieding voor het hoekperceel Breitnerstraat-Rochussenstraat. Hiervoor verricht Brinkman & Van der Vlugt een laatste schetsstudie, maar van nieuwbouw komt uiteindelijk door de crisis niets terecht.⁵ De Volksuniversiteit was in 1928 voor drie jaar in de oude villa Dijkzigt bij de Westzeedijk neergestreken. Die wordt uiteindelijk door de architecten voor permanent gebruik geschikt gemaakt en later nog uitgebreid met een zaaltje.

Een culturele bijenkorf in het dynamische stadsbeeld

Begin jaren dertig raakt bureau Brinkman & Van der Vlugt extra nauw betrokken bij het plan Dijkzigt. Dit gebeurt opnieuw op voordracht van Kees van der Leeuw. Hij is voorzitter van het Comité ter Voorziening van Concert- en Lezingzalen, een burgerinitiatief dat actief is om een modern zalengebouw te realiseren. Nadat op 22 november 1930 gehoorzaal De Doelen aan de Coolsingel afbrandt, richten de Volksuniversiteit en de Maatschappij tot Bevordering der Toonkunst, beide huurders van de Doelenzaal, samen dit comité op om een moderne accommodatie voor concerten, toneel en lezingen te gaan realiseren.⁶ Het stadsbestuur verzoekt het Comité de samenwerking te zoeken met het bestuur van De Doelen en de Sociëteit ‘De Harmonie’, een iets te pragmatische gedachte, zoals zou blijken.

Van der Leeuw ziet in het zalenproject voor zichzelf een nieuwe kans om zijn sociaal-culturele missie, aanvankelijk theosofisch geaard en toegepast binnen het familiebedrijf en de theosofische organisaties, na de deceptie van het opheffen van de Orde van de Ster in 1929 een meer algemene maatschappelijke invulling te geven. Hij stelt voor om Brinkman & Van der Vlugt in het plan Dijkzigt twee conceptplannen te laten ontwerpen: een bescheiden plan voor alleen een concertgebouw en een ambitieus plan voor een groot cultureel verzamelgebouw. Beide plannen zijn gesitueerd op een langgerekt perceel tussen Rochussenstraat, Breitnerstraat en Mathenesserlaan.

Van der Vlugt begint met enorme schwung te schetsen aan deze studieopdracht, die in twee weken gereed moet zijn, terwijl Brinkman de bouwfysische studie naar zaalakoestiek op zich neemt. Van der Vlugt kan eindelijk aan zijn visioen voor de moderne open city gestalte geven met een beeld van een openbaar gebouw op Dijkzigt. Zijn schets van 9 januari 1931 ⁷ geeft de hooggespannen ambities in één oogopslag weer: een grootstedelijk, vrijstaand zalencomplex waarvan de opbouw de logische vertaling is van de organisatie van bezoekersstromen en met de ideale akoestische grondvormen, volgens Brinkmans studie gebaseerd op de te verwachten nagalmtijd in de zalen in vergelijking tot de beroemde Salle Pleyel te Parijs.⁸

Het geschetste complex vormt een totaalcompositie met het hoofdkantoor van de Margarine Unie (het latere Unilever) dat dan op de hoek van de Mathenesserlaan wordt ontworpen, en met het villapark Dijkzigt, en twee wandgebouwen aan de Mathenesserlaan en de Rochussenstraat. Ook het nieuwe ontwerp voor museum Boijmans staat op de stedenbouwkundige schets weergegeven. Witteveens stedenbouw wordt aldus ingevuld gedacht met een moderne architectuur van het kaliber van Le Corbusiers grote openbare gebouwen, zoals zijn prijsvraagplan voor de Verenigde Naties te Genève (1927) en zijn Centrosojuz gebouw te Moskou (1929).

Het initiatief krijgt in Rotterdam al gauw de bijnaam de culturele bijenkorf, een verwijzing naar het karakter van cultureel verzamelgebouw, maar tevens naar het op dat moment pas geopende spectaculaire warenhuis De Bijenkorf van architect Dudok. De perspectieven van het zalencomplex aan de Rochussenstraat vertonen zeker vormverwantschap met zowel Brinkman & Van der Vlugts eigen glazen paleis voor Van Nelle in de Spaanse Polder als met Dudoks magistrale Grossstadt symfonie aan het einde van de Coolsingel in het stadscentrum.

Culturele schipbreuk

Op 30 juli 1931 richt Vereeniging Sociëteit ‘Harmonie’ (Doele) zich tot Burgemeester en Wethouders van Rotterdam om officieel antwoord te krijgen op hun initiatief om het gedeeltelijk afgebrande Doelencomplex naast het stadhuis daar nieuw te laten bouwen. Uit dit adres aan b&w blijkt dat de samenwerking met het Comité op niets is uitgelopen, ondanks dat het Comité in tweede instantie ook een ontwerp door Brinkman & Van der Vlugt heeft laten maken voor de locatie Coolsingel. Het is de bedoeling van Societeit ‘Harmonie’ dat op de oorspronkelijke locatie van de Doelen een nieuwe concertzaal komt en wel voor de Rotterdamse elite. Zij merken op: ‘geen bewonderaars te kunnen zijn van een z.g. Cultureelen Bijenkorf’.

Van der Leeuw heeft even daarvoor in maart 1931 Brinkman & Van der Vlugt alsnog verzocht om ook voor de locatie naast het stadhuis aan de Coolsingel een ontwerp te maken. Het moet voor Van der Vlugt een aangename uitdaging geweest zijn om daar een openbaar gebouw in de boulevardwand te kunnen voorstellen op de meest aansprekende plek van het centrum, namelijk de zich vernieuwende Coolsingel, nota bene op de locatie van het Hofpleinplan dat hij in 1928 samen met Mart Stam en Cor van Eesteren voor Opbouw had ontworpen. Het geeft hem alsnog de kans zijn nieuw-zakelijke visie op dit deel van het city-centrum vorm te geven. Eerdere gelegenheden hiertoe waren mislukt. Zo waren de prestigieuze prijsvragen voor grote gebouwen aan deze stadsboulevard in wording aan Brinkman & Van der Vlugt voorbij gegaan, waarschijnlijk door de te moderne architectuur van het bureau, wat immers ook de rede was waarom in 1927 het radicaal moderne beursontwerp van Bob Oud nog was afgewezen. Maar de tweede ronde van de prijsvraag voor de Nieuwe Rotterdamse Beurs in 1928 en de opening van de moderne grootstedelijke Bijenkorf van Dudok in 1930 geeft de ontwikkeling van de Coolsingel een enorme impuls in de richting van een modern city-centrum, een richting die Brinkman & Van der Vlugt zeker voorstaan. Dudoks Bijenkorf kan worden beschouwd als de stedelijke variant van wat Van Nelle is in de weilanden rond Rotterdam. Brinkman & Van der Vlugt zullen Dudoks creatie dan ook zeker weten te waarderen, net als de in die dagen beroemde warenhuizen die Erich Mendelsohn in een virtuoze, expressieve Grossstadt-architectuur realiseert voor de firma Schocken in Stuttgart (1926-1928), Chemnitz (1928-1929) en het Columbushaus in Berlijn (1931-1932).

Brinkman & Van der Vlugts ontwerp voor de locatie Coolsingel is op 27 maart 1931 gereed. In het voorjaar voert de Commissie ter Voorziening van Concert- en Lezingzalen uitvoerig overleg met het bestuur van de Sociëteit ‘Harmonie’, de eigenaren van het Doelencomplex, maar deze negentiende-eeuwse instelling vertegenwoordigt nog de gevestigde, behoudende orde van Rotterdam. Het cultuurverschil is te groot en de invloed van de Sociëteit ‘Harmonie’ binnen het gemeentebestuur is doorslaggevend. Op 30 juni 1931 presenteren Brinkman & Van der Vlugt alsnog een ontwerp voor de locatie Coolsingel in de Rotterdamsche Kunstkring, waarmee de Commissie een publiekscampagne op gang probeert te brengen. Van der Leeuw zet zich persoonlijk in voor de promotie van het plan met een persconferentie ten kantore van Van Nelle, maar desondanks verliest de commissie de strijd met sociëteit ‘Harmonie’ en stopt zij eind 1931 haar activiteiten. Sociëteit ‘Harmonie’ overtuigt b&w met een concertgebouw op de oude locatie naar ontwerp van De Roos en Overeynder en de plannen voor een culturele Bijenkorf van Brinkman & Van der Vlugt worden terzijde geschoven.⁹

Naar een moderne handelsstad

In het voorjaar van 1930 krijgen Brinkman & Van der Vlugt van de firma R. Mees en Zoonen de opdracht voor een nieuw bankfiliaal aan de ’s-Gravendijkwal hoek Mathenesserlaan. Het is een compensatieopdracht, omdat hun prijsvraagontwerp voor het uitbreiden van het hoofdkantoor van de bank aan het Beursplein in 1928 niet is verkozen. Hoe bescheiden ook, het bijkantoor hoek ’s‑Gravendijkwal–Mathenesserlaan wordt een proeve van hun visie op een joyeus modern city-ideaal, de grootstedelijkheid die Brinkman & Van der Vlugt dan voorstaan als de richting waarin de Rotterdamse handelsstad van de twintigste eeuw vorm en gestalte kan krijgen.

In 1933-1934 volgen nog ontwerpen voor twee hoofdkantoren in de city, een hoekpand voor rederij Phs. van Ommeren in het scheepvaartkwartier aan de Westerlaan hoek Westerkade en een kantoortoren voor de bank Heldring en Pierson aan de Coolsingel-Van Hogendorpsplein. De gevelstudies voor Van Ommeren tonen duidelijk overeenkomsten met Mendelsohns werken voor de firma Schocken in Stuttgart en illustreren de stedelijke architectuur waarmee Brinkman & Van der Vlugt het Rotterdamse citybeeld in die tijd willen moderniseren. Het rederskantoor wordt geheel functioneel op de bedrijfsvoering van Van Ommeren ontworpen in een flexibele moderne kantoorstructuur, zoals enkele jaren daarvoor het fabriekskantoor voor Van Nelle is ontworpen. Voor de gevels van dit hoekpand. gelegen aan het Park en het Maasfront van de Westerkade, worden compositorische studies verricht waarbij een architectuur van horizontale raamstroken en gesloten borstweringen wordt vergeleken met een vliesgevel met verticaal geaccentueerde stijlen. Die wordt uiteindelijk gekozen en in perspectief uitgewerkt. Het project komt niet tot uitvoering. maar in 1938 zal Brinkman & Van den Broek alsnog voor Van Ommeren een verwant kantoorontwerp in de binnenstad van Antwerpen realiseren met een stalen vliesgevel.

Een laatste kans aan de Coolsingel

De toren voor Heldring & Pierson is een uiting van de fascinatie van Brinkman & Van der Vlugt voor de mogelijkheden van moderne torenbouw. De locatie van de toren ontstaat bij realisatie van de doorbraakplannen van Witteveen om de Noordblaak met de Coolsingel te verbinden via het nieuwe Van Hogendorpsplein. Het bouwkavel is beperkt van omvang, maar ligt rondom vrij en prominent aan het einde van de Coolsingel, tegenover het front van Dudoks Bijenkorf. Het is voor Brinkman & Van der Vlugt een uitgelezen kans om te kunnen experimenteren met de uit Amerika bekende bouwwijze van hoogbouw in staalskelet, waarvan de voorbeelden in de tijdschriften staan en waarvan zij de details kennen via Wiebenga’s publicaties, de documentatie van Kees van der Leeuws usa-reis en het boek Wie Baut Amerika van Richard Neutra uit 1927.

Brinkman & Van der Vlugt ontwerpen in december 1933 een majestueuze, moderne kantoortoren aan de stadsboulevard van Rotterdam. De skeletstructuur wordt in de gevel getoond evenals de organisatie met open gevelvlakken en gesloten borstweringen voor de kantoorruimten naast gesloten gevelvlakken met bovenlichten bij de serviceruimten, alles bekleed met donkere platen in montagebouw. De bovenbouw heeft de vorm van een penthouse met dakterras met daaronder een afwijkende topverdieping. De compositie heeft overeenkomsten met de woontoren aan het Ungerplein van Van den Broek uit 1931, maar dan grootstedelijker uitgewerkt met een hoge glazen lobby aan de boulevard. Hun presentatieperspectief suggereert aan de voet van de toren, voor de transparante lobby, het stadsleven op het plein. Je hoort bijna de rinkelende trams, snelle aerodynamische auto’s en een modern vliegtuig dat net is opgestegen van vliegveld Waalhaven, tegen de achtergrond van de Bijenkorf.

Het project wordt echter in januari 1934 alweer stilgelegd, vermoedelijk met het oog op de oorlogsdreiging, die eveneens de uitvoering van de plannen voor de Diaconesseninrichting blokkeert. Uiteindelijk zal architect Dudok in 1939 op de locatie van de toren voor Heldering & Pierson het Erasmushuis realiseren, een kantoortoren met hetzelfde volume als het ontwerp van Brinkman & Van der Vlugt, maar dan uitgevoerd in een de latere Dudok typerende, gematigd moderne baksteenarchitectuur. Dit gebouw weerspiegelt dan echter bij lange na niet het antwoord op de grootstedelijke flair van De Bijenkorf ertegenover, waar Brinkman & Van der Vlugt met hun ontwerp duidelijk wel op uit waren.

Het moderne wonen in de stad

Stadsvillabouw

Bij de vaststelling van plan Dijkzigt in 1927 is door de gemeenteraad bedongen dat er ook luxe villabouw zal komen, als alternatief voor de vlucht van de gefortuneerde burgers uit de stad.¹⁰ De concept grondaanbiedingen melden aanvankelijk een regierol voor Brinkman & Van der Vlugt in het villapark Dijkzigt, net als zij voor de straatwanden van Mathenesserlaan en Willem Buytewechstraat hadden vervuld. Maar deze verregaande architectuurregie wordt uiteindelijk door het stadsbestuur verworpen en vervangen door de voorwaarde dat grondverkoop afhankelijk is van het akkoord van b&w met het op de kavel te realiseren ontwerp.¹¹

Niettemin slagen Brinkman & Van der Vlugt er wel in om bij de meeste initiatieven binnen het Villapark betrokken te zijn, waarschijnlijk gesteund vanuit de gemeente en met medeweten van Witteveen, die hun architectuurvisie binnen plan Dijkzigt de ruimte geeft. Hierdoor krijgt het bureau de kans om in Rotterdam een mini ‘Weissenhoff Siedlung’ te ontwerpen, een voorbeeldwijkje met hyper moderne, luxueuze stadsvilla’s achter de Westersingel. Het is precies de plek waar Van der Vlugt al in 1924 luxe villabouw had voorgesteld in zijn visie op Het Land van Hoboken. Het bureau krijgt hiermee de gelegenheid om de ideeën over een licht, ruim en hygiënisch stedelijk wonen, zoals met de realisatie van het woonhuis voor Kees van der Leeuw voor het eerst experimenteel getoond, in de plannen voor een groep moderne, welgestelde Rotterdamse burgers uit te werken.

De vogelvluchtprojectie van werk 158 ‘Diverse plannen Dijkzigt’ die eind 1929 op het bureau wordt gemaakt, toont deze ambitie in de vorm van vijf kapitale villa’s aan de Jongkindstraat en twee strakke blokken, met gestapelde bebouwing van waarschijnlijk luxe appartementen¹² aan de Mathenesserlaan en aan de Rochussenstraat.

De juwelier P. Merkes is de eerste gegadigde voor een villa op Dijkzigt, echter nog zonder Brinkman & Van der Vlugt als architect. Hij wordt gevolgd door Albert H. Sonneveld, directielid van Van Nelle, die vanzelfsprekend met de architecten van de fabriek aankomt.¹³ Op 4 oktober 1930 richt ook de chirurg H.J. Boevé zich tot b&w. Hij meldt dat hij, evenals de andere gegadigden, de Stichting Atlas Van Stolk en de zakenman H. van Beek, het ontwerp voor zijn huis aan Brinkman & Van der Vlugt wil opdragen. Het duurt echter lang voordat burgemeester en wethouders tot gronduitgifte overgaan, wat tot irritatie leidt bij de geïnteresseerden, zo blijkt uit een intern memorandum van Plaatselijke Werken van 13 maart 1931: ‘Vanmorgen werd ik door den heer Sonneveld, directeur van Van Nelle, opgebeld (…). Daarbij bracht hij tegelijk ter sprake een reeds in 1929 door hem gedane aanvraag voor een terrein in “Dijkzigt”. Hij begint ongeduldig te worden en vertelde mij, dat dit met andere aanvragers ook het geval is. Willen wij dus niet de kans loopen, dat zij naar elders trekken, dan zullen wij moeten opschieten.’ ¹⁴

Uiteindelijk zullen van de diverse plannen van Brinkman & Van der Vlugt voor Dijkzigt alleen huis Sonneveld en het huis voor de kinderarts Boevé in 1933 worden gerealiseerd.¹⁵ Naast huis Boevé is aan de Mathenesserlaan in de tussentijd ook het huis voor Merkes gebouwd in een baksteen classicisme, meer in de trant van de architectuur van Van der Steur voor museum Boijmans.¹⁶ Toch kunnen Witteveen en Van der Steur zich voor de villabouw op Dijkzigt de architectuur van Brinkman & Van der Vlugt goed voorstellen, getuige de vogelvluchtperspectief dat Van der Steur voor de presentatie van het definitieve ontwerp van museum Boijmans laat maken met op de achtergrond de witte villa’s gedetailleerd weergegeven.

De Bergpolderflat en het bouwplan Charlois

In samenwerking met Van Tijen timmert Van der Vlugt in de jaren rond 1930 behoorlijk aan de weg met de n.v. Volkswoningen van A. Plate. Veel van hun bouwplannen voor woonwijken zijn op open strokenbouw gebaseerd, het summum van progressieve stedenbouw van die dagen. Hun studie voor een tuinwijk in etagebouw in Charlois bij de Carnissesingel van februari 1931 staat model voor de organische woonwijk in open bebouwing, het thema van het vierde ciam-congres. Toch lopen zij steeds vast in de weerbarstige praktijk van grondkosten en ruimtelijke ordeningsprocedures binnen de plannen voor stadsuitleg van Witteveen.

De weinig concrete kansen van de bouwplannen die Van Tijen en Van der Vlugt voor de n.v. Volkswoningen ontwikkelen, vormen de aanleiding voor het beklag van Jan Brinkman, dat hij in april 1931 doet. Hij wijst Plate erop dat er nu eindelijk eens iets gebouwd moet worden; een indicatie dat het architectenbureau mede risicodragend is en wellicht pas betaald krijgt bij realisatie van een project. Brinkman stelt hierop voor dat hij graag een functie in de n.v. zou willen bekleden, bijvoorbeeld als commissaris, zodat hij ‘directe invloed kan uitoefenen en indien nodig een beslissing kan doorzetten’ en voegt eraan toe ‘dit uiteraard niet met Van Tijen te hebben besproken’.¹⁷ Brinkmans suggestie kan er tevens op duiden dat hij zich bij de projecten die Van Tijen met Van der Vlugt ontwikkelt buitengesloten voelt en te weinig op de hoogte wordt gehouden over hun onderlinge afspraken. Bovendien kan hij, nu hij op 30 september 1931 geslaagd is voor zijn ingenieursexamen¹⁸, zich meer en met versterkte autoriteit aan het bureauwerk geven.¹⁹ Hoewel onduidelijk is of Brinkmans toenadering tot de n.v. Volkswoningen van invloed is geweest op het initiëren van concrete bouwplannen, ziet kort erna Plate een kans om eindelijk een reëel bouwproject met de n.v. te kunnen verwezenlijken: het woongebouw Bergpolder, dat Van Tijen met Brinkman & Van der Vlugt vanaf juli 1932 ontwerpt en van september 1933 tot juni 1934 realiseert. Het is een vrijstaand hoog woongebouw, geplaatst als herkenningspunt op een plantsoentje naast de doorgaande Bergselaan binnen Witteveens stedenbouwkundig plan voor Bergpolder. De typologie is nieuw: een negenlaagse galerijbouw op basis van een staalskelet en met een standaardplattegrond van een driekamerwoning van vijftig vierkante meter. Het geheel leent zich voor gestandaardiseerde industriële productie.

De Bergpolderflat is een van de meest consequente realisaties van de woning voor het Existenzminimum in Nederland, het thema van het tweede ciam-congres uit 1929 te Frankfurt, en een modelvoorbeeld van Rationelle Bebauungsweisen, het thema van het derde ciam-congres uit 1930 te Brussel. De daar door Walter Gropius getoonde hoogbouwmodellen en de discussie rondom economische haalbaarheid voor arbeiderswoningbouw wordt met de Bergpolderflat in de praktijk getoetst en als haalbaar bewezen geacht, maar enkel voor een specifieke doelgroep alleenstaande zelfstandigen en ambachtslieden; voor de goedkope arbeiderswoningbouw blijft hoogbouw te duur en te beperkend voor gezinsbewoning.

Het is opmerkelijk dat het woongebouw Bergpolder als radicaalste prototype van moderne galerijbouw binnen Witteveens plan voor Blijdorp-Bergpolder het wel haalt, terwijl de plannen voor een radicaal moderne woningbouwarchitectuur voor buurten in open strokenbouw steeds stranden. Blijkbaar is een vrijstaand gebouw voor Witteveen eerder geschikt om in nieuw-zakelijke architectuur uit te werken binnen het stadsbeeld van overwegend traditioneel-zakelijke baksteenarchitectuur waar hij naar streeft.²⁰ De meer open strokenbouw blijkt als stedenbouwkundig principe voor Witteveen niet taboe te zijn, maar dient zich dan wel in het door hem voorgestane beeld van baksteenarchitectuur te voegen, zoals enkele jaren later blijkt bij de woningen van Granpré Molière, Verhagen en Kok naast de Bergpolderflat, en bij het buurtje Jaffa in Kralingen door architect W.Th. ten Bosch, naast de Plasflat van Van Tijen en Maaskant. De witte international style kan in Witteveens stadsbeeld blijkbaar alleen een uitzonderingspositie toebedeeld krijgen. De kern van zijn stadsbeeld blijft een samenhangend geheel van zakelijk vormgegeven bouwblokken in baksteenarchitectuur met horizontale raamstroken, verticale accenten en zwevende volumes. Een woningblok dat Brinkman & Van der Vlugt in 1934 gelijktijdig met en vlakbij de Bergpolderflat aan de Schieweg-hoek Bergselaan realiseren voor hun relatie Klok en Van Diggele is dan ook weer in deze gematigd moderne baksteenarchitectuur ontworpen.

Ook Wattjes en Ten Bosch staan in hun boek Rotterdam en hoe het bouwde (1939) stil bij de invloed van moderne architectuur op het nieuwe Rotterdamse stadsbeeld: ‘zoo stelt de internationale beweging van het nieuwe bouwen, georganiseerd in de internationale vereniging ciam. andere richtsnoeren dan waarnaar de uitbreidingsplannen Dijkzicht en Blijdorp zijn ontworpen. (…) Vergelijken we echter de stadswijken, gebouwd volgens deze beide uitbreidingsplannen met die, welke in de 19de eeuw en in de eerste decennia van de 20ste eeuw vrij stelselloos gegroeid zijn, dan moet men wel een verschil als tusschen dag en nacht constateren. Men zie de ruime, breede, luchtige hoofdwegen in Blijdorp, den Statenweg, den Statensingel, de Savornin Lohmanlaan, zie het ruime Blijdorppark, zie het ruime Museumpark…’²¹

Het Diergaardeterrein

Begin jaren dertig buigt bureau Brinkman & Van der Vlugt zich tevens over het terrein van de negentiende-eeuwse Rotterdamse Diergaarde, dat voor het hoofdstation Delftse Poort ligt. De positie van de tuin belemmert een goede aansluiting van het station op het stadscentrum. Ondanks aanbiedingen van de gemeente Rotterdam verzet het bestuur van de Rotterdamsche Diergaarde zich echter tegen verplaatsing. In 1932 stelt het bestuurslid Kees van der Leeuw toch voor om de Diergaarde naar de periferie van de stad te brengen, zoals hij destijds ook met de verplaatsing van de Van Nellefabriek uit de oude binnenstad de stedenbouwkundige structuur van Rotterdam een dienst bewees. De voorzitter van de Diergaarde wijst wederom resoluut het idee van de hand. Financieel gaat het echter slecht met de Diergaarde, waardoor het bestuur verdeeld raakt over deze kwestie.

Gedurende de periode van oktober 1933 tot juli 1937 worden op bureau Brinkman & Van der Vlugt diverse schetsen voor potentiële locaties voor een nieuwe Diergaarde gemaakt en wordt er een perspectief gepresenteerd voor een ‘Troparium’, zoals het centrale gebouw, de latere Rivièrahal, dan nog wordt genoemd. Het opmerkelijkste voorstel uit die periode is wel de herinrichting van het bestaande Park aan de Maas tot Diergaarde, dat op 7 juni 1935 door chef de bureau Van der Linden wordt geschetst.

Of Kees van der Leeuw achter deze ontwerpstudies zit, is niet bekend. Hij treedt vanaf 1933 immers binnen Rotterdam meer op de achtergrond door zijn vertrek naar Wenen, waar hij tot in 1939 zal blijven. Maar hij kan wel samen met andere burgers initiatieven voor de Diergaardeverplaatsing zijn blijven steunen gedurende die periode. De gemeente blijft gedurende de jaren dertig proberen om de Diergaarde verplaatst te krijgen en zal uiteindelijk in 1937 de Stichting Bevordering van Volkskracht, waar de burgemeester erevoorzitter van is, verzoeken om financiële steun voor deze operatie.²² Als uiteindelijk in 1938 de nieuwe Stichting Diergaarde Rotterdam, met financiering van de Stichting Bevordering Volkskracht, een nieuwe dierentuin kan gaan realiseren in de wijk Blijdorp, wordt die echter niet door Brinkman & Van den Broek, de voortzetting van Brinkman & Van der Vlugt, ontworpen maar door architect Sybold van Ravesteyn.

Hoe dan ook, Van der Leeuws pleidooi voor verplaatsing van de Diergaarde zal deels zijn ingegeven door de ongekende, stedenbouwkundige ontwikkelingsmogelijkheden op het oude Diergaardeterrein. Het biedt Brinkman & Van der Vlugt begin jaren dertig de aanleiding om moderne stedenbouwkundige experimenten op het bureau schematisch te onderzoeken. In hun studies naar bebouwing op het terrein Diergaardesingel-Westkruiskade uit de jaren 1934-1935 passen zij de modernste inzichten van strokenbouw en hoogbouw toe: een open verkaveling met noord-zuid gerichte vierlaagse woonblokken met dakopbouw, zoals die met Van Tijen al in de tuinwijkstudies zijn onderzocht, in combinatie met een torenbebouwing van twaalf en vijftien verdiepingen hoog. Hiermee wordt voor het station langs een stadsboulevard gecreëerd, geflankeerd door torens; later de Diergaardedoorbraak genoemd.

Een stedenbouwkundig model met hoogbouw van vijftien woonlagen is in die tijd nog volstrekt ongewoon. Torens worden dan wel als stedenbouwkundig accent gebruikt, zoals de geb-toren (1930) van Witteveen en Poot of de woontoren aan het Ungerplein, waar Joh. van den Broek vanaf 1931 mee bezig is.²³ De mogelijkheden van hoogbouw in het verkavelingsplan voor het Diergaardeterrein worden echter voor het eerst als stedenbouwkundig principe op grote schaal voorgesteld voor een binnenstedelijke locatie in Rotterdam. De groenaanleg van de oude Diergaarde wordt hierbij benut als woonparkje binnen de bestaande stad. Dit past ook in het Groenplan dat Van der Vlugt met de jonge landschapsarchitect Bijhouwer in die jaren binnen Opbouw in studie neemt en dat pas eind 1939 wordt gepubliceerd.²⁴ Blijkbaar acht Van der Vlugt de tijd rijp om de nieuwe stedenbouwkundige principes van open bebouwing in hoogbouw met openbare groenaanleg binnen de Rotterdamse City te lanceren om een gezonde, lichte en luchtige stadsstructuur te realiseren. Dit is ruim voordat de planontwikkeling voor het Diergaardeterrein in 1938 een publieke zaak wordt en Witteveen een stedenbouwkundig plan presenteert voor het Uitbreidingsplan Diergaardeterrein met een architectonisch ontwerp van Jan Wils.²⁵ Dan blijkt inderdaad hoe Witteveen verder gaat met open strokenbebouwing en hoogbouw: niet als torens maar wel in de vorm van galerijflats zoals de Bergpolderflat en de Plasflat, maar dan langs een parkje in het verlengde van de Westersingel geprojecteerd.

Bijdragen aan de moderne voorzieningenstad

De uitbreiding van de Diaconesseninrichting

In 1931 krijgt bureau Brinkman & Van der Vlugt opdracht voor uitbreiding van de Diaconesseninrichting aan de Westersingel. De opdracht is waarschijnlijk te herleiden op oude relaties van Michiel Brinkman, die in 1902 nog voor Barend Hooijkaas jr. aan de oude Diaconesseninrichting en in 1910 samen met Hooijkaas jr. aan het Eudokia ziekenhuis aan de Bergweg had gewerkt. Bureau Brinkman & Van der Vlugt wordt gevraagd een algemeen plan en een moderne verpleegafdeling naast het bestaande ziekenhuis te ontwerpen. Van der Vlugt oriënteert zich dan al enige tijd op ziekenhuisbouw, in verband met een mogelijke opdracht voor een kinderziekenhuis aan de Gordelweg, en bezoekt aansluitend op zijn excursie naar de Deutsche Bauausstellung in 1931 ook de Internationale Hygiène Ausstellung te Dresden waar het Duitse hygiënemuseum is ingericht.²⁶

Vanaf augustus dat jaar werkt men op het bureau aan een totaalplan voor het ziekenhuis en aan verschillende deelplannen. Het blijkt geen eenvoudige opgave, aangezien op het terrein van de Diaconesseninrichting een gemeentelijk gemaal staat en de ruimte voor uitbreiding dus beperkt is. Het is bovendien de tijd dat de economische crisis hard door begint te werken en een groot deel van het personeel is ontslagen, ondanks dit nieuw verworven werk. De overgebleven medewerkers vrezen geregeld voor hun baan, getuige herinneringen dat men het bestaande ziekenhuis maar tweemaal opmeet om niet te vroeg klaar te zijn en vervolgens geen werk meer te hebben.²⁷

Het bureau schetst een algemeen plan met het bestaande ziekenhuis als uitgangspunt en daarvóór geprojecteerd een nieuw verpleeghuis, een administratiegebouw, een zusterhuis, een polikliniek met Zanderinstituut en een bij een ziekenhuis horende complexe logistiek met aangepaste terreininrichting. Vanaf 1931 onderzoekt Brinkman & Van der Vlugt de verschillende onderdelen. Chef de bureau A.J. van der Linden kan hier al zijn organisatorische talenten in kwijt. Zo ontwikkelt het bureau in het voorjaar van 1934 het verpleeghuis in een reeks studies tot een optimale organisatie met een overtuigende compositie en met een opzet in betonskeletbouw. De nieuwbouw is ruim bemeten en vrij voor de oudbouw geplaatst, met heldere, transparante gevels. In enkele studies wordt de gevelcompositie nader onderzocht en in oktober 1934 dient bureau Brinkman & Van der Vlugt de eerste serie bestektekeningen in bij de gemeente. Maar de tijd zit niet mee. Het bestek, dat pas in juni 1935 gereed is, kan niet tot uitvoering worden gebracht. De onzekerheid over de oorlogsdreiging tussen Italië en Abessinië is te groot, zoals het jaarverslag van de Nederduitsch-Hervormde Diaconesseninrichting over 1935 vermeldt.²⁸ Brinkman en Van der Linden laten het er echter niet bij zitten. Zij houden voortdurend de vinger aan de pols en zorgen ervoor dat het ziekenhuisplan in 1938 — dus na het overlijden van Van der Vlugt — alsnog door Brinkman & Van den Broek wordt uitgevoerd, in een licht aangepaste vorm.

In december 1939 bespreekt Van Loghem dit gerealiseerde plan in het tweewekelijks architectuurtijdschrift de 8 en opbouw . Hij noemt het een ‘menschelijk project’ waarmee hij bedoelt: ‘dat voor mij menschelijk is, wat breed, ongekunsteld, dus vrij van uiterlijke ijdelheid is. (…) Breed is in dit opzicht bedoeld als weldadig aandoend, vrij van kleinburgerlijkheid. Hoewel Van den Broek mij vertelde, dat van de oorspronkelijke plannen van Van der Vlugt niets kon overgenomen worden, toen het stoomgemaal moest blijven bestaan, kan ik niet nalaten (er is iets onverwoestbaar in een eenmaal post gevat hebbende waardeering voor een overleden vriend) te denken, dat toch iets van die breedheid uit het project van Van der Vlugt moet zijn overgedragen — al is het dan uitsluitend transcendent — op het nieuwe project van Brinkman en van den Broek.’ Terecht herkent Van Loghem in het project de hand van zijn vriend uit Opbouw. In zijn In Memoriam ‘Bij zijn laatste werk’ eert en waardeert hij de ongrijpbare kant van Van der Vlugts architectuur ‘omdat het zoo’n volledig en vol menschelijk werk is.’²⁹

sport en spel in de moderne recreatiestad

Sporten bij Van Nelle

Naast het nachtleven met film en dans op opzwepende jazz biedt het dagleven van het interbellum juist de lichamelijke training van sport, vooral golf en tennis, en de ontspanning van het naar buiten trekken per auto, zeil- en motorboot of zelfs het sportvliegtuig. Gelijktijdig met het ontwerp van de voorzieningen voor het elitaire verblijf in de buitenlucht van de Sterkampen op de heide te Ommen ontwerpen Brinkman & Van der Vlugt sport- en recreatievoorzieningen voor het personeel van de Van Nellefabriek te Overschie. Het zijn de arbeidscondities die de Van der Leeuws nodig achten voor de fysieke ontwikkeling van hun personeel, met voetbal voor de fabrieksarbeiders en tennis of korfbal voor de kantoorbedienden. Het voetbalhuisje uit 1927 en het tennishuisje uit 1929 zijn soortgelijke houten paviljoentjes als er in Ommen worden gerealiseerd voor het Sterkamp. Het moet in die dagen ongehoord zijn geweest dat fabriekspersoneel, dat thuis niet eens over sanitair beschikt en op zijn best dicht bij een badhuis woont, zoals in het Justus van Effen complex van Michiel Brinkman in Spangen uit 1922, op het werk Amerikaans sanitair in de vorm van hangtoiletten met spoelinrichting, douches en sportaccommodatie met sanitaire voorzieningen ter beschikking krijgt. Het zal de teamspirit en sportbeoefening ten goede gekomen zijn. Vooral de voetbalclub van Van Nelle, de Rising Hope, doet het namelijk goed in die jaren, en komt zelfs in de hogere klasse terecht, zodat in september 1931 er een sportgebouw met tribune voor het terrein achter de fabriek wordt ontworpen.³⁰ Van realisatie komt het echter niet meer, ook Van Nelle moet dan financieel op haar tellen passen.

Paviljoens voor sport en recreatie

Begin jaren dertig krijgen Brinkman & Van der Vlugt opdrachten voor sportaccommodaties voor de happy few, zoals het clubgebouw van de Kralingse Golfclub, die in 1933 een nieuwe golfcourse sticht. Het terrein ligt op een voormalig rangeerterrein, naast het in aanleg zijnde Kralingse Bosplan, het grote groen- en recreatiegebied dat de gemeente Rotterdam aan de oostzijde van Kralingen laat aanleggen.

Hadden sportpaviljoens tot dan toe nog vaak de vorm van een uitspanning met terras met soms een waranda, Brinkman & Van der Vlugt gaan voort op de weg die zij in Ommen zijn ingeslagen, om met zo minimalistisch mogelijke technische en comfortabele voorzieningen, een zo groot mogelijke sensatie van het buiten in de vrije natuur zijn teweeg te brengen. Het golfpaviljoen is daarom niet meer dan een goed gedimensioneerde en technisch uitgeruste kleed- en wasaccommodatie voor dames en heren aan een lange glazen gang die uitmondt in een driekwart ronde, panoramische clubruimte met daar bovenop een uitzichtplatform dat bereikbaar is via een buitentrap. Het is als het ware een combinatie van de tearoom bij Van Nelle en de paviljoentjes te Ommen, alles zeer transparant, ijl en modern uitgevoerd. Het wordt begin 1933 ontworpen en is in mei dat jaar gereed voor uitvoering in de dan nog open vlakte van de golfbaan in aanleg, aan de uiterste oostgrens van Rotterdam.

Stadion Feijenoord

Terzelfdertijd zijn er op de Zuidoever, in de wijk Feijenoord, spannende kansen om een grootstedelijke sportaccommodatie te kunnen gaan realiseren. De voorzitter van de Rotterdamse voetbal- en atletiekvereniging Feyenoord, L. Van Zandvliet, maakt al voorjaar 1931 via de Nieuwe Rotterdamsche Courant zijn droom wereldkundig om voor zijn club op Zuid een internationaal stadion voor 60 à 75.000 toeschouwers te gaan realiseren.³¹ Van Zandvliet ziet een dubbele tribune voor zich met een constructie die de tweede ring laat zweven boven de eerste, zonder belemmerende kolommen. In maart 1933 zegt de gemeente schoorvoetend toe om mee te werken aan de stadionplannen, maar er is meer power nodig om de plannen ook daadwerkelijk van de grond te krijgen. Op 29 maart 1933 volgt een petitie om het initiatief richting de gemeente te ondersteunen, ondertekend door 42 Rotterdamse industriëlen, reders, notabelen en bankiers, waarvan een aantal ook deel uitmaakt van het september 1928 opgerichte besloten genootschap Club Rotterdam.³²

Sleutelfiguren zijn de directeur van de Rotterdamsche Bank K.P. van der Mandele en de voorzitter van de raad van toezicht van diezelfde bank en directeur van de Steenkolen Handels Vereniging D.G. van Beuningen. Zij werken de volgende maanden een financieringsplan uit en het is met name Van Beuningen die persoonlijk regelt dat de financiering van de Stadion Feijenoord n.v. ook rond komt.

Uiteindelijk ontvangen Brinkman & Van der Vlugt op 29 mei 1935 pas de opdracht voor ‘het maken van een plan met uitvoering, geheel volledig, voor een Stadion, kunnende bevatten circa 60.000 toeschouwers, op een terrein aan den Kreekweg te Rotterdam, overeenkomstig de plannen, welke gij in opdracht van het Comité tot Voorbereiding van de Stichting van een Stadion Feijenoord hebt gemaakt.’³³ Uit deze opdrachtbrief rijst de indruk dat de architecten de stadionplannen een jaar lang zelf hebben voorgefinancierd.

Het bestekklare ontwerp wordt nog dezelfde maand aanbesteed en de bouwer J.P. van Eesteren kaapt het werk weg voor vier grote bouwers waarmee Brinkman & Van der Vlugt eerder ook belangrijke werken hadden gerealiseerd.³⁴ Deze jonge aannemer blijkt geen bluffer, want vlak daarvoor had hij al in zes dagen tijd een houten noodtribune voor 10.000 toeschouwers naar ontwerp van Brinkman & Van der Vlugt voor Feyenoord gebouwd, in verband met de kampioenswedstrijd van 10 maart 1935 tegen Ajax.³⁵ Bij de bouw van het echte stadion blijkt Van Eesterens inventiviteit eveneens van grote waarde. Hij voert samen met de staalconstructiefirma Braat vereenvoudigingen in de spantconstructie en de paalfundering door en pakt de logistiek van de bouw zeer strak aan, waarbij er elke dag een van de 120 spantvakken overeind wordt gezet. Terwijl het werk in augustus 1935 is gegund wordt het al op 23 juli 1936 opgeleverd, een waar huzarenstukje waarmee staalsysteembouw zich wederom bewijst.

De aanleg van de infrastructuur rondom het stadion stokt echter door uitblijven van overheidsfinanciering. Het stadion kan daardoor in 1936 niet meer open. In de tussentijd wordt op 16 oktober 1936 de stadionconstructie getest door 1500 mariniers en werklozen in een tribunevak te laten springen. De constructie slaagt glansrijk en nadat Van Beuningen weer financieel te hulp is gesprongen en de parkeervoorziening in een sobere vorm alsnog wordt aangelegd, gaat het stadion eindelijk op 27 maart 1937 open met een generale repetitie: de vriendschappelijke wedstrijd Feyenoord-Beerschot (5-2). Op 2 mei dat jaar volgt de officiële opening met de eerste interland Holland-België (1–0).

Sportvoorzieningen voor de elite

Net zoals er bij Van Nelle twee groepen sportbeoefenaars zijn, de fabrieksarbeiders met hun voetbal en de kantoorbedienden met tennis en korfbal, is dat binnen de grootstedelijke bevolking van de jaren dertig ook het geval. Terwijl er op de bedrijfsterreinen van Rotterdam-Zuid een moderne voetbalaccommodatie wordt gerealiseerd voor de havenarbeiders, wordt het luxueuze stadsdeel Dijkzigt van een luchtig tennispark voorzien voor het kantoorpersoneel van de handels- en industriekantoren en de gegoede bewoners van het centrum. Ook hier wordt Brinkman & Van der Vlugt benaderd om voor tennisclub Nuova (1935-1936) en de Anglo Dutch Lawn tennisclub (1936-1937) de accommodaties te ontwerpen. Beide clubhuizen zijn gelegen aan de rand van het langgerekte tennispark dat door Witteveen in zijn plan aan de westzijde van de oude buitenplaats Dijkzigt is geprojecteerd. Deze accommodaties zijn een vervolg op het concept dat het bureau in 1933 voor de Kralingse Golfclub toepaste. Het zijn functionele, comfortabele kleedaccommodaties met een clubruimte, die als een modern, licht en luchtig paviljoen een stukje van de ‘universele ruimte’ afschermen, ontworpen met panoramisch zicht op de sportvelden en uitgerust met een uitzichtplatform bovenop: de illusie van een vrij en sportief verblijf in de natuur midden in Rotterdam.

Uit deze serie gerealiseerde projecten en studies komt naar voren hoe Brinkman & Van der Vlugt het adagium van het Nieuwe Bouwen: licht, lucht en ruimte, praktisch van toepassing maakt om een modern dynamisch en luxueus city-leven te accommoderen. Het nieuwe Rotterdam dat zij voorstaan is een open en groen aangelegde stad voor gezond en modern leven. Vooral de stedenbouwkundige studies tonen hoe hun hierbij een stedelijk totaalbeeld voor ogen staat, een cultuurstad, woonstad, handels- en recreatiestad, gebruikmakende van de modernste technieken en nieuwe inzichten op gebied van architectuur en stedenbouw. Het gaat hun niet alleen om de realisatie van enkele manifestaties van moderne architectuur maar om het moderne Rotterdam als geheel.

De Bijenkorf aan het Van Hogendorpsplein Rotterdam, ontworpen door Willem Marinus Dudok 1931

Plattegronden en doorsneden theater Scala, Kruiskade Rotterdam, Leen van der Vlugt i.s.m. Jan Gerko Wiebenga 1922

Theosofisch vergadergebouw voor de P.C. Meulemanstichting, Tolstraat Amsterdam, presentatieperspectief 1926

Schetsontwerp gebouw Volksuniversiteit Mathenesserlaan Rotterdam, december 1928, verdieping en presentatieperspectief

Schetsontwerp gebouw Volksuniversiteit Mathenesserlaan Rotterdam, december 1928, verdieping en presentatieperspectief

Voorontwerp administratiegebouw Theosofische Vereniging Nederland, Tolstraat Amsterdam, presentatieperspectief 1928

Eerste schets voor verkaveling en massaplan concert- en zalengebouw Rochussenstraat Rotterdam, 9 januari 1931. De verkaveling toont ook het villapark Dijkzigt en het kantoor van Unilever.

Schetsstudies concert- en zalen gebouw Rochussenstraat Rotterdam, januari 1931

Schetsstudies concert- en zalen gebouw Rochussenstraat Rotterdam, januari 1931

Presentatieperspectief concert- en zalengebouw Rochussenstraat Rotterdam, januari 1931

Ontwerpvariant voor concert- en zalengebouw Rochussenstraat Rotterdam, januari 1931.

Ontwerpvariant voor concert- en zalengebouw Rochussenstraat Rotterdam, januari 1931.

Begane grond, eerste verdieping, tweede verdieping en isometrische projectie

Begane grond, eerste verdieping, tweede verdieping en isometrische projectie

Begane grond, eerste verdieping, tweede verdieping en isometrische projectie

Ontwerpvariant voor concert- en zalengebouw Rochussenstraat Rotterdam, januari 1931.

Ontwerpvariant voor concert- en zalengebouw Coolsingel, souterrain, parterre, eerste verdieping en isometrische projectie, maart 1931

Ontwerpvariant voor concert- en zalengebouw Coolsingel, souterrain, parterre, eerste verdieping en isometrische projectie, maart 1931

Ontwerpvariant voor concert- en zalengebouw Coolsingel, souterrain, parterre, eerste verdieping en isometrische projectie, maart 1931

Ontwerpvariant voor concert- en zalengebouw Coolsingel, souterrain, parterre, eerste verdieping en isometrische projectie, maart 1931

Rotterdamse kunstkring, verbouwing Witte de Withstraat 35a Rotterdam 1932

Ontwerp kantoor Phs. van Ommeren, Westerkade hoek Westerlaan Rotterdam, horizontale gevelvariant 1933-34

kantoor Phs. van Ommeren presentatieperspectief verticale gevelvariant 1934

Bijbank R. Mees & Zn, ’s Gravendijkwal hoek Mathenesserlaan Rotterdam, presentatieperspectief, voorjaar 1930

Ontwerp kantoortoren Heldring & Pierson, Van Hogendorpsplein Rotterdam. Studieperspectief voorontwerp, december 1933

Ontwerp kantoortoren Heldring & Pierson, Van Hogendorpsplein Rotterdam. Studieplattegronden en doorsneden, december 1933

Voorbeeld van Amerikaanse staalskeletbouw uit catalogus Opbouw, april 1928

Ontwerp kantoortoren Heldring & Pierson, Van Hogendorpsplein Rotterdam. Presentatieperspectief met op de achtergrond de Bijenkorf, januari 1934

Fragment van de presentatieperspectief van het definitief ontwerp van Ad van der Steur voor Museum Boijmans met op de achtergrond een gedetailleerde impressie van het villapark Dijkzigt naar ontwerp van Brinkman & Van der Vlugt, voorjaar 1931

Huis J. van Beek Jongkindstraat Rotterdam, gevelstudie 1931

Huis J. van Beek Jongkindstraat Rotterdam, Ontwerpvariant plattegronden, 1931

Huis J. van Beek Jongkindstraat Rotterdam, studieperspectief zuidzijde gezien vanaf de Jongkindstraat 1931

Woongebouw Bergpolder Rotterdam, net na ingebruikname, prentbriefkaart 1935

Presentatie perspectief bouwplan Klok en Van Diggele, Schieweg hoek Bergselaan Rotterdam 1934

Stedenbouwkundig plan voor Rotterdam Zuid van W.G. Witteveen, fragment van de verkaveling waarop de N.V. Volkswoningen het bouwplan Charlois projecteert

Bouwplan Charlois Rotterdam Zuid, Willem van Tijen en Brinkman & Van der Vlugt, stedenbouwkundig plan van de alternatieve verkaveling met strokenbouw in vier bouwlagen en enkele wijkvoorzieningen in een groenstrook 1931

Bouwplan Charlois Rotterdam Zuid, Willem van Tijen en Brinkman & Van der Vlugt, projectie van de alternatieve verkaveling.

Bouwplan Charlois Rotterdam Zuid, Willem van Tijen en Brinkman & Van der Vlugt. Plattegrond met bijgeschreven het opgenomen programma 1931

Bouwplan Charlois Rotterdam Zuid, Willem van Tijen en Brinkman & Van der Vlugt, vogelvluchtprojectie van het verkavelingsplan, 5 februari 1931

Studieplan op het Diergaardeterrein Rotterdam, verkaveling van strokenbouw gecombineerd met woontorens 1934-1935

Schetsvoorstel Brinkman & Van der Vlugt voor een Troparium in de nieuwe diergaarde, de latere Rivierahal, midden jaren dertig

Voorstel nieuwe diergaarde in het Park aan de Maas Rotterdam, 7 juni 1935

Voorstel Diergaarde op onbekende locatie, met opgenomen het gespiegelde Tropariumontwerp, 18 januari 1935

Nieuwe vleugel van de Diaconesseninrichting Westersingel Rotterdam, gevelstudie 1934

Nieuwe vleugel van de Diaconesseninrichting Westersingel Rotterdam, presentatieperspectief 1934

Nieuwe vleugel van de Diaconesseninrichting Westersingel Rotterdam, entresol met vide entreehal 1938

Nieuwe vleugel van de Diaconesseninrichting Westersingel Rotterdam, zuigelingenkamer 1938

Nieuwe vleugel van de Diaconesseninrichting Westersingel Rotterdam, gevel aan de Westersingel 1938

Kralingse Golfclub, nieuw paviljoen aan de rand van het Kralingse Bos, eind 1933

Van Nelle Overschie, tennispaviljoen, 1929

Karl Moser (2e van links) en Leen van der Vlugt (4e van links) in het clubgebouw van de Kralingse Golfclub, tijdens een bezoek van leden van CIAM aan Rotterdam

Van Nelle Overschie, voetbalhuisje, 1927

Ontwerp Stadion Feijenoord Kreekweg Rotterdam, perspectiefstudie van de tribune met trappenhuizen, galerijen en glazen onderbouw 1934

Stadion Feijenoord Kreekweg Rotterdam-Zuid, halverwege de bouw, winter 1935-1936

Ontwerp tennisclub Nuova, park Dijkzigt Rotterdam, oktober 1935

Tennisclub Nuova, park Dijkzigt Rotterdam 1936

Tennisclub AngloDutch, park Dijkzigt Rotterdam 1937

Vogelvlucht Dijkzigt Rotterdam jaren veertig met de gerealiseerde werken van Brinkman & Van der Vlugt

a Huis Sonneveld

b Huis Boevé

c Tennisclub Nuova

d Tennisclub AngloDutch

e Verbouwing en uitbreiding

Villa Dijkzigt voor de Volksuniversiteit

Presentatietekening gevels tennisclub Nuova, park Dijkzigt Rotterdam

Huis Boeve op Dijkzigt tegenover Boijmans, gezien vanuit huis Sonneveld

Bijkantoor van de firma R. Mees & Zoonen Rotterdam

Opdrachtgever | R. Mees & Zoonen, bankiers te Rotterdam
adres | ’s-Gravendijkwal 108, hoek Mathenesserlaan, Rotterdam
ontwerp / uitvoering | 1929–1930
huidige staat | interieur geheel verbouwd, uitgebreid met extra verdiepinggevel gedeeltelijk gewijzigd.

De opdracht om een modern bankfiliaal te bouwen voor de Rotterdamse firma Rudolf Mees & Zoonen stamt uit begin 1930. De locatie ligt aan een druk stedelijk kruispunt van twee lanen van de laat-negentiende-eeuwse stadsuitleg. De ’s-Gravendijkwal gaat onderdeel uitmaken van de grootstedelijke tunneltraverse, de nieuwe interstedelijke verkeersroute. De ontwerpopgave is een bankfiliaal met conciërgewoning op een ingesloten hoeklocatie van nauwelijks 8 bij 12,5 meter. Het gebouwtje is bij oplevering in mei 1931 een juweeltje van representatief en luxueus uitgevoerd functionalisme. Ben Merkelbach schrijft hierover in de 8 en OPBOUW, nr. 7 in 1932:

“Een bank was het ‘monumentale’ gebouw bij uitnemendheid. (…) Met het bijkantoor van de bankiersfima R. Mees & Zonen aan de ’s-Gravendijkwal te Rotterdam, bewezen de architecten Brinkman & van der Vlugt dat men deze monumentaliteit gerust achterwege kan laten en dat het meer zin heeft zijn aandacht te geven aan de werkelijke reëele eischen die het bouwen van d.g. bijkantoor stelt, dan zich te verliezen in “monumenten”-brouwerij.”

Het interieur is de functionalistische vertaling van een programma met vloeiende verkeerslijnen, geleid vanaf de entree via de publieksbalie tot de trappen. Het betonskelet maakt deze functionalistische plattegrondopzet mogelijk. Het ontwerp woekert met de ruimte, waarbij geen concessie is gedaan aan lichtinval en ventilatie. Consequent liggen de werkplekken en de woonvertrekken van de conciërge aan de glazen noordgevel. Ook heeft het personeel vanuit de kantine toegang tot een dakterras om in de buitenlucht te kunnen pauzeren. Er wordt een lichte vliesgevel toegepast, 25 cm uitkragend over de stoep binnen de volumegrenzen die voor erkers worden gehanteerd. Het is eenzelfde stalen vliesgevel als bij de Van Nelle fabrieken, maar dan toegepast voor een kantoorfunctie in de city, zoals Willem Marinus Dudok dat tezelfdertijd in de stad doet bij het nieuwe warenhuis De Bijenkorf, en even later ook bij de HAV bank te Schiedam. De gesloten geveldelen zijn met steen bekleed; de onderbouw gepolijst groenzwart natuursteen, de bovenbouw grijze verblendsteen in tegelverband. “Dit gebouwtje bewijst ons tevens dat “het Nieuwe Bouwen” niet aan bepaalde materialen gebonden is, zooals vaak ten onrechte verondersteld wordt. Het hangt er maar van af hoe het gedaan wordt.” Aldus Merkelbach.

Het interieur wordt geheel door de architecten verzorgd in een zakelijke, luxueuze afwerking met een verchroomd stalen balie met geëtste ruiten, een rond zitje in een nis, kantoorinrichting en verlichting, zoals ook bij het kantoor voor Van Nelle toegepast.

In de loop der jaren dertig proberen Brinkman & Van der Vlugt deze zakenarchitectuur in de projecten voor Van Ommeren en voor de bank Heldering en Pierson op grotere schaal te verwezenlijken, maar die plannen komen dan niet meer tot realisatie. Alleen de Diaconesseninrichting aan de Westersingel zal eind jaren dertig het toonbeeld worden van het grootstedelijk hygiënisch en comfortabel functionalisme waar zij voor staan.

Gevel ’s Gravendijkswal met gesloten tourniquet 1931

Gevel Mathenesserlaan met uitkragende stalen vliesgevel 1931

Ligging bijkantoor op de hoek ’s Gravendijkwal Mathenesserlaan 1931

Bestektekening bouwvergunning september 1930

Balie met loketten gezien vanaf de dienstzijde 1931

Interne verbinding kantoor begane grond en verdieping 1931

Publieksentree met tourniquet en trap naar verdieping 1931

Plattegronden definitief ontwerp, voorjaar 1930

Uitkragende vliesgevel aan de Mathenesserlaan 2012

Gevel aan de ’s Gravendijkwal 2012

De Nederlandse rijkstelefooncel

opdrachtgever | Staatbedrijf der Post Telegraaf en Telefoniedienst ptt
adres | landelijk toegepast
ontwerp / uitvoering | juli 1931–mei 1932, prototype en eerste serie Braat model
| oktober 1932–januari 1933, ontwikkeling uiteindelijke type Gispencel
huidige staat | in de loop der jaren aangepast aan nieuwe gebruiks- en onderhoudseisen, nu geheel buiten gebruik gesteld, enkele modellen museaal bewaard.

Op 11 april 1931 besluit de directeur-generaal der ptt om de exploitatie van telefooncellen zelf in handen te gaan nemen en niet over te laten aan de vrije markt. Bij de ptt groeit het idee van een glazen zuil in het straatbeeld, ’s avonds verlicht en niet vertroebeld door reclames. Men wil een krachtig promotiebeleid voor telefonie langs de openbare weg bereiken door het ontwikkelen van deze eigen telefooncel. Het hoofdbestuur van de ptt heeft dan, via haar algemeen secretaris mr. J.F. van Royen¹, een pleitbezorger van een esthetisch hoogstaande huisstijl der ptt, de architecten Brinkman & Van der Vlugt al benaderd om een ontwerp voor een cel te maken.

Begin juli 1931 worden er bij Brinkman & Van der Vlugt twee voorstellen getekend, plan A gedateerd 2 juli 1931 en gebaseerd op een ongedateerde schets van Van der Vlugt, en plan B van 8 juli 1931. Het eerste voorstel is te zien als een ideaalbeeld, waarbij manshoge glasplaten worden gevat in rubber profielen en bevestigd met messing strips in rond gezet plaatstaal, zoals toegepast bij de luchtbruggen van de Van Nelle fabrieken. Plan B is een vertaling van dit principe in een standaard stalenramen detaillering, zoals in die tijd gebruikelijk is bij erkers, de zogenaamde stoeltjesprofielen gekoppeld door middel van een ronde stalen koker en met het glas gevat in stopverf.

Voorop staat een industriële productiewijze en de firma Braat doet op 23 oktober 1931 de gunstigste aanbieding met een wat aangepast ontwerp. De eerste serie van een veertig cellen wordt in het voorjaar van 1932 geplaatst, maar de cel is te gevoelig voor vandalisme en de kosten per stuk zijn veel te hoog. ptt besluit tot een inschrijving met ten minste vijf firma’s en met een aangepast ontwerp. Van der Vlugt moet zijn vriend en firmant Gispen hierover hebben benaderd en met hem de verbetering en detaillering van het ontwerp hebben doorgesproken². Gispen eindigt als tweede bij de inschrijving maar na interne beoordeling geeft de ptt Gispen echter een kwalitatief hogere waardering. Brinkman & Van der Vlugt doen bij hun verslag van de inschrijvingen melding van besparingen die met Gispen zijn uitgedacht om de cel met gewoon glas en een horizontale roedeverdeling in vijf delen uit te voeren. Op 2 januari 1933 besluit de directeur-generaal der ptt om:

1e Gispen opdracht te geven voor de nieuwe serie cellen

2e de wanden uit te voeren in ongewapend spiegelglas in vieren verdeeld

3e geen particuliere reclame op de cellen toe te staan

4e te komen tot een voorlopige vaststelling van een gestandaardiseerd type rijkstelefooncel: de Gispencel³, ontwikkeld met Brinkman & Van der Vlugt en voorzien van de karakteristieke, door de architecten getekende typografie, die tot begin jaren tachtig van de twintigste eeuw het Nederlandse straatbeeld siert, is een feit.

ptt telefooncel presentatieperspectief eerste versie, juli 1931

Definitief model tweede serie Gispencel zoals die van 1933 tot in de jaren tachtig van de twintigste eeuw bij de ptt in gebruik is geweest

Ontwerpdetails eerste serie type A, juli 1931

Gevels eerste serie type A, juli 1931

ptt telefooncel model Gispen in een typisch Nederlands straatbeeld

ptt telefooncel model Gispen op de binnenplaats van Museum Boijmans Van Beuningen Rotterdam 2012

Diverse plannen Dijkzigt Rotterdam en huis Boevé, verkavelingstudies

Huis Boevé

Opdrachtgever | onbekend²
adres | ’s-Gravendijkwal 108, hoek Mathenesserlaan, Rotterdam
ontwerp / uitvoering | voorjaar 1930–voorjaar 1932
huidige staat | diverse verkavelingstudies uitmondend in de uiteindelijke verkaveling met alleen huis Sonneveld en huis Boevé uitgevoerd
Opdrachtgever | Dr. H.J. Boevé
adres | Mathenesserlaan 9, Rotterdam
ontwerp / uitvoering | augustus 1931–maart 1933
huidige staat | interieur geheel verbouwd, trappenhuis en gymnasium uitgebouwdverder exterieur grotendeels oorspronkelijk

Gelijktijdig met het initiatiefplan van de Volksuniversiteit voor een zalengebouw in Dijkzigt richten Bertus Sonneveld en James Catz zich najaar 1929 tot het stadsbestuur voor een optie op een villakavel in Dijkzigt. Brinkman & Van der Vlugt verrichten diverse verkavelingstudies om daarmee de gemeente te overtuigen hoe een villapark tegenover Museum Boijmans er naar moderne maatstaven uit kan zien. Hoewel zich voorjaar 1930 nog drie kapitaalkrachtige particulieren aandienen voor villabouw in Dijkzigt, gaat b&w pas op 24 juli 1931 over tot grondaanbieding aan de zeven particulieren die serieus genoeg worden geacht en het geduld hebben kunnen opbrengen om te wachten.² Sonneveld reageert direct positief en ook Merkes maakt van de aanbieding gebruik. Maar H. van Beek, waarvoor Brinkman & Van der Vlugt in de maanden april tot en met augustus 1931 een kapitaal schetsontwerp aan de Jongkindstraat ontwerpen, bedankt, evenals fabrikant De Heer. De resterende drie gegadigden zijn als geschakelde bouw verkaveld met voor dokter Boevé het kleinste kavel voor een tussenwoning. Beide belendende initiatiefnemers trekken zich terug en Boevé blijft alleen over. Hij verzoekt het stadsbestuur in december 1931 om een aangepaste verkaveling plus aanbieding en slaagt er met Van der Vlugt in om zijn bouwplan te vertalen naar een vrijstaand huis op een klein kavel tegenover Museum Boijmans.

Het wordt een bijzonder compacte praktijkwoning, gebaseerd op de mogelijkheden van staalskeletbouw, die voor 40.000 gulden in zes maanden tijd wordt gebouwd. Het huis ligt opgetild midden op het perceel met een kleine garage los achterop het terrein. De begane grond heeft de praktijk met wachtruimte direct bij het entreeportaal en verder een zitkamer en kinderkamer met terras aan de straatzijde. Terzijde op het westen is de eetkamer en op de noordwesthoek ligt de keuken. Een uitgebouwd halfrond trappenhuis voert vanaf de hal naar de slaapverdieping. Daar zijn de kamers voor de vijf zonen aan een lange gang met aan het einde de hoofdslaapkamer en de badkamers. Een spiltrap voert verder naar de dakverdieping, waar een dakterras met sportzaal is met daarachter twee diensbodekamers en sanitair. Het huis heeft de compacte organisatie van passagiersaccommodaties op zeeschepen.

Typerend zijn de door elkaar geschoven volumes, de open en gesloten gevelvlakken, het lijnenspel van de gevelindeling en dit alles op basis van een neutrale skeletstructuur. Het huis is een wit en zilveren abstracte compositie op een sokkel van oranjerode Groningen strengpers steen.

Bij de inrichting is de kunst om met beperkte financiële middelen het gezinshuis ingericht te krijgen. De bestaande meubelen worden aangepast, terwijl de vaste kastenwanden en buffetten voor het huis op maat worden gemaakt. Het huis staat model voor de esthetiek van het moderne, hygiënische wonen, met gebruikmaking van nieuwe materialen en bouwtechnieken, zoals het bureau die sinds de bouw voor Van Nelle ook in woonhuisarchitectuur ontwikkelt.

Vogelvlucht villapark Dijkzigt Rotterdam, voorjaar 1931

Langs- en dwarsdoorsnede

Aanzicht vanuit het oosten met open glasgevel met staalskelet, 1933

Analyse: niveau’s, skelet, vlakken en volumes

Plattegronden: souterrain, begane grond, eerste verdieping, dakverdieping

Noordwest zijde 1933

Zuidzijde 1933

Zuidwest zijde 1933

Zuidoost zijde 1933

Zuidwestzijde 2012

Museumpark Dijkzigt met midden onder huis Boevé 2012

Deze moderne ziekenhuisbouw vormt één doorgaande lijn in de ontwikkeling van het bureau Brinkman, Brinkman & Van der Vlugt en Brinkman & Van den Broek tot en met het latere Van den Broek en Bakema.

Zie: Ed Tavernne, Cor Wagenaar, Martien de Vletter e.a., J.J.P. Oud 1890-1963, compleet werk, Rotterdam 2001, pp. 236-239

nai, archief brox, map werk 79

Dit in de werkenlijst voor-komende werknummer staat als opdracht van de Graansilo Maatschappij n.v. te boek. Er is echter geen verband met deze opdrachtgever in de archiefstukken aangetroffen.

g.w. No. 357 4, grondaanbieding aan het bestuur der Volks-Universiteit te Rotterdam, d.d. 7 september 1932, nai archief brox, werk no. 79

Zie: Marlite Halbertsma, Patricia van Ulzen, Interbellum Rotterdam, kunst en cultuur 1918-1940, Rotterdam 2001

Foutief gedateerd 9-01-’30

Zie: nai brox documenten concertgebouw werknummer 139 (locatie Rochussenstraat) en 139a (locatie Coolsingel)

Zie: Patricia van Ulzen, ‘Land van Hoboken, Museumpark in wording’, in M. Halbertsma, P. van Ulzen (red.) Interbellum Rotterdam, Kunst en cultuur 1918-1940, Rotterdam 2001

Zie: Adriaansz, E., ‘Villa Parks in Pre-War Rotterdam’, in: Villa Park in the City, Chabot Museum, Rotterdam 2009

Zie: gar archief pw 470/1-1930, schrijven directeur Gemeente Werken aan wethouder Plaatselijke Werken d.d. 15 september 1930 en verder.

Voor deze locatie is ook een bouwvoorstel van J.G. Wiebenga bekend voor luxe appartementenbouw naar model van het Nirwanagebouw te Den Haag.

Zie E. Adriaansz, J. Molenaar (red.), ‘The Rotterdam Museumpark Villas’, in: wiederhall 20, Amsterdam / Rotterdam 2001

gar, pw dossier 1929 / 166-2, 13 maart 1931, brief van In ’t Veld, administrateur van Plaatselijke Werken, aan de directeur van Gemeentewerken.

Op het bureau van Brinkman & Van der Vlugt zijn in die tussentijd plannen gemaakt voor James Catz, makelaar in verzekeringen wonende Heemraadssingel 64 (nov 1929-juni 1930), H. van Beek, exporteur van agrarische producten, wonende Parklaan 32 (maart 1930-september 1931) en de Atlas Van Stolk (juli 1932-augustus 1932), het familiebezit van de n.v. Abraham van Stolk & Zonen, waarvoor Brinkman & Van der Vlugt de nieuwe houtzagerij met personeelswoningen en kantoor tegenover Van Nelle hadden gerealiseerd. Aanvankelijk opteerden zij samen met H. van Gulik en H.J. Boevé voor drie aaneengesloten woonhuizen aan de Jongkindstraat-hoek Mathenesserlaan. Van Gulik ziet af van verdere deelname en de Atlas Van Stolk overweegt een vrijstaand pand te bouwen maar tobt ook met plannen, zodat Boevé uiteindelijk een klein kavel voor een vrijstaand pand kiest.

Dit huis is in 1961-1963 in-grijpend gewijzigd in de huidige modernistische stucwerkarchitectuur naar ontwerp van architect Pietro Hammel.

Zoals geciteerd in: Ton Idsinga en Jeroen Schilt, Architect W. van Tijen 189-1974, ‘Ik ben een rationalist maar er is meer op de wereld’, ’s-Gravenhage 1987, p. 252-253

Brinkman haalde zijn examen met hulp van medewerkers van het bureau, zoals ir. Harm Kammer. Mededeling H. Kammer in gesprek met J. Molenaar,

Ook treedt hij in 1932 in het huwelijk met Maria J.L. van der Maesen. Dit zal de verhoudingen binnen het bureau waarschijnlijk beïnvloeden, waarbij Brinkman duidelijk een belangrijker rol bij de projecten ambieert.

Zie: Prof. Ir. J.G. Wattjes, ‘Woongebouw voor arbeiders in den Bergpolder’, in: Het Bouwbedrijf, elfde jaar no. 15, 27 juli 1934, pp. 173-180

Zie: Wattjes, Ten Bosch, 1940, p. 119

De Diergaardeplannen komen in de notulen van Volkskracht niet voor gedurende de periode dat Van der Vlugt bestuurslid is bij Volkskracht. Het bestuur zal pas ruim na de dood van Van der Vlugt, in december 1937 beslissen over financiering en de verplaatsing van de Diergaarde. Notulen Volkskracht 15.12.1937, asbvv

Brinkman & Van der Vlugt verricht deze praktijkstudie in 1934-1935 op het moment dat de Nederlandse architectuur avant-garde zich concentreert op de Prijsvraag Goedkoope Arbeiderswoningen, waarbij de mogelijkheden van hoogbouw voor woningbouw modelmatig worden onderzocht, maar financieel nog slecht haalbaar worden geacht. Ook de stedenbouwkundige studies met hoogbouw van Le Corbusier en Walter Gropius zijn dan binnen ciam bekend. Maar Nederland lijkt op dat moment nog niet rijp te zijn voor hoogbouw op grotere stedenbouwkundige schaal. Het meest komt de studie voor bebouwing op het Diergaardeterrein overeen met de modellen 52 en 53 uit publicatie Rationelle Bebauungsweisen van de ciam uit 1931. Die modellen waren door Bernard van Loghem als theoretische studies voor het 3e congres in Brussel 1930 ingezonden.

Zie: de 8 en opbouw 10 jrg. No. 16, 12 augustus 1939, pp. 161-174, themanummer Groenplan Rotterdam, collectieve studie van de vereeniging “opbouw” te Rotterdam

Zie: Noor Mens, W.G. Witteveen en Rotterdam, Rotterdam 2007, p. 210-211

Zie: Ida Liefrinck, ‘Dresden, de hygiënestad’, in: de 8 en opbouw 3e jrg no. 26 22 december 1932 p. 258

Getuigenis van S.T. Goslinga

Uit: verslag 1935 Vereniging “Nederduitsch-Hervormde Diaconesseninrichting” gevestigd te Rotterdam

Zie: Ir. J.B. van Loghem, ‘Bij zijn laatste werk’, in: ‘L.C. van der Vlugt + 25 april 1936’, de 8 en opbouw no. 10, 16 mei 1936, p. 121

Zie; nai brox archief werk no. 182, tekening 4941 d.d. 30-9-1931

n.r.c.. 20.04.1931, de gegevens betreffende de voorgeschiedenis van het stadion zijn ontleend aan: N. Luning Prak, ‘De bouw van het Stadion Feijenoord’, in: Bulletin van de Koninklijke Oudheidkundige Bond, anno 69, 1970, pp. 137-148; H.A. van Wijnen, de Kuip, De geschiedenis van het Stadion Feijenoord, Utrecht/Antwerpen 1989; Melchior de Wolff (red.), Stadion Feijenoord, het origineel 1937-1997, Rotterdam 1997

Zie: De Club Rotterdam 1928-1963, gedenkboek verschenen bij het zevende lustrum, Rotterdam september 1963, gar zie ook: Petitie zoals afgebeeld in: Melchior de Wolff (red.), Stadion Feijenoord, het origineel 1937-1997, Rotterdam 1997, p. 112

Brief van directie Stadion Fyenoord n.v. aan Architectenbureau Brinkman & Van der Vlugt, 29 mei 1935, zoals afgebeeld in: Melchior de Wolff (red.), Stadion Feijenoord, het origineel 1937-1997, Rotterdam 1997, p. 127

De andere inschrijvers waren: De Kondor, Boersma (Van Nelle), De Hollandse Beton Mij en Boele en Van Eesteren (Bergpolderflat)

Werkno. 339 r.v. & a.v. “Feyenoord”, Tijdelijke houten tribune op het veld aan de Kromme Zandweg

Van Royen is bestuurslid van de Vereniging voor Ambachts- en Nijverheids-Kunst (vank). Van der Vlugt kent Van Royen uit de tijd dat hij lid is van de commissie die adviseert voor de Nederlandse Afvaardiging op de Exposition des Arts Decoratifs et Industriëls Modernes te Parijs 1925.

Zij hebben geregeld vriendschappelijk contact waarbij ideeën over nieuwe stalenbuis-meubilair en andere productontwikkeling worden besproken. De telefooncel zal zeker een onderwerp zijn waarvoor zij hun krachten bundelen. Informatie van mevr. J. Vermaas-Middelburg weduwe Van der Vlugt aan auteur 8 december 1982

Zie: André Koch, industrieel ontwerper W.H. Gispen (1890-1981) een modern eclecticus, Rotterdam 1988

In de werkenlijst van Brinkman & Van der Vlugt opgenomen in Bouwen voor een open samenleving Rotterdam 1962, staat bij werkno. 158 Diverse plannen Dijkzicht, als opdrachtgever waarschijnlijk abusievelijk: Graansilo Maatschappij n.v.. Op de stukken die bij dit werknummer horen komt die naam verder nergens voor. Het werknummer kan een intern werknummer zijn geweest.

gar, pw dossier 1930 / 470-4 26 juni 1931 nota betreffende gronduitgifte: ‘… In elk geval is het noodzakelijk voor het verkrijgen van eenheid in de architectuur, dat de villa’s langs de Jongkindstraat alle door de architecten Brinkman & Van der Vlugt of door gelijkgestelden worden verzorgd. Een bepaling in dien zin is daarom onder 5e in de voorwaarden opgenomen.’ Echter op 24 juli 1931 besluiten b&w dat de architectenkeuze vrij blijft. gar, pw dossier 1930 / 470-7a, 24 juli 1931.

1932

Vliegveld Waalhaven met arriverende Graf Zeppelin, 18 juni 1932

“Als je goed kijkt, zie je op mijn muts Graf Zeppelin staan en ook nog een speldje van de Zeppelin. Nou, dat speldje was het mooiste van de hele muts. De Graf Zeppelin, dat was die dagen, het gesprek van de dag. Een echt luchtschip, dat heel veel passagiers kon vervoeren. Het was haast niet te geloven. Vanaf de thuishaven Friedrichshafen in Duitsland zou de Zeppelin ook een bezoek komen brengen aan Rotterdam en wel aan het vliegveld Waalhaven. Nou, dat moest gezien worden en hoe ik dat zag is weer een andere herinnering.”

‘Vanaf 1920 is Rotterdam in het bezit van een vlieghaven en daardoor ingeschakeld in het internationale luchtverkeer. De voortdurend wisselende plannen omtrent verplaatsing van Rotterdams vlieghaven (…) hebben de ontwikkeling van Waalhaven zeer geremd. In 1920 is het vliegveld Waalhaven tijdelijk ingericht voor den duur van 5 jaar. Sedert zijn alle veranderingen, uitbreidingen en verbeteringen steeds aangebracht in de onderstelling, dat zij nog maar korten tijd zouden dienst doen. Daardoor is het uitwendig aspect van Waalhaven met zijn diverse gebouwen verre van grootsch en krijgt de moderne globetrotter per luchtweg bij zijn aankomst op Rotterdams vliegveld Rotterdam niet op zijn best te zien.’

(Rotterdam en hoe het bouwde, 1e editie 1939)

Woongebouw ‘Bergpolder’ Rotterdam, ir. W. van Tijen, Brinkman & Van der Vlugt

Opdrachtgever | N.V. Volkswoningbouw
adres | Abraham Kuyperlaan, Rotterdam
ontwerp / uitvoering | voorjaar 1932–juni 1934
huidige staat | in 1992 geheel gedemonteerd en gerenoveerd.¹ Een woning is ingericht als museumwoning

Na het stranden van de plannen van de NV Volkswoningbouw voor een woonbuurt in Rotterdam Zuid weet August Plate bij het stadsbestuur een optie te bemachtigen op een terrein in Bergpolder, waarop een vrijstaand gebouw kan geprojecteerd. Van Tijen ziet kans een project te starten dat is bedoeld als ‘poging om te geraken tot industrialisatie van de woningbouw.’ Hij ziet voor hoogbouw in open verkaveling mogelijkheden voor de ‘industrialisatie-idee’:

“De nieuwe periode van ontwikkeling dezer idee wordt gekarakteriseerd door het woord “montage”. Een grootbedrijf in de woningbouw is ook mogelijk zonder opdrachten tot bouw van gehele stadswijken, wanneer de woningen in de fabriek tot in grote onderdelen gereed kunnen worden gemaakt, waarbij moderne bedrijfsorganisatie en vervaardigingsmetoden kunnen worden toegepast.(…) Het woongebouw Bergpolder te Rotterdam is een poging in deze richting. De dragende muren zijn in dit gebouw vervangen door een staalskelet, dat in de fabriek is gereed gemaakt en ter plaatse (in drie weken) gemonteerd. Een dergelijk skelet heeft constructieve mogelijkheden, die ver uitgaan boven die van de dragende muur.

Daardoor was het uitvoerbaar, partijtrekkend van de aanwezige plantsoenaanleg, het gebouw 9 verdiepingen hoog te ontwerpen.”²

Van Tijens kennis over schaduwval in de stedenbouw, opgedaan als lid van de Zonnecommissie³, komt van pas.

Alle 72 woningen zijn 50 m² driekamerappartementen, hebben een eenvoudige opzet met perfectie wat ruimtegebruik en ruimtewerking betreft. De inzichten van Van Tijen en Van der Vlugt uit hun studies voor het Nederlandsch Instituut voor Efficiency naar woningplan, woningindeling en huishouding passen zij toe in de uitgekiende opzet voor deze experimentele galerijflat in montagebouw. De woningplattegrond laat op beperkte schaal flexibiliteit toe door de glazen schuifdeur tussen woon- en hoofdslaapkamer en door indelingsvarianten van de kern met was-, douche- en toiletruimte. De inbouw is industrieel met deuren en kasten van Bruynzeel maar uit kostenoverweging zijn de scheidingswanden nog traditioneel en de vloeren uit houten balklagen met stucafwerking opgebouwd. Om de inrichtingsmogelijkheden te illustreren, laat de NV Volkswoningbouw twee modelwoningen inrichten, een door Metz & Co en een door Gispen, beide firma’s waarmee Van der Vlugt vlak daarvoor het modelinterieur van huis Sonneveld heeft ingericht.

Het skelet is met de staalindustrie De Vries Robbé ontworpen. De montagegevel is samengesteld uit een waterdichte, weervaste bekleding van draadglas of verzinkt plaatijzer, bevestigd op houten regels. De galerij en balkonconstructie en de trappen zijn uit van tevoren klaargemaakte elementen samengesteld. De borstweringen van de balkons zijn van gaas en langs de galerijen van verzinkt staalplaat. Extra stijlen in de staalconstructie ondersteunen deze buitenvloeren, wat uiteindelijk het lijnenspel van de architectuur van het gebouw zal bepalen. Het hoofdtrappenhuis met de lift is bekleed met een uiterst fragiele glasgevel, ontleend aan de kassenbouw.

Op blokniveau hebben de woningen een vuilstortkoker aan de galerij, een centrale verwarming, was- en droogcellen en individuele bergingen in het souterrain. Een kindercrèche met speelplaats en zwembadje haalt het niet in de exploitatie, maar naast de entree worden wel winkeltjes gerealiseerd, waarbij de conciërge de bestellingen verzorgt. Een centrale antenne-inrichting voor radio-ontvangst completeert de collectieve voorzieningen en een dakterras bekostigt Plate zelf als cadeau!

Presentatietekening gerealiseerd plan

Kopgevel met entree, winkel, huis beheerder, trappenhuis en lift 1934

Kopgevel met stalen noodtrap 1934

Presentatietekening standaard plattegrond

Modelwoning inrichting Gispen

Modelwoning inrichting Gispen

Modelwoning inrichting Metz & Co

Westgevel 1934

Entree, trappenhuis en galerijgevel 2012

Stadion Feijenoord

Opdrachtgever | N.V. Stadion Feijenoord
adres | Kreekweg, Rotterdam
ontwerp / uitvoering | maart 1934–juli 1936
huidige staat | in 1994 geheel gerenoveerd, voorzien van business seats, moderne accommodatie en uitgerust met een nieuwe totale overkapping.

De Rotterdamse Voetbal & Atletiek Vereniging Feyenoord is begin jaren dertig op Rotterdam Zuid een snel stijgende ster aan het firmament van het Nederlandse voetbal. De uit 1917 stammende accommodatie schiet zozeer te kort dat in 1935 nog een houten noodtribune voor 10.000 toeschouwers wordt gebouwd, terwijl er al besteksplannen gereed liggen voor een nieuw stadion aan de Kreekweg. Het initiatief daartoe stamt uit 1931, als voorzitter Leo van Zandvliet een stadion met twee hangende tribunes¹ in zijn droom voor zich ziet. De realisatie wordt concreet door een burgerpetitie aan b&w van Rotterdam op 29 mei 1933. De initiatiefnemers komen voor een groot deel uit de relaties van Brinkman & Van der Vlugt.

De architecten starten voorjaar 1934 de ontwerpstudie door zich te oriënteren op voorbeelden van Amerikaanse honkbalstadions.² Ook gaan ze direct met bestuursleden van Feyenoord op studiereis naar Europese stadions. Jan Brinkman naar Engelse stadions, waar de tribune van Arsenal in Highbury, Londen als enige Engelse stadion met een dubbele tribune, de aandacht trekt³, Leen Van der Vlugt naar Parijs, Genève, Milaan, Florence, Rome, Napels, Bazel, Keulen en Düsseldorf. In het Stadion Partito Nazionale Fascista in Rome wacht hem een nouveauté:

Bij de bezichtiging van dit stadion werd in één der zalen een maquette getoond van een plan voor een nieuw stadion voor 150.000 toeschouwers. Dit plan was opzichzelf zeer de moeite waard van bezichtiging. Hoofdvorm was ovaal, geheel omgeven door tribunes, waarvan het achterste gedeelte der tribunes geheel overbouwd was door een 2e, daarboven gelegen tribune.⁴

Van der Vlugt houdt in een schetsboekje enkele krabbeltjes van tribuneprofielen bij die hij bij thuiskomst in Rotterdam bij het verslag laat uitwerken.⁵

Jan Brinkman vat de belangrijkste eisen voor het ontwerp van het stadion achteraf in december 1936 als volgt samen:

A. De gezichtslijn of het gezichtsveld

B. Het vullen en ledigen van de tribunes

C. Een voetbalveld van internationale afmetingen

D. Een sintelbaan met vlakke bochten

Vervolgens zijn de volgende punten te overwegen:

a. De toeschouwers zoo dicht mogelijk om het veld, zoodat de afstand niet te groot wordt

b. Nergens een hindernis in het gezichtsveld

c. Elke plaats, zonder uitzondering, moet het geheele veld met uitloopen kunnen overzien.

Uit een en ander blijkt, dat de bepaling van de doorsneden het belangrijkste vraagstuk is bij een Stadionbouw.⁶

Na het bepalen van de hoofdvorm en het principe van de doorsnede in een aantal schetsmatige ontwerpen wordt een economische constructie in de vorm van een stalen vakwerkspant ontworpen, waarbij de bovenste tribune en de luifel ter plaatse van de eretribune vrij uitkragen. Bouwstaal wordt in de crisistijd onder de kostprijs op de markt gebracht, waardoor dit in 1934 een goedkoper constructiemateriaal is dan beton. Eind 1934 werkt Braat Constructiewerkplaatsen in Rotterdam het ontwerp van de staalconstructie uit. Om te bepalen hoeveel trappen en van welke dimensie er nodig zijn, geeft een proef, genomen in trappenhuizen van de bioscoop ‘Grand Theater’ aan de Goudsesingel de uitkomst die leidt tot de keuze voor de 22 dubbele schaartrappen waarmee het stadion in 6 minuten kan leegstromen. Na een jaar van intensief ontwerpen, uitwerken en bezuinigen is mei 1935 het stadion besteksgereed.

De uitvoering van het project door aannemer J.P. van Eesteren geschiedt onder toezicht van Brinkman & Van der Vlugt voorbeeldig. De vrijdragende tribune wordt in1936 nog getest door 1500 mariniers en werkloze mannen op commando te laten juichen en springen. Maar de gemeente laat het een jaar lang afweten met de terreininrichting, waardoor pas op 27 maart 1937 de openingswedstrijd Feyenoord–Beerschot kan worden gespeeld en het stadion op 2 mei 1937 officieel in gebruik wordt genomen met de wedstrijd Nederland–België.

Stadion Feijenoord gereed nog voor de opening, winter 1936-1937

Stadion Feijenoord tijdens de openings-wedstrijd tussen Feyenoord en het Antwerpse Beerschot, 27 maart 1937

Presentatie perspectief definitief ontwerp met ovale hoofdvorm, januari 1935

Brochure verschenen bij de opening van het stadion, 1937

Ontwerpstudie met de atletiekbaan, rechte zijden en ronde trappenhuizen 1934

Het stadion gezien vanaf de Olympiaweg

Glazen hal onder de eretribune

Eretribune tijdens het aanbrengen van de betonbekisting

Staalskelet eretribune met luifel tijdens de bouw

Het stadion met het in 1994 toegevoegde dak in de huidige omgeving 2012

Stationsgebouw Vliegveld Ypenburg, Rijswijk, i.s.m. M. Zwanenburg en J.F. Semey

Opdrachtgever | N.V. Sportpark en Vliegveld ‘Ypenburg’
adres | Rijksweg 13, Den Haag-Rotterdam
ontwerp / uitvoering | augustus 1935–mei 1937
huidige staat | In de Tweede Wereldoorlog beschadigd en gewijzigd in militair vliegkamp, in 1993 aangewezen tot Rijksmonument, Hangar, terreinelementen en bijgebouwen gesloopt, stationsgebouw en dienstwoning behouden, aangepast en herbestemd.

Het initiatief voor het ‘Sportpark en Vliegveld Ypenburg’ wordt in 1933 genomen door een particulier comité.¹ Aanvankelijk tekent de Rijswijkse bouwkundige M. Zwanenburg de terreinindeling die in maart 1935 bij de gemeente Rijswijk wordt ingediend. b&w van Rijswijk gaan akkoord, mits er een groene strook om het gehele veld wordt aangelegd en het aantal gebouwen zoveel mogelijk beperkt blijft ‘opdat het polderlandschap niet wordt geschaad’.

Na het initiatief tot realisatie wordt door invloed van Dick van der Leeuw het architectenbureau Brinkman & Van der Vlugt erbij ingeschakeld en wordt M. Zwanenburg de uitvoerende architect. Dick kent van zijn vele vliegreizen diverse stationsgebouwen en verschaft Van der Vlugt daar zeker informatie over. Zij hebben een opzienbarend modern stationsgebouw voor ogen.

In september 1935 schetsen Brinkman & Van der Vlugt een eerste opzet: een centrale aankomst- en vertrekhal, waarin een passagebureau, de douane en de leiding van het vliegveld een plaats vinden, aparte accommodaties voor de vliegers, clubruimten voor de Aëro Clubs, vertrekken voor de Nationale Luchtvaart School en een restaurant voor het algemene publiek. Op de verdieping een dienstwoning met logeervertrekken en daar bovenop de verkeerstoren.

Het dak bestaat uit een privéterras voor de aëroclubs en een openbaar terras voor de dagjesmensen. Het gebouw is zeer luchtig van opzet, niet veel meer dan enkele, in elkaar geschoven glazen dozen met een splitlevel langsdoorsnede. De linker- en de rechterzijvleugel zijn half opgetild voor de aëroclubs en voor het publieksrestaurant met vrij zicht over het vliegveld.

Een vervolgstudie leidt tot definitieve keuze van de situering met het stationsgebouw met de hangars in de westhoek, direct bereikbaar vanaf de nieuwe rijksweg Den Haag-Rotterdam: ideaal gelegen voor zowel het publiek, dat met de zon mee naar de vliegtuigen kan kijken, als voor de vliegeniers, die bij stijgen en landen zo het minste last hebben van de gebouwen. De architecten kiezen nu voor een gebogen vorm, aansluitend op een aan te leggen aarden wal als extra tribune voor de massale publiekstoeloop bij luchtshows. Aan de noordwestzijde worden de grote hangar en de dienstgebouwen gesitueerd. De kennis die is opgedaan met de studies voor de tribune en de constructie voor Stadion Feijenoord komt uitstekend van pas bij de opzet van het stationsgebouw als tribune en bij de stalen, vrijdragende hangarconstructie zonder kolommen. Ook de gevels van het eerste ontwerp zijn in dezelfde transparante, vierkante verdeling gedacht als bij de onderbouw van het Stadion Feijenoord. Het definitieve ontwerp voor Ypenburg is in vorm en architectuur herzien: de buitenzijde van het boogvormige stationsgebouw is gesloten gehouden, met de twee opgetilde zijvleugels uitkragend boven een terugliggend zwart basement, terwijl de zijde van het vliegveld geheel open is vormgegeven. De ruimte van de aëroclub krijgt een glazen panoramische serre, gedetailleerd met dezelfde gebogen ruiten als in de tearoom van Van Nelle. Ook het interieur wordt luxueus en modern ingericht, niet naar ontwerp van Brinkman & Van der Vlugt, maar door J.F. Semey, bekend van inrichtingen op passagierschepen en lid van de Haagsche Aero Club.²

Presentatietekening terreinindeling sportpark en vliegveld Ypenburg, 1937

Het stationsgebouw bij de opening, augustus 1936

Het stationsgebouw in gebruik voor sportvluchten en luchtshows met rechts de serre van de aeroclubs

Massaal bezochte vliegshow tijdens de opening van het vliegveld Ypenburg, 29 augustus 1936

Presentatietekening totale gebouwencomplex 1937

Uitbreidingsvoorstel stationsgebouw Brinkman & Van der Vlugt 1937

Het stationsgebouw met uitstaande zonneschermen en gereedstaande tribune-opstelling 1936

Stationsgebouw entreezijde 1936

Stationsgebouw veldzijde 1936

Publieksrestaurant

Clubruimte aeroclub

Haardhoek aeroclub

Serre en bestuurstafel aeroclub

Voormalig stationsgebouw Ypenburg te Den Haag, oostzijde tijdens de restauratie en herbestemming 2012

Zie: Joris Molenaar, Culturele revolutie?, in: archis 11-1992, p. 8. Zie ook: Joris Molenaar, ‘De Bergpolderflat, een licht en ragfijn existenzminimum’, in: archis nr. 2 1989, p. 44–45

Ir W. van Tijen, Woongebouw Bergpolder te Rotterdam, Bouwkundig Weekblad Architectura, 1 september 1934, nr 35, p. 361-368

Zie: Ton Idsinga, Jeroen Schilt, p. 58-60

Zie: H.A. van Wijnen, de Kuip, De geschiedenis van het Stadion Feijenoord, Utrecht/Antwerpen 1989

Waar het principe van de dubbele tribune gangbaar is volgens de formule die de architect Myron S. Lerby voor tribunebouw had ontwikkeld en uiteengezet in zijn verhandeling “The Stadium” in Engineering News Record van 11 juli 1929.

Over dit stadion vermeldt het reisverslag: De constructie is van ijzer met betonnen treden. Opvallend was het geringe aantal ingangen en trappen. Op een blok van ongeveerd 600 plaatsen was slechts 1,5 m. trapbreedte aanwezig; d.w.z. 25 cm. Trapbreedte per 100 toeschouwers. Er valt dus nog wel wat te verbeteren: Een ernstig bezwaar van dit stadion is dat de verdieping zoo laag is aangebracht dat de achterste rijen en de staanplaatsen daaronder de speellijn aan de tegenovergestelde zijde ternauwernood kunnen zien. Alle Engelse stadions hebben rechte tribunes parallel aan en zeer dicht op een iets opgetild speelveld, waardoor er een optimaal contact tussen publiek en spelers wordt bereikt dat garant staat voor de intense sfeer in deze stadions. De ervaring in Engeland leert dat de beste vulling van toeschouwers op de tribunes wordt verkregen door de trappen naar buiten te plaatsen en het publiek van bovenaf binnen te laten stromen.

Rapport over het bezoek aan Fransche, Zwitsersche, Italiaansche en Duitsche stadions van 24 mei-3 juni 1934, blad 4 en 5, nai archief brox werk 290

Uit het verslag blijkt dat Van Zandvliet, Van Silk en Van der Vlugt het benutten van de ruimte in de doorsnede onder de tribunes een belangrijk aandachtspunt vinden. Zo merken ze in Rome ook op: Alle ruimten onder de tribunes zijn benut. In dit stadion bevinden zich de kantoren voor alle takken van sport, naast een groot aantal kantoren waar ruime vergaderzalen ter beschikking zijn. Voorts een restaurant, kleedkamers, turnzaal, zaal voor boksen schermen en een overdekt zwembad. En bij de maquette van het nieuwe stadionontwerp: De groote ruimte, welke onder de tribunes overblijft was op de zelfde manier als thans geld voor het bestaande stadion, echter veel meer geperfectioneerd uitgevoerd gedacht. Van het stadion Ascarelli Napels valt ze op hoe onder de opgetilde tribune een wandelroute langs restaurants onder de tribune is uitgespaard, naast de kleedkamers, wasruimte enzovoort. Om tenslotte te concluderen: De laatste stadions wat betreft Napels, Florence en Turijn zijn allen nieuw en bevatten een aantal plaatsen welke overeenkomt met hetgeen in Rotterdam beoogt wordt. Dat deze stadions bij de wedstrijden van vreemde elftallen niet geheel gevuld waren, is hieraan toe te schrijven dat in Italië nog niet die belangstelling voor de voetbalsport bestaat dan hier in Holland bestaat.(…) In de n.r.c. werd vermeld dat de hoogste recette te Milaan was bereikt met fl. 39000,- Dat dit cijfer werd bereikt is toe te schrijven aan het groote aantal Nederlanders welk dit stadion hebben bezocht.

J.A. Brinkman, “Het stadion Feijenoord te Rotterdam”, Bouwkundig Weekblad Architectura, 21 nov. 1936, p. 481

Zie: J.J.H.M. Molenaar, “Het Sportpark en Vliegveld Ypenburg” in: Kroniek, kwartaaltijdschrift van de Historische Vereniging Rijswijk, 11e jaargang 1994 no. 3 en 4, p. 5-14, en: H. Schwing, De Historie van het Vliegveld Ypenburg, februari 1993, uitgave Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Luchtvaart

Zie: anon., “Ypenburg” Het stationsgebouw van het Haagsche Vliegveld, in: Thuis, tijdschrift van de firma Pander, jrg. 9 (1936) 43, november, p. 4-7

1934

Parksluizen in de Westzeedijk met aan de horizon de nieuwbouw op Dijkzigt met Huis Sonneveld en Huis Boevé

‘Rotterdam — wij zeggen het niet voor het eerst — heeft een grooten achterstand in te halen, maar vooruitgang te kunnen vaststellen, waar deze heeft plaats gehad, is altijd een dankbare taak.(…) Waar arbeid en vernuft ontzag afdwingen staat het groote, groeiende, nieuwe Rotterdam. Wij denken aan de stad, waar-in de werkers uit die wemelende wereld van stoom en staal huisvesting moeten vinden. De haven is een stad waard en de aandacht kan nooit genoeg naar de ontwikkelingsnooden van die stad uitgaan. Het lot van het ontwikkelingsplan van Rotterdam kan niemand nader aan het hart gaan dan den stadsbewoners zelf.’

(Groeiend Rotterdam, 1929)

8

de uiteengelegde stad

Naar Buiten! Huis Vaes Plaszoom

‘Te Weinigen kennen de schoonheid van de Rotterdamsche buitenkant. Vele Rotterdammers miskennen die. Daarom trekken ze bij tientallen, als forensen of als menschen die hun otium cum dignitate gaan genieten naar Wassenaar, Voorburg, of nog verderop. Waarschijnlijk zijn er ook nog andere redenen dan de miskenning van die schoonheid, die hen wegdreven. Aldus lieten ze hen, die niet weg kunnen, opkomen voor al de lasten, die er in een groote stad nu eenmaal te dragen zijn.

Voor de kleine groep, die die schoonheid wel wist te waarderenen, verder dacht en voelde: “Right or wrong — mijn stad” — heb ik altijd diepe eerbied en sympathie gehad. Vooral, als ze zich dan temidden van de schoonheid van de Rotterdamsche buitenkant door een goeden architect een mooi huis lieten bouwen, aldus zelf weer bijdragend tot de schoonheid van hun stad. Gedurende de laatste jaren zijn er heel wat mooie en bijzondere huizen verrezen, vooral in het Oosten van Rotterdam. De garages ernaast doen de belangstellende beschouwers begrijpen: “Het zou een klein kunstje geweest zijn, om weg te trekken als zoovelen. Wij blijven.”’¹

Zo begint S. Lugten-Reys, alias de kinderboekenschrijfster Nannie van Wehl² oktober 1936 haar bespreking van het royale moderne landhuis voor J.G. Vaes, dat Brinkman & Van der Vlugt zojuist hebben opgeleverd aan de Plaszoom 1 in het Kralingse Bos te Rotterdam. Het is een zeldzaam succesvol voorbeeld hoe Rotterdam met royale villakavels erin slaagt om haar welgestelde burgers te behoeden voor een vertrek uit de stad. Zoals Lugten-Reys suggereert, wordt de trek de stad uit echter niet alleen door de bedomptheid en lelijkheid van de grote stad, maar ook door belastingvoordelen beïnvloed. Rotterdamse buurgemeenten Hillegersberg en Schiebroek varen hier wel bij, maar vooral de upper ten trekt verder weg naar Wassenaar of Noordwijk, Oostvoorne of Rockanje, zoals Dick van der Leeuw in 1930 doet.

Licht en luxe op een duin te Rockanje

Dick van der Leeuw, de jongere broer van Kees en Koos van der Leeuw, is de zakenman van het drietal. Hij leidt het moderne mondaine leven van een puissant rijke industrieel.³ Al in december 1929 vraagt hij Van der Vlugt een grote villa te ontwerpen in de duinen van Rockanje, waar hij kort tevoren 69 hectare grond heeft gekocht. Op 10 december 1929 schrijft hij Van der Vlugt: ‘Mijn broer zal nu nog de details regelen en dan hoop ik dat het koopcontract nog deze maand geteekend kan worden. U zult mij dan een groot genoegen doen eens met mijn broer ter plaatse te gaan zien om U een eerste idee van het terrein te geven en ten tweede het mooiste punt te bepalen om het huis te plaatsen.’⁴ Dick is duidelijk geïnspireerd door het net opgeleverde huis van zijn oudere broer Kees en laat zich door hem en hun architect Leen van der Vlugt bijstaan bij zijn grootse villaplannen.

Tot dan woont hij met zijn vrouw Betty Meijer sinds hun huwelijk op 6 december 1926 in het voormalig ouderlijk huis van de Van der Leeuws aan de Westzeedijk 112 te Rotterdam. Dat eind negentiende-eeuwse huis is eerder tussen 1925 en 1927 intern al geheel gemoderniseerd door Brinkman & Van der Vlugt. Maar blijkbaar is een stadswoonhuis, hoe comfortabel en modern ook ingericht, niet het ultieme ideaal van het echtpaar. In de trend van de trek naar buiten past ook de keuze van Dick en Betty om, met hun pasgeboren dochtertje Sylvia en twee kinderen uit een eerder huwelijk van Betty een modern en luxueus landhuis te Rockanje te gaan bewonen. Dick, die in 1927 zijn vliegbrevet heeft gehaald, ziet zich als moderne vliegforens met zijn eigen vliegtuig dagelijks heen en weer naar de fabriek vliegen.

De beoogde villa wordt echter nooit gerealiseerd, maar de ontwerpen die Van der Vlugt van december 1929 tot medio 1930 schetst, zijn daarom niet minder interessant. In deze ontwerpen volgt Van der Vlugt de architectonische thema’s van het zomerhuisje voor Krishnamurti in Ommen en die van het woonhuis van Kees van der Leeuw aan de Kralingse Plaslaan. Van der Vlugts eerste plan, dat hij rond de jaarwisseling 1929-1930 tekent, is een kapitale villa gesitueerd op een duin midden op het landgoed.⁵ Vervolgens ontwerpt het bureau nog twee schetsvarianten, een uitgaande van een compactere oplossing met zoveel mogelijk hetzelfde programma en de laatste met een sterk verkleind programma. Deze ontwerpen zijn gesitueerd op het uiteindelijk gekozen, meer zuidwestelijk gelegen duin. Het tweede ontwerp is erg schematisch en heeft een intrigerende compositie van volumes die aan ontwerpen van Mies van der Rohe doet denken. Het laatste en kleinste plan toont een compacte opzet die kenmerkender is voor de woonhuizen van Van der Vlugt. Het past bij een informeel, modern en vrij bestaan buiten in de duinen, vergelijkbaar met de sfeer die het zomerhuisje te Ommen in zich heeft, maar dan vertaald naar de mondaine levensstijl van het echtpaar Van der Leeuw-Meijer. Dit plan voorziet in een op een duin gelegen glazen uitkijkpost met luifel en dakterras met daarachter een voorzieningenblok en daaronder een compartiment met de privé-vertrekken dat weer op poten boven het duin staat. Deze villa is een moderne shelter voor een vrij buitenleven in de duinen, voorzien van alle luxe en comfort. Het verkleinen van het programma kan verband houden met het voornemen om het als tijdelijk woonhuis verbouwde landarbeidershuisje elders op het landgoed te vergroten en te gaan benutten als gastenverblijf. Dit aanvankelijk bescheiden tijdelijk zomerhuisje met een luxe tennisbaan ernaast wordt in enkele jaren aangepast, verbouwd en vergroot tot een moderne bungalow met luxe comfort in de duinen. Intussen veroorlooft Dick zich grote uitgaven en gaat hij verplichtingen aan gebaseerd op de prognoses van de buitensporig gunstige kapitaalgroei uit de tweede helft van de jaren twintig van gemiddeld 7 procent per jaar over de periode 1927-1930. Maar de gevolgen van de algemene economische malaise treffen ook hem begin jaren dertig. Hij kiest ervoor zijn dure vlieghobby door te zetten, ziet af van de bouw van zijn droomhuis in de duinen en bewoont de verbouwde en uitgebreide bungalow met tennisbaan.

Villa Vaes, een Rotterdams antwoord op de trek naar buiten

De vliegenierforens Dick van der Leeuw is een extreme representant van de toegenomen mobiliteit die de welgestelden in die jaren de vuile en bedompte stad de rug doet toekeren en naar buiten doet trekken.⁶ In de discussies over stadsuitbreidingen voor Rotterdam, die Witteveen vanaf midden jaren twintig ontwerpt, is dit een regelmatig terugkerend thema, zoals al bij de behandeling van Plan Dijkzigt in 1927 wordt gememoreerd: ‘Er zou meer open bebouwing (villabouw) beschikbaar moeten zijn, waaraan werkelijk veel behoefte bestaat en waardoor beter gesitueerden aantrekkelijk gelegen woningen verkrijgen, zoodat vestiging hier ter stede in de hand gewerkt en vertrek naar elders wordt voorkomen.’⁷ Ook bij het Kralingse Bos speelt het scheppen van een aantrekkelijke omgeving voor villabebouwing een rol. In 1932 presenteert Witteveen een plan van een modern recreatiepark voor de grootstedelijke bevolking dat hij samen met de jonge functionalistische landschapsarchitect J.T.P. Bijhouwer heeft opgesteld. In dit Kralingse Boschplan zijn aan de randen langgerekte stroken voor grote villakavels voorzien: ‘teneinde onnoodig verlaten van de Gemeente door beter gesitueerden te voorkomen’.⁸

J.G. Vaes, gepensioneerd directeur van Unilever,⁹ koopt in 1932 het eerste kavel aan de Plaszoom 1 om voor zijn oude dag een modern landhuis in zijn stad te stichten. Even verderop laat een tweede welgestelde Rotterdammer, de vermogende havenbaron D.G. van Beuningen, een villa bouwen naar ontwerp van architect Sutterland. Vaes is commissaris van de n.v. Niehuis & v.d. Berg’s Scheepsreparatie-bedrijf te Delfshaven, waarvoor Michiel Brinkman en later Brinkman & Van der Vlugt diverse bedrijfsgebouwen hebben gerealiseerd. Ir J. van den Berg, directeur van de scheepreparatiewerf, is een goede vriend van Jan Brinkman en de opdracht voor een kapitaal woonhuis voor zijn commissaris is voor het bureau Brinkman & Van der Vlugt een uitkomst in de moeilijke crisistijd. Vaes is als lid van de Club Rotterdam bovendien bekend met Kees van der Leeuw en kent ongetwijfeld diens opzienbarende woonhuis. Ook kent hij het architectenbureau van de villaplannen en ontwerpen voor een concertgebouw en de Volksuniversiteit op Dijkzigt. Hij is immers als directeur van Unilever actief met de bouw van het nieuwe hoofdkantoor in plan Dijkzigt aan de Rochussenstraat en zal zeker kennis hebben van wat er zich aan de overkant rond het villapark Dijkzigt afspeelt.

Een derde kans voor het ideale moderne landhuis?

Vaes vraagt Brinkman & Van der Vlugt om zijn landhuis in Kralingen te ontwerpen, maar hij en zijn vrouw blijken heel andere ambities te hebben dan de eerdere opdrachtgevers voor villa’s van Brinkman & Van der Vlugt. Het echtpaar Vaes wil voor de oude dag een royaal gesitueerde villa met modern comfort, maar ook met een Engels landhuisprogramma, en geheel naar eigen persoonlijke inzichten georganiseerd. Het is de stijl van leven die wordt gepromoot in lifestyle tijdschriften als Country Life of de Hollandse pendanten Buiten en Het Landhuis.¹⁰ Architectuur van het Nieuwe Bouwen ontbreekt vrijwel geheel in dit referentiekader, met uitzondering van Brinkman & Van der Vlugt. Hun woonhuis voor Kees van der Leeuw aan de Kralingse Plaslaan staat in veel publicaties over ‘het landhuis’ of ‘de villa’ weergegeven als voorbeeld van de nieuwste richting in architectuur in de jaren dertig.¹¹ Daardoor wordt het bureau onder de aandacht gebracht van potentiële vermogende opdrachtgevers zoals Vaes.

Vaes verlangt een landhuis volgens de definitie van de in landhuisbouw gespecialiseerde architect ir J.P. Fokker, namelijk ‘een huis, dat werkelijk op het land staat op een ruim terrein en betrekkelijk geïsoleerd, laat ons zeggen zóó, dat men het bekijken kan zonder andere huizen tegelijk in het gezichtsveld te hebben en zóó, dat uit de vensters van het huis eene landelijke omgeving te zien is.’¹²

Aanvankelijk zien zij in de opgave de ideale gelegenheid om eindelijk een voorbeeld te kunnen stellen van moderne landhuisbouw op een ruim kavel, zoals zij dat uit het buitenland al kennen van de jaarlijkse reizen naar Parijs of Berlijn. Na het in 1930 niet doorgaan van het grote villaplan voor Dick van der Leeuw te Rockanje en het in 1931 afgelasten van het grote villaplan voor Van Beek in Dijkzigt is de opdracht voor de welgestelde Vaes de derde kans om zich met de buitenlandse voorbeelden van kapitale landhuisbouw te kunnen meten, een ambitie die van de eerste ontwerptekeningen uit juli 1932 afspat. Maar het zou Brinkman & Van der Vlugt nog veel hoofdbrekens kosten om Vaes’ ideaal te kunnen realiseren.

De moeizame weg tot realisatie, een schriftje met aantekeningen

Huis Vaes moet een landhuis worden waarin de mogelijkheden van een staalskelet tot het uiterste zijn benut. De eerste gevelschets van het huis is volstrekt helder en eenvoudig: een terrassenvilla met grote glazen volumes achter overstekende balkons tegen een rug van de gesloten muur waarachter het trappenhuis en de bijgebouwen. Maar met deze heldere opzet overtuigen de architecten het echtpaar Vaes nog niet. Harm Kammer, die als rechterhand aanvankelijk Van der Vlugt terzijde staat bij het ontwerp van Huis Vaes, herinnert zich dat hij daarna een schriftje kreeg van mevrouw Vaes zoals zij het had besproken en dat Van der Linden aan hem doorgaf.¹³

Er volgt een ontwerpproces van juli tot november 1932. Iedere maand tekenen verschillende medewerkers van Brinkman & Van der Vlugt een opnieuw aangepaste versie van het huis met als resultaat dat het ontwerp steeds meer aan helderheid en kracht inboet. Uiteindelijk neemt chef de bureau Van der Linden het ontwerp in oktober en november onder zijn hoede. Dan verschijnen er de voor hem kenmerkende ronde vormen in het ontwerp. Het echtpaar reageert in februari 1933 met een opsomming van details die minuscuul de dagelijkse gebruikswensen weergeven. Deze worden vervolgens in het bestekplan verwerkt.

In de zomer van 1933 is het ontwerp bestekgereed. Eindeloze calculaties en planaanpassingen volgen alvorens men twee jaar later, in de zomer van 1935, met de bouw aanvangt en het kapitale woonhuis in tien maanden tijd gereed is. Het is wederom een staaltje van efficiënt bouwen met de moderne staalskeletmethode, maar de kracht van de oorspronkelijke architectonische ambitie is dan verdreven door een veelheid aan alledaagse details. Dit blijkt ook wel uit de beschrijvingen van S. Lugten-Reys: ‘De brievenbus komt uit in de werkkamer van de heer des huizes, rechts van de deur. Hier is ook een klein luikje aangebracht, waardoor men kan zien, wie er voor de voordeur staat. Natuurlijk is er gelegenheid, een boodschap aan de voordeur gebracht, per spreekbuis af te geven en aan te hooren. De gehele inrichting van het huis is tot in finesse zóó, dat de huishoudelijke zorgen tot een minimum zijn teruggebracht. Zoo hebben eetkamer en keuken niet alleen een luikje, waardoorheen ze communiceeren, neen, de geheele wand tusschen keuken en eetkamer is kast, die van twee kanten benaderd kan worden. Dieper op deze vernuftige finesse, waar de huisvrouw zoo’n overgroot aandeel in heeft gehad, in te gaan, zou me te ver voeren.’

Het functionele interieur wordt inclusief vaste betimmeringen door Brinkman & Van der Vlugt uitgewerkt maar de inrichting van het woonhuis vertrouwt Vaes toe aan interieurarchitect J. Wage, samen met de textielkunstenaar Edmond de Cneudt. Het resultaat is een zwaar gestoffeerd comfortabel burgerlijk woonhuis in stemmige aardtinten, gecombineerd met stalen-buismeubelen.

Kenmerkend voor huis Vaes is de magnifieke ligging aan een grote tuin die aan de zuidzijde tot aan het water van de Oude IJsclub loopt. Deze tuin is al direct bij aankoop van het perceel enkele jaren voor de bouw aangelegd, met waterloopjes en bruggetjes, gebogen paden en een verlaagd terras: een eldorado voor de oude dag.

Een schijn van kans voor zakelijke landhuisbouw, huis Henny in Wassenaar

Begin 1933, als het ontwerp voor huis Vaes al enkele maanden stilligt, dient zich een nieuwe opdracht voor een landhuis aan, ditmaal in Wassenaar. Opdrachtgever is Mr. Ch.M. Henny, directeur van het bankfiliaal ’s-Gravenhage van de bank R. Mees & Zoonen, voor wie zij eerder al het Haagse kantoor hadden verbouwd. Henny zal bovendien bekend zijn met het door Brinkman & Van der Vlugt ontworpen filiaal van R. Mees & Zoonen aan de ’s-Gravendijkwal; een parel van zakelijkheid in de Rotterdamse binnenstad. Henny werkt dus al met zijn architecten samen voordat hij hun de opdracht geeft om zijn woonhuis in Wassenaar te ontwerpen.

Hij heeft een onregelmatig breed en ondiep kavel gekocht op een oud landgoed dat voor villabouw wordt uitgegeven. Bij Brinkman & Van der Vlugt worden op 30 maart 1933 twee studies geschetst: plan a met een langgerekte vorm langs de achterzijde van de kavel en plan b meer vierkant. Voor plan a schetst het bureau schematische gevels die een moderne opzet met een staalskelet tonen zoals bij Huis Boevé, inclusief afgerond traptorentje. De onevenwichtige ligging op het terrein en de slechte oriëntatie op de zon en de tuin moet Henny hebben overtuigd om een extra strook grond achter het terrein erbij te kopen. Hierdoor is een langgerekt landhuis met woonkamer en tuin op het zuidwesten mogelijk. De architecten staan echter voor een nog lastiger opgave. In Wassenaar wordt men geacht landhuizen met kap en dakoverstekken te bouwen in een baksteenarchitectuur. Van der Vlugt heeft hier veel moeite mee¹⁴, maar de schoonheidscommissie is onvermurwbaar. Uit het verslag van de welstandsvergadering van 8 mei 1933: ‘b&w vinden deze (nieuw-zakelijke J.M.) architectuur in de omgeving niet toelaatbaar. Dhr. Van der Kloot Meijburg en dhr. Bremer: Dit ontwerp is goed van opzet, doch gezien de omgeving zou het aanbeveling verdienen het dakvlak meer te laten domineren, omdat de landhuizen in deze omgeving alle voorzien zijn van een flink dakvlak.’¹⁵

Met een maquette en de gevraagde perspectieftekening slagen Brinkman & Van der Vlugt er vervolgens op de vergadering van 29 mei 1933 in om de commissie en de burgemeester met wethouders alsnog te overtuigen. Een kubisch functionalistisch landhuis met staalskelet en uitgevoerd in gele baksteen maar met een flauw hellende kap blijkt in Wassenaar toch te bouwen. Van der Vlugt kan hierbij zijn geïnspireerd door het eigenzinnig moderne landhuis De Regenboog, dat architect Henk Wegerif voor Heineken in die tijd realiseert in de duinen te Noordwijk, waar de Van der Vlugts geregeld de weekends en zomers verblijven.

Op bureau Brinkman & Van der Vlugt blijkt intussen echter dat het goedgekeurde plan boven het budget van Henny uitkomt en er wordt hard aan een bescheidener ontwerp gewerkt. Toch wordt het welstandsgoedgekeurde ontwerp voor de bouwaanvraag ingediend; Van der Vlugt hoopt blijkbaar dat hij dit ontwerp alsnog haalbaar zal kunnen krijgen. Maar uiteindelijk verrijst er in 1934 na vele vereenvoudigingen, een sober bakstenen huis met langgerekte vorm en met een structuur van dragende gevels met kleine standaard stalen vensters. Het schilddak heeft royale dakoverstekken rondom, wat het huis een doorsnee Wassenaars uiterlijk geeft, zoals de villa’s van Jan Wils en Henk Wouda. De uitgesproken moderne signatuur van Brinkman & Van der Vlugt is ervan af.

Vliegveld Ypenburg: dynamische, comfortabele moderniteit voor de ‘upper ten’ én de massa

Een netwerk van vliegstrips voor de luchtforens

Dat Brinkman & Van der Vlugt midden jaren dertig een stationsgebouw voor vliegveld Ypenburg ontwerpen hoeft niet te verbazen. Dick van der Leeuw is begin jaren dertig zo fanatiek in de sportvliegerij dat een hieraan verwante opdracht haast niet uit kan blijven. Nadat hij van zijn moderne villa op de duinen te Rockanje afziet, maakt hij van zijn voorname positie in de nationale sportvliegerij gebruik om Brinkman & Van der Vlugt aan de opdracht voor Ypenburg te helpen. Voor het zover is, heeft de keuze van de locatie voor het vliegveld echter veel voeten in de aarde.

Ypenburg is de uitkomst van een zoektocht naar de beste vestigingsplaats voor een gemeenschappelijk vliegveld voor de regio Rotterdam Den Haag.

Dick van der Leeuw ziet de toekomst van de vliegerij in 1931 visionair. Hij denkt als luchtforens aan een fijnmazig netwerk van vliegvelden en landingsstrips, waartussen luchttaxi’s pendelen en waar huurauto’s gereed staan: ‘Engeland is ons op dat gebied reeds verre vooruit. Daar heeft men thans reeds op verschillende plaatsen landingsterreinen, waar auto’s zonder chauffeur beschikbaar zijn, die de reizigers kunnen huren tegen geringen prijs om de stad te bereiken. Risico is er voor den verhuurder niet bij, omdat men immers altijd het vliegtuig in onderpand achterhoudt.’¹⁶ Dick weet als welgesteld wereldburger waarover hij het heeft. Hij vliegt immers zelf graag naar bestemmingen als Knokke in België of Le Touquet Paris Plage in Normandië. Niet alleen via de Rotterdamsche Aeroclub (r.a.c.) probeert hij het netwerk van start- en landingsstrips in Nederland op te bouwen, ook zelf neemt hij initiatieven daartoe bij de fabriek en bij zijn eigen woonhuis te Rockanje waarvoor hij Brinkman & Van der Vlugt de hangars laat ontwerpen.¹⁷ Daardoor kent hij de wegen en de moeilijkheden om tot vergunning voor de aanleg van een vliegstrip of vliegveld te komen.

De strijd om ‘Vliegveld Holland’

Vanaf medio jaren twintig zijn er levendige discussies over vliegveldplannen bij de grote steden, zowel intern bij het ministerie van Waterstaat, dat voor de rijksoverheid de Luchtvaartwet uitvoert, als door vermogende particulieren die net als Van der Leeuw hun moderne luxueuze sport een grootse toekomst toedichten. Het is niet verwonderlijk dat er op de werkenlijst van Brinkman & Van der Vlugt in 1932 ook een werknummer 224 Vliegveld Wassenaar verschijnt. Weliswaar komt dit werk niet van de grond, er is slechts een schetsje van een onbekende initiatiefnemer van overgeleverd, maar het is een teken dat er initiatieven zijn uit de kringen van deze vermogende particulieren.¹⁸ In 1932 vormt er zich in de regio Den Haag een particulier initiatief voor de stichting van een vliegveld nabij Rijswijk.¹⁹ Vervolgens trekken de Rotterdamse en Haagse aëroclubs direct samen op om in de volgende jaren dit vliegveld tussen Dan Haag en Rotterdam op particuliere basis gerealiseerd te krijgen.²⁰ De Rotterdamse bestuurders, industriëlen en havenondernemers moeten hier wel met een dubbel gevoel tegenover staan. Voor hen privé, vaak wonende in Den Haag of Wassenaar, is Ypenburg zeer geschikt. Voor de Maasstad zelf, en vooral voor de haven is natuurlijk het vliegveld Waalhaven favoriet. Daar is ook de vliegtuigfabriek van Frits Koolhoven gevestigd en de Nationale Luchtvaart School n.l.s. heeft daar sinds haar oprichting in 1926 domicilie, met aan het hoofd Cor Kolff.

De klm is echter al voortvarend geweest met het starten van haar lijndiensten vanaf Schiphol, ten zuiden van Amsterdam, dat vanaf 1926 in exploitatie is genomen door de gemeente Amsterdam.²¹

In 1939 kijkt Prof. Wattjes terug op het vliegveldvraagstuk:

‘De voortdurend wisselende plannen omtrent verplaatsing van Rotterdams vlieghaven, eerst het stichten van een gemeenschappelijke vlieghaven voor Rotterdam en Den Haag, later het concentreeren van het internationale vliegverkeer in één nationaal centraal vliegveld, vrijwel even snel bereikbaar van af Amsterdam, Den Haag als van Rotterdam, hebben de ontwikkeling van Waalhaven zeer geremd.’²²

Een particulier initiatief, de n.v. Sportpark & Vliegveld Ypenburg

Binnen de Club Rotterdam, het besloten genootschap van Rotterdamse ondernemers, wordt het vliegtuigvraagstuk eind 1933 actueel als Cor Kolff, het hoofd van de Nationale Luchtvaart School, een lezing houdt getiteld “Vliegvelden”. In februari 1934 stelt de Club Rotterdam een commissie in die over het Vliegveld Waalhaven nadenkt met onder andere Cor Kolff en Dick van der Leeuw.²³

Terwijl er tussen de gemeenten Den Haag en Rotterdam maar geen eendrachtigheid komt, is in de loop van 1933 het particulier initiatief serieus geworden door de oprichting van de N.V. Sportpark & Vliegveld Ypenburg. Gesteund door De Haagsche en Rotterdamsche Aero Club onder de bezielende leiding van de Haagse voorzitter D.H. Reinders en door de Koninklijke Vereniging voor Luchtvaart en de Nationale Luchtvaart School worden de plannen voor Ypenburg in februari 1935 doorgezet.

De minister ziet in april 1935 Ypenburg ‘voorlopig als secundair luchtvaartterrein voor Den Haag e.o. met behoud van het luchtvaartterrein Waalhaven’.²⁴ Het is een vliegveld voor de vliegsport maar kan tevens voor verkeersvliegtuigen en zelfs voor militaire vliegtuigen worden gebruikt; men houdt al rekening met de oorlogsdreiging. Er wordt 26 juli 1935 ministeriële goedkeuring verschaft en op 12 februari 1936 is de aanleg van ‘Ypenburg’ als luchtvaartterrein voor binnenlands vliegverkeer definitief goedgekeurd. Het veld wordt als tewerkstellingsproject voor werklozen uit Delft, Nootdorp en andere omliggende gemeenten in vliegende vaart gedraineerd en geëgaliseerd. Voor de bouw van het Stationsgebouw zijn Brinkman & Van der Vlugt uitgenodigd de plannen te ontwerpen. De bouw wordt vervolgens vanaf begin mei in razend tempo uitgevoerd door het bedrijf van een van de leden, n.v. Wernink’s Beton Maatschappij uit Leiden.²⁵ Er werken dagelijks wel meer dan 500 mensen op Ypenburg aan het veld, de hangars en het stationsgebouw om de gestelde officiële openingsdatum van 29 augustus 1936 te halen. Dat is met een driedaags vliegfeest met ruim honderd bezoekende vliegtuigen uit allerlei landen en dertig- a veertigduizend bezoekers per dag, een doorslaand succes. Het jaarverslag van de h.a.c. eindigt echter met een rouwrand. Was en passant al de dood van Leen van der Vlugt als een der architecten van het stationsgebouw gememoreerd, verderop wordt ook nog vermeld:

‘Helaas werd aan het einde van het jaar de Rotterdamsche Aero Club zwaar getroffen door den val van haar Vice-Voorzitter, den Heer M.A.G. van der Leeuw, die komende vanuit Engeland, na een tusschenlanding te Oostende, in het zicht van het Rotterdamsche Vliegveld — waarschijnlijk als gevolg van invallende duisternis — met de ph-vdl op 3 december 1936 in de Waalhaven een doodelijken val deed. (…) Aan “Ypenburg” had hij al zijn warme belangstelling gegeven en veel is daar op zijn instigatie tot stand gekomen.’

Daaruit blijkt wel hoe belangrijk Dick van der Leeuw en zijn vrouw Betty Meijer voor de stichting van het vliegveld zijn geweest. Dick wil de avond van zijn noodlottige val nog op een personeelsfeest van Van Nelle verschijnen en heeft haast. Het ongeluk is vervolgens nationaal nieuws:

‘Hij bereikte Waalhaven, was door den nevel niet zeker van zijn zaak, trok de machine weer op en heeft de waco daarbij “overtrokken”, waardoor het toestel is afgegleden. Of hij wilde trachten van de richting van de stad uit, waar het helderder was, een landing te beproeven, of zijn tocht wilde voortzetten naar Ypenburg, is niet te zeggen.’²⁶

Helaas kan het splinternieuwe vliegveld bij Rijswijk op deze druilerige decemberavond geen veilige thuishaven meer zijn voor deze fervente sportvlieger en mede initiatiefnemer van Vliegveld Ypenburg.

Westzeedijk 112 Rotterdam, toilettafel Betty Meijer 1926

Westzeedijk 112 Rotterdam, eetkamer 1926

Westzeedijk 112 Rotterdam, boudoir 1926

Westzeedijk 112 Rotterdam, serre aan de eetkamer 1926

Eerste fase verbouw en uitbreiding tijdelijk woonhuis Van der Leeuw, Duinzoom Rockanje 1930

Ontspanning op het terras tijdelijk woonhuis Van der Leeuw, Duinzoom Rockanje, v.l.n.r. Dick van der Leeuw, Betty Meijer, onbekende vriendin, circa 1930

Villa Van der Leeuw op het Stekelhoekduin te Rockanje voorjaar 1930 schetsplan B

Plattegronden en doorsnede

Plattegrond dakterras

Vogelvluchtperspectief in duinlandschap

Dick van der Leeuw landt met zijn eigen Pander sportvliegtuig op de vliegstrip in de duinen te Oostvoorne 1930

Villa Van der Leeuw op het Stekelhoekduin te Rockanje voorjaar 1930 schetsplan C

Plattegrond hoofdverdieping

Zuidwestgevel

Vogelvlucht in duinlandschap

Villa Van der Leeuw op het Stekelhoekduin te Rockanje januari 1930 schetsplan A

Plattegronden

Entreegevel noordoostzijde

Terrasgevel zuidwestzijde

Eerste schetsontwerp Villa Vaes Plaszoom Kortekade Rotterdam, juli 1932 Plattegrond begane grond

Gevel tuinzijde

Villa Vaes Rotterdam, met bijbehorende tuinaanleg gezien vanuit het zuidwesten 1936

Villa Vaes Rotterdam, gezien vanuit het zuidoosten over de Oude IJsclub 1936

Villa Vaes Rotterdam, interieur living, ronde erker aan de straatzijde, grote erker aan de tuinzijde, ingericht door interieurarchitect J. Wage en textielkunstenaar Edmond de Cneudt 1936

Villa Vaes Rotterdam, interieur living, ronde erker aan de straatzijde, grote erker aan de tuinzijde, ingericht door interieurarchitect J. Wage en textielkunstenaar Edmond de Cneudt 1936

Plattegrond gebouwde versie

Huis Henny Wassenaar, eerste schetsontwerp, maart 1933

Begane grond plan A

Eerste verdieping plan A

Gevels plan A

Perspectief herzien ontwerp, mei 1933

Plattegronden gebouwde versie

Huis Henny Wassenaar, tuinzijde 1935

Huis Henny Wassenaar, entreezijde 1935

Betty Meijer en Dick van der Leeuw voor hun hypermoderne WACO sportvliegtuig 1936

Schets voor een stationsgebouw voor een vliegveld te Wassenaar

Stationsgebouw vliegveld Ypenburg Rijswijk, eerste schetsontwerp gevel terreinzijde 1935

Stationsgebouw vliegveld Ypenburg Rijswijk, definitief ontwerp oostgevel terreinzijde, 1935

Stationsgebouw vliegveld Ypenburg Rijswijk, definitief ontwerp westgevel entreezijde, 1935

Vliegveld Ypenburg 1936, presentatietekeningen van het gerealiseerde stationsgebouw

Plattegrond definitief ontwerp 17 augustus 1935

S. Lugten-Reys, Huis “Vaes” Rotterdam, architecten Ir. Brinkman en Van der Vlugt, in: Het Landhuis 19, het tijdschrift voor het gezin, 14 october 1936

Dit gegeven ontleend aan: Ileen Montijn, Naar Buiten! Het verlangen naar landelijkheid in de negentiende en twintigste eeuw, Amsterdam 2002, p. 54-55

Zie: Matthijs Dicke, Hoe komt wie vliegt ooit tot bedaren, M.A.G. van der Leeuw, ondernemer in het Interbellum, Rotterdam 2007

Zie: Brief van M.A.G. van der Leeuw aan Van der Vlugt, Montana d.d. 10/12/’29, nai brox werkno. 120, correspondentie,

Van der Vlugt ontwerpt begin 1930 een drietal plannen voor de grote villa op het duin. Twee van de drie plannen volgen in hoofdlijnen het door Dick van der Leeuw omschreven programma van eisen. Van de twee eerste plannen komt er een vrijwel overeen met het opgegeven programma van eisen. De organisatie is echter complex en de villa uit-gestrekt van opzet, wat het ook het duurste plan maakt. Het andere grote plan lijkt ingegeven te zijn om een meer compacte en efficiëntere opzet te vinden en is waarschijnlijk het tweede voorstel. Het derde plan is duidelijk kleiner van opzet. Het zal de laatste versie zijn, waarbij een drastische inkrimping van volume en programma is doorgevoerd. Deze hypothese is door de auteur ontwikkeld in het kader van de studie De Architectuur van Brinkman en Van der Vlugt esthetisch beschouwd, 1e fase, de villa’s, inventarisatie, beschouwing en analyse, niet uitgeven typoscript, december 1997

Zie hiervoor: Ileen Montijn, Naar Buiten, Het verlangen naar landelijkheid in de negentiende en twintigste eeuw, Amsterdam 2002

Uit: Handelingen van de Gemeenteraad 20-01-1927, zoals geciteerd in: Elly Adriaansz, Villapark Dijkzigt, in: Huis Sonneveld, Modern wonen 1933, Rotterdam 2001, p. 34-43

Uit: Burgemeester en Wet-houders, Bosch- en Parkaanleg rondom den Kralingschen Plas, 24 maart 1933, Verzameling gedrukte stukken 1933, volgnr. 75, zoals geciteerd in: Noor Mens, W.T.G. Witteveen en Rotterdam, Rotterdam 2007

Gegevens uit: Persoonlijkheden der Nederlandsen in Woord en Beeld, v. Holkema & Warendorf n.v. Amsterdam 1938, p. 1494.

Zie hiervoor: Ileen Montijn, Naar Buiten! Het verlangen naar landelijkheid in de negentiende en twintigste eeuw, Amsterdam 2002

Zie: ir. J.P. Fokker, Het Eigen Huis, in de serie: Moderne Schoonheid, tweeden druk Wassenaar najaar 1932; Red. H.P Berlage e.a., Moderne Bouwkunst in Nederland No 6, Het groote landhuis, het groote stadshuis, Rotterdam 1933, pp. 13-14 en 42

Ir. J.P. Fokker, Het Eigen Huis, in de serie: Moderne Schoonheid, tweeden druk Wassenaar najaar 1932, p.16.

Mededeling van H. Kammer aan de auteur.

Gesprek met S.T. Goslinga en F. Swaneveld door J. Geurst en J. Molenaar, 24 januari 1983

Uit: Gemeentearchief Wassenaar, gaw inv. Nr. 4501. Een week later op 16 mei: “Dhr van der Vlugt lichtte dit plan persoonlijk toe en veronderstelde, dat dit plan niet in de omgeving zou storen. (…) De schoonheidscommissie was echter van mening, gezien het kleine terrein, dat de bebouwing sterk op de voorgrond zou treden. Hierin zou tegemoet gekomen kunnen worden door het metselwerk uit te voeren in gebakken steen. Dhr. Van der Vlugt was van mening, dat het hooger maken van de kapconstructie het geheele plan zou schaden, dat het gebruik van gele gevelsteen niet zo’n groot bezwaar was. De gevraagde perspectieftekening was door de aanvragers nog niet ingeleverd.”

Onder de kop: ‘Toekomst gunstig voor het kleine vliegtuig. Meer terreinen noodig. “Voor den zakenman geknipt” Meeningen van de directeur van de firma Van Nelle en van Frits Koolhoven’ verschijnt op 18 september 1931 een artikel in De Telegraaf.

Zie: Matthijs Dicke, Hoe komt wie vliegt ooit tot bedaren. M.A.G. van der Leeuw, ondernemer in het interbellum. Rotterdam 2007

Het kan bijvoorbeeld gaan om een terrein van Mr. Gips te Wassenaar waarover de architecten al in 1929 in gesprek zijn en waarvoor men mogelijk later aan een vliegveld dacht binnen de vrienden- en kennissenkring van Dick van der Leeuw.

Zie: J.J.H.M. Molenaar, “Het Sportpark en Vliegveld Ypenburg” in: Kroniek, kwartaaltijdschrift van de Historische Vereniging Rijswijk, 11e jaargang 1994, no. 3 en 4, pp. 5-14, en: H. Schwing, De Historie van het Vliegveld Ypenburg, februari 1993, uitgave Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Luchtvaart

Zie: Enige Grondslagen voor de stedebouwkundige ontwikkeling van ’s-Gravenhage, uitgave van het Gemeentebestuur van ’s-Gravenhage, 1949 p. 295-296

Zie: jhr. Ir. J.E. van Heemskerck Van Beest, De Luchthaven Schiphol en haar uitbreiding, en: A. Plesman, Schiphol in de toekomst, in: De Ingenieur 50 jrg no. 19, b 83. Bouw- en Waterbouwkunde 7,10 mei 1935. In de regio Rotterdam-Delft-Den Haag wordt al sinds 1924 gestudeerd op mogelijke locaties voor een vliegveld. Aanvankelijk wordt een veld ten zuiden van Delft aanbevolen, waarmee zowel Den Haag als Rotterdam ten noorden van de Maas goed kan worden bediend. Na lastige onderhandelingen komen Den Haag en Rotterdam in 1929 tot overeenstemming over een onteigeningsplan maar de hofstad moet de uitvoering van dit plan voor “Vliegveld Holland” door benarde gemeentelijke financiën ten gevolge van de crisis op de lange baan schuiven. Midden jaren dertig is het pleit beslecht om tot één centraal internationaal vliegveld te komen, waarbij ook een nieuwe luchthaven bij Leiderdorp serieus wordt overwogen, iets waar Den Haag tot in 1938 voor pleit.

Prof. Ir. J.G. Wattjes en W. Th. H. ten Bosch, Rotterdam en hoe het bouwde, Leiden 1939/1941, pp. 176-177

De commissie bestaat uit: D.G. van Beuningen, Ph. Mees en W. Ruys Bzn. Volgens het gedenkboekje De Club Rotterdam 1928-1963. In: Len de Klerk, Particuliere Plannen, denkbeelden en initiatieven van de stedelijke elite inzake volkswoningbouw en de stedebouw in Rotterdam, 1860-1950 staat in Bijlage 5, p. 376 Ph. Mees niet vermeld en worden daarentegen W. van der Vorm, C. Kolff, W.H. de Monchy en M.A.G. van der Leeuw als leden vermeld.

Schrijven van Min. van Waterstaat aan b&w van Rijswijk, d.d. 17 april 1935, gemeentearchief Rijswijk rubriek 150, no. 1525.

Zie: Prof. Ir. J.G. Wattjes, ‘De gebouwen van het vliegveld Ypenburg, architecten: Brinkman & Van der Vlugt te Rotterdam en M. Zwanenburg te Rijswijk’, in: Het Bouwbedrijf, 15e jrg no. 2, 21 januari 1937 en no. 3, 4 februari 1937

n.r.c. 4 december 1936

1938

Inscheepruimte Holland-Amerika Lijn met de ss Nieuw-Amsterdam

‘Indien de Holland-Amerika Lijn dus niet over een tweede schip als de Statendam zou beschikken, zouden vele passagiers voor deze lijn verloren gaan. Immers alleen met twee van zulke schepen is het mogelijk een tiendaagschen dienst te onderhouden (…) Niet slechts de Nederlandsche werven, neen, de geheele Nederlandsche industrie, ja, het geheele volk was in de weer de bouworder in ons eigen land geplaatst te krijgen. Dank zij de tegemoetkomende houding, die zowel de werkgevers als de werknemers aannamen, is dit tenslotte gelukt, waardoor een herademing door heel het land waarneembaar was, en werd het schip onder het bouwnummer R.D.M. 200 (...de latere Nieuw-Amsterdam JM) op stapel gezet.’

(Schip en Werf, 10e jaargang, 1938)

9

Een gestrande ark op een duin; abrupt einde en nieuw begin

‘Zaterdag 2 mei, een zonnige stralende dag, zou de dag geweest zijn waarop v.d. Vlugt met zijn gezin het duinhuisje in Noordwijk zou hebben betrokken, als de dood hem niet verrast had. Op dien dag ben ik naar Noordwijk gegaan, om een stille hulde te brengen aan hem, en zijn werk, dat ik hierbij in enkele foto’s geef. Het fijne onopgesmukte woonhuisje, dat ik geheel gereed en gemeubileerd in volle zondoortinteling aantrof, als het ware alsof hij toch nog zou komen om het in te wijden met vrouw en kind, was voor mij een openbaring.’¹

Zo begint J.B. van Loghem, een van de principieel ideologische architecten van het Nieuwe Bouwen, zijn eerbetoon aan Van der Vlugt: zijn overleden collega en vriend, de succesvolle en pragmatische modernist, met wie hij eerder in Opbouw samenwerkte. Het vrije en persoonlijke van het weekendhuisje, dat als een gestrande ark op een duintop balanceert, ontroert hem. ‘Zooals het zich voegt in de duinplooien, zooals het zich daaraan aanpast, zonder vernatuurd te zijn geworden, zooals het zich als het ware luisterend heeft neergelegd op een duintop, heeft het mij sterk bekoord. Was het alleen, omdat een piëteitsgevoel mijn kritisch gevoel overheerschte, dat ik zoo sterk onder den indruk was van deze gevoelige en toch technische uiting? (…) Maar voor dit laatste werk van v.d. Vlugt zwijgt kritiek, omdat het zoo’n volledig en vol menschelijk werk is.’

Van der Vlugt komt al sinds jaar en dag in Noordwijk voor vakantie en voor weekends met zijn vrouw, dochter en vrienden. Hij kent de omgeving die hun blijkbaar die nodige rust en ontspanning biedt naast het alles opeisende architectenbestaan in het drukke Rotterdam. In 1934, na de geboorte van Van der Vlugts dochter Joke, vertrouwt hij zijn vrouw Jenny Middelburg toe: ‘Nu huren we geen huisje meer in Noordwijk, maar ik bouw daar een zomerhuisje.’² De badplaats is een van die uitvluchtoorden waar de welgestelde stedeling in die jaren naartoe trekt. Ook Dick van der Leeuw bijvoorbeeld brengt hier enige tijd door, voordat hij zijn buiten in Rockanje aanschaft.

Lang heeft Van der Vlugt niet van zijn huisje kunnen genieten. Begin 1936, als het huisje vrijwel gereed is, vertrekt hij samen met zijn vrouw op het pas in de vaart genomen stoomschip Normandië naar de Verenigde Staten. Vele jaren later herinnert Jenny Middelburg zich: ‘Je zou denken dat het daar allemaal erg modern was, maar dat viel tegen. Ze wilden hem daar maar wat graag hebben, en zeiden: ”Dit is echt een land voor U”, maar hij moest daar niets van hebben, en ik ook niet. (…) Toen zijn we terug gekomen. Twee dagen later was hij dood.’

De Nieuw Amsterdam als representatie van een modern levensgevoel

Bij thuiskomst uit Amerika, dus vlak voor zijn dood, geeft Van der Vlugt zijn dochtertje een matrozenpoppetje van het ssBremen, het schip waarmee hij de terugreis heeft gemaakt en die dan de Blauwe Wimpel voert als snelste ocean liner op de transatlantische vaart. Een toepasselijk cadeau, want de reis is ondernomen op initiatief van de Holland Amerika Lijn (hal), die een bijzondere opdracht voor het architectenbureau in petto heeft, namelijk de inrichting van het nieuwe vlaggenschip dat sinds 3 januari 1936 bij de Rotterdamsche Droogdok Maatschappij op stapel staat, met werknummer rdm 200. Het is het zusterschip van het ss Statendam, de latere Nieuw Amsterdam die op 23 april 1938 als pronkstuk van de Nederlandse passagiersvloot zijn maidentrip zal maken. Met deze schepen, die minder massaal zijn dan de grote Franse, Engelse en Duitse lijnboten, gaat de hal vanaf mei 1938 een comfortabel en rustiger alternatief bieden voor de overtocht naar Amerika.

Van der Vlugt is begin 1936 de rol van coördinerende en superviserende architect toebedeeld. Het is de bedoeling dat Van der Vlugt deze nieuwste prestigieuze oceaanstomer in moderne stijl zal gaan inrichten in samenwerking met diverse kunstenaars. Net als bij de inrichting van paviljoens op wereldtentoonstellingen, is dat een eervolle aangelegenheid. Dat het bureau voor deze opdracht in aanmerking komt, ligt in de lijn van de ambitie van de directie van de hal en de relaties die Brinkman & Van der Vlugt heeft met de in 1933 aangetreden nieuwe directeur, Willem Hugo de Monchy.³ Het bureau kent De Monchy al uit de kringen van de Vereeniging Nieuw-Rotterdam en via diens broer, de arts S.J.R. de Monchy, voor wie het bureau Brinkman & Van der Vlugt in 1931 zijn woonhuis met praktijkruimte aan de Schiedamsesingel 112 heeft gemoderniseerd. Ten tijde van deze verbouwing is Willem Hugo de Monchy, die getrouwd is met binnenhuisarchitecte Elisabeth de Boer, nog hoofd van de Parijse vestiging van de rederij Phs. Van Ommeren. Het echtpaar zal zeker gefascineerd zijn door de hypermoderne én elegante comfortabele inrichting die de bekende Rotterdamse architecten ontwerpen. De hernieuwde kennismaking leidt er in ieder geval toe dat Willem Hugo in 1932 Brinkman & Van der Vlugt vraagt het interieur van het Parijse passagebureau voor Phs. Van Ommeren nieuw in te richten, inclusief meubel- en balieontwerp. Een jaar later volgt de opdracht om een nieuw hoofdkantoor te ontwerpen op de hoek Westerlaan-Westerkade, waar de rederij Van Ommeren is gevestigd, maar dit zou er niet van komen. Hoewel het plan in 1934 bestekgereed is uitgewerkt, wordt het niet gerealiseerd, waarschijnlijk ten gevolge van de economische crisis en toenemende oorlogsdreiging.⁴

In 1933 verruilt Willem Hugo de Monchy de rederij Van Ommeren voor de Holland Amerika Lijn, waar hij directeur wordt. Meteen laat hij Brinkman & Van der Vlugt het Parijse passagebureau van de hal moderniseren. Volgens De Monchy draagt dit bij aan een goede presentatie van de rederij in de wereldstad en helpt het bij het werven van hun passagiers met een modern luxueuze levensstijl.

Het echte project waarmee de hal de concurrentie met de grote transatlantische rederijen aan wil gaan is natuurlijk de bouw van het nieuwe vlaggenschip rdm 200, de latere Nieuw Amsterdam.⁵ Tot dan toe zijn de interieurs van de hal lijnboten uitgerust met betimmeringen in historische stijlen of in het beste geval door de art-nouveaukunstenaar Lion Cachet ontworpen. Deze schepen zijn niet meer in de mode, alleen het modernere ssStatendam is populair bij Amerikaanse passagiers, maar heeft een zusterschip nodig om een regelmatige dienstregeling te kunnen garanderen.

Op de wereldtentoonstellingen te Barcelona 1929 en Antwerpen 1930 heeft Rotterdam zich eigentijds onderscheiden. Vooral het glorieuze paviljoen te Antwerpen in art-decostijl, ingericht door verschillende kunstenaars onder leiding van architect Hendrik Theodoor Wijdeveld, heeft indruk gemaakt. Maar in 1935 is het nieuw-zakelijke modernisme van Brinkman & Van der Vlugt veel meer representatief voor een moderne levensstijl waar de Rotterdamse elite en het moderne mondaine passagierspubliek van de hal door gefascineerd zijn.⁶

Net als eerder voor Van Nelle of voor de opdracht van Stadion Feijenoord wordt ook dit keer een oriëntatiereis ondernomen om de gedachtevorming tussen opdrachtgever en architect te stimuleren. Daartoe worden retour overtochten geboekt, waarbij men weer in twee groepjes reist: Van der Vlugt en zijn vrouw reizen met De Monchy heen op de Normandië en terug op de Bremen, terwijl Brinkman en andere hal-directieleden in omgekeerde volgorde reizen. Achteraf bezien, is de reis rampzalig voor het bureau geweest. Leen van der Vlugt is dan al erg aangetast door de ziekte van Hodgkin, getuige de foto’s die tijdens de terugreis aan boord zijn genomen. En in Amerika is tot overmaat van ramp de 33-jarige Jan Brinkman plotseling, zonder aanleiding, op straat neergevallen en kan niet meer lopen. Het zal de eerste aanval blijken te zijn van multiple sclerose, waaraan hij uiteindelijk in 1949 overlijdt. Als dan twee dagen na terugkomst in Nederland Van der Vlugt door een bloeding ten gevolge van zijn ziekte ook nog plotseling overlijdt, heeft de directie van de hal een onverwacht en acuut probleem. Wat een inspirerend begin had moeten zijn voor een uiterst uitdagende opdracht voor Brinkman & Van der Vlugt, het interieur van de Nieuw Amsterdam als representatie van een moderne luxueuze levensstijl op het pronkstuk van de Rotterdamse passagiersvloot, zou Van der Vlugt niet meer zijn gegund.

Verder zonder Van der Vlugt

De ontwerpopdracht voor de Nieuw Amsterdam lijkt zonder Van der Vlugt voor het bureau al spoedig verkeken. Jan Brinkman zoekt nog steun bij een gerenommeerd interieurontwerper en stelt de hal‑directie voor om met de Haagse interieurarchitect J.F. Semey, die veel voor de firma Pander ontwerpt en met wie het bureau op dat moment bij de bouw van stationsgebouw Ypenburg in Rijswijk samenwerkt, de interieuropdracht uit te voeren. Maar op 15 mei laat de directie van de hal al weten dat Semey als rechterhand van Brinkman voor hen niet acceptabel is. Men kiest ervoor om Wijdeveld de belangrijkste ruimten in het nieuwe schip te laten ontwerpen en Semey ook enkele interieurs op te dragen naast De Koo, Oud, Penaat en Spanjaard. In deze ruimten wordt royaal werk van verschillende vooraanstaande kunstenaars en kunstnijveraars geïntegreerd, maar een duidelijke architectonische en artistieke coördinatie ontbreekt. Bovendien gaat De Monchy zich persoonlijk met de ontwerpen en kunsttoepassingen bemoeien. Cor Engelen, architect en oud-medewerker van Brinkman & Van der Vlugt, wordt door de hal in dienst genomen en zal samen met Elisabeth de Boer de overige interieuropdrachten uitwerken en de uitvoering begeleiden.⁷ Later wordt het ontwerp voor verschillende luxe hutten nog opgedragen aan architecten en ontwerpers van naam, zoals Willem Gispen, Gerrit Rietveld of Merkelbach en Karsten.

Op 25 juni 1938 bespreekt Mart Stam het resultaat van de Nieuw Amsterdam in De 8 en opbouw en bekritiseert het gemis aan een alomvattende gedachte in het interieur. Zonder rancune merkt hij op: ‘Toen destijds het bericht de ronde deed, dat één van onze bekendste moderne architecten (L.C. van der Vlugt) met de inrichting van dit groote schip belast was, hebben allen gehoopt, dat hier een moderne wereld ging ontstaan, dat hier een gelegenheid was geschapen voor den modernen architect om ook eens op een schip eindelijk het muffe karakter en de salonachtige dorheid te doen plaats maken voor een modern levensgevoel. Als men bij het noemen van den naam van architect Van der Vlugt even denkt aan het fabrieksgebouw van Van Nelle, zal men ook begrijpen in welken geest en in welke richting wij de voltooiing van het schip meenden te mogen verwachten.’⁸

Het is opmerkelijk hoe Stam tien jaar na zijn ontslag bij Brinkman & Van der Vlugt vanwege de auteurskwestie van Van Nelle, met zoveel egards over Van der Vlugt spreekt. Dit komt ook tot uitdrukking in de waarderende toon van Stams In Memoriam twee jaar eerder: ‘We kunnen van bijna allen dingen die uit zijn handen kwamen zeggen dat ze tot de beste voorbeelden der Nederlandse bouwkunst behoorden en men vraagt zich af — waar zijn eigenlijk de aarzelende stappen? — of waar zijn de schuchtere, de voorzichtige pogingen? — of waar zijn de eerste onhandige probeersels die bijna stotterend beginnen te zeggen, te stamelen — dat wat later zo helder geformuleerd werd. Deze uitingen vinden we bij v.d. Vlugt niet.’⁹

Gebrek aan acceptatie van een ingenieur-architect

Het moet voor Jan Brinkman een afschuwelijke ervaring zijn om voor de tweede maal er zakelijk en artistiek plotseling alleen voor te staan. Net als elf jaar eerder geeft zijn belangrijkste opdrachtgever — toen Van Nelle, nu de Holland Amerika Lijn — hem niet het vertrouwen om de opdracht op persoonlijke titel te realiseren. Het lukt Jan Brinkman niet goed om als architect geaccepteerd te worden, noch bij opdrachtgevers, noch in architectenkring. Zijn verzoek tot toelating tot de Maatschappij ter bevordering der Bouwkunst Bond Nederlandse Architecten in 1936 bijvoorbeeld wordt afgewezen. In zijn verweer stelt hij: ‘Hoewel ik het (…) liever niet doe, moet ik in dit geval dus wel met nadruk de vaak gehoorde beweering van mij wijzen, als zou Van der Vlugt uitsluitend de architect-aestheticus geweest zijn en ik uitsluitend de architect-ingenieur-constructeur. Elk plan, elke gevelopzet, zelfs elk interieur en de uitvoering werd van a tot z gezamenlijk besproken en bepaald, hoewel een zekere werkverdeeling vanzelf plaatsvond.’¹⁰

Het gemis van Van der Vlugt is groot, al is dat toch vooral op zakelijk vlak. Vrienden waren het nooit geworden, dat blijkt wel uit Brinkmans herinneringswoord in het In Memoriam nummer van de 8 en opbouw van 16 mei 1936: ‘Er ontwikkelde zich tussen ons een samenwerking, die gebaseerd was op een gelijk aanvoelen der bouwvraagstukken in den ruimsten zin en die zijn kwaliteiten gelegenheid gaven zich ten volle te ontplooien. Met bestek en teekeningen maken bemoeide hij zich niet veel, hoewel ieder werk voortdurend zijn interesse had. Als mensch was hij stil, bijna teruggetrokken. Toch hebben wij vaak vertrouwelijke oogenbikken gehad en daarvan is mij vooral na het tragische gebeuren van 25 april wel het meest bijgebleven het gesprek, of eigenlijk de gesprekken toen— nu vele jaren geleden — zijn kwaal zich voor het eerst openbaarde.’¹¹

Toch een wat neutraal relaas voor een compagnon met wie je zulke bijzondere werken tot stand hebt gebracht.

Jan Brinkman voelt zich in 1936, anders dan na het overlijden van zijn vader in 1925, aanvankelijk wel in staat om het architectenbureau zelfstandig voort te zetten. Hij weet zich gesteund door de loyale, dynamische en deskundige chef de bureau A.J. van der Linden, die al vanaf 1920 aan het bureau van Michiel Brinkman verbonden is.¹² Van der Linden is een ervaren functioneel ontwerper en uiterst kundig bouwkundige die begrotingen, bestekken en technische uitwerking alsmede de directievoering volledig beheerst. Hij mist echter de diplomatieke en communicatieve gaven die je als architect nodig hebt. En dat is weer de kracht van de sociaal vaardige, beminnelijke Jan Brinkman. Zij vormen dus in 1936 samen een geschikte organisatorische kern voor het bureau en willen het gerenommeerde moderne architectenbureau een passend vervolg geven.

Waar Brinkman en Van der Linden toe in staat zijn blijkt uit de enkele werken die na april 1936 door hen samen zijn ontworpen en gerealiseerd, zoals het landhuisje voor Mr. Muntz op Texel, het clubgebouw van de Anglo Dutch Lawn Tennisclub in het Museumpark te Rotterdam en het woonhuis voor de familie Hoogendijk Azn. te Vlaardingen Ambacht. De familie Hoogendijk is een oude relatie van de Brinkmans uit de tijd dat Michiel Brinkman in 1916-1917 een pakhuis bouwt voor de Doggermaatschappij A. Hoogendijk Jzn. Te Vlaardingen. Het woonhuis dat Brinkman en Van der Linden begin 1937 ontwerpen, valt op door een gefragmenteerde opzet in verschillende, deels opgetilde bouwdelen, de ronde vormen voor erker en trappenhuis die Van der Linden graag toepast en de licht gebogen dakvorm die het zomerhuisje van Van der Vlugt en ook verschillende paviljoens en buitenhuisjes van het bureau uit die tijd kenmerkt. De vrije functionalistische stijl die Brinkman & Van der Vlugt in de jaren dertig hebben ontwikkeld wordt hier voortgezet, maar er ontbreekt in deze werken een duidelijke alomvattende visie.

Een noodzakelijke en succesvolle associatie

In 1937 blijkt de ziekte van Jan Brinkman ongeneeslijk te zijn en moet hij zich alsnog beraden of voortzetting van het bureau met alleen Van der Linden als rechterhand wel realistisch is. Brinkman besluit dat dit niet voldoende perspectief biedt en gaat op zoek naar een nieuwe associé. Het lijkt voor de hand te liggen om toenadering te zoeken tot Willem van Tijen. Maar Van Tijen is vooral sterk als ingenieur en zodoende niet complementair aan Brinkman. Niet voor niets zocht Van Tijen juist de samenwerking met Van der Vlugt vanwege diens begenadigd architectonisch ontwerp- en realisatievermogen. Ook zal de verhouding tussen Van Tijen en Brinkman in die tijd niet zo vriendschappelijk zijn, gezien de eerdere poging van Brinkman om buiten Van Tijen om in de n.v. Volkswoningbouw een invloedrijke positie te verwerven.

Brinkman zoekt een associé met andere kwaliteiten. Zijn oog valt op ir. Joh. H. van den Broek (1898-1978), de jonge architect met wie het bureau verschillende malen te maken heeft gehad, zowel in samenwerking als in concurrentie, Van den Broek heeft binnen de Rotterdamse bouwwereld een goede positie opgebouwd, vanwege praktisch vakmanschap, gecombineerd met vernieuwend ontwerpvermogen. Van den Broek slaagt er sinds 1927, wanneer hij een eigen bureau opent, in om bij verschillende stadsvernieuwings- en uitbreidingsplannen moderne architectuurprincipes te combineren binnen het ideale stadsbeeld van de gemeentearchitecten Witteveen en Van der Steur. De faam die Van den Broek in 1937 te beurt valt als ontwerper van het Nederlands Paviljoen op de Wereldtentoonstelling te Parijs is precies die impuls die het verzwakte bureau Brinkman & Van der Vlugt nodig heeft om een opleving van werken te forceren.

Jan Brinkman nodigt Joh. van den Broek uit om samen te werken en legt daarmee de kiel voor de succesvolle praktijk van het Architectenbureau Brinkman & Van den Broek, dat in en na de Tweede Wereldoorlog een vooraanstaande rol in de wederopbouw van Rotterdam zal gaan spelen. De eerste werken die Brinkman en Van den Broek gezamenlijk realiseren, zoals de inscheepruimte voor de Nieuw Amsterdam aan de Wilhelminakade te Rotterdam in opdracht van de hal en het kantoor voor Phs. Van Ommeren te Antwerpen, tonen aan hoezeer Van den Broek past in de lijn van Van der Vlugt als pragmatisch nieuw-zakelijke architect en hoezeer hij deze lijn weet voort te zetten en te vernieuwen met een persoonlijke conceptuele visie.

Door zijn ziekte is Jan Brinkman vanaf 1938 genoodzaakt zich meer en meer terug te trekken uit de actieve bureauwerkzaamheden. Van den Broek neemt de leiding over. Chef de bureau Van der Linden blijft weliswaar nog een decennium lang de organisatorische spil van het bureau maar zal, nadat Van den Broek hem in 1948 passeert en Jaap Bakema als compagnon vraagt, met Van den Broek gebrouilleerd raken en het bureau verlaten. Van der Linden begint een eigen praktijk in Elspeet op de Veluwe, waar de door hem ontworpen Keucheniusschool getuigt van zijn capaciteiten. Na zijn vertrek gaat Van den Broek verder met aanstormend talent Bakema en heet het bureau vanaf 1951 Van den Broek & Bakema Architecten.

Zomerhuisje Van der Vlugt, Atjehweg te Noordwijk, gefotografeerd door J.B. van Loghem op 2 mei 1936:

Noordwest zijde met uitstekende douchecel en daklicht

Zuidoost zijde met entree via het terras

Westhoek met woonkamer uitkragend over de duintop

Passagebureau Holland America Lijn te Parijs 1933

Passagebureau scheepvaartbedrijf Phs. van Ommeren te Parijs 1932

Leen van der Vlugt bij een diner tijdens de Amerika-reis, voorjaar 1936

Invitaties van kapitein Ziegenbein aan de heer en mevrouw Van der Vlugt voor het deelnemen aan een cocktail op de ss Bremen tijdens de thuisreis, 6 april 1936

Hugo de Monchy en Jan Brinkman, poserend aan boord van de ss Normandië, april 1936

Herdenkingsnummer De 8 en OPBOUW gewijd aan Leen van der Vlugt 16 mei 1936

Het Nederlands paviljoen op de wereldtentoonstelling te Parijs 1937, ontworpen door Joh. Van den Broek, met rechtsvoor de telefooncel van Brinkman & Van der Vlugt

Inscheepruimte en loods ‘New York’ van de Holland Amerika Lijn aan de Wilhelminakade te Rotterdam, ontwerp Brinkman & Van den Broek, entreezijde 1938

Interieur van de vertrekhal in de inscheepruimte van de Holland Amerika Lijn, Wilhelminakade Rotterdam 1938

Kantoor Scheepvaarbedrijf Phs. van Ommeren te Antwerpen, ontwerp Brinkman & Van den Broek, straatzijde met stalen vliesgevel 1938

Ontwerpschets voor de nieuwe Rotterdamse Diergaarde op de locatie in Blijdorp, Brinkman & Van der Vlugt, 21 juli 1937

Huis Hoogendijk te Vlaardinger Ambacht, Brinkman & Van der Vlugt 1937-1938

oostzijde 1938

noordwest zijde 1938

zuidwest zijde 1938

Ir. J.B. van Loghem, Bij zijn laatste werk, in: de 8 en opbouw, 17e jrg. No. 10, p. 12, 16 mei 1936

Interview Joris Molenaar en Jeroen Geurst met J. Vermaas-Middelburg, weduwe van Leen van der Vlugt, 8 december 1982. Volgende citaat idem.

Van der Vlugt kent hem al uit de tijd van de Vereeniging voor Stadsverbetering ‘Nieuw-Rotterdam’, waar De Monchy in 1924 bestuurslid is ten tijde dat Van der Vlugt in de stadscommissie actief is en zijn Plan voor Het Land van Hoboken presenteert. Beiden zijn zij dus actief pleitbezorgers voor het nieuwe, moderne Rotterdam.

Het werk no 261 kantoor Phs. Van Ommeren stamt uit begin 1933 en is februari 1934 bestekgereed maar wordt niet gerealiseerd. Na de oorlog zal op deze plek het nieuwe kantoorgebouw van Van Ommeren naar ontwerp van Dirk Roosenburg verrijzen.

De hal is door Willem van der Vorm in 1933 net voor faillissement behoed en hard aan vernieuwing en modernisering toe om een groter marktaandeel te veroveren, met name op de transatlantische passagiersvaart, teneinde uit de rode cijfers te komen. Zie voor een uitgebreide uiteenzetting over de Nieuw Amsterdam en Rotterdamse kunstenaars: Marlite Halbertsma, ‘Retourtje Blijdorp via Antwerpen en New York, Rotterdam op reis’, in: Marlite Halbertsma, Patricia van Ulzen, Interbellum Rotterdam, Kunst en cultuur 1918-1949, Rotterdam 2001, met name pp. 224-234

Zie: J.G. van Gelder, ‘ss “Nieuw Amsterdam”, 1938, Inleiding’ in: Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift, 48 (1938) pp. 301-310, zoals geciteerd door Marlite Halbertsma in: Interbellum Rotterdam, kunst en cultuur 1918-1940, Rotterdam 2001

Cor Engelen en Elisabeth de Boer krijgen ook een verhouding met elkaar (mededeling H. Kammer aan auteur) gevolgd door de scheiding van Hugo de Monchy en Elisabeth de Boer op 20 juli 1937 (zie: Biografisch Woordenboek van Nederland deel 2, p. 395). Dit zal zeker van invloed zijn geweest op het gemis aan eenheid en grote lijn in het uiteindelijke interieur van de Nieuw Amsterdam. Het verklaart ook de grotere bemoeienis van De Monchy bij het afmaken van het interieur van het schip.

Mart Stam, ‘Het Passagiersschip de “Nieuw Amsterdam”’, in: de 8 en opbouw 9e jrg 12/13, 25 juni 1938, p. 119-128

Zie: Mart Stam in de 8 en opbouw 7e jrg. No. 10, 16 mei 1936, p. 113

Citaat zoals weergegeven op p. 114-115 in: Ids Haagsma en Hilde de Haan, ‘De architectuur van het Stadion Feijenoord’, in: Melchior de Wolff (red.), Stadion Feijenoord Het origineel 1937-1997, Rotterdam 1997, pp. 71-161

Zie: de 8 en opbouw, 7e jrg. No. 10, 16 mei 1936, p. 109

Citaat uit gesprek met Swaneveld en Goslinga, Oostzeedijk Rotterdam, 24 januari 1983, Jeroen Geurst en Joris Molenaar

1940

Puinstorten op Dijkzigt, mei 1940

‘Het karakteristieke van de stadskern waren de havens: de oude stad was de stad der oude havens. Die havens zijn er nog, evenals het net van straten, stegen en pleinen. Het is een goede beslissing van den ontwerper van den wederopbouw van Rotterdams centrum, ir. W.G. Witteveen, bij wat nog over is van dat centrum, bij het net van havens en straten, in hoofdzaak aan te sluiten. Uiteraard met die ingrijpende wijzigingen, welke door het moderne stadsverkeer en voor een goede volkshuisvesting reeds lang als noodzakelijk werden gevoeld, voor de ramp van Mei echter als practisch onmogelijk moesten worden terzijde gesteld, (…)’

(Rotterdam en hoe het bouwde, 2e uitgave, 1941)

Epiloog

Het einde van het vooroorlogs city-ideaal: een telefooncel op de Lijnbaan

De plannen en sporen die Brinkman & Van der Vlugt architecten in de vooroorlogse cityvorming van de Maasstad achterlaten, roepen het visioen op van een moderne city met de allure van de International Style. Hoewel hun architectuur een radicaler karakter heeft, vormt hun werk nog geen controverse met de architectuur van andere grootstedelijke gebouwen die onder Witteveens leiding tot het moderne stadsbeeld van Rotterdam hebben geleid, zoals de kantoren van het Gemeentelijk Energie Bedrijf van Witteveen en Poot en de Margarine Unie of het haka gebouw, beide van Mertens, de Bijenkorf van Dudok en het Beursgebouw van architect Staal.

Van bepalende invloed voor de ontwikkeling van het bureau Brinkman & Van den Broek is opnieuw Kees van der Leeuw als hij terugkeert in Rotterdam. In feite is hij decennia lang de mecenas van de architectendynastie Brinkman, Brinkman & Van der Vlugt, Brinkman & Van den Broek. Na een afwezigheid van enkele jaren in verband met zijn studie psychiatrie in Wenen is Van der Leeuw in 1939 weer in Nederland. Hij laat het penthouse op de woontoren van Van den Broek aan het Ungerplein voor zichzelf verbouwen en inrichten. Vervolgens is hij betrokken bij diverse nieuwe opdrachten en initiatieven die het bureau neemt. Tijdens de oorlog biedt hij bureau Brinkman & Van den Broek tijdelijk onderdak door het tennispaviljoen op het terrein van Van Nelle beschikbaar te stellen als kantoor, wanneer ze het pand aan de Westerkade naast een ss-hoofdkwartier moeten verlaten. Maar vooral bij de wederopbouw van Rotterdam laat hij zich gelden.

Witteveen tekent na het bombardement vanaf mei 1940 nog aan plannen voor de wederopbouw van het stadshart in de geest van zijn city-ideaal. Als gedelegeerde van het rijk is Kees van der Leeuw echter in 1944 van beslissende invloed op het vertrek van Witteveen als stadsbouwmeester van Rotterdam.¹ Zijn opvolger ir. Cornelis van Traa zal in het Basisplan voor de Wederopbouw het architectuurbeeld loskoppelen van de stedenbouw. Tegen die tijd is de stedenbouwkundige organisatie binnen de gemeente zo geïnstitutionaliseerd, dat een burgerinitiatief als Nieuw-Rotterdam van prominente figuren als Karel van der Mandele en August Plate er niet meer aan te pas komt. Na 1945 blijft er van het vooroorlogse city-ideaal dan ook weinig over.

De moderne aanpak van Van Traa in het Basisplan voor de Wederopbouw — met de scheiding van functies van architectuur en stedenbouw — die tijdens de oorlog al in de theekoepel van Van Nelle aan de ideeën van onder anderen Kees van der Leeuw ontspruit, is een combinatie van ciam-ideologie met Amerikaanse architectuur en planningspraktijk. Deze nieuwe, beeldarme stedenbouwkundige planning staat vanaf 1945 moderne architecten als Van den Broek voor ogen en zal het naoorlogse Rotterdamse stadsbeeld mogelijk maken. De sloop van het restant van Dudoks Bijenkorf ten behoeve van Het Venster op de rivier, een doorzicht vanaf de Coolsingel naar de Maas waar dan nog zeeschepen te zien zijn, markeert definitief het afscheid van het vooroorlogse moderne city-ideaal. Van den Broek en Bakema zullen zich uitstekend thuis voelen in deze nieuwe planningspraktijk tijdens de wederopbouw en leveren met hun ontwerpen voor De Lijnbaan en aanverwante warenhuizen van Ter Meulen en De Klerk, Huf en de Galeries Modernes een grote bijdrage aan het naoorlogse moderne Rotterdamse stadsbeeld.

In 1947 haalt Kees van der Leeuw Van den Broek als professor naar de Technische Hogeschool Delft, om een modern tegenwicht te gaan vormen tegen de daar heersende traditioneel-zakelijke Delftse School van Granpré Molière. Hierdoor staan de nieuw-zakelijken en tradtitioneel-zakelijken, die in de jaren twintig nog gezamenlijk aan het nieuwe Rotterdam vorm wilden geven, uiteindelijk tijdens de wederopbouw zowel in de opleiding als in de praktijk lijnrecht tegenover elkaar; een controverse die decennia lang de naoorlogse architectuur zou gaan beheersen.² Wat dan rest van Van der Vlugts vooroorlogse moderne city-ideaal is niet veel meer dan ‘een telefooncel op de Lijnbaan’.³

Een telefooncel op de Lijnbaan te Rotterdam, tweede helft jaren vijftig

Tentoonstelling L.C. van der Vlugt, architect 1894-1936 die voorjaar 1983 bij Van den Broek en Bakema is gehouden, Posthoornstraat 12b Rotterdam

Zie: E. Roelofsz, De frustratie van een droom. De wederopbouw van de in mei 1940 verwoeste delen van de binnenstad, Kralingen en het Noordereiland van Rotterdam, 1940–1950, Rotterdam 1989

Zo begint Bakema in 1968 zijn boekje over Van der Vlugt met: De moderne beweging in de Nederlandse architectuur kan worden geanalyseerd en aangeduid door middel van namen, data en daden: Om na een sterk versimpelde opsomming daarvan vervolgens te stellen: In de periode, toen Nederland aan een groot wederopbouwprogramma moest beginnen, begon voor de moderne beweging een moeilijke tijd. Vanaf 1924 werd de afdeling Bouwkunde van de Technische Hogeschool te Delft beïnvloed door colleges, waarin stelselmatig de mogelijkheden van de moderne beweging afgewezen werden. Het gaat hier niet meer over Van der Vlugt maar over de ideologische machtsstrijd tegen de Delftse School met Granpré Molierè, die Van den Broek en Van Eesteren na hun aanstelling als hoogleraar in 1947 op de Technische Hogeschool Delft aan de faculteit Bouwkunde door invloed van Kees van der Leeuw, begonnen, waarbij afgerekend moest worden met traditionele tendensen in de Nederlandse architectuur.

Dit is de titel van de tentoonstelling en publicatie ter gelegenheid van de overdracht van het tekeningenarchief van Van den Broek en Bakema aan het Nederlands Architectuur Instituut. Zie: Jean Paul Baeten, Een telefooncel op de Lijnbaan, de traditie van een architectenbureau, M. Brinkman, Brinkman en Van der Vlugt, Van den Broek en Bakema, Rotterdam 1995

Verantwoording

In 1982 haalde Jenny Middelburg herinneringen op aan haar leven met haar eerste man Leen van der Vlugt, toen Jeroen Geurst en ik haar spraken ter voorbereiding van een tentoonstelling over het werk van haar man. De tragiek in haar woorden tekent dit boek:

In 1936 zijn we dan naar Amerika gegaan, en daar wel zo’n twee maanden gebleven. Er was toen een bedrijf dat zijn zaken naar Amerika wilde verplaatsen, want men zag het al aankomen. Je zou denken dat het daar allemaal erg modern was maar dat viel tegen. Ze wilden hem daar maar wat graag hebben, en zeiden: ‘Dit is echt een land voor U’, maar hij moest daar niets van hebben, en ik ook niet.

Voor Rusland hebben ze hem ook gevraagd, heel vaak, maar dat wilde hij nooit. Ze maakten het dan altijd heel aantrekkelijk. Ik kon ook mee en het zou allemaal prachtig zijn, maar hij zei: ‘als we daar naartoe gaan komen we er nooit meer uit!’

Toen zijn we uit Amerika terug gekomen, maar twee dagen later was hij dood. Ineens was er overal bloed.[[1]]

Met de tentoonstelling L.C. van der Vlugt, architect 1894-1936.[[2]] wilde de Architectengemeenschap Van den Broek en Bakema hun creatieve voorganger eren, zoals dat in 1968 door Jaap Bakema voor het eerst was gedaan met een bescheiden monografie in de serie Beeldende Kunst en Bouwkunst in Nederland.³

Een jaar lang namen wij in de archieven van de Architectengemeenschap Van den Broek en Bakema aan de Posthoornstraat 12 en de Wijnstraat te Rotterdam de restanten van het archief van architectenbureau J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt 1925-1936 door.⁴ Vervolgens hoopten we uit gesprekken met de weduwe en andere tijdgenoten de vele witte vlekken en missing links die ons prille beeld van dit door de Van Nelle fabriek wereldbekende maar tegelijkertijd in de geschiedenis weggezakte architectenbureau te kunnen invullen.⁵

We richtten ons toen nog voornamelijk op de persoon Leen van der Vlugt. De overlevering binnen Van den Broek en Bakema schreef immers aan hem de credits toe van de architectuur van het bureau, en in mindere mate aan Jan Brinkman (1902-1949) die het bureau in 1925 erfde van zijn vader Michiel Brinkman (1873-1925). Het was onder druk van diens moeder en Kees van der Leeuw, dat Jan Brinkman in april 1925 de samenwerking met Van der Vlugt noodgedwongen aanging. Wij wilden weten hoe het op het bureau toeging, wie er belangrijk was, of Mart Stam nu wel of niet een grote invloed had gehad, wat voor een man Van der Vlugt was en met wie hij allemaal contacten onderhield.

Over de personen Michiel Brinkman, Jan Brinkman en Leen van der Vlugt is echter te weinig overgeleverd om hen tot centraal onderwerp van een boek te maken, zo bleek. Daarom heb ik het oeuvre van het bureau binnen het zich vernieuwende Rotterdam in dit boek centraal gesteld, beschouwd vanuit Rotterdams stedenbouwkundig perspectief van het interbellum en in relatie tot de radicalisering van de internationale moderne architectuur vanaf 1928. Gaandeweg heeft bij mij namelijk de overtuiging postgevat dat in de architectuurgeschiedschrijving er te veel op ideologische gronden is gespeculeerd over Brinkman & Van der Vlugt, wat geen recht heeft gedaan aan de kwaliteiten van het werk zelf. Verschillende projecten van het bureau passen niet zomaar in het geconstrueerde geschiedbeeld van Het Nieuwe Bouwen. Ook het theosofische aspect van opdrachtgever Van der Leeuw en de familie Brinkman is een onderwerp dat zich leent voor speculatie en interpretatie in relatie tot de architectuur van het bureau. Dit dient naar mijn overtuiging echter te worden vermeden. Het werk kan beter vooral zakelijk en feitelijk, in de context van Rotterdam, worden benaderd en liefst worden beschreven vanuit de primaire bronnen.

Over de stedelijke ontwikkeling van Rotterdam tijdens het interbellum is de afgelopen decennia veel nieuws gepubliceerd in uitvoerige studies en dissertaties.⁶ Met die kennis als achtergrond valt het werk van Brinkman & Van der Vlugt goed te plaatsen. Het moderne city‑ideaal, het vooroorlogs stedenbouwkundige toekomstbeeld waarmee invloedrijke Rotterdammers gedurende het interbellum hun stad wilden vernieuwen tot een echt moderne handelsstad, geregisseerd door stedenbouwer W.G. Witteveen, is de achtergrond die dit oeuvre veel beter en vollediger doet begrijpen.

Met dit hernieuwde licht, dat dit boek op het architectenbureau Brinkman & Van der Vlugt werpt, wil ik hun baanbrekend werk tot zijn recht laten komen, als uitgesproken voorbeeld van een zakelijke architectuur in international style, bedoeld om de historische Maasstad gaandeweg om te vormen tot een dynamische, moderne handelscity.

Vanaf 1981 heeft het architectenbureau Van den Broek en Bakema, nu broekbakema, alle medewerking en stimulans geboden om de studie naar het werk van hun voorgangers te kunnen verrichten. Ik ben de directie, en vooral Hans Boot en Meindert Booij, veel dank verschuldigd voor hun steun om dit te kunnen doen. Daarnaast wil ik de dochter van Leen van der Vlugt, Joke Ebeling-Laming-Van der Vlugt, en de dochter van Jan Brinkman, Johanna Hoogenraad-Brinkman, beiden hartelijk danken voor de achtergrondinformatie over hun familie.

In 1995 werd het onderzoeksproject ‘De Architectuur van Brinkman en Van der Vlugt esthetisch beschouwd, 1e fase de villa’s’ financieel ondersteund door het Stimuleringsfonds voor Architectuur te Rotterdam en het Fonds voor Beeldende Kunsten, Vormgeving en Bouwkunst te Amsterdam. Ten behoeve van de fondswerving voor het project is toen De Stichting De Stenen Tafel, architectuur en historie, opgericht onder voorzitterschap van Meindert Booij, secretaris Gert Jan Woudenberg en penningmeester John den Broeder. Zij hebben met groot geduld en niet aflatend vertrouwen het project gesteund en de benodigde fondsen voor het onderzoek en later voor deze publicatie geworven waarvoor ik hun, en de sponsors zeer erkentelijk ben.

Ten behoeve van het onderzoek werd enige tijd onderdak genoten bij het Studiecentrum van het Nederlands Architectuur Instituut te Rotterdam. Onder leiding van Mariet Willinge werd toen alle medewerking verkregen van Jean Paul Baeten, Marianne Kok, Martijn Vos en meer recentelijk van Behrang Mousavi en medewerkers, met name Alfred Marks en Hetty Berends.

Kennis over Van Nelle en de familie Van der Leeuw is vooral ontleend aan het Historisch archief De Weduwe J. van Nelle n.v., achtereenvolgens beheerd door Ton van Lint en Bart Langhorst, en nu ondergebracht bij de Gemeentelijke Archiefdienst Rotterdam.

Bijzondere steun en stimulans heb ik tijdens al die jaren van studie en deelpublicaties gekregen van mijn vrouw, medeonderzoeker en auteur Elly Adriaansz.

Otakar Máčel heeft mij in de beginjaren ondersteund met zijn kennis en middelen beschikbaar gesteld binnen het werkverband Geschiedenis, vakgroep gtm van de faculteit Architectuur van de Technische Universiteit Delft. Gerrit Oorthuys en Werner Möller hebben als kenners van het werk en leven van Mart Stam hun inzichten met mij gedeeld, waardoor mijn beeld over diens bijdrage in het bureau Brinkman & Van der Vlugt mede is gevormd. Met Jeroen Schilt deelde ik informatie over de samenwerking tussen Van Tijen en het bureau Brinkman & Van der Vlugt.

Voor het hertekenen en analyseren van de projecten van Brinkman & Van der Vlugt heb ik de enthousiaste toewijding en medewerking gekregen van Willem van der Bas. Tevens waren behulpzaam: Marie Hélène Canakis, Roland Hoekstra, Stefania Martinelli en Wilfried van Winden. Aan de restauratie van enkele werken van Brinkman en Brinkman & Van der Vlugt is intensief bijgedragen door diverse medewerkers bij Molenaar & Van Winden architecten (nu Molenaar & Co architecten), met name door Lisette Kappers voor archief-, kleur- en materiaalonderzoek, door Willem van der Bas en door Siem Goede en Willem Jan Paijmans als projectarchitecten bij verschillende restauraties. Karin Onderdelinden verrichtte scan- en fotowerk ter voorbereiding van dit boek.

Maar tot het schrijven en samenstellen van dit boek zou ik nooit zijn gekomen zonder de stimulerende en professionele ondersteuning en adviezen van Matthijs Dicke van Stad en Bedrijf, die ook de inhoudelijke redactie deed. Wij vonden samen in Marcel Witvoet van nai010 de bevlogen uitgever die de lastige productie van dit boek steeds optimistisch in goede banen leidde. Han van der Horst gaf zijn opbouwend commentaar, wat mijn vertrouwen in het schrijven schraagde. Jannes Linders maakte speciaal voor het boek een bijzondere reportage van de werken anno 2012, terwijl Ad van der Kouwe van Manifesta erin is geslaagd om aan de vormgeving die joyeuze en modern luxueuze uitstraling mee te geven die de werken van Brinkman & Van der Vlugt ook kenmerkt.

Door de jaren heen hebben velen mij geholpen bij het verzamelen van de nodige gegevens en het zo volledig mogelijk reconstrueren van de geschiedenis van bureau Brinkman & Van der Vlugt. Zonder verder namen te noemen, wil ik allen hartelijk danken voor de hulp en steun die ik van hen heb ontvangen.

Dit boek draag ik op aan Pieter Singelenberg, die mij in 1985 heeft voorgehouden om toch vooral architect te worden, en tegelijkertijd stimuleerde om de studie van Brinkman & Van der Vlugt niet los te laten. Daarnaast draag ik dit boek op aan Greta Beins en Dirk den Hertog, die als architectuurliefhebbers in 1987 ‘een Brinkman & Van der Vlugt’ kochten, namelijk huis De Bruyn in Schiedam, en mij vervolgens, als jonge architect en auteur over Brinkman en Van der Vlugt, de restauratie van hun huis toevertrouwden; een uniek begin van mijn loopbaan als restauratiearchitect van jonge monumenten.

Joris Molenaar, Rotterdam 2012

Uit een interview van J. Geurst en J. Molenaar met mevrouw J. Vermaas-Middelburg, weduwe Van der Vlugt, Parkflat Rotterdam, 8 december 1982. Van der Vlugt overleed op 25 april 1936 aan een acute bloeding ten gevolge van de ziekte van Hodgkin, lymfklierkanker, waar hij al enige tijd aan leed.

De tentoonstelling werd gehouden in het kantoor van de Architectengemeenschap Van den Broek en Bakema, Posthoornstraat 12 te Rotterdam, van 28 april 1983 tot en met 24 juni 1983. Daarna is de tentoonstelling nog tweemaal in aangepaste vorm te zien geweest, bij de Stichting Wonen aan de Leidsestraat te Amsterdam en bij de Rotterdamse Kunst Stichting in de voormalige Bibliotheek. Bij de tentoonstelling verscheen een catalogus: J. Geurst en J. Molenaar, L.C. van der Vlugt, architect 1894-1936, Delft 1983, herdruk 1984

J.B. Bakema, met bijdragen van Dr. C.H. van der Leeuw, Mart Stam en Le Corbusier, ‘L.C. van der Vlugt’, serie Beeldende Kunst en Bouwkunst in Nederland, Amsterdam, 1968

Dit archief is door Architectenbureau Van den Broek en Bakema op 28 augustus 1995 officieel overgedragen aan het Nederlands Architectuurinstituut nai te Rotterdam en wordt daar beheerd onder de code brox archief. Bij die gelegenheid verscheen een kleine publicatie: Jean-Paul Baeten, Een telefooncel op de Lijnbaan De traditie van een architectenbureau, M. Brinkman, Brinkman en Van der Vlugt, Van den Broek en Bakema, Rotterdam 1995

Naast J. Vermaas-Middelburg, de weduwe Van der Vlugt, zijn toen ook de volgende personen als getuigen over Van der Vlugt en het architectenbureau geraadpleegd: C. van Eesteren, Amsterdam; S.T. Goslinga, Schiedam; J. Kamman, Woudrichem; H. Kammer, Berkenwoude; A.J. van der Linden, Elspeet; S. Snouckaert Van Schauburg-Van der Leeuw, Rockanje; F. Swaneveld, Rotterdam; A.E. van der Vlugt, Den Haag.

Van 1997 tot 2001 werd het Interbellumproject onder bezielende leiding van Marlite Halbertsma in het kader van Rotterdam Culturele Hoofdstad 2001 aan de Erasmus Universiteit te Rotterdam gehouden, uitmondend in een tentoonstelling en bijbehorende catalogus Interbellum Rotterdam, Kunst en Cultuur 1918-1940, Rotterdam 2001. Daarna zijn er nog dissertaties verschenen over W.G. Witteveen, P. Verhagen, C. Van Eesteren en de ciam; zie de literatuurlijst.

Oeuvrelijst

| 1925
0001 | Van Nelle n.v., Van Nelle Tabaksfabriek, Rotterdam
0001a | Van Nelle n.v., Theesalon, Rotterdam
0002 | Van Nelle n.v., Directiekeet, Rotterdam
0003 | Van Nelle n.v., Terreinophoging, Rotterdam
0004 | Van Nelle n.v., Sportterrein, Rotterdam
0005 | Van Nelle n.v., Algemeen plan, Rotterdam
0006 | Van Nelle n.v., Filiaal Aalmarkt, Leiden
0007 | M.A.G. van der Leeuw, Woonhuis Westzeedijk 112, Rotterdam
0008 | W. Witte, Winkel Hoogstraat, Rotterdam
0009 | n.v. P.A. Hammes, Verbouwing panden Hang, Rotterdam
0010 | Mr. J.H. Bouwman, Werkzaamheden woonhuis Grindweg,
0011 | P.C. Meuleman Stichting, Vergadergebouw Theosofische Vereniging; Tolstraat 154, Amsterdam
0012 | Mevrouw M. van Eeghen, Landhuis, Naarden
0013 | St. Michaëlstichting, Kerk, Naarden
0013a | St. Michaëlstichting, Montessorischool, Naarden
0014 | Eerde Stichting/De Orde van de Ster, Sterkamp 1926, Ommen

| 1926
0015 | Eerde Stichting/De Orde van de Ster, Sterkamp 1927, Ommen
0016 | Gemeente Rotterdam, Bebouwing Mathenesserweg 18 t/m 53, Rotterdam
0017 | Gemeente Rotterdam, Transformatorhuisje en bloemenkiosk, Rotterdam
0018 | Firma C.M. van Sillevoldt, Ketelhuis Brielselaan, Rotterdam
0019 | Firma C.M. van Sillevoldt, Fabriek Brielselaan, rijstpellerij, Rotterdam
0020 | Eerde Stichting/Eerde Trust, Verbouwing kasteel Eerde en bijgebouwtjes, Ommen
0021 | Van Nelle n.v., Van Nelle ketelhuis, Rotterdam
0022 | Eerde Stichting/De Orde van de Ster, Transformatorhuisjes, Ommen
0023 | Van Nelle n.v., Voetbalhuisje, Rotterdam
0024 | Firma C.M. van Sillevoldt, Honingerdijk, Rotterdam
0025 | Maatschappij Hoek van Holland, Versterking cel 23,
0026 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, Utrecht
0027 | Van Nelle n.v., Riolering terrein Delfshavense Schie, Rotterdam
0028 | W. van den Berg, Verbouwing woonhuis Essenlaan 46, Kralingen, Rotterdam
0029 | ‘Nebonas’, Woningbouw nabij Katendrechtse Lagendijk, Rotterdam
0030 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, Arnhem

| 1927
0031 | St. Albaanstichting, 2 Villa’s Riotzangerlaan, Den Haag
0032 | Coöp. Woningbouw Vereniging, Woningbouw Groene Hilledijk (voor gemeentepersoneel), Rotterdam
0033 | C.H. van der Leeuw, Woonhuis Heemraadssingel, Rotterdam
0034 | Eerde Stichting/De Orde van de Ster, Boswachterswoning, Ommen
0035 | A.H. Canters, Verbouwing woonhuis Nieuwe Parklaan 25, Den Haag
0036 | Kronenberg, Wijziging gang begane grond in woonhuis, Hoflaan 104, Rotterdam
0037 | Maatschappij Hoek van Holland, Koelhuis en remmingwerken, Hoek van Holland
0038 | Eerde Stichting/De Orde van de Ster, Zomerhuisje/Sterkamp, Ommen
0039 | Van Nelle n.v., Van Nelle wegen, Rotterdam
0040 | Heldring & Pierson, Gevel bankgebouw, Den Haag
0041 | C.J. van Dusseldorp, Verbouwing garage Nieuwe Parklaan 2, Den Haag
0042 | P.C.Meuleman Stichting, Administratiegebouw Theosofische Vereniging; Tolstraat 154, Amsterdam
0043 | C.H. van der Leeuw, Woonhuis, tennishuisje en schuitenhuis Kralingse Plaslaan, Rotterdam
0044 | Eerde Stichting/De Orde van de Ster, Postkantoor .uitbreiding administratiegebouw, secretariaat, persgebouwtje, 6 keukens en slaaphuisjes, Ommen
0045 | Graansilo Maatschappij ‘De Maas’ n.v., Silo aan de Maashaven, Rotterdam
0046 | Heldring & Pierson, Bankgebouw Coolsingel hoek Boymanstraat, Rotterdam
0047 | Van Nelle n.v., Garage aan de Delfshavense Schie, Rotterdam
0048 | P.C. Meuleman Stichting, Verbouwing houten vergadergebouw; Tolstraat 154, Amsterdam
0049 | Van Nelle n.v., Van Nelle tennishuisje aan de Delfshavensche schie, Rotterdam
0050 | ‘Het Nederlandse Veem’ n.v., Vernieuwing dakbedekking Eersteling,
0051 | M.A.G. van der Leeuw, Vergroting garage Westzeedijk, Rotterdam
0052 | St. Albaanstichting, 2 huizen aan de Sijzenlaan, Den Haag
0053 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., IJzeren silo voor Koudijs veevoeder, Rotterdam

| 1928
0054 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, Den Haag
0055 | Van Nelle n.v., Van Nelle theefabriek en koffiebranderij,
0056 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, Den Bosch
0057 | n.v. Abr. van Stolk & Zn., Woonhuizen en Kantoor,
0058 | mevrouw A. van der Leeuw, Verbouwing herenhuis, Den Haag
0059 | Eerde Stichting/De Orde van de Ster, Boerderij, Ommen
0060 | Klok & Van Diggele, Gevelontwerpen Willem Buytewechstraat, Rotterdam
0061 | Eerde Stichting/De Orde van de Ster, Sterkamp 1928, Ommen
0062 | F.W. Braat, Fabriek voor metaalbewerking n.v., Loods, Delft
0063 | Firma C.M. van Sillevoldt, Herstelling steiger Maashaven, Rotterdam
0064 | Eerde Stichting/De Orde van de Ster, Verbouwing ’t Laar en Blokhuis, Ommen
0065 | ‘Het Nederlandse Veem’ n.v., Kantoorgebouw Boompjes, Rotterdam
0066 | Van Nelle n.v., Van Nelle kantoorgebouw aan de Delfshavense Schie, Rotterdam
0067 | Eerde Stichting/De Orde van de Ster, Verbouwing souterrain Kasteel Eerde, Ommen
0068 | Van Nelle n.v., Van Nelle koffie- en theefabriek, Rotterdam
0069 | Eerde Stichting/De Orde van de Ster, Verbouwing kasteel Annex, Ommen
0070 | n.v. Maatschappij Veldwijk, Bioscoopplan Groene Hilledijk, Rotterdam
0071 | F.W. Braat, Fabriek voor metaalbewerking n.v., Verbouwing ingang met portiersloge, Delft
0072 | Eerde Stichting/De Orde van de Ster, Verbouwing garage, Ommen
0073 | Internationale Crediet- en Handelsvereniging n.v., Uitbreiding kantoor aan de Wijnhaven, Rotterdam
0074 | Electr. bureau A. de Hoop en Co, Verbouwing Vasteland 4, Rotterdam
0075 | Psychiatrische Inrichting Maasoord, Feestgebouw, Poortugaal
0076 | Eerde Stichting/De Orde van de Ster, Arbeiderswoningen, Ommen
0077 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, Breda
0078 | R. Mees & Zoonen, Gevel bankgebouw Beursplein, Rotterdam
0079 | Volksuniversiteit en Kunstkring, Volksuniversiteit en Kunstkring op terrein Dijkzicht, Rotterdam
0080 | Th.G.H. Stibbe, Garage en tuinmanswoningen aan de ’s-Gravenweg,
0081 | Niehuis en van den Berg, scheepsreparatiebedrijf, Kraanbaan,
0082, | Ir. F.W.C. Blom, Wijziging hal woonhuis, Rotterdam
0083 | ‘Nebonas’, Woningbouw Kreekweg,
0084 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Uitbreiding silogebouw en reiniging, Rotterdam
0085 | F.W. Braat, Fabriek voor metaalbewerking n.v., Verbouwing fabriek, Delft
0086 | Van Nelle n.v., Hoofdwacht, rijwielenbergplaats, terreiningang, Rotterdam
0087 | Van Nelle n.v., Van Nelle schaftlokaal, Rotterdam
0088 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, Dordrecht

| 1929
0089 | n.v. Volkswoningenbouw ‘Rotterdam’, Woningbouw Schiedam,
0090 | Scheepvaart Vereniging Zuid, Kantoor t.b.v. aanneming van havenarbeiders, Rotterdam
0090 | A, Scheepvaart Vereniging Zuid, Ir. A. Plate, Verandering vergaderkamer Scheepvaart. Vereniging. Zuid, P. de Hoochweg, Rotterdam
0091 | Dogger Maatschappij Vlaardingen, Uitbreiding,
0092 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, Amsterdam
0093 | A.H. Sonneveld, Woonhuis Jongkindstraat, Rotterdam
0094 | Van Nelle N.V., Van Nelle filiaal, Groningen
0095 | Eerde Stichting/De Orde van de Ster, Sterkamp 1929, Ommen
0096 | Van Nelle n.v., Van Nelle centrale expeditie (Schiegebouw), Rotterdam
0097 | J.H. van Vliet, Bakkerij Schiekade, Molenwaterweg, Rotterdam
0098 | C.H. van der Leeuw, Zomerhuisje Sterkamp, Ommen
0099 | Vereniging van Huisvrouwen, Tentoonstelling Grote Markt,
0100 | Van Nelle n.v., Loods voor de bedrijven, Rotterdam
0101 | n.v. Cornelder’s Scheepvaart Maatschappij, Loods aan de Maashaven, Rotterdam
0102 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Uitbreiding kantoor en fabrieken, Brielselaan, Rotterdam
0103 | Ardath Tobacco Company Ltd., Sigarettenfabriek, Spuiweg, Dordrecht
0104 | Van Nelle n.v., Van Nelle depot, Hilledijk 204, Rotterdam
0105 | Niehuis en van den Berg, scheepsreparatiebedrijf, Werkplaats aan de Waaldijk, Rotterdam
0106 | M. de Bruyn, Woonhuis A. Prinslaan, Schiedam
0107 | Hotelgebouw, Rotterdam
0108 | Mr. Catz, Woonhuis, Rotterdam

| 1930
0109 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Vernieuwing oververhitter, Rotterdam
0110 | n.v. Abr. van Stolk & Zn., Kantoorgebouw, Rotterdam
0111 | W.J. van Alphen, Woonhuis Parkstraat 8, Rotterdam
0112 | Van Nelle n.v., van Nelle uitbreiding kerverij, Rotterdam
0113 | R. Mees & Zoonen, Bijbank ’s-Gravendijkwal, Rotterdam
0114 | Comité van Graanhandelaren, ’t Graanhuis, Rotterdam
0115 | M.A.G. van der Leeuw, eerste uitbreiding tijdelijke woonhuis, Rockanje
0116 | H. Th. ’s Jacob te Staverden, Landhuisje en landgoed, Staverden
0117 | Eerde Stichting/De Orde van de Ster, Vergroting zomerhuisje Besthmerberg, Ommen
0118 | H. Th. ’s Jacob, Columbarium, Staverden
0119 | H. Th. ’s Jacob te Staverden, Kapel, Staverden
0120 | M.A.G. van der Leeuw, woonhuis, Rockanje
0121 | De Beer, Huis te Overschie, Rotterdam
0122 | Van Nelle n.v., Van Nelle depot, Eindhoven
0123 | Van Nelle n.v., Van Nelle depot, Nijmegen
0124 | Van Nelle n.v., Wachtlokaal, magazijn en houtloods,
0125 | Kapitein Alfred Scheider, Circustent
0126 | F.W. Braat, Fabriek voor metaalbewerking n.v., Uitbreiding ramenfabriek, Delft
0127 | Jacob Mees, Huis Westzeedijk, Rotterdam
0128 | Mr. Gips, Landhuisje, Wassenaar
0129 | Dr. S.J.R. de Monchy, Verandering kamers woonhuis aan de Schiedamsesingel, Rotterdam
0130 | Van Nelle n.v., Van Nelle depot Leuvehaven, Rotterdam
0131 | M.A.G. van der Leeuw, Vliegtuiggarage (hangar), Rockanje
0132 | M.A.G. van der Leeuw, tweede uitbreiding tijdelijke woonhuisjes, Rockanje
0133 | Werk Roemenië,
0134 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Uitbreiding graansilo, Rotterdam
0135 | Van Nelle n.v., Van Nelle uitbreiding schakelkamer ketelhuis, Rotterdam
0136 | Internationale Crediet- en Handelsvereniging n.v., Ventilatiekoker, Rotterdam
0137 | Van Nelle n.v., Pakhuizen aan de Delfshavense Schie, Rotterdam
0138 | Graansilo Maatschappij ‘De Maas’ n.v., Kantoor met 2 bovenwoningen aan de Maashaven, Rotterdam

| 1931
0139 | Commissie ter voorziening van Concertzalen, Concertgebouw, Rotterdam
0140 | Kinderziekenhuis,
0141 | L. van Stolk, eerste uitbreiding woonhuis Abraham van Stolkweg, Rotterdam
0142 | Ir. J. Bienfait, Linnenkamer woonhuis, Amsterdam
0143 | Baart de la Faille, Werkkamer in woonhuis Bloemendaal, Bloemendaal
0144 | Bureauzaken, diverse werken en prijsvragen,
0144a | Bureau historie (tijdbalk),
0144v | Bureauzaken, diverse werken en prijsvragen (vervolg),
0145 | J.J. van der Leeuw, Woonhuis, Bussum
0146 | Van Nelle n.v., Van Nelle centraal magazijn en drukkerij,
0147 | Dr. P. Persant Snoep, Werkzaamheden Landhuis ‘De Woudduif’,
0148 | Van Nelle n.v., Taxaties pensioenfonds,
0149 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Verdieping op waterreinigingsgebouwtje kantoor chef, Rotterdam
0150 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Vergroting laboratorium, Rotterdam
0151 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Kantoorgebouw, schaftlokaal, kleedlokaal, rijwielenbergplaats., Rotterdam
0152 | Gegevens tentoonstelling, Parijs
0153 | Mr.J. Dutilh, Verbouwing woonhuis Schiedamsesingel 120, Rotterdam
0154 | R. Mees & Zoonen, Verbouwing bankgebouw, Den Haag
0155 | mevrouw A. van der Leeuw, Boudoir in woonhuis van Lennepweg, Den Haag
0156 | Klok & Van Diggele e.a., Bebouwing Willem Buytewechstraat, Rotterdam
0157 | Graansilo Maatschappij ‘De Maas’ n.v., Drogerij, Rotterdam
0158 | Diverse plannen Dijkzicht, Rotterdam
0159 | Ooms, Flat, Blijdorp, Rotterdam
0160 | J. van Beek, Woonhuis Jongkindstraat, Rotterdam
0161 | Niehuis en van den Berg, Vernieuwing schoeiing aan de Middenkous, Rotterdam
0162 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Lantaarn in bestaand kantoor, Rotterdam
0163 | Stichting van Stolk, Woonhuis Jongkindstraat, Rotterdam
0164 | Niehuis en van den Berg, Compressorhuisje,
0165 | R. Mees en Zoonen, Interieur kamer Mr. Jac. Mees, Beursplein, Rotterdam
0166 | Van Nelle n.v., Van Nelle hijsinrichting filiaal, Groningen
0167 | Balke en Leemhuis, Woningplan Blijdorp, Rotterdam
0168 | Koninklijke roei- en zeilvereniging ‘De Maas’, Schouw en bank in clubhuis, Rotterdam
0169 | Graansilo Maatschappij ‘De Maas’ n.v., Verbouwing kantoor tot schaftlokaal, Rotterdam
0170 | p.t.t., Telefooncellen,
0171 | Dogger Maatschappij Vlaardingen, Repenzolder op kuiperij, Vlaardingen
0172 | W.C. Bolle, Veranderen interieur Vijverlaan 71, Rotterdam
0173 | Nederlands Hervormde Diaconesseninrichting, Algemeen Plan uitbreiding Diaconessenhuis, Rotterdam
0173a | Nederlands Hervormde Diaconesseninrichting, Bestaand Diaconessenhuis, Rotterdam
0173b | Nederlands Hervormde Diaconesseninrichting, Administratiegebouw Diaconessenhuis, Rotterdam
0173c | Nederlands Hervormde Diaconesseninrichting, Zusterhuis, Rotterdam
0173d | Nederlands Hervormde Diaconesseninrichting, Nieuwe ziekenvleugel, Rotterdam
0173e | Nederlands Hervormde Diaconesseninrichting, Polikliniek en Zanderinstituut, Rotterdam
0174 | n.v. Maatschappij Veldwijk, Verbouwing Groene Hilledijk-Hillevliet, Rotterdam
0175 | Dr. H.J. Boevé, Woonhuis Mathenesserlaan, Rotterdam
0176 | Van Nelle n.v., Van Nelle reparaties aan betonweg, Rotterdam
0177 | Maatschappij Bormido, Opneming panden Dordtsestraatweg,
0178 | Deutsche Bau-Ausstellung, Berlin, Berlijn
0179 | Internd. Hyg. Ausstellung, Dresden 1931, Dresden
0180 | Van Nelle n.v., Van Nelle verfwerk oostgevel ketelhuis in grijze kleur, Rotterdam
0181 | Van Nelle n.v., Van Nelle herstelling lekkage kantoor, Rotterdam
0182 | Van Nelle n.v., Van Nelle sportgebouw met tribune aan de Delfshavense Schie, Rotterdam
0183 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Wijziging rookkanaal verwarmingsketel kantoor Brielselaan, Rotterdam
0184 | Poot & Dukel, Wijziging panden Willem Buytewechstraat, Rotterdam
0185 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Gevel 1 à 200 voor cliché, Rotterdam
0186 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, aanleg c.v. met bijkomende werkzaamheden, Arnhem
0187 | n.v. H. Butzer’s Beton en Waterbouw, Ontwerpen Watertoren, Blankenheim
0188 | P.C. Meuleman Stichting, Verbouwing houten vergadergebouw; Tolstraat 154, Amsterdam
0189 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, uitgevoerd onderhoudswerk in oktober 1931, Groningen
0190 | Van Nelle n.v., Van Nelle, verbouwing vakantiehuis, Putten
0191 | Van Nelle n.v., Van Nelle, onderhoudswerk filiaal, Leiden
0192 | F.W. Braat, Fabriek voor metaalbewerking n.v., Platenkast in de fabriek, Delft
0193 | F.W. Braat, Fabriek voor metaalbewerking n.v., Verbouwing oude ramenfabriek, Delft
0194 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, wijzigingen. ventilatiekoker in bediendenkantoor, Amsterdam
0195 | ‘Het Nederlandse Veem’ n.v., Verbouwing kantoor Boompjes, Rotterdam
0196 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, aanbrengen meerdere verwarming in de garage, Amsterdam

| 1932
0197 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Pakhuis aan de Maashaven z.z., Rotterdam
0198 | Internationale Crediet- en Handelsvereniging n.v., Slot w.c. deur en wijziging tochtdeur, Rotterdam
0199 | n.v. Maatschappij Veldwijk, Wijziging winkelpui pand Schiedamseweg 223a, Rotterdam
0200 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Gemetselde afsluiting langs de ijzeren silo aan de Brielselaan, Rotterdam
0201 | Graan Elevator Maatschappij, Verandering lichtkap kantoor Parklaan 8, Rotterdam
0202 | Van Nelle n.v., Van Nelle, taxaties gebouwen aan de Delfshavense Schie,
0203 | M.A.G. van der Leeuw, Inrichten speelkamer tot zit-slaapkamer. zoon, Westzeedijk 112, Rotterdam
0204 | Volksuniversiteit, Wijzigingen in clubgebouw Westzeedijk, Rotterdam
0205 | Graansilo Maatschappij ‘De Maas’ n.v., Aanbrengen 3 ramen westelijke gevel nieuwe silo, Rotterdam
0206 | P.C. Meuleman Stichting, Aanbrengen Acousti-celotex in vergadergebouw; Tolstraat 154, Amsterdam
0207 | Graansilo Maatschappij ‘De Maas’ n.v., Herstelling betonfundatie Heber, Rotterdam
0208 | R.W. Wentges, Verandering interieur ’s Gravenweg, Rotterdam
0209 | C.H. van der Leeuw, Diverse werkzaamheden in huis Van der Leeuw, Rotterdam
0210 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, inrichten depot aan het Begijnhof 18, Dordrecht
0211 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v. (Weidlich), Verandering in woonhuis aan de Brielselaan, Rotterdam
0212 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Reparatie plafond directiekamer, Rotterdam
0213 | W. Witte, Imitatie rubbervloer winkel Hoogstraat, Rotterdam
0214 | Van Nelle n.v., Van Nelle, proefvlak Dermas in de koffiefabriek,
0215 | J. van Stolk, Veranderen slaapkamer tweede verdieping Westzeedijk 126, Rotterdam
0216 | Graansilo Maatschappij ‘De Maas’ n.v., Buffetruimte in het schaftlokaal, Rotterdam
0217 | n.v. Volkswoningbouw, Galerijwoningen in Bergpolder, Rotterdam
0218 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, verfwerk gevel, Utrecht
0219 | Lips, Adviezen inzake hang- en sluitwerken, Dordrecht
0220 | Phs. van Ommeren, Passagebureau Rue Auber 10, Parijs
0221 | N.V. Volkswoningbouw, Plan in Schiebroek, Rotterdam
0222 | Mej. M.C. van Peski, Verbouwing woonhuis Westersingel 120, Rotterdam
0223 | Stichting van Stolk, Afbouwen huis aan de Mathenesserlaan, indeling ‘Atlas’,
0224 | Vliegveld, Wassenaar
0225 | P.C. Meuleman Stichting, Ingang verwarmingskelder Tempel Theosofische Ver.; Tolstraat, Amsterdam
0226 | Rotterdamse Kunstkring, Verbouwing Witte de Withstraat 35a, Rotterdam
0227 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Magazijn/pakhuis en meelfabriek filiaal Middelburg, Middelburg
0228 | J.G. Vaes, Woonhuis aan de Korte Kade/Plaszoom 1, Rotterdam
0229 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, ventilatieroosters in garagedeuren, Arnhem
0230 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, vastleggen plannen, Groningen
0231 | Van Nelle n.v., Van Nelle, nieuw filiaal, Den Haag
0232 | A.H. Canters, Tafel met vergaderstoelen,
0233 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Gedenkplaat voor de heer Jos Reynvaan, Rotterdam
0234 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, afleveringsdepot, Den Haag
0235 | C.H. van der Leeuw, Verfwerk huis Kralingse Plaslaan, Rotterdam
0236 | Phs. van Ommeren, Balie voor Zweedse Spoorwegen, Parijs
0237 | W. van Dusseldorp, Verbouwing en nieuwbouw garage in de Celebesstraat, Den Haag
0238 | W. van Dusseldorp, Verandering van terras in serre in de Riouwstraat, Den Haag
0239 | L. van Stolk, tweede uitbreiding woonhuis Abr. van Stolkweg, Rotterdam
0240 | M.A.G. van der Leeuw, Uitbreiding woonhuis, Rockanje
0241 | Psychiatrische Inrichting Maasoord, Verfkleuren feestgebouw, Albrandswaard
0242 | p.t.t. Utrecht, tweede partij telefooncellen van 100 stuks,
0243 | W. van Dusseldorp, Wijziging raam hal woonhuis aan de Riouwstraat 9, Den Haag
0244 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, bonnenliftje, Groningen
0245 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, wijziging dakafvoeren en riolering, Den Bosch
0246 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Uitbreiding molen, Middelburg
0247 | M.A.G. van der Leeuw, Diverse werkzaamheden in woonhuis aan de Westzeedijk, Rotterdam
0248 | M.A.G. van der Leeuw, Deur in tuinmanswoning, Rockanje
0249 | J. van Stolk, Verandering slaapkamer Westzeedijk 126,
0250 | Mr. Ch. M. Henny, Woonhuis aan de Van Calcarlaan 27, Wassenaar
0251 | Klok & Van Diggele, Bouwplan in Bergpolder/Schieweg-Heemskerkstraat-Bergselaan, Rotterdam
0252 | Van Nelle n.v., Van Nelle, taxaties gebouwen in december 1932, Rotterdam
0253 | Jeugdherberg, Meditatiekamer,

| 1933
0254 | Rotterdamse Golfclub, Terreinaanleg en clubgebouw Ceintuurbaan, Rotterdam
0255 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Uitbreiding ketelhuis met machinekamer, Rotterdam
0256 | Van Nelle n.v., Wijziging ramen monsterkamer in het kantoorgebouw, Rotterdam
0257 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Uitbreken 2 silo’s in de reiniging, Rotterdam
0258 | Klapwijk en Mulder, Splitsing kelders voor begane grond en eerste verdieping,
0259 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, bijtrekken van waranda bij magazijn, Arnhem
0260 | ‘Het Nederlandse Veem’ n.v., Kluis in kantoor aan de Boompjes 98, Rotterdam
0261 | Phs. van Ommeren Scheepvaartbedrijf n.v., Kantoor Westerlaan-Westerkade, Rotterdam
0262 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, herstelling lekkage in Wagenstraat, Den Haag
0263 | Klok en Van Diggele, Wijziging type A,
0264 | Graansilo Maatschappij ‘De Maas’ n.v., Graansilo 11.000 ton met kolensilo terrein aan de Brielselaan, Rotterdam
0265 | M.A.G. van der Leeuw, Verfwerk woonhuis, Rockanje
0266 | M.A.G. van der Leeuw, Diverse werkzaamheden in woonhuis Westzeedijk 112, Rotterdam
0267 | Van Nelle n.v., Waterpassing gebouwen aan de Schie, Rotterdam
0268 | Van Nelle n.v., Van Nelle, taxatie schakelk. apart, Rotterdam
0269 | n.v. J.H. Schaay & Zonen, Verbouwing pand Schiedamsesingel 45, Rotterdam
0270 | n.v. Kwekerij ‘Semiramis’, Hillegersberg, Plantenkas, Rotterdam
0271 | Van Nelle n.v., Van Nelle filiaal, schilderen voor-en zijgevel pand Rijnkade, Arnhem
0272 | Van Nelle n.v., Van Nelle, vaststelling waarde voor personele belasting,
0273 | M.J.J. Kelder, Onderzoek fundering Claes de Vrieselaan 164, Rotterdam
0274 | Ardath Tobacco Company Ltd., Ketelhuisje aan de fabriek, Dordrecht
0275 | B.C. van Ommeren, Inrichten begane grond flatgebouw Parklaan, Rotterdam
0276 | Rotterdamse Diergaarde, Dierenpark, Rotterdam
0277 | Gemeentelijke Telefoondienst, 10 telefooncellen, Rotterdam
0278 | W.C. Bolle, Nieuwe buitendeur in woonhuis Vijverlaan 713, Rotterdam
0279 | Heldring & Pierson, Kantoorgebouw, Rotterdam
0280 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Verbouwing panden Brielselaan, Rotterdam
0281 | Niehuis en van den Berg, scheepsreparatiebedrijf, Taxatie diverse gebouwen 1933, Rotterdam
0282 | Graansilo Maatschappij ‘De Maas’ n.v., Fundatie voor een Heber aan de Maashaven, Rotterdam
0283 | Mevrouw Dikkers. Tijl, Interieur kamer, Zwolle
0284 | J. van Hoey Smith, Weekendhuisje, Rockanje
0285 | ‘Het Nederlandse Veem’ n.v., Berekening opstelling machines in pand ‘De Eersteling’, Rotterdam
0286 | Metz & Co te Amsterdam, Ontwerpen Tapijtjes,
0287 | n.v. Volkswoningbouw, Bouwplan Charlois (achter Carnissebuurt), Rotterdam
0288 | Scheepvaartvereniging ‘Zuid’, Aanneemlokaal voor arbeiders, Rotterdam

| 1934
0289 | M.A.G. van der Leeuw, Vergroten badkamer woonhuis, Rockanje
0290 | Stadion Feijenoord n.v., Stadion, Rotterdam
0290 | D, Stadion Feijenoord n.v., Reparatie balklaag dak woningen, Rotterdam
0291 | n.v. Kwekerij ‘Semiramis’, Verlenging kas te Hillegersberg, Rotterdam
0292 | Holland Amerika Lijn (hal), Passagebureau, Parijs
0293 | Gemeente Amsterdam, Prijsvraag goedkope arbeiderswoningen, Amsterdam
0294 | Van Es en Van Ommeren, Steiger met loods aan de Ruyterkade, Amsterdam
0295 | Rotterdamse Diergaarde, Bebouwing diergaardeterrein, Rotterdam
0296 | bureau, Diverse woningtypen,
0297 | Taxaties van diverse gebouwen,
0298 | n.v. Kwekerij ‘Semiramis’ te Hillegersberg, Verbindingsgang tussen 2 kassen, Rotterdam
0299 | H.P. van Vliet, Pand Halstraat 10, Rotterdam
0300 | Van Nelle n.v., Van Nelle, uitbreiding rijwielbergplaats, Rotterdam
0301 | Stoommeelfabriek ‘De Maas’ n.v., Fundatie voor waterreinigingsapparaten gebouw aan de Brielselaan, Rotterdam
0302 | Mr. Hijmans v.d. Bergh, Interieur achterkamer tweede verdieping woonhuis Oudorpweg 24, Rotterdam
0303 | Phs. van Ommeren, Haard in woonhuis Vijverlaan 32, Rotterdam
0304 | Niehuis en van den Bergh’s Scheepreparatiebedrijf, Brandmuur fabriek aan de Waaldijk, Rotterdam
0305 | Phs. van Ommeren Scheepvaartbedrijf, Verbouwing kantoor Westerlaan, Rotterdam
0306 | Woningbouw Algemeen
0307 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Roggemolen aan de Brielselaan, Rotterdam
0308 | ‘Het Nederlandse Veem’ n.v., Bebouwing, Amsterdam
0309 | Woonhotel Albrecht Dürerstraat, Amsterdam
0310 | n.v.Volkswoningbouw, Woonhuizen Oud Mathenesse, Rotterdam
0311 | D. van den Berg, Harmonicawand in slaapkamer Essenlaan/Essenweg 47, Rotterdam
0312 | A. van Stolk, Wijziging bloemenvenster woonhuis Hoflaan 10, Rotterdam
0313 | Van Nelle n.v., Van Nelle, voorziening paalfundering autowasplaats, Rotterdam
0314 | J.van Stolk, Verbouwing pand G.W. Burgerplein 16, Rotterdam
0315 | W. Beuker Jr & P.A. Leemhuis, Woonhuizen Euterpestraat, Amsterdam
0316 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Afdeling Boter - Vetten, Rotterdam
0317 | Van Nelle n.v., Van Nelle, fundatie vloeren in de drukkerij, Rotterdam
0318 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Het maken van een bazenkantoortje, enz. in de oude silo, Rotterdam
0319 | Thomsen’s Havenbedrijf n.v., Kantoorgebouw aan de Keilehaven, Rotterdam
0319 | A, Thomsen’s Havenbedrijf n.v., Garage Keilestraat, Rotterdam
0320 | L. Elink Schuurman, Woonhuis, Wassenaar
0321 | Volksuniversiteit, Westzeedijk, Uitbreiding gebouw aan de Westzeedijk met vergaderzalen (200+70), Rotterdam
0322 | P.J. van Beest, Serre aan het woonhuis Mecklenburgplein, Rotterdam
0323 | p.t.t. te Utrecht, Verbetering aan telefooncel,
0324 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Verdieping op het bestaande kantoor aan de Maashaven, Rotterdam
0325 | n.v. Volker Bouwindustrie Rotterdam, Arbeiderswoningen, Pernis
0326 | n.v. Volker Bouwindustrie Rotterdam, Middenstandswoningen te Blijdorp, Rotterdam
0327 | Bebouwing Kralingse Plas, Rotterdam
0328 | Villa’s Dijkstraat, Amsterdam
0329 | Hoogbouw, Amsterdam
0330 | n.v. J.H. Schaay & Zonen, Wijnhaven/Wijnbrugstraat, Verbouwing kantoor in pand ‘Noordzee’, Rotterdam
0331 | Firma C.M. van Sillevoldt, Versterking fundatie stoommachine in ketelhuis a/d Maashaven, Rotterdam
0332 | Bebouwing Tarwebuurt, Rotterdam
0333 | Rotterdamse Manége, Manége, Rotterdam
0334 | Graansilo Maatschappij ‘De Maas’ n.v., Voorzieningen voor transporteur naar fabriek Sillevoldt, Rotterdam
0335 | Graansilo Maatschappij ‘De Maas’ n.v., Terreinafscheiding van het terrein aan de Brielselaan, Rotterdam
0336 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Verbouwing waterreiniginsgebouwtje aan de Brielselaan, Rotterdam

| 1935
0337 | A.R. Verbrugge, Kamer op keuken woonhuis Hoflaan 102, Rotterdam
0338 | Mr. R.P. van der Mandele, ’s Gravenweg 69, Verandering interieur zitkamer en werkkamer, Rotterdam
0339 | r.v. & a.v. ‘Feyenoord’, Tijdelijke houten tribune op het veld aan de Kromme Zandweg, Rotterdam
0340 | Woongebouw, Amsterdam Zuid
0341 | Ir. J. van den Berg, Zomerhuisje, Oostvoone
0342 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., tweede fabrieksschoorsteen, Rotterdam
0343 | Stoommeelfabriek ‘De Maas’ n.v., Vliegasvanger in het ketelhuis, Rotterdam
0344 | J.H. van Vliet, Bakkerij enz. aan de Meent, Rotterdam
0345 | Phs. van Ommeren’s Scheepvaartbedrijf, Verbouwing pand Marx, Westerkade 34, Rotterdam
0346 | Graansilo Maatschappij ‘De Maas’ n.v., Kantoorramen aan de Brielselaan, Rotterdam
0347 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Kolen reservedepot aan de Brielselaan, Rotterdam
0348 | T.van Vliet, Gevels 4 woonhuizen met winkels, Amersfoort
0349 | M.A.G. van der Leeuw, Vergroting badkamer bij slaapkamer in huis, Rockanje
0350 | Graansilo Maatschappij ‘De Maas’ n.v., Overkapping tussen silo en smederij, herstel oude/nw silo, Rotterdam
0351 | Industrieschool voor meisjes, Aula Schietbaanstraat, Rotterdam
0352 | Mevrouw Schadee-Hazelhoff, Herstelling kelder in huis Vijverlaan 71, Rotterdam
0353 | L.C. van der Vlugt, Zomerhuisje, Noordwijk aan Zee
0354 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Ventilatiekappen op machinekamer, Rotterdam
0355 | Scheepvaartvereniging ‘Zuid’, Fundatie kantoortje aan de Vierhaven/Helmondstr., Rotterdam
0356 | Thomsen’s Havenbedrijf n.v., Koelinstallatie in het ‘Keilepand’, Rotterdam
0357 | M.A.G. van der Leeuw, Zwembad, Rockanje
0358 | Grondmaatschappij ‘Ypenburg’ n.v., Stationsgebouw vliegveld Ypenburg, Rijswijk
0358a | Grondmaatschappij ‘Ypenburg’ n.v., Stationsgebouw Ypenburg, Rijswijk
0358b | Grondmaatschappij ‘Ypenburg’ n.v., Hangar, Rijswijk
0358c | Grondmaatschappij ‘Ypenburg’ n.v., Tankgebouw, Rijswijk
0358d | Grondmaatschappij ‘Ypenburg’ n.v., Pompgebouw, Rijswijk
0359 | n.v. J.H. Schaay & Zn., Wijziging eerste verdieping pand ‘Noord-Zee’,
0360 | Dr. E. Marx, Verbouwing pand Heemraadssingel 188, Rotterdam
0361 | Anglo Dutch Lawn tennisclub ‘Nuova’, Clubhuis op het museumterrein, Rotterdam
0362 | n.v. Abraham van Stolk & Zn., Geconstrueerde vloer aan de Abraham van Stolkweg, Rotterdam
0363 | Tollens & Co, Verbouwing Boshoek 9; laboratorium, Rotterdam
0364 | Niehuis en van den Berg, Fabriek aan de Waaldijk, Rotterdam
0365 | n.v. Volkswoningen, Proefwoning, Rotterdam
0366 | Nederlands Hervormde Diaconesseninrichting, Nieuw plan voor een zusterhuis, Rotterdam
0367 | J.H. van Vliet, Winkelinterieur aan de Meent, Rotterdam
0368 | Holland Amerika Lijn (hal), Interieurs Nieuw Amsterdam

| 1936
0369 | Scheuren badkamer eerste etage van huis Hoflaan 10, Rotterdam
0370 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Gewapend betonnen plafond boven spreekkamer ivm brand, Rotterdam
0371 | Graansilo Maatschappij ‘De Maas’ n.v., Repareren/dichtmaken zuidgevel oude graansilo/celzolder, Rotterdam
0372 | Niehuis en van den Berg, Kantoortje van de bedrijfsleider,
0373 | Heldring & Pierson, Reisbureau Calandplein, hoek Boymanstraat, Rotterdam
0374 | Van Nelle n.v., Van Nelle, wijziging fabrieksinstallatie tabaksfabriek, Rotterdam
0375 | Graansilo Maatschappij ‘De Maas’ n.v., Herstelling remmingwerk voor Heber I, Rotterdam
0376 | n.v. J.H. Schaay & Zn., Verbindingsdeur kantoren eerste verdieping pand ‘Noordzee’,
0377 | Ardath Tobacco Company Ltd., Onderzoek fundering inzake Gemeentelijke slootdemping, Dordrecht
0378 | Phs. van Ommeren’s Scheepvaartbedrijf, Etalage aan de Westerlaan, Rotterdam
0379 | Niehuis en van den Berg, Wijzigingen privé-kantoor,
0380 | Comité van Graanhandelaren, Taxatie ’t Graanhuis etc., Rotterdam
0381 | Phs. van Ommeren’s Scheepvaartbedrijf, Vergroting technische dienst en rijwielbergplaats, Rotterdam
0382 | Volksuniversiteit, Aanbrengen ventilatie zaal A,
0383 | n.v. J.H. Schaay & Zn., Verandering begane grond pand ‘Noordzee’,
0384 | Kralingse Schoolvereniging, Verbouwing en herstellingen, Rotterdam
0385 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Opstelling en isolatie kantoormachines, Rotterdam
0386 | Phs. van Ommeren, Waterpassen en opnemen Westerkade 33 en 34, Rotterdam
0387 | Mr. C.H. Muntz, Landhuisje de Kooy, Texel
0388 | Phs. van Ommeren, Gas- en scherfvrije schuilplaats voor het kantoor, Rotterdam
0389 | Mr. H.C. Hintzen, Diverse werkzaamheden in het woonhuis aan de Groene Wetering, Rotterdam
0390 | Tollens en Co, Verbouwing fabriek aan de Boshoek te Overschie, Rotterdam
0391 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., herstellingswerkzaamheden. dak pakhuis/karen, ontstaan door brand, Rotterdam
0392 | Phs. van Ommeren’s Scheepvaartbedrijf, Koffiekamer in pand Westerloo 10c, Rotterdam
0393 | Anglo Dutch Lawn Tennisclub, Clubhuis in Museumpark, Rotterdam
0394 | Grondmaatschappij ‘Ypenburg’ n.v., Uitbreiding stationsgebouw en hangar op het vliegveld, Rijswijk
0395 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Plan vergroting kantoor aan de Maashaven z.z., Rotterdam
0396 | Nederlands Hervormde Diaconesseninrichting, Nieuwe vleugel voor het bestaande ziekenhuis, Rotterdam
0396a | Nederlands Hervormde Diaconesseninrichting, Riolering Hydro Therapeutisch Instituut (Hooykaas-Lockhorst), Rotterdam
0396v | Nederlands Hervormde Diaconesseninrichting, Vitrines, Rotterdam
0397 | n.v. Westelijk Handelsterrein, Wijzigingen van de inrit en het maken van een woning, Rotterdam
0398 | Martha Stichting, 3 jongenspaviljoens, beoordeling ontwerp/begroting (Hr.Hoekstra), Alphen a/d Rijn
0399 | Th.G.H. Stibbe, Kwestie niet aan de verordening voldoende chauffeurswoning, Rotterdam

| 1937
0400 | Zuid-Hollandse Hypotheekbank, Verbouwing pand aan de Wijnhaven 91, Rotterdam
0401 | Ardath Tobacco Company Ltd., Vernieuwing dakbedekking fabriek, Dordrecht
0402 | Metaalmaatschappij W. van Houten en Zn., Verbouwing kantoor aan de Boshoek, Rotterdam
0403 | R. Schürmann’s Banketbakkerij n.v., Wijziging etalage aan de Witte de Withstraat 3, Rotterdam
0404 | Graansilo Maatschappij ‘De Maas’ n.v., Afsluiting met draaihekken aan de Maashaven z.z., Rotterdam
0405 | Phs. van Ommeren, Dubbele deur in kamertje voor de teleschrijver,
0406 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Wijziging aan de gewapend betonnen karen in pakhuis 9, Rotterdam
0407 | Mr. Hymans van den Bergh, Wijziging voorkamers tweede verdieping woonhuis Ouddorpweg 24, Rotterdam
0408 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Werkzaamheden in bakkerij van Gilst aan de Brede Hilledijk, Rotterdam
0409 | Stoommeelfabrieken ‘De Maas’ n.v., Werkzaamheden aan de garage aan de Brielselaan, Rotterdan
0410 | Holtel
0411 | Phs. van Ommeren n.v., Woonhuizen, Rotterdam
0412 | n.v. Phs. van Ommeren’s Scheepvaartbedrijf, Wijziging kast/balie en pl. pui balie/portier aan de Westerlaan, Rotterdam
0413 | Nederlands Hervormde Diaconesseninrichting, Verbouwing oude huizen tot zusterverblijven + verbindingsgang, Rotterdam
0414 | Ir. I.J. Hoogendijk, Woonhuis te Vlaardingen Ambacht, Vlaardingen
0415 | R. Mees & Zoonen, Werkzaamheden in bijkantoor Oude Delft, Delft
0416 | P.A. van Es & Co, Verandering eerste verdieping kantoor Boompjes 176, Rotterdam
0417 | Jeugdherberg
0418 | Stadion Feijenoord n.v., Veldverlichting, Rotterdam
0419 | Ziekenhuis, Terneuzen
0420 | Stadion Feijenoord n.v., Uitbreiding restaurants-urinoirs, Rotterdam
0420a | Stadion Feijenoord n.v., Uitbreiding restaurant, Rotterdam
0421 | Bendien’s Confectiefabrieken, Uitbreiding fabrieken, Almelo
0422, | Scheepvaartvereniging ‘Zuid’, Restauratie kamer Ir. Plate, Rotterdam
0423 | R. Mees & Zoonen, Aparte toegang eerste verd. in bijkantoor a/d ’s-Gravendijkwal, Rotterdam
0424 | Stadion Feijenoord n.v., Acousti plafonds in de beide restaurants, Rotterdam
0425 | Phs. van Ommeren n.v., Pui met ventilatie portaal bij technische dienst, Rotterdam
0426 | Stadion Feijenoord n.v., Schilderwerk ijzerconstructie, Rotterdam
0426a | Stadion Feijenoord n.v., Garantie verfwerk in 1942, Rotterdam
0426b | Stadion Feijenoord n.v., Verfwerk stadion uitgevoerd door Assenbergh, Rotterdam
0426v | Stadion Feijenoord n.v., Voorstel verfwerk Schalekamp, Rotterdam
0427 | Ir. A. Plate, Kralingse Plaslaan, Rotterdam, Paviljoen in de duinen, Rockanje
0428 | Firma Tollens en Co, Machine fundatie en riolering in pand Boshoek, Rotterdam
0429 | ir. F.W.C. Blom, Verbouwing 1 (verdieping woonhuis G.W. Burgerplein, Rotterdam
0430 | Phs. van Ommeren n.v., Interieur van de kamers van de heren Nijgh en Ten Broek, Rotterdam
0431 | Backx, Zomerhuisje, Rockanje
0432 | Holland Amerika Lijn (hal), Inscheepruimte aan de Wilhelminakade, loods ‘New York, Rotterdam
0433 | Internationale Crediet- en Handelsvereniging n.v., Inrichten v/d koffiekamer tot gas- en scherfvrije schuilplaats, Rotterdam
0434 | n.v. Kwekerij ‘Semiramis’, Vernieuwing grondwaterleidingbuis,
0435 | Ruys, Ebeling en Gleichman, Wijziging kantoor, Rotterdam
0436 | Tuindorp Hoogvliet, Woningen, Hoogvliet
0437 | Stadion Feijenoord n.v., Uitbreiden van het aantal plaatsen, Rotterdam
0437a | Stadion Feijenoord n.v., Uitbreiding aantal zitplaatsen, Rotterdam
0437b | Stadion Feijenoord n.v., Dilatatievoegen, Rotterdam
0437c | Stadion Feijenoord n.v., Scherm ereterras, Rotterdam
0438 | Phs. van Ommeren n.v., Kantoor, Antwerpen
0438a | Phs. van Ommeren, Lekkage

literatuur

Anon., Rotterdam, Outlines of Extension and Housing, Rotterdam Gemeentelijke Woningdienst 1924

Anon., ‘Personalia, M. Brinckman †’, Het Bouwbedrijf, 2:3 1925, p. 105

Anon., ’Over Stedebouw’, I10, 1/3 1927, p. 81

Anon., Catalogus Internationale Architectuur Tentoonstelling Opbouw Rotterdam, 5 april tot 28 april in Rest. ‘De la Paix’ Coolsingel 103, Rotterdam 1928

Anon., ‘Verzorging van het stadsbeeld te Rotterdam I Straatbeelden’, Klei, tijdschrift gewijd aan de belangen der klei-industrie, nr. 11 1929, p. 121-125

Anon., ‘Verzorging van het stadsbeeld te Rotterdam. II. ‘Het Mathenesserplein’, Klei, tijdschrift gewijd aan de belangen der klei-industrie, nr. 12 1929, p. 133-136

Anon., ‘La nouvelle usine de la firme “De Erven de Wed–J. van Nelle” à Rotterdam’, La Technique des Traveaux, nr. 1930 p. 25-30

Anon., Der Hafen von Rotterdam, seine Entwicklung, Ausrüstung und Wirtschaftliche Bedeutung, Rotterdam, (1930)

Anon., Onze Bondsinstelling de n.v. Meelfabrieken der Nederlandsche Bakkerij, 1931

Anon., Persoonlijkheden der Nederlanden in Woord en Beeld, Amsterdam 1938

Anon., Bureau Documentatie Bouwwezen Rotterdam, nl. 1949, cdu 725.4:663.93/97, cdu 725.4:697.3, documentatie Van Nelle, fabriek, kantoor en ketelhuis, Rotterdam 1949

Anon., Van Nelle Rotterdam, Stichting Comité voor de Zomerpostzegels, Rotterdam 1955

Anon. Bouwen voor een open samenleving, Brinkman, Brinkman Van der Vlugt Van den Broek Bakema, Rotterdam 1962

Anon., De Club Rotterdam 1928–1963, gedenkboek verschenen bij het zevende lustrum, Rotterdam 1963

Anon., Biografisch Woordenboek van Nederland, deel 2, Amsterdam 1985

Anon., Beton in Rotterdam, oude constructies in een modern materiaal 1900 -1940, Rotterdam 1987

Anon., ‘L.C. van der Vlugt † 25 april 1936’, de 8 en opbouw, nr. 10 1936, p. 109-122

Anon., ‘1937 tentoonstelling Paris’, de 8 en opbouw, nr. 18/19 1937, p. 165-184

Anon., ‘Groenplan Rotterdam, collectieve studie van de vereeniging “opbouw” te Rotterdam’, de 8 en opbouw, nr. 16 1939, p. 161-174

Martin Aarts red. e.a., Vijftig jaar wederopbouw Rotterdam, een geschiedenis van toekomstvisies, Rotterdam 1995

Elly Adriaansz, Joris Molenaar, ‘Witte villa blijkt kleurrijk, Reconstructie polychroom interieur villa Van der Vlugt’, architectuur/bouwen, nr. 6/1 1990, p. 11-16

Elly Adriaansz e.a. red., wiederhall 14 Leen van der Vlugt, Amsterdam 1993

Elly Adriaansz e.a. red., wiederhall 20 The Rotterdam Museumpark Villas, Amsterdam/Rotterdam 2001

Elly Adriaansz e.a., Huis Sonneveld, Modern wonen 1933, Rotterdam 2001

Elly Adriaansz e.a., House Sonneveld, An Avant-Garde Home from 1933, Rotterdam 2001

Elly Adriaansz., ’Villa Parks in Pre-War Rotterdam’, Villa Park in the City, Chabot Museum, Rotterdam 2009

Anne Mieke Backer e.a. red., Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005

Jaap B. Bakema, L.C. van der Vlugt, Amsterdam 1968

Reyner Banham, Theory and design in the First Machine Age, Londen 1960, sixth impr. 1975

Reyner Banham, A Concrete Atlantis, U.S. Industrial Building and European Modern Architecture 1900-1925, Cambridge Mass/Londen 1986

H.F.W. Bantje, ‘Dr. C.H. van der Leeuw, 1890-1973’, Roterdams Jaarboekje 1974, p. 159-162

H.F.W. Bantje, Twee eeuwen met de weduwe, Geschiedenis van De Erven de Wed. J. van Nelle n.v. 1782–1982, Rotterdam 1981

Marty Bax, Het web der schepping, Theosofie en kunst in Nederland van Lauweriks tot Mondriaan, Amsterdam 2006

Jean Paul Baeten, Karin Schomaker, Michiel Brinkman 1873–1925, Rotterdam 1996

Jean Paul Baeten, Een telefooncel op de Lijnbaan, de traditie van een architectenbureau, M. Brinkman, Brinkman en Van der Vlugt, Van den Broek en Bakema, Rotterdam 1995

J.B. Bakema e.a., L.C. van der Vlugt, Amsterdam 1968

Arlette Barré-Despond, Union des Artistes Modernes, Parijs 1986

Wim Beeren e.a. red., Het Nieuwe Bouwen, Voorgeschiedenis / Previous History, Delft 1982

Wim Beeren e.a. red., Het Nieuwe Bouwen in Rotterdam 1920–1960, Delft/Rotterdam 1982

Johan van de Beek, Gerrit Smienk, ‘Ir. J.B. van Loghem b.i. architect 1881–1940’, Plan, 1971

Tim Benton, The Villas of Le Corbusier 1920–1930, New Haven/Londen 1987

Charlotte Benton, Tim Benton, Ghislaine Wood, Art Deco 1910–1939, Londen 2003

Herman van Bergeijk, Willem Marinus Dudok, architect-stedebouwkundige 1884–1974, Naarden 1995

Paulette Bernège, ‘Une belle cuisine Hollandaise’, La Construction Moderne, november 1931, p. 110-112

Paulette Bernège, ‘Une machine à habiter’, La Construction Moderne, 1933, p. 412-415

H.P Berlage e.a., Moderne Bouwkunst in Nederland deel 1 t/m 20, Rotterdam 1933-1935

Dr. Bierbauer Virgil, ‘A “Van Nelle” Gyarmatáruüzem Rotterdamban, Tervezték Brinckmann és van der Vlugt’, tér és forma, IV. Évfolyam. 1931, p. 358-362

B. Bijvoet en J. Duiker, ‘De nieuwe Nijverheidsscholen te Groningen’, Bouwkundig Weekblad, 1924, p. 22–27, 65

Dr. Ing. Fritz Block, ‘Fabrik Van Nelle in Rotterdam’, Bauwelt, nr. 29 1929, p. 1

M. Bock red., Cornelis van Eesteren Architect Urbanist, deel 1, bouwkunst stijl stedebouw, Van Eesteren en de avant-garde, Rotterdam 2001

A. B(oeken), boekbespreking, ‘”Zwei Wohnhaüser von Le Corbusier und Pierre Jeanneret”, durch Alfred Roth, Stuttgart 1927’, Bouwkundig Weekblad, 1927, p. 395-496

A. Boeken, Architectuur (1936), Amsterdam 1936, heruitgave met nawoord van Mabel Hoogendonk, Amsterdam 1982

J.C. Bolten, ‘Nieuwe Inzichten bij de landhuisbouw’ (huis De Bruyn), Het Landhuis, nr. 28/4 1933, p 130-133

J.C. Bolten, ‘Huis Dr. Boevé te Rotterdam, architecten J.A. Brinkman en L.C. van der Vlugt’, Het Landhuis, 29 4/7 1934

Jos Bosman, ‘Mart Stam’s Architecture Between Avant-garde and Functionalism’, Rassegna XIII, nr. 47/3 1991

J. Bosman, B. Lootsma, R. Mens, Le Corbusier en Nederland, Amsterdam/Utrecht 1985

An interview with John Brandon-Jones, ‘Bliss was it in that dawn to be alive’, Architectural Design Profile, nr. 24 1978, p. 96–102

Michiel Brinkman, ’Volkswoningbouw te Rotterdam in den polder Spangen, architect M. Brinkman’, Bouwkundig Weekblad, nr. 41/8 1920, p. 45-50

J.A. Brinkman e.a., ‘L.C. van der Vlugt † 25 april 1936’, de 8 en opbouw, nr. 10 1936, p. 109-122

J.A. Brinkman Architect, ‘Eenige mededelingen over proefbelasting van gewapend betonpalen’, overdruk uit: De Ingenieur, nr. 4 1927

J.A. Brinkman, Vergaderzaal van de P.C. Mulemanstichting aan de Tolstraat te Amsterdam, De Ingenieur, nr. 3 1929, Bouw- en Waterbouwkunde, B17–B 21

J.A. Brinkman, ‘De nieuwe graansilo aan de Maashaven voor de N.V. Graansilo-Maatschappij te Rotterdam’, De Ingenieur, nr. 32 1931, Bouw- en Waterbouwkunde 15

Jan A. Brinkman, ‘Het stadion Feijenoord te Rotterdam. Architectenbureau Ir. A.J. Brinkman en L.C. v.d. Vlugt†’, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 21 1936, p. 481-484

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Fabrieksgebouwen van de Erven de Wed. J. van Nelle te Overschie’, Het Bouwbedrijf, nr. 6 1929, p. 129

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Van Nelle’, Wendingen, nr. 11/2 1930

Brinkman & Van der Vlugt, N.V. Graansilo My Rotterdam, brochure uitgegeven door Nijgh & Van Ditmar 1930

Brinkman & Van der Vlugt, G.A., ‘La nruvelle usine de la firme “De Erven de Wed-J. van Nelle”, a Rotterdam’, La Technique et Travaux, nr. 1 1930, p. 25-30

Brinkman & Van der Vlugt, ‘In Holland staat een huis; Inrichtingen van recente datum; woonhuis en interieurs van de architecten Brinkman & Van der Vlugt; Huis aan de Kralingse Plas’, Thuis, nr. 13 1930, p. 7

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Bankhaus R. Mees und Zoonen’, Der Baumeister, 29/XI 1931, p. 417, plaat 118-123

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Wohnhaus “De Bruyn” in Schiedam (Holland)’, Der Baumeister, 29/XI 1931 p. 421, plaat 119-123

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Haus van der Leeuw, Rotterdam (Holland)’, Der Baumeister, Monatshefte für Arhitektur und Baupraxis, nr. 6 1931, p. 252-258

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Haus “De Bruyn”, Schiedam (Holland)’, Der Baumeister, 30/XI 1932, p. 139-140

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Interieurs van de architecten Brinkman en Van der Vlugt’, Thuis, nr. 21 1932

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Woonhuis te Schiedam’, Bouwkundig Weekblad Architectura, 53/46 1932, p. 413-416

Brinkman & Van der Vlugt ‘Fabrikneubauten der Tabak-, Tee- und Kaffeefabrik Erven de Wed. J. van Nelle zu Overschie (Rotterdam), Holland Architekten J.A. Brinkman und L.C. van der Vlugt, Rotterdam’, Das Werk, 1933, p. 17-23; 1932 4, p. 137–138, Beilage

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Twee woonhuizen te Rotterdam. Architectenbureau Brinkman en Van der Vlugt’, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 19 1935, p. 197–202

Brinkman & Van der Vlugt, ‘Casa Habitacion en Holanda’, Nuestra Arquitectura, 1935, p. 17-19

Brinkman & Van der Vlugt, ‘”Ypenburg” Het stationsgebouw van het Haagsche Vliegveld’, Thuis, tijdschrift van de firma Pander, nr. 43 1936, p. 4–7

Brinkman en Van den Broek Architecten bna, ‘Passagiershal Holland-Amerika lijn te Rotterdam’, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 1 1939, p. 3-7

J.H. van der Broek, ‘In Memoriam L.C. van der Vlugt Jr. Architect b.n.a.’., Bouwkundig Weekblad Architectura nr. 18 1936, p. 205-206

Ir. J.H. van den Broek, ‘Het Nederlands Paviljoen op de Tentoonstelling Parijs 1937’, De Ingenieur, nr. 28 1937, Algemeen Gedeelte, p. 257-261

Dr. Ir. J.U. Brolsma, Havens, kranen, dokken en veren, De Gemeentelijke Handelsinrichtingen en het Havenbedrijf der gemeente Rotterdam, 1882–2006, Utrecht 2007

Wieger Bruyn, ‘Hup Leiden’ en ‘Naar aanleiding van het bezoek aan Leiden’ door c.b.p.m., Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 391927

Maristella Casciato, Franco Panzini, Sergio Polanr red. e.a., Architectuur en volkshuisvesting Nederland 1870–1940, Nijmegen 1980

Peter van Dam, N.P. de Koo, Grafisch vormgever en interieurarchitect 1881–1960, Eindhoven 2008

H. Damen, D.L. Camp, A. Devolder et.al, Architectuur Rotterdam 1890–1945, Rotterdam 1991

Jan Derwig, Erik Mattie, Fuctionalism in the Netherlands, Functionalisme in Nederland, Amsterdam 1995

K. Dibbets, F. van der Maden, Geschiedenis vann de Nederlandse Film en Bioscoop tot 1940, Weesp 1986

Matthijs Dicke, Hoe komt wie vliegt ooit tot bedaren, M.A.G. van der Leeuw, ondernemer in het Interbellum, Rotterdam 2007

Matthijs Dicke, In beslotenheid verenigd, 150 jaar Sociëteit Eendragt Maakt Magt, Rotterdam 2004

Matthijs Dicke, ‘Een huis door mannen bedacht. Het woonhuis van Kees van der Leeuw aan de Kralingse Plaslaan’, Rotterdams Jaarboekje, Rotterdam 2006

Theo van Doesburg, De Stijl en de Europese architectuur. De architectuuropstellen in Het Bouwbedrijf 1924–1931, met een voorwoord van Cees Boekraad, Nijmegen 1986

J. Duiker, Hoogbouw (1930), Rotterdam 1930, heruitgave met nawoord van Manfred Bock, Amsterdam 1981

Van den Eeckhout, ‘Van Nelle’s Glaspaleis’, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 11 1930, p. 96

Michel van Egmond e.a., 100 jaar Feyenoord, Rotterdam 2008

Max Eisler, Wien, ‘Haus van der Leeuw, Architekten J.A. Brinkman und L.C. van der Vlugt’, Moderne Bauformen, nr. 1 1931, p. 1-6

ir. J.P. Fokker, Het Eigen Huis, Wassenaar 1932

H. Frank (hrsg), Fritz Schumacher, Reformkultur und Moderne, Hamburg 1994

Giovanni Fanelli, Moderne architectuur in Nederland 1900 –1940, Den Haag 1978

Giaovanni Fanelli, Stijl-Architektur, Der niederländische Beitrag zur frühen Moderne, Stuttgart 1985

Jan van Geest, Otakar Máčel, Stühle aus Stahl, Metallmöbel 1925–1940, Keulen 1980

J.G. van Gelder, ‘ss “Nieuw Amsterdam”, 1938, Inleiding’, Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift, nr. 48 1938, p.301-310

W. van Gelderen e.a., ‘Groenplan Rotterdam, collectieve studie van de vereniging “opbouw” te Rotterdam’, de 8 en opbouw, nr. 16 1936

Jeroen Geurst, Joris Molenaar, L.C. van der Vlugt, architect (1894–1936), Delft 1983

Jeroen Geurst, Van Nelle Factory, GA Document, Tokyo 1993

S. Giedion, Befreites Wohnen, Zürich/Leipzig 1929

H. v.d. Graaf, Het vliegveld te Oostvoorne, Bernisse 1992

Werner Gräff, Innenräme, Räume ind Inneneinrichtungsgegenstände aus der Werkbundausstellung ‘Die Wohnung’, ins besondere aus den Bauten der Städtischen Weissenhofsiedlung in Stuttgart, Stuttgart 1928

Vittorio Gregotti ed., Mart Stam 1899–1986, 47 Rassegna,xiii, 47/3 1991

Walter Gropius, Bauhausbauten Dessau, Bauhausbücher 12, Dessau 1930, herdruk Mainz Berlijn 1974

Emmanuel Guignrn, Hans van der Werf, Mariet Willinge red., De Aubette of de kleur in de architectuur, Rotterdam/Straatsburg 2006

Hilde de Haan, Ids Haagsma, ‘Een sociaal-cultureel centrum voor De Pijp, Cinétol wordt bibliotheek’, De Architect, nr.12/6 1981, p. 92-97

Marlite Halbertsma, Patricia van Ulzen, Interbellum Rotterdam, kunst en cultuur 1918–1940, Rotterdam 2001

F. Hausbrand, Kleine Landhuizen in Holland, Amsterdam 1938

jhr. Ir. J.E. van Heemskerck Van Beest, De Luchthaven Schiphol en haar uitbreiding, en: A. Plesman, Schiphol in de toekomst, De Ingenieur, nr. 19 1935, Bouw- en Waterbouwkunde 7, B 83.

Hubert-Jan Henket, Hilde Heynen ed., Back from Utopia. The Chalenge of the Modern Movement, Rotterdam 2002

J.F. Heijbroek, ‘Het gat in de Aalmarkt’, Leids Jaarboekje 1984, p. 104-115

Thomas S. Hines, Richard Neutra and the Search for Modern Architecture, Oxford/New York 1982

Henry-Russel Hitchcock, Philip Johnson, The International Style: Architecture since 1922, New York 1932, herdruk New York 1966

Emile Henvaux, ‘lárchitecture vivante en Hollnde, une habitation à Rotterdam, architectes Brinckman et Vander Vlught’, in Clarté, Revue dart decorative, nr. 3 1931, p. 3-6

Huib Hoste, ‘Brinkman en v/d Vlugt’s jongste werk (huis Sonneveld en huis Dr. Boevé)’, Opbouwen, nr. 11–12, 1934

Han van der Horst, Schep vreugde in ’t leven zet de zorgen aan de kant, Levenslessen uit de Grote Depressie, Schiedam 2009

Brian Housden, ‘M. Brinkman, J.A. Brinkman, L.C. van der Vlugt, J.H. van den Broek, J.B. Bakema’, Architectural Association Journal, vol. lxxvi nr. 847 1960, p. 150-179

Paula van der Houwen, Stimuleren van ontwikkeling, Stichting Bevordering van Volkskracht 1923–1998, de geschiedenis van een Rotterdams particulier fonds, Rotterdam 1998

Federike Huygen red., 1928: schoonheid en transparantie, logica en vernuft / beauty and lucidity, logic and ingenuity, Rotterdam 1993

Ton Idsinga en Jeroen Schilt, Architect W. van Tijen 1894–1974, ‘Ik ben een rationalist maar er is meer op de wereld’, Den Haag 1987

Reginald R. Isaäcs, Walter Gropius, der Mensch und sein Werk, band 1, Berlijn 1983, band 2, Berlijn 1984

Ida Jager, Willem Kromhout Czn 1864–1940, Rotterdam 1992

Eleonror Jap Sam red., Het Wiebengacomplex, Hergebruik en restauratie van de Nijverheidsscholen in Groningen (1922–1923), Rotterdam 2000

Wessel de Jonge, Jan Molena, Brinkman & Van der Vlugt, Figurative Horizon Represent 3, Tokyo 2000

Frank Kauffmann, Het gedachtegoed van Kees van der Leeuw, A.M. Backer e.a. red., Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005

Margret Kentgens-Craig ed. Stiftung Bauhaus Dessau, Das Bauhausgebaüde in Dessau 1926–1999, Basel 1998

Ir. Y.M.D. Kentie, Gewapend beton in het gebouw, Amsterdam 1930

Karin Kirsch, Die Weissenhofsiedlung, Werkbund Ausstellung ‘Die Wohnung’–Stuttgart 1927, Stuttgart 1987

Len de Klerk, Particuliere plannen, denkbeelden en initiatieven van de stedelijke elite inzake de volkswoningbouw en de stedebouw in Rottedam, 1860–1950, Rotterdam 1998

André Koch, industrieel ontwerper W.H. Gispen (1890–1981) een modern eclecticus, Rotterdam 1988

André Koch, Barbara Laan, Collectie Gispen, meubel, lampen en archivalia in het nai 1916–1980, Rotterdam 1996

André Koch, W.H. Gispen, serieproducten 1923–1960, Rotterdam 2005

Frederick Koeper, The Richard and Dion Neutra vdl Research House I and II, Pomona 1985

Susanne Komossa e.a. red. Atlas van het Hollandse bouwblok, Bussum 2002

Koert Peter Krabbe e a. red, Het huis van de architect, Jaarboek Cuypersgenootschap xv, Amsterdam 1999

Hans van der Kroft red. Waarheid zonder weg, 100 jaar Krishnamurti, Den Haag 1995

M.C. Kuipers, ‘Het huis/ la maison Sonneveld te/a Rotterdam’, De Woonstede door de eeuwen heen, nr. 63 1984

Le Corbusier, ‘Van der Vlugt †’, de 8 en opbouw, nr. 11 1936, p. 123

Barbara Laan e a. red., Achter gesloten deuren, Bronnen voor interieurhistorisch onderzoek 1800–1950, Jaarboek Cuypersgenootschap xvi, Rotterdam 2000

Paul van de Laar, Stad van formaat, Geschiedenis van Rotterdam in de negentiende en twintigste eeuw, Zwolle 2000

Suzy Leemans, Jan Molema, Jan Albarda en De Groep van Delft, Moderniteit in een behoudende omgeving, Heijningen 2010

Jean Leering red. e.a., Bauen ’20-’40, Der niederländische Beitrag zum Neuen Bauen, Amsterdam z.j. (1971)

C.H.van der Leeuw, Bouw eener nieuwe fabriek, factoren bij de keuze van terreinen en fabriekstype, Nederlandsch Instituut voor Efficiency, nr. 48/11, Purmerend 1930

C.H. van der Leeuw, ‘Coöperation of Engineers and Architect in Modern Building’, Engineers & Engineering, juli 1931

Dr. J.J. van der Leeuw, Openbaring of realisatie, het conflict in theosofie, rede juni 1930 zoals opgenrmen, Theosofia, 106/2 april 2005, p. 68–74

J.J. van der Leeuw, Illusie en Werkelijkheid, ned. Vertaling Amsterdam 2011 van The Conquest of Illusion, Londen 1928

Myron S. Lerby, ‘The Stadium’, Engineering News Record, 11 juli 1929

Koen Limperg, Ir. G.J. Meyers, R. Lotgering-Hillebrand, Keukens, Rotterdam 1935

Graham Livesey, ‘The van der Leeuw house: Theosophical connections with early modern architecture’, Architronic 1998

Tineke Loggers, Wattjes en de Nieuwe Bouwkunst, Prof.ir.J.G.Wattjes (1879-1944) publicist en architect, Zutphen 2005

J.B. van Loghem, Bouwen, Bauen, Bâtir, Building, Holland nieuwe zakelijkheid, neues bauen, vers une architecture reelle, built to live in, Amsterdam 1932

Ir. J.B. van Loghem, ‘Uitbreiding van de Diaconessen-inrichting te Rotterdam, Architecten Brinkman & Van den Broek’, de 8 en opbouw, Nr. 26 1939, p. 279-284

P.M. Lubínski, ‘Wspólczesna Architektura Holenderska’, Rok,vi nr. 6 1930, p 228-239

P.M. Lubinski, Arch. Van der Vlugt przestał budować, Arkady, nr. 10 1936, p. 564-568

S. Lugten-Reys, ‘Huis “Vaes” Rotterdam, architecten Ir. Brinkman en Van der Vlugt’, Het Landhuis, het tijdschrift voor het gezin, nr. 19 1936

Niels Luning Prak, ‘De Van Nelle fabriek te Rotterdam’, Bulletin van de Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond, nr. 69 1970, p. 123-136

N.Luning Prak, ‘De bouw van het stadion Feijenoord’, Bulletin van de Koninklijke Oudheidkundige Bond, nr. 69 1970, p.137–148

J. Luthmann, Internationale Architectuur. Nrtities naar aanleiding van de tentoonstelling te Rotterdam, Bouwkundig Weekblad, 1928, p. 125–128

Marvin J. Malecha e.a., The Richard and Dion Neutra vdl Research House I and II, Pomona 1985

Noor Mens, W.G. Witteveen en Rotterdam, Rotterdam 2007

Otakar Máčel, Der Freischwinger, Vom Avantgardeentwurf zur War, dissertatie, Delft 1992

Ben Merkelbach, ‘Bijkantoor van de firma R. Mees & Zoonen aan de ’s-Gravendijkwal te Rotterdam, architecten Brinkman en Van der Vlugt, Rotterdam’, de 8 en opbouw, nr. 7 1932, p. 63-66

Ben Merkelbach, ‘Twee woonhuizen te Rotterdam van arch. Brinkman en v.d. Vlugt’, de 8 en opbouw, nr. 10 12 1934, p. 77–81, Opbouwen, nr. 11-12 1934

Han Meyer, ‘Rotterdam Coolsingel: vier verschillende gedaanten. Openbare ruimte in de architectonische stad, de open stad en de netwerkstad’, Hybrides, Delft 1999, p. 103-111

J.P.Mieras, ‘Een uithoekje van een Wereldstad’, Bouwkundig Weekblad 1923, i. p. 361–364; ii. p. 368–372; iii. p. 375–378; iv p. 381-386

Paul Meurs, De moderne historische stad. Ontwerpen voor vernieuwing en behoud, 1883 - 1940, Rotterdam 2000

Jan Molema, Peter Bak red., Jan Gerko Wiebenga, Apostel van het Nieuwe Bouwen, Rotterdam 1987

Joris Molenaar, ‘Zakelijkheid en Goddelijk licht, Van der Vlugts theosofische tempel aan de Tolstraat in Amsterdam’, wonen-tabk, nr. 10 1983, p. 10–19

Joris Molenaar, ‘Het ideaal van de glazen zuil, De Nederlandse telefooncel 1931–1984’, wonen-tabk, nr. 20 1984, p. 8–15

Joris Molenaar, Van Nelle’s fabrieken, Bureau Brinkman en Van der Vlugt 1925–1931, sam reeks nr. 1, Utrecht 1985

Joris Molenaar, ‘De Bergpolderflat, een licht en ragfijn existenzminimum’, archis, nr. 2 1989, p. 44–45

Joris Molenaar, ‘The Van Nelle Factory: Dutch Avant-Garde and American Inspiration’, Il Modo dis Costruire, atti del I seminario internazionale Rome 6–8 juni 1988, Rome 1990

Joris Molenaar, ‘Culturele revolutie?’, archis, nr. 11 1992, p. 8

Joris Molenaar, ‘Het Sportpark en Vliegveld Ypenburg’, Kroniek, kwartaaltijdschrift van de Historische Vereniging Rijswijk, nr. 3 en 4 1994, p. 5–14

Joris Molenaar, ‘Vrij wonen in de natuur, Zomerhuisje voor Krishnamurti van Brinkman en Van der Vlugt (Living in the great outdoors, Brinkman and Van der Vlugt’s summer retreat for Krishnamurti)’, archis, nr. 4 1996, p. 64-71

Joris Molenaar, De Architectuur van Brinkman en Van der Vlugt esthetisch beschouwd, 1e fase, de villa’s, inventarisatie, beschouwing en analyse, niet uitgeven typoscript, december 1997

Joris Molenaar, zie ook: E. Adriaansz e.a. wiederhall 14 en 20; Huis Sonneveld, Modern wonen 1933, House Sonneveld, An Avant-Garde Homke from 1933, Rotterdam 2001; Anne Mieke Backer e.a. red, Van Nelle, Monument van de vooruitgang, Rotterdam 2005

Molenaar & Van Winden architecten, Verleidelijk stadsbeeld Bergpolder / Blijdorp, studie naar de architectonische waarden en stedebouwkundige structuur, Delft/Rotterdam 1994

Werner Möller, Mart Stam 1899–1986, Architekt–Visionär–Gestalter, sein Weg zum Erfolg 1919–1930, Tübingen/Berlijn 1997

Ileen Montijn, Naar Buiten, Het verlangen naar landelijkheid in de negentiende en twintigste eeuw, Amsterdam 2002

Franz J. Much ed., Werkbundausstellung Die Wohnung Stuttgart 1927, heruitgave Schriftreihe Weissenhof, Suttgart 1989

Richard Neutra, Life and Shape, New York 1962

Werner Oechslin red. e.a., Mart Stam, Eine Reise in die Schweiz 1923–1925, Zürich 1991

Gerrit Oorthuys red. en inleiding, ‘Mart Stam’, Bouwkundig Weekblad, nr. 25 1969

Alb. Otten, ‘M. Brinkman †’, Bouwkundig Weekblad, nr. 46/9 1925, p. 155

Alb. Otten, ‘opbouw.–liga.–moskou.–Nabetrachting’, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 18 1928, p. 140–143

Alb. Otten, ‘Landhuizen bij Rotterdam, Woonhuis C.H. van der Leeuw 38 Kralingsche Plaslaan Rotterdam, archit. J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt’, Bouwkundig Weekblad Architectura nr. 30 1930, p. 240-241

J.J.P. Oud, ‘Over de toekomstige bouwkunst en hare architectonische mogelijkheden, lezing gehouden door den Heer J.J.P. Oud, voor de vereeniging “Opbouw” Rotterdam februari 1921’, Bouwkundig Weekblad, 1921, p. 147–160

J.J.P. Oud, Holländische Architektur, München 1926, Nederlandse vertaling: Hollandse architectuur, Nijmegen 1983

J.J.P. Oud, Nieuwe Bouwkunst in Holland en Europa (1935), Amsterdam 1935, heruitgave met een nawoord van Bernard Colenbrander, Amsterdam 1981

Wessel Penning, Jaap Visser, De Kuip 75, Rotterdam 2012

Ir. Mariël G. Polman, De kleuren van het nieuwe bouwen, Materialisering van een ideaal, dissertatie Delft 2011

C. Pouderoyen, ‘Woongebouw “Bergpolder” te Rotterdam, architecten ir. W. van Tijen, ir. J.A. Brinkman en L.C. van der Vlugt’, Vakblad voor de Bouwbedrijven, nr. 35, nr. 36 1934

Ben Rebel, Het nieuwe bouwen, het functionalisme in Nederland 1918–1945, Assen 1983

W. Retera Wzn., Het Moderne Interieur, Amsterdam z.j.

Max Risselada, Functionalisme 1927–1961, Hans Scharoun versus de Opbouw, Mart Stam, Willem van Tijen, Johannes van den Broek, Jacob Bakema, Delft 1997

Howard Robertson, F.R. Yerbury, ‘A Poem in Glass and Steel: The Van Nelle Factory in Rotterdam’, in:The Architect and Building News, 30 may 1930

H.S. de Roode, ‘Uitbreidingsplan der Gemeente Rotterdam, inleiding tot de toelichting van het plan 1926’, Tijdschrift voor Volkshuisvesting en Stedebouw, 7e jrg. nr. 9 september 1926, p. 165-169

E. Roelofsz, De frustratie van een droom. De wederopbouw van de in mei 1940 verwoeste delen van de binnenstad, Kralingen en het Noordereiland van Rotterdam, 1940–1950, Rotterdam 1989

Mies van der Rohe ed., Bau und Wohnung, die Bauten der Weissenhofsiedlung in Stuttgart errichtet 1927 nach Vorschlägen des Deutschen Werkbundes im Auftrag der Stadt Stuttgart im Rahmen der Werkbundausstellung ‘Die Wohunung’, Stuttgart 1927

Alfred Roth, Zwei Wohnhäuser von L Corbusier und Pierre Jeanneret, Stuttgart 1927, reprint Stuttgart/Zürich 1991

Peter G. Rowe, Modernity and Housing, Cambridge Massachusetts 1993

Dick A. van Ruler en Dick van Woerkom, Ir. W. van Tijen, ‘ik ben een rationalist, maar er is meer op de wereld.’, Plan 1970, nr. 9 p. 523

Simone Rümmele, Mart Stam, Zürich/München 1991

Renate Scheper ed. Farbenfroh!: Die Werkstatt für Wandmalerei am Bauhaus / Colourful!: The wallpainting workshop at the Bauhaus, Berlijn 2005

Karin Schomaker, Michiel Brinkman 1873–1925, rol en betekenis van de opdrachtgevers uit de industrie voor zijn werk, doctoraal scriptie met bijlagen 1 & 2, Utrecht 1994

H. Schwing, De Historie van het Vliegveld Ypenburg, Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Luchtvaart 1993

Alphons Siebers, Het behoud van Rotterdam, Rotterdam 1923

Alphons Siebers, De Oogen Open, wordt Rotterdam een goed gebouwde stad?, Rotterdam 1926

Alphons Siebers, Groeiend Rotterdam, Rotterdam 1929:

S.s. (Siebers?), ‘Verzorging van het stadsbeeld te Rotterdam i. straatbeelden’, Klei, nr. 11 1929, p. 121-125

S.s. (Siebers?), ‘Verzorging van het stadsbeeld te Rotterdam ii. Het Mathenesserplein’, Klei, nr. 12 1929, p. 133-136

Mienke Simon Thomas red. e.a., Jac. Jongert 1883–1942, ‘proeven is koopen’, Rotterdam 2009

Mienke Simon Thomas, Elly Adriaansz, Sandra van Dijk, Jaap Gidding, Art Deco in Nederland, Rotterdam 2006

Kees Somer, De functionele stad, ciam en Cornelis van Eesteren 1928–1960, Rotterdam 2007

Mart Stam, Hans Schmidt, El Lissitzky, Emil Roth, abc, Beiträge zum Bauen 1924-1928, herdruk Baden 1993

Mart Stam, ‘’Krtitiek Vereeniging “opbouw” op het Hofpleinpan Witteveen’, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 8 1928, p. 57–59

Mart Stam e.a. Reacties op het Hofpleinplan en de kritiek van opbouw, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 11 1928, p. 81-84

Mart Stam, ‘Het passagierschip de “Nieuw Amsterdam”’, de 8 en opbouw, nr. 12/13 1938, p.119-128

Marinke Steenhuis, Stedenbouw in het landschap, Pieter Verhagen (1882–1950), Rotterdam 2007

Ir. A.J. van der Steur, ‘Bij het fabrieksgebouw-Van Nelle’, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 13 1929, p. 97-104

Rudy Stroink red. e.a., Ir J.H. van den Broek, projekten uit de periode 1928–1948, Delft 1981

Ed Taverne, Cor Wagenaar, Martien de Vletter, J.J.P. Oud, poëtisch functionalist, 1890–1963, compleet werk, Rotterdam 2001

Wolfgang Tegethoff, Die Villen und Landhausprojekte von Mies van der Rohe, Wohnen in einer Neuen Zeit, i Textband, ii Tafelband, Krefeld/New York 1981

A.J. Teychiné Stakenburg, Beeld en Beeldenaar, Rotterdam en Mr. K.P. van der Mandele, Rotterdam 1979

Ir W. van Tijen, Woongebouw Bergpolder te Rotterdam, Bouwkundig Weekblad Architectura, nr. 35 1934, p. 361-368

Ir. W. van Tijen, ‘Het woongebouw “Bergpolder” te Rotterdam in aanbouw!, architecten: Ir. J. Brinkman en L.C. van der Vlugt en Ir. W. van Tijen’, de 8 en opbouw, maart 1934, p. 45-49

W. van Tijen, ‘Twee hooge woongebouwen in Rotterdam’, de 8 en opbouw, nr. 11 1938, p. 100-105

Petra Timmer, Metz & Co, de creatieve jaren, Rotterdam 1995

Patricia van Ulzen, Dromen van een metropool, de creatieve klasse van Rotterdam 1970–2000, Rotterdam 2007

Wouter Vanstiphout, Maak een stad, Rotterdam en de architectuur van J.H. van den Broek, Rotterdam 2005

C.J.M. van de Ven, ‘De Rotterdamse bijdrage aan het Nieuwe Bouwen’, Plan, nr. 2 1977

H.C. Verkruysen, ‘Tentoonstelling van tapijten, ontworpen door: H.A. van Anrooy, Djo Bourgeois, J. Burkhalter, B. van der Leck en L.C. van der Vlugt bij metz en Co. Amsterdam’, Bouwkundig Weekblad Architectura 1934, p. 458-459

Matty Vigelius, ‘De Theosofische Tempel in de Tolstraat’, De Amsterdamsche Gids, nr. 6 1931 p. 98-101

Joop Visser e.a. red., Rotterdamse Ondernemers 1850–1950, Rotterdam z.j.

L.C. van der Vlugt, ‘De semi-permanente woningen in “Oud-Mathenesse” te Rotterdam’, bouwen, tijdschrift voor de belangen van het bouwvak, tweede halve jaargang 1924, p. 161-164

L.C. van der Vlugt, ‘Een Plan voor het Land van Hoboken’, bouwen tijdschrift voor Holland en Indië voor de belangen van het bouwvak, derde halve jaargang april 1925, p. 1–4,

L.C. van der Vlugt, ‘Afsluitdijk-Zuiderzeewerken’, Bouwkundig Weekblad Architectura, 1933, p. 416-417

L.C. van der Vlugt, ‘Kromhout 70 jaar!’, Bouwkundig Weekblad Architectura, 1934, p. 183-184

Cor Wagenaar, Welvaartsstad in wording, De wederopbouw van Rotterdam 1940–1952, Rotterdam 1992

Cor Wagenaar, Town Planning in the Netherlands since 1800, Responses to Enlightenment Ideas and Geopolitical Realities, Rotterdam 2011

Wattjes, Prof.Ir. J.G., Gebouw Van Nelle te Leiden, architecten: J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt, Het Bouwbedrijf, nr. 5 1928, p. 237

Prof. Ir. J.G. Wattjes, Woongebouw voor arbeiders in den Bergpolder, architecten: Ir. W. van Tijen en Ir. J.A. Brinkman & L.C. van der Vlugt, Het Bouwbedrijf, nr. 15 1934, p. 173-180

Prof. Ir. J.G. Wattjes, De gebouwen van het vliegveld Ypenburg, architecten: Brinkman & Van der Vlugt te Rotterdam en M. Zwanenburg te Rijswijk, Het Bouwbedrijf, nr. 2 en nr. 3 1937

Wattjes Prof. Ir. J.G. en Bosch W. Th. Ten, Rotterdam en hoe het bouwde, Leiden 1940, tweede uitgebreide druk Leiden 1941, p. 9

Nannie van Wehl, ‘De Man en zijn Huis’, De Vrouw en haar Huis, nr. 5 1931, p. 248-253

Franz J. Much ed., Schriftreihe Weissenhof 2. Band, Stuttgart 1998. Werkbund-Ausstellung Die Wohunung Stuttgart 1927 2. juli–9. okt., Internationale Plan- und Modell-Ausstellung Neuer Baukunst in den Städtischen Ausstellungshallen auf dem Interims-Theaterplatz, en Werkbund-Ausstellung Die Wohnung Stuttgart 1927. 23 juli–9 okt., Amtlicher Katalog

P.A. Wernink Jr., Verslag der Haagsche Aero Club over het jaar 1936, Wassenaar 1937

H.A. van Wijnen, de Kuip, De geschiedenis van het stadion Feijenoord, Utrecht/Antwerpen 1989

Christopher Wilk, Modernism 1914-1939, designing a new world, Londen 2006

Jan Wils, ‘Woningblok in “Spangen” en theater “Scala” te Rotterdam van architect L.C. van der Vlugt’, Het Bouwbedrijf, nr. 8 1925

W.G. Witteveen, ‘Rotterdam Zuid’, Tijdschrift voor Volkshuisvesting en Stedebouw, nr. 9 1926, p. 169–176

W.G. Witteveen, ‘Het Hofplein te Roterdam’, Tijdschrift voor Volkshuisvesting en Stedebouw, nr. 4 1928, p. 74-80

W.G. Witteveen, ‘Uitbreidingsplan voor het noorderlijk en noord-westelijk stadsgedeelte te (Blijdorp) te Rotterdam’, Tijdschrift voor Volkshuisvesting en Stedebouw, nr. 9 1929, p. 169 –179

W.G. Witteveen, ‘Het Bosch- en Parkplan te Rotterdam’, Tijdschrift voor Volkshuisvesting en Stedebouw, 1933, p. 210–219; 222

Melchior de Wolff (red), Stadion Feijenoord, het origineel 1937–1997, Rotterdam 1997

Auke van der Woud, Het Nieuwe Bouwen Internationaal /International, ciam Volkshuisvesting Stedebouw, Housing Town Planning, Delft/Otterlo 1983

Bruno Zevi, Erich Mendelsohn, Londen 1985

Beeldverantwoording / colofon

Beeldverantwoording

Broekbakema, Rotterdam

pp. 15(3), 16(1), 29(4), 30, 31(2,3), 39(3), 41(4-7), 44-45, 49(1), 52(1,2), 57(1,2), 71(5), 72(1), 74(1,2), 75(6), 77(2), 89(4,5), 90(1,2), 95(1,2), 97(6), 98-103, 109(3-5), 111 (3-5), 112(2-4), 113(7), 118-119, 120, 121(3,5), 125, 127(4), 128-129, 130, 131 (4,5), 137(4,5), 141(3), 144(1), 148, 151, 154-155, 159, 161(4), 162(2), 163(3-4), 164(1,2), 169, 170, 171(3,4), 181(4), 191, 192(3,4), 193(5), 194(2,3),196-197,199(2-4), 203, 204(3), 207(3), 208-209, 215(2,3), 216(2), 217(3,4), 218, 221(1), 223, 227(3), 229(4), 230(1,2), 237(4), 244(1,2), 248-249, 251(4,5), 253(4), 254-255, 257

nai, Rotterdam

Brox-archief pp. 2-3, 37(3), 71(2,3,4,6), 73(3), 74(3,4), 78(1-3), 87, 88(1-3), 91(3,4), 96(1,2), 112(1), 114(1,2), 126(1,2), 134(1), 136(1-3), 145(2-4), 146-147, 152(2,3), 153(3), 160(1), 161(3), 178-179, 180(1-6), 181, 182, 183(4,5,7), 184(2-4), 186-187, 188, 190, 194(1), 198, 199(5), 202, 204(1,2), 206, 215(1), 216(1), 222(1,3), 229(3), 236(1,2), 237(3), 238(1-3), 239(5-10), 240(1,2), 242(3), 243(4-8), 245(5,6), 246(1,2), 256, 261

Archief Michiel Brinkman pp. 12(1), 14(1), 19(1), 20-21, 28(1), 29(2-3), 30, 31

Fotoarchief Jan Brinkman p. 13

Fotoarchief Michiel Brinkman pp.10, 12(1), 29(4)

Fotoarchief Jan Gerko Wiebenga pp.49(2), 51, 53(3)

Archief P.C. Meulemanstichting p.177(3)

Archief Corn. van Eesteren p.192(2)

Jannes Linders

pp. 16(2,3,5), 17, 26-27, 32-33, 46-47, 54-55, 58-59, 82-83, 84-85, 92-93, 104-105, 122-123, 132-133, 156-157, 162(1), 165(3), 166-167, 172-173, 200-201, 205, 210-211, 219, 224-225, 232-233

Beeldbank Groningen p.39(2), 49(3), 50, 53(4)

Bedrijfsarchief Meneba, Rotterdam p.15(2), 16(4), 74(5),

Fotoarchief Museum Boijmans van Beuningen, Rotterdam 184(1)

Krishnamurti Studiecentrum Deventer (K.S.C.D.) p.110(1,2), 116-117

Spaarnestad photoarchief, Den Haag pp.138-139

Stadsarchief Rotterdam pp. 5, 8-9, 11(3,4), 19(2), 22-23, 24-25, 34-35, 40(1,2), 60-61, 66(1), 67(3), 68-69, 75(7),80-81, 106-107, 140(1), 174-175, 176, 194(4), 212-213, 221(2), 234-235, 258-259

Historisch archief Van Nelle pp.6, 12(2), 36(1), 96 (3,4), 97(5), 108(1), 115(3)

Coll. Peter Blokdijk p.193(6)

Coll. Joke Ebeling-Van der Vlugt pp.40(3), 108(2), 251(6), 252(1,2)

Coll. Johanna Hogenraad-Brinkman p.252(3)

Coll. Joris Molenaar pp.64(1-7), 72(2), 113(5,6), 135(2,3), 185(5), 237(5)

Coll. Matthijs Dicke 238(4), 245(4)

Coll. Paul Groenendijk 222(3)

Coll. Rolph Heesakker p.7

Molenaar & Co architecten pp.121(4), 127(3), 131(3), 140(2), 152, 153(2,4), 160(2), 161(3), 207(2,4,5), 244(3),

Literatuur

pp.38(1), 43(1,2), 177(2): Het Bouwbedrijf 2(1925)8

pp. 226(1), 228(1,2): Het Bouwbedrijf 15(1938)2

p.11(2): div. auteurs, Beton in Rotterdam. Oude constructies in een modern materiaal’, z.j.

p.37(2), 65(8), 77(1), 79(4-5): A. Siebers, De Oogen Open. Wordt Rotterdam een goed gebouwde stad?, Rotterdam 1926

p.63: A. Siebers, Groeiend Rotterdam, Rotterdam 1929

p.70(1), 64, 171(2): N.V. Graansilo My Rotterdam (brochure 1930)

p.66(2): Bouwen Tijdschrift voor Holland en Indië voor de belangen van het bouwvak, april 1925

p.73(4): Bouwkundig Weekblad 87(1969)2

p.73(5): J.G. Wattjes, W. Th. Ten Bosch, Rotterdam en hoe het bouwde, Leiden 1941

p.142(1-3), abc Beiträge zum Bauen, 1927/28, nr.4183(5)

p.143, 183(6): Catalogus Internationale ArchitectuurTentoonstelling Opbouw Rotterdam, 1928

pp.195(5), 247(4,5),: Encyclopédie de l’Architecture. Constructions modernes, tome xi, pl. 91

pp.227(2), 231(3-6): Thuis 9(1936)43

pp. 241(3,4), 242(1,2) Het Landhuis, oktober 1939 - pp. 192(1), 250: De 8 en Opbouw mei 1936

Stofomslag buitenzijde: Huis Boevé 2012, foto: Jannes Linders; Stofomslag binnenzijde: analysetekening Huis De Bruyn 1988, Joris Molenaar en Wilfried van Winden; schutbladen: Stadskaarten 1900 en 1937, Schetsen voor concertgebouw Rochussenstraat januari 1931

Colofon

auteur: Joris Molenaar

eindredactie: Matthijs Dicke (Stad en Bedrijf)

Tekstredactie: Leo Reijnen

Beeldredactie: Elly Adriaansz en Joris Molenaar

Vormgeving: Ad van der Kouwe (Manifesta)

Fotografie: Jannes Linders

Lithografie en druk: die Keure, Brugge

Uitgever: Marcel Witvoet, nai010 uitgevers

De voorbereidende studie is mede ondersteund door het Stimuleringsfonds voor Architectuur (nu Stimuleringsfonds Creatieve Industrie) en door het Fonds voor Beeldende Kunsten, Vormgeving en Bouwkunst (nu Mondriaan Fonds).

Het boek is mede tot stand gekomen met steun van de Erasmusstichting, G.Ph. Verhagen-Stichting, J.E. Jurriaanse Stichting, Stichting Bevordering van Volkskracht, Stichting Harten Fonds te Den Haag, Stichting Job Dura Fonds, Stichting Organisatie van Effectenhandelaren Rotterdam, Stichting Verzameling van Wijngaarden-Boot, Ted Schutten Fonds (in beheer bij Prins Bernhard Cultuurfonds), Van der Mandele Stichting, Van Eesteren-Fluck & Van Lohuizen Stichting (efl Stichting), mevrouw I. de Reus-Van Vliet, Hester en Dick Verbeek, Ballast Nedam n.v., Broekbakema, J.P. van Eesteren b.v., Jurriëns Bouw, Koninklijke bam Groep nv, ovg Projectontwikkeling b.v, Parc Makelaars, tbi Holdings b.v., VolkerWessels en cv Van Nelle Ontwerpfabriek.

© 2012 auteur, nai010 uitgevers, Rotterdam. 

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie), Postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp, www.cedar.nl/pro.

Van werken van beeldende kunstenaars aangesloten bij een cisac-organisatie is het auteursrecht geregeld met Pictoright te Amsterdam.

© 2012, c/o Pictoright Amsterdam

Niet alle rechthebbenden van de gebruikte illustraties konden worden achterhaald. Belanghebbenden wordt verzocht contact op te nemen met nai010 uitgevers, Mauritsweg 23, 3012 jr Rotterdam.

info@nai010.com

nai010 uitgevers is een internationaal georiënteerde uitgever, gespecialiseerd in het ontwikkelen, produceren en distribueren van boeken op het gebied van architectuur, stedenbouw, kunst en design.

www.nai010.com

isbn 978-94-6208-010-2

Brinkman & Van der Vlugt Architecten is ook verkrijgbaar in een Engelse editie:

Brinkman & Van der Vlugt Architects

isbn 978-94-6208-011-9

Index

Allan (Rotterdam ship and train furnishings factory) 158

Anglo Dutch Lawn Tennis Club 195, 256

Ardath Tobacco 75

Atlas Van Stolk, foundation 185

Baas, Gerrit 38, 109

Bakema, Jaap 7, 38, 257, 262, 260, 261

Balke en Leemshuis 147

Bauhaus 37, 1130

Bazel, de, Karel 13, 64, 86

Beek, van, H. 185

Beek, van, J. 184, 242

Behrendt, Walter Curt 65

Berg, van den, J. 240

Berlage, Hendrik Petrus 142, 241

Beuningen, van, D.G. 193, 195, 240

Bevordering van Volkskracht, Stichting 62, 115, 189

Bijhouwer, J.T.P. 189, 240

Bijvoet, Bernard 36, 48, 140

Bna 65, 142

Boer, de, Elisabeth 252-253

Boevé, dokter, H.J. 185, 195, 206, 208

Bosch, ten, W. Th. 148, 176, 188-189, 245

Bouwkunst en Vriendschap, architects’ society 11, 36, 48, 64-65, 76

Braat (company) 74, 195

Brandon-Jones, John 141-143

Bremer 244

Brinkman & Van den Broek 102, 114, 176, 183, 189, 191, 255-256, 260

Broek & Bakema Architecten, van den 38, 257, 262, 263

Broek, van den, Joh. 7, 148-149, 189, 191, 253, 256, 260-263

Brotherhood of the New Age 111

Bruyn, de, M. 108, 114, 150

Burgdorfer, A.C. 63-64

Buskens, Piet 36, 48, 65

Cachet, Lion 252

Catz, James 185

Ciam 113, 141, 143-145, 147, 149, 185-186, 189, 192, 261, 263

Club Rotterdam 114, 193, 240, 245-246

Cneudt, de, Edmond 242-243

Cochius, Petrus Marinus 18, 28

Committee for the Provision of Concert and Lecture Halls 114, 178, 181

Congrès Internationaux d’Architecture Moderne (ciam) 113, 141

Diergaarde, Rotterdamse 176, 186, 188-189, 256

Doesburg, van, Theo 56

Dudok, Marinus 70, 140, 177, 179-180, 183-184, 196, 260-261

Duiker, Jan 36, 48, 56, 140

Dusseldorp, van, A.M. Pzn 28

Dusseldorp, van (fam.) 11, 14

Dutch Reformed Deaconesses 10

Dutch Reformed Koninginnekerk, Crooswijk 10

Eeghen, van, Mrs. 28, 40, 86

Eerde Foundation 116, 121

First Dutch Cooperative Flour Mills 14

Eesteren, van, Cor 11, 56, 140, 142-144, 180, 262-263

Eesteren, van, J.P. 193, 195, 220

Engelen, Cor 38, 252-253

Eudokia Foundation 10, 190

Evers, Henri 10, 63-64

Feyenoord, Rotterdam football and athletic association 193, 220

Feyenoord, stadium, plc. 193

First Rotterdam Garden Village ‘Vreewijk’, plc. 38, 62, 64

Fokker, J.P. 241

Municipal Housing Department 13, 63-64, 147

Gidding, Jaap 38, 177

Giedeon, Siegfried 141

Gips, mr. 244

Gispen, W.H. 11, 38, 102, 134-135, 177, 202, 253

Gispen (company) 134, 155, 163, 203, 205, 216

Goslinga, J.G. 144, 244

Grain Elevator Company, plc. 11, 70

Grain Dealers, Commission of 11

Graansilo Company, plc. 70, 178

Granpré Molière, Marinus Jan 11, 38, 64, 70, 144, 148, 188, 260-261

Gropius, Walter 37, 74, 147, 186, 189

Guevrekian, Gabriel 141

Harmonie, De, Association 178-179, 181

Heer, De 206

Heldring en Pierson 182

Henny, Ch.M. 243-245

Hitchcock, Henry-Russel 140-141

Holland Amerika Lijn (hal) 251-252, 254-255

Hoogendijk (fam.) 256-257

Hooijkaas, Barend, jr. 10, 190

International Industrial Relations Association for the Study and Promotion of Satisfactory Human Relations and Conditions in Industry (iri) 114

Johnson, Philip 140-141

Jongert, Jac. 11, 13

Jongh, de, G.J. 63

Kahn, Moritz 13

Kammer, Harm 38, 109, 186, 242, 262

Klijnen, Jos 70

Klok en Van Diggele 186, 188

Kloot Meijburg, van der, H. 244

Kolff, Cor 245-246

Koo, de, N.P. 48, 253

Koo, van der 48

Koolhoven, Frits 244-245

Kralingen Golf Club 192, 195

Krishnamurti, Jiddu 11, 110-111, 114, 116, 143, 238

Krishnamurti, Nityananda 116

Kromhout, Willem 11, 36, 42, 63-64

Kropholler, A.J. 73, 141-142

Kuipers, Foeke 36

Le Corbusier 37, 74, 113, 141, 143-144, 158, 179, 189, 262

Leck, van der, Bart 158

Leeuw, van der, Alex 134

Leeuw, van der, Dick (M.A.G.) 62, 114, 134, 150, 155, 226, 237-241, 244, 246-247, 251, 260-263

Leeuw, van der, Kees (C.H.) 11, 13, 39-40, 48, 62, 86, 94, 108-116, 124, 134, 141, 144, 158, 177-179, 181, 183-184, 188-189, 237-238, 240-241, 260-263

Leeuw, van der, Koos 86, 110, 114, 237

Leeuw, van der, Sylvia 237

Linden, van der, A.J. 39-40, 109, 189-191, 242, 256-257, 262

Loghem, van, J.B. 140, 144-147, 189, 191, 250-251

Lorenz, Anton 137

Lugten-Reys, S. (see also Wehl, Nannie van) 236-237, 242

Luthmann, J. 143

Maaskant, Huig Aart (Hugh) 188

Maitreya Boeddha 111

Mandele, van der, Karel (Mr.) 62-65, 193, 261

Margarine Unie (Unilever) 179, 260

Mees, Rudolf 65, 73-74

Mees & Sons, R. 73-74, 142, 176, 182, 196, 243

Meijer, Betty 237, 245, 247

Meischke, Coenraad 65, 67

Mendelsohn, Erich 74, 180, 182

Merkelbach, Ben 253

Merkes, P. 185

Mertens, H.F. 260

Metz (firma) 163, 216

Meuleman Foundation, P.C. 86, 177

Middelburg, Jenny 38, 56, 74, 202, 251, 262

Mieras, J.P. 42

Monchy, de, S.J.R. (md) 135, 137, 264, 252

Monchy, de, Willem Hugo 65, 246, 252-253,

Moser, Karl 38, 192

Moser, Werner 38, 143

Municipal Housing Department 13, 63-64, 147

National Aviation School (nls) 245-246

Neutra, Richard 113, 115, 183

Niehuis & v.d. Berg’s, lpc. 74, 240

Nuova, Tennis Club 195

Ommeren, van, Phs. 182-183, 251-252, 255-256

Ooms 146

Opbouw (society) 11, 13, 36-38, 48, 65, 67, 142-143, 145, 177, 180, 189, 191, 250

Order of the Star 11, 110-111, 114, 116, 178

Otten, Albert 64-65, 142-143, 148

Oud, J.J.P. (Bob) 11, 13, 36-38, 42, 65, 140, 143-144, 147, 176-177, 180, 253

Overeynder, W.F. 63-64, 181

Pallandt, baron van, Philip 111

Pander (company) 226, 253

Penaat 253

Plate, August 18, 62-63, 65, 144-145, 185-186, 261

Polytechnical School Delft 13

Pouderoyen, C. 148-149

Ravesteyn, van, Sybold 140, 189

Reinders, D.H. 246

Rietveld, G. 140, 253

Rohe, van der, Mies 143, 238

Roland Holst, R.N. 110-111

Roos en Overeynder, de 63, 181

Roosenburg, Dirk 252

Rose, W.N. 63

Rotterdam Aero Club 246-247

Rotterdam Academy of Fine Arts and Technical Sciences 10, 13

Rotterdam Branch of the Association of Dutch Architects (bna) 65, 142

Rotterdamse Kunstkring, 36, 181

Rotterdam ship and train furnishings factory Allan 158

Rotterdam football and athletic association Feyenoord 193, 220

Rotterdamsche Kring 14

Rowing and Sailing Society De Maas 10

Royen, van, J.F. 202

Shipping Association South 145

Schröder, T. 140

Schumacher, Fritz 62-63

Semey, J.F. 253

Siebers, Alphons 65, 67, 111, 270, 272

Silk, van 220

Sillevoldt, van (company) 11, 70, 173

Society of the Friends of Music 178

Society for the Advancement of Architecture 11

Society for Urban Improvement, ‘New Rotterdam’ 65

Sonneveld, Albert (Bertus) 108, 114, 185

Sonneveld (House) 6, 158-159, 161, 163-164, 167, 185, 195, 235, 241

Spanjaard, Frits 253

Sport Park and Airfield Ypenburg 226-227, 244-246

Staal, J.F. 260

Stam, Mart 38-39, 73, 109, 140, 142-144, 180, 253-255, 262-263

Steur, van der, Ad 65, 67, 73, 141, 177, 184-185, 256

Stijl, De 36-37, 140

Stok, Jacobus Pieter 63

Stolk, van, Abraham (Timber firm) 75, 111, 185

Sutterland, Hendrik 240

Swaneveld, F. 38, 244, 256

Teunissen, G.J. 110

Theosophical Society 86, 110

Tijen, van, Willem 39, 67, 144-145, 147-149, 177, 185-186, 188-189, 214, 256, 263

Traa, van, C. 261

Urban Committee 65, 67

Vaes, J.G. 237, 240-243

Veldwijk (company) 36

Verhagen, Piet 11, 38, 64-67, 188, 263

Vlugt, van der, Joke 251

Vlugt, van der, Leen 7, 11, 13, 36-42, 48, 56, 65-67, 70, 72-74, 76, 86, 94, 108-115, 124, 134-135, 140-150, 158, 177, 179, 184-186, 189-192, 202, 206, 214, 220, 226, 237-239, 242, 244, 247, 250-257, 260-263

Volksuniversiteit 86, 114, 177-178, 195, 206, 240

Volkswoningen, housing association 148-149, 185-186

Vorm, van der, Willem 246, 252

Vreewijk 38, 62, 64

Vries Robbé, De (company) 214

Wage, J. 242-243

Wasily 112

Wattjes, J.G. 70-72, 148-149, 176, 188-189, 245-246

Wegerif, Henk 244

Wehl, van, Nannie (see also Lugten-Reys) 236

Werkbund 140, 143

Wiebenga, Jan Gerko 36, 38-39, 48, 140, 177, 183, 185

Wijdeveld, H. Th. 252-253

Wijk, van, D.J. 39, 109

Wils, Jan 38, 42, 70, 140, 189, 244

Witteveen, Willem Gerrit 65, 67, 73, 142-144, 147-149, 176-177, 179, 183-186, 188-189, 195, 240, 256, 259-260, 263

Witteveen en Poot 189, 260

Wouda, Henk 244

Wright, Frank Lloyd 42

Ypenburg, Sport Park And Airfield, plc. 226-227, 244-246

Zandvliet, van, L. 193, 220

Zimmermann, mayor 63

Zoo, Rotterdam, see Diergaarde

Zwanenburg, M. 226, 246