Charles den Tex

‘Ik ben koopman’

Kroniek van de familie Fentener van Vlissingen

Uitgeverij De Geus

breda 2013

© Charles den Tex, 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © privéarchief Fentener van Vlissingen

isbn 978 94 621 8016 1

NUR 680

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur/Brood en Tekst bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Inleiding

Dit boek gaat over mijn familie en, voor een belangrijk deel, over mijn vader, Jan Fentener van Vlissingen en zijn indrukwekkende nalatenschap.

De eerste vijfenzeventig jaar van haar bestaan was de Steenkolen Handelsvereeniging precies wat de naam zei: een steenkolenhandel. In de nasleep van de Tweede Wereldoorlog verkeerde het bedrijf echter in een benarde positie, de vooruitzichten waren niet bijzonder goed. De havenfaciliteiten van het bedrijf in Rotterdam waren grotendeels verwoest en tegelijkertijd waren er allerlei indicaties dat kolen zouden worden ingehaald door olie als huishoudbrandstof. Er lagen derhalve twee uitdagingen: de kolenbevoorrading en -distributie moest weer op gang worden gebracht en het bedrijf moest worden voorbereid op de omslag naar olie. Midden in deze risicovolle en complexe periode speelde ook nog eens een diepgewortelde tegenstelling tussen de belangrijkste aandeelhouders. Kortom, mijn vader had de leiding over de SHV gedurende een van de lastigste periodes die het bedrijf heeft gekend.

Toen hij terugtrad uit het bestuur liet hij een internationaal energie- en transportbedrijf achter dat met de opening van de Makro de eerste schreden had gezet op het pad van diversificatie. Hij liet een financieel sterk bedrijf achter, een modern familiebedrijf dat de volgende generatie een fantastische basis bood voor verdere expansie.

Mijn ouders hielden van Afrika en van de prachtige natuur daar. Mijn moeder was een fervent fotografe van vogels en mijn vader was gewoon dol op alles wat met het continent te maken had. Maar mijn ouders waren ook zeer begaan met de lokale bevolking en met de problemen die er speelden, met name op het gebied van de scholing en opleiding van kinderen. Daarom zal een deel van de opbrengst van dit boek worden gedoneerd aan de J.M. Fentener van Vlissingen Education on Wildlife in Africa Foundation.

Behaald succes is nooit definitief, een mislukking hoeft niet fataal te zijn. Ik heb zelf mijn eigen bedrijf opgebouwd en ik weet wat mijn vader heeft meegemaakt in the heat of the day and the cold of the night. Het zijn de uitdagingen die horen bij het ondernemerschap. Ik weet ook hoe moeilijk het is om gezinsleven en bedrijfsleven in balans te houden en wat mijn vader heeft moeten overwinnen om zijn doel te bereiken, soms tegen alle verwachtingen in. Waar het om gaat is doorzettingsvermogen, de wil om datgene waar je in gelooft niet los te laten. Zowel zakelijk als privé hebben mijn ouders de moed en de wilskracht getoond die nodig was om hun dromen te verwezenlijken.

Dit boek is aan hen opgedragen.

J.A. Fentener van Vlissingen

Zeist, 2013

1. Honderd jaar later

Een gemêleerde groep van zo’n honderdtwintig dertigers en veertigers verlaat het kantoor aan de Rijnkade 1. Met tassen en kleine koffers, hoedjes op en een uitstekend humeur steken ze de Catharijnesingel over naar het Centraal Station van Utrecht. Pratend en lachend trekt de colonne langs het winkelcentrum en betreedt via een apart hekje het perron. Daar staat de Venice-Simplon Orient Express, de honderd jaar oude trein met couchettes, bar en restauratiewagons, trots te wachten op het gezelschap. Alles is gereserveerd: het perron, de coupés, de plaatsen in de restauratie en de trein zelf. Niemand anders gaat aan boord dan de mensen uit de groep. Het is zaterdag, 11 mei 1996, iets over twee in de middag. Het is niet echt mooi weer, grauw en winderig, maar het gezelschap heeft iets te vieren, want hun bedrijf, de SHV, bestaat honderd jaar. Precies een eeuw. Het bedrijf heeft alle gebeurtenissen in die eeuw overleefd en staat er nu uitstekend voor: 1996 was een goed jaar.

Onder leiding van de broers Fentener van Vlissingen was de SHV de afgelopen twintig jaar gegroeid. Paul was twaalf jaar directievoorzitter en had een succesvolle reorganisatie achter de rug. Zijn oudste broer Frits was tien jaar voorzitter van de directie geweest en concentreerde zich nu met zijn eigen Flint Holding op de activiteiten die het meest voor hem betekenden: Draka, de vele deelnemingen in bedrijven en de monumentale panden in de Amsterdamse binnenstad. John was al meer dan twintig jaar commissaris bij de SHV. Een slechte periode met zijn beleggingsmaatschappij Noro had hij afgesloten en achter zich gelaten en zijn reisorganisatie vertoonde een sterke groei. Twee maanden later zou hij met de olympische vlam door Atlanta lopen in de Olympic torch relay.

De band tussen de drie broers was altijd sterk geweest, ook al waren de verschillen in karakter en invalshoek soms groot. Zij hadden met zijn drieën van hun vader de verantwoordelijkheid gekregen over het grootste familiebedrijf in Nederland. Dat bedrijf hield hen bij elkaar, het was het grotere belang waarvoor zij onderlinge verschillen opzij wisten te schuiven. Gedrieën bespraken zij de te volgen koers, de keuzes en de beslissingen. Dat deden ze al meer dan dertig jaar. Hun grootvader overleed in 1962 en in 1965 werd hun vader door een hersenbloeding getroffen. Vanaf dat moment lag de verantwoordelijkheid bij hen en al heel snel begrepen zij dat zij onderling over alles konden discussiëren, maar dat zij naar buiten toe één lijn moesten trekken. Altijd.

Die eensgezindheid stond aan de basis van het nieuwe succes. De SHV was een bedrijf met een naam en een reputatie die veel groter waren dan de bekendheid van de activiteiten. De naam, de Steenkolen Handelsvereeniging, was altijd goed voor een blijk van herkenning, ook in 1996 toen niemand in Nederland meer kolen gebruikte en het merendeel van de mensen geen idee had waar de SHV in handelde. Steenkool zou het wel niet zijn.

Onder de aanwezigen in de trein waren achtentachtig aandeelhouders van de SHV. Het was de jonge generatie, en zoals een van hen zei: ‘Ik vind het mijn plicht om interesse te tonen in het bedrijf waar ik een belangrijk deel van mijn financiële onafhankelijkheid aan dank.’ Daarmee bedoelde zij niet dat ze op de stoel van de bestuurder wilde zitten. Integendeel. Ze wilde duidelijk maken dat haar waardering verder ging dan een obligaat ‘dank je wel’ of een vrijwel anonieme stem in de aandeelhoudersvergadering.

Die betrokkenheid zegt veel. De SHV is een familiebedrijf, maar dat zegt niets over de geschiedenis en de emotionele waarde van het bedrijf. Het zegt ook niets over de manier waarop het een familiebedrijf is geworden. En het zegt niets over de familie Fentener van Vlissingen en over de interne en externe strijd die de familie heeft geleverd om het bedrijf te vormen, te redden, te kopen, te transformeren en de zeggenschap erover veilig te stellen.

Creëren doet pijn. Als dat van een beeldhouwer of een dichter wordt gezegd, is iedereen het er onmiddellijk mee eens. Maar hetzelfde geldt in het bedrijfsleven. ‘Goed ondernemen is een vorm van kunst’, zei Paul. De SHV is een creatie. Dat was het toen het bedrijf werd opgericht, in 1896, en dat is het nu. En in de tussentijd is het bedrijf vrijwel helemaal opnieuw gecreëerd.

De band met de aandeelhouders is altijd speciaal geweest en in meer dan honderd jaar is dat altijd zo gebleven. De aandeelhouders zijn gepassioneerd over het bedrijf – niet allemaal natuurlijk – en hebben er uitgesproken meningen over. Die betreffen soms het verleden, vaak de successen, soms de missers en soms de opmerkelijke ontwikkelingen. Maar altijd zijn ze het over één ding eens: de SHV blijft en gaat niet naar de beurs. Beursgang zou worden ervaren als een nederlaag. Letterlijk.

‘Ik heb het te vaak gezien’, zegt John Fentener van Vlissingen. Uit zijn tijd als partner bij Pierson Heldring en Pierson, een van de grootste beheerders van particuliere vermogens in Nederland, weet hij wat het betekent om een familiebedrijf te verkopen. ‘Zodra het bedrijf is verkocht, valt het hart uit een familie. Dan is er geld, vaak veel geld, maar het bindend element is weg. De lijm is eruit. Geld is geen bindend element.’

Een bedrijf is dat wel. De aandeelhouders zijn samen eigenaar van de SHV en op een bijzondere manier is dat heel anders dan het zijn van aandeelhouder van een beursgenoteerde onderneming. Hier is de relatie tussen het bezit (het aandeel), de waarde (de prestatie) en het bedrijf zelf nog intact. Bij een beursgenoteerd bedrijf is die relatie verbroken, daar zijn de aandelen abstracte waarden waarin en waarmee de aandeelhouders kunnen handelen. De beurs, de aandelen en de aandeelhouders vormen samen een ander bedrijf dat in een parallelle wereld werkt, parallel aan de wereld van de onderneming waarvan de aandelen zijn. Dat is een belangrijk verschil. Bij een niet-beursgenoteerde onderneming vormen de aandeelhouders een besloten groep die niet vrij kan handelen met de aandelen. De onderneming blijft leidend en de leiding is meer gericht op de lange termijn.

In de trein reisden vijfdegeneratie aandeelhouders van een florerende multinational. Honderd jaar na de oprichting van het bedrijf meldden zich de kinderen van de kinderen van de kinderen van de kinderen van de oprichters, met hun partners en hun kinderen, voor een feestelijke reis naar Italië. Speciaal daarvoor was de Oriënt-Express uit Parijs naar Nederland gekomen.

De meesten kenden elkaar niet, maar toch waren ze geen vreemden voor elkaar: zij waren verbonden door de aandelen die zij hadden, en hoorden als vanzelfsprekend tot een bepaalde club. De gedachte achter de reis was om – ter gelegenheid van het honderdjarig bestaan van het bedrijf en om het tweede centennium in te luiden – de nieuwe generatie aandeelhouders centraal te stellen. En dat in een oude trein, getrokken door een kolengestookte locomotief, als eerbetoon aan de wortels van het bedrijf, in de luxe en de sfeer van honderd jaar geleden, de tijd dat de betovergrootvaders met hún vaders hun kolenhandels in een gezamenlijke vereniging onderbrachten. Die twee uiteinden van een eeuw ondernemen kwamen samen op het perron in Utrecht: eerbetoon aan het verleden en de blik op de toekomst.

Alle genodigden waren, op een paar uitzonderingen na, jonger dan veertig. Dat was de leeftijdsgrens die werd gehanteerd bij de selectie. Dat kon niet anders. In 1996 had de SHV al meer dan achthonderd aandeelhouders en het was onmogelijk om die allemaal mee te nemen. Maar zelfs uit de beperkte groep van onder de veertig moest een keuze worden gemaakt. Uitgangspunt was dat er representanten waren van alle clans die in 1896 de SHV hadden opgericht, de oorspronkelijke families: Balthazar, Van Beuningen, Fentener van Vlissingen, Harrenstein, Hogerzeil, Klever, Van Nievelt en Verrijn Stuart. Aangevuld met leden van de families die in de loop der jaren aandeelhouder waren geworden door de functie die een van hen in het bedrijf had bekleed, zoals Van den Brink, De Kat, Klaver, Van Lynden van Sandenburg, Rijnvis, Ruys, Schuckink Kool, Schuitemaker en Schukken. Maar ook de prinsen Willem-Alexander en Bernhard junior waren erbij, omdat hun grootvader, prins Bernhard, ooit commissaris van de SHV was.

Frits en John zelf gingen niet mee, Paul wel, al was hij eigenlijk ook al te oud om door de selectie te komen. ‘Maar we waren er wel, daar in Utrecht’, vertelt John. ‘We zijn ook mee gelopen naar de trein. Ik liep naast Willem-Alexander. Niemand had er rekening mee gehouden dat er misschien voor beveiliging moest worden gezorgd, we zagen onszelf als een besloten groep die geen beveiliging nodig had. Dus liepen wij daar gewoon over straat en je zag mensen kijken en dan nog een keer kijken. Willem-Alexander is nog even gestopt om een ouder echtpaar dat hem herkende een handje te geven. Allemaal heel ontspannen. Zo ging dat. En op het perron heb ik afscheid genomen.’

De trein vertrok om tien over half drie, uitgezwaaid door de achterblijvers en door een groep treinspotters die speciaal naar Utrecht waren gekomen om de Oriënt-Express te zien. Die trein was nog nooit in Nederland geweest, voor het eerst in zijn roemruchte geschiedenis vertrok hij vanuit Utrecht. Dat was uniek en een kleine vijftig enthousiastelingen had zich in Utrecht verzameld. Ook langs het traject door Nederland stonden mensen te kijken. Voor de reizigers was het een geruststellende gedachte dat de spotters er voor die trein waren. De passagiers interesseerden hen niet.

Food for thought

De viering van het honderdjarig bestaan was door de drie broers besproken, maar de manier waarop alles uiteindelijk werd georganiseerd en werd vormgegeven, droeg duidelijk de handtekening van Paul. Hij gaf het eeuwfeest een titel: ‘Van horizon in horizon’ (een citaat uit het gedicht ‘De Bolero van Ravel’ van Gerrit Achterberg). Paul zorgde voor het drukwerk en de begeleidende ideeën en aardigheden. De geselecteerde aandeelhouders kregen in september 1995 al de uitnodiging voor de reis, een mooi uitvouwboekje met een kort citaat uit het eerste jaarverslag van de onderneming, uit 1896/’97, en een spreuk van Paul: ‘De toekomst schreeuwt niet, maar fluistert ons toe.’ Daarmee gaf hij aan dat de kansen van de toekomst ons zullen ontglippen als we niet goed luisteren naar wat er gebeurt, hoe groot en succesvol ons verleden ook is.

Een paar maanden later volgden de echte reisbescheiden, een ticketboekje, ook weer gecomponeerd en vormgegeven op een manier die tot denken aanzet. Food for thought, dat was de insteek die Paul had gekozen. De nieuwe eeuw was voor hem reden goed om je heen te kijken en de wereld opnieuw tot je te nemen. Look for the unusual, motivate people, listen, learn and react, keep things simple. Dat waren zijn corporate motto’s en die bracht hij ook nu weer in de praktijk.

Een kleine drie weken na de reis was er de opvoering van een door Paul zelf geschreven toneelstuk in de stadsschouwburg van Utrecht: Time & Thought. Het was een filosofische terugblik op honderd jaar SHV, een poëtische poging om de vele gebeurtenissen samen te vatten in één opvoering. Daar werd ook het indrukwekkende jubileumboek gepresenteerd. Een geschiedenis in omgekeerde volgorde en zo vormgegeven dat de duizenden pagina’s een beeld geven van de dynamiek en de ontwikkelingen van de afgelopen eeuw. Het is een uniek boek, boordevol informatie en ideeën, foto’s, reproducties van documenten en brieven, jaarverslagen en toespraken. Tekst en beeld in een groots ontwerp van Irma Boom, dat internationaal erkenning zou krijgen.

Van de drie broers was Paul de enige die het zo kon aanpakken. Frits had het zeker niet zo gedaan, daarvoor was hij te sober. John had het wel gekund – de treinreis was zijn idee – maar op dit soort symboliek waarin het filosofische en het praktische bijeenkwamen, leek juist Paul patent te hebben. Hij geloofde in de kracht van identiteit en in de manier waarop anderen zich daarmee verbonden konden voelen.

Of die gedachte, zoals Paul die door de reis centraal wilde stellen, ook echt zo door de jonge aandeelhouders werd gevoeld, is de vraag. Verbondenheid was er wel degelijk. ‘Je behoorde tot een van de families of je vader had er gewerkt, carrière gemaakt’, zei een van hen. Juist voor die leeftijdsgroep, tot veertig, lagen veel van de ontwikkelingen nog vers in het geheugen. De ombouw van het bedrijf van kolen naar olie en gas, het enorme succes van de Makro en het debacle van De Gruyter. De avonturen in de bouw, de scheepvaart en de technische installatie en de schroothandel. De bouw van het nieuwe hoofdkantoor. De afgelopen vijfentwintig jaar, de moderne geschiedenis van de SHV, was voor iemand van rond de veertig heel tastbaar en heel dichtbij. Zij wisten allemaal nog dat er PAM-olie was en waarom die olie PAM heette. Het bedrijf was groot, maar de betrokkenheid persoonlijk. Dat voelde iedereen wel degelijk. Gedurende de hele reis was er het soort stemming dat je niet kunt plannen, waar je alleen op kunt hopen. De trein, de symboliek en de ontegenzeggelijke luxe, de groep mensen, allemaal in de bloei van hun leven, jong genoeg om zich hun studententijd van dichtbij te herinneren en oud genoeg om zelf kinderen te hebben, de gedeelde geschiedenis en de te delen toekomst.

‘Soms heb je weleens dat alles klopt’, zei een ander. ‘De trein vertrok en het was meteen feest. Daar hoefde niemand moeite voor te doen.’ Groepjes vormden zich als vanzelf. De bar werd druk bezocht. In Venlo moest al worden gestopt om te ravitailleren. Met name de drankvoorraad was in de eerste paar honderd kilometer gedecimeerd.

Ergens in de buurt van de grens werd er een moderne locomotief aan de trein gekoppeld en begon de nachtelijke rit naar Venetië. Daar zou de viering in grootse stijl worden voortgezet. Aan grandeur en luxe ontbrak het niet, en toch was het geen triomftocht. Dat zou out of character zijn geweest. Opscheppen en overdrijven is niet de stijl van de Van Vlissingens. Ze hebben een hekel aan aanstellerij. Het is een karaktertrek die door de generaties heen zichtbaar is: een overtuigde chic en een duidelijk verlangen om wel op de eerste rij te willen zitten, gecombineerd met een zekere bescheidenheid. Gewoon doen.

In Amerika nam Frits zijn nicht Gita een keer mee naar een McDonald’s. Voor hem was dat normaal. Voor haar niet. Decennia later is de herinnering voor Gita nog bijzonder levendig. Alsof ze de vette geuren nog kan ruiken. ‘Hij vroeg me wat ik hebben wilde, maar ze hadden daar allemaal van die verpakte dingen. Ik wist niet wat erin zat en toen ik het openmaakte en proefde, vond ik het niet lekker en heb ik alles aan hem gegeven. Na afloop moesten we zelf afruimen en de spullen in van die grote vuilnisbakken gooien. Dat heb ik gedaan. Ik heb alles erin gegooid, inclusief het dienblaadje. Kwam er iemand achter ons aan om te zeggen dat dat niet mocht en moest Frits mee om het blad uit de vuilnisbak te halen. Dat heeft hij gedaan, vond hij ook geen probleem, maar daarna zei hij dat dit de laatste keer was dat hij mij meenam naar een McDonald’s. Nou, dat kwam goed uit.’

John neemt zijn directieleden of bezoek net zo makkelijk mee naar een burgerrestaurant in Atlanta. Met patat en ketchup. Maar daar worden wel echte hamburgers geserveerd.

De treinreis was dus geen vertoon van macht of eigendunk. Maar het was wel een evenement waar het zelfvertrouwen vanaf straalde. Zelfvertrouwen dat niemand zo mee had helpen smeden als de vader van de drie broers: Jan van Vlissingen. Binnen het bedrijf was Jan de derde Van Vlissingen op rij. Hij was degene die van de SHV een echt familiebedrijf maakte, en hij had het eeuwfeest van de SHV waarschijnlijk niet op eenzelfde manier gevierd. Dat had hij niet gekund. Hij was van een andere generatie, van een ander tijdperk.

2. ‘Daar heeft niemand wat aan.’

Langs landgoed Rustenhoven loopt een steeg. Geen stadssteeg met kleine huizen zonder grond, maar een landsteeg, een smalle verharde weg die na een paar honderd meter overgaat in een onverharde laan. Een eenvoudige houten slagboom verspert de doorgang naar het bos dat tussen Hollandse Rading en Lage Vuursche doorloopt tot aan de Hilversumsestraatweg en verder. Als je bij Lage Vuursche rechts afslaat en de Vuurse Steeg oversteekt, rijd je door Pijnenburg naar de achterkant van Soestdijk. Dan hoef je maar één straat over te steken. De veertig hectaren grond van Rustenhoven sluiten bijna naadloos aan bij de meer dan driehonderd hectaren van het landgoed Eyckenstein dat er pal naast ligt.

Tot 1987 was dit het domein van Jan van Vlissingen. Hier was hij kort na de oorlog naartoe verhuisd. Hier lag zijn grond, hier stond zijn huis, hier was zijn jachtcombinatie. Vanuit zijn achtertuin liep een kaarsrechte laan diep het bos in. Hier waren zijn kinderen opgegroeid en het huis uitgegaan. Sommige van hen scheurden, tegen zijn zin weliswaar, maar toch, met zijn jeep door het bos.

Hij kocht het landgoed in Maartensdijk in 1949 van Frits Lugt, kunstmakelaar bij Muller & Co. De vrouw van Lugt was een Klever en zij was een van de aandeelhouders van de SHV. Rustenhoven was een prachtig landhuis, maar er moest van alles aan worden opgeknapt. Het was oud, de voorzieningen waren achterhaald en het moest worden voorbereid op het gebruik dat Jan van Vlissingen ervoor in petto had. Hier zou hij zijn gasten ontvangen, voor diners of voor de jacht. Hier zou hij zijn imposante netwerk uitbouwen en zijn deals voorbereiden, tot zijn lichaam zijn energieke en actieve levensstijl een halt toeriep.

De eerste keer dat hij tegen fysieke grenzen opliep, was in 1962. Op het hoofdkantoor van de SHV zakte hij achter zijn bureau in elkaar. Zijn tas stond in de gang, alleen, er was niemand die er nog oog voor had en juist daardoor viel het zo op. In het gebouw gonsde het van de geruchten dat heer Jan iets was overkomen. Hij werd met spoed overgebracht naar het academisch ziekenhuis in Utrecht en daar bleek dat hij een hartinfarct had gehad. De tweede klap, de zwaarste, kwam drie jaar later terwijl hij op safari was in Oeganda. In Kampala, ver van iedere vorm van moderne zorg, werd hij ’s nachts getroffen door een herseninfarct. In Nederland kwamen de kinderen onmiddellijk bijeen om een van de moeilijkste beslissingen uit hun leven te nemen.

‘We kregen zo’n medisch advies waarmee je nog niet weet wat je moet doen’, zegt John. ‘De artsen hier zeiden dat de ziekenhuizen daar slecht waren en dat zijn kwaliteit van leven duidelijk minder zou zijn als hij daar werd behandeld. Als hij in Nederland kon worden behandeld zou die kwaliteit van leven veel beter zijn, maar dan was er wel vijftig procent kans dat hij het transport niet zou overleven. Wat doe je dan? Je hebt er natuurlijk niets aan om hem daar te laten behandelen, zodat hij als een plantje verder moet leven.’

Met een vliegtuig van de KLM, het bedrijf dat zijn vader had helpen oprichten en waar hijzelf commissaris was geweest, werd Jan opgehaald en op 29 februari naar Nederland gevlogen. Hij overleefde de vlucht en werd opgenomen in het academisch ziekenhuis van Utrecht. ‘Hij kon niets’, vertelt John. ‘Helemaal niets. Hij kon niet praten, niet lopen, niet schrijven. Als je naast hem stond, dan wist je niet eens of hij je herkende. Je zag zijn ogen wel kijken, maar je had geen idee wat hij zag. Hij lag daar, plat, aan allerlei toestellen, en hij kon niets.’

De twee oudste broers verdeelden de taken en stelden de medewerkers van het bedrijf op de hoogte. Frits ging naar Rotterdam, John stond in Utrecht in de hal van het hoofdkantoor. Een korte, zakelijke mededeling, meer niet. De feiten. Het was heel ernstig. Over opvolging hebben zij toen niets gezegd, dat werd enkele dagen later volgens de daarvoor bestemde lijnen geregeld. Binnen drie dagen werd Frits toegevoegd aan de directie en werd Barend Pruyt de nieuwe voorzitter. Jan van Vlissingen was achtenvijftig jaar oud en toen hij tweeënhalve maand later uit het ziekenhuis werd overgebracht naar Rustenhoven kon hij niet meer lopen. Hij moest worden geholpen met aan- en uitkleden, wassen en eten. Een van de invloedrijkste mensen in het Nederlandse bedrijfsleven, de man met eenendertig commissariaten bij bedrijven als de Crediet- & Depositokas in Utrecht, de Koninklijke Nederlandse Jaarbeurs, de Algemene Kunstzijde Unie, Heineken en Gispens Fabriek voor Metaalbewerking, was in één keer teruggezet naar AF.

‘Hij kon de trap niet meer op’, vertelt John. ‘We hebben toen nog gekeken naar zo’n trapliftje. Dat kon technisch al wel, maar hij was er toch wel ernstig aan toe. Dat hij het overleefd heeft, is een wonder.’

Zijn onbegrensde wereld werd gereduceerd tot zijn huis en de mensen die hem konden helpen. De horizon was opeens een stuk dichterbij gekomen en lag nu ergens vlak achter de drempel van de kamer waarin hij zich bevond. Welke kamer dat ook was. Rustenhoven werd zijn wereld, zijn houvast. De betekenis die het landgoed voor hem had, kan moeilijk worden overschat. Het was zijn grond, zijn gebied, het hart van zijn wereld. Op Rustenhoven vocht hij voor zijn herstel, met de hulp van fysiotherapeuten en logopedisten. Hij had een ijzeren discipline, een sterke wil – hij was een ambitieus man, altijd geweest – en een vrouw die hem met een uitgesproken Engels gevoel voor no-nonsense en stiff upper lip aanspoorde.

‘In het begin lag hij in bed’, zegt John. ‘Daar zaten we dan, we hadden gesprekken aan bed. Als hij naar de wc moest, dan werd hij daarbij geholpen. Hij kwam er dus weleens uit.’

Stapje voor stapje, letterlijk, heroverde hij zijn lichaam. Zijn linkerarm niet, die was verlamd en hij heeft er nooit meer de controle over teruggekregen. Hij leerde lopen met een stok en een beugel om zijn linkerbeen. Hij kon zich bewegen, niet makkelijk en zeker niet snel, maar na verloop van tijd lukte het. Altijd kleine stukjes. En hij leerde weer praten.

Hij kreeg spraakles en hij moest echt opnieuw beginnen. ‘Ja’ zeggen, dat kon hij niet. ‘Wha’ zei hij dan, meer een ongearticuleerde klank dan iets anders. Hij moest alles opnieuw leren, maar toen hij de eerste woorden weer te pakken had, ging het opeens snel. Hoe meer hij leerde, hoe sneller de rest weer terugkwam.

Toen hij in 1986, vlak voor zijn dood, werd geïnterviewd voor de televisie, was het voor mensen die hem niet kenden niet meer te horen dat hij zijn spraak woord voor woord had moeten terughalen. Alleen was zijn stem iets hoger geworden, waardoor mensen vaak dachten dat hij boos was. Dat vond hij vervelend. ‘Mensen denken dat ik ruzie met ze heb,’ zei hij, ‘maar ik heb helemaal geen ruzie.’

De dagelijkse leiding van het bedrijf werd overgenomen door Barend Pruyt, de tweede man, en Frits werd als secretaris toegevoegd aan de directie, zodat er in elk geval een Van Vlissingen in de leiding van het bedrijf zat. Frits was op dat moment tweeëndertig jaar oud. Die eerste periode van omschakeling moet grotendeels aan Jan voorbij zijn gegaan. Dat kan niet anders. Het is moeilijk voorstelbaar dat hij zich, in zijn lichamelijke conditie, nog bewust was van de zakelijke beslommeringen. Hoe groot die zaken ook waren.

Maar hij kwam wel terug. Hij was een vechter, een man met een groot doorzettingsvermogen. Hij was altijd bereid om te doen wat er gedaan moest worden. Voor zichzelf, voor anderen of voor het bedrijf, en hij zag vaak sneller dan anderen wat dat was. Zijn intelligentie toonde zich in de toepassing ervan en dat werd door anderen niet altijd op prijs gesteld. Hij werd slim genoemd, zeker, maar ook sluw. Soms onbehouwen, grof en hard. Zeker in vergelijking met zijn vader, de wat afstandelijke dr. F.H., werd hem een gebrek aan finesse verweten. Geen gevoel voor verhoudingen, weinig empathie. In dat laatste leek hij, volgens de buitenwacht, dan weer wel op zijn vader.

De meningen over Jan dateren voornamelijk uit de periode van de grote confrontatie met de familie Van Beuningen, die uiteindelijk heeft geleid tot de splitsing van de SHV en Unitas en het uiteengaan van de twee markantste families in de geschiedenis van de SHV. Die splitsing is inderdaad hard gespeeld, maar het opmerkelijkst is waarschijnlijk dat zowel dr. F.H. als zijn zoon Jan vonden dat zij – voor hun doen – al verbazingwekkend veel inlevingsvermogen hadden getoond voordat de knoop uiteindelijk werd doorgehakt.

Jan Fentener van Vlissingen vond dat hij zich wel degelijk in de positie van een ander kon inleven. Het verschil zat hem waarschijnlijk in een bepaalde mate van agressiviteit of assertiviteit van handelen. Dr. F.H., D.G. van Beuningen en Jan van Vlissingen waren daarin tot op zekere hoogte vergelijkbaar. De kunst was om door te pakken wanneer de gelegenheid zich voordeed. Visie, overtuiging en snelheid van handelen hoorden bij elkaar. Je keek, je analyseerde, je nam een beslissing en je voerde uit.

Verdomd been

Jan was onverschrokken, voor niets en niemand bang. Door zijn handicap was hij in veel afhankelijk van anderen, toch belemmerde hem dat niet gewoon datgene te doen wat hij wilde. Buitenshuis was hij aangewezen op een rolstoel of op een elektrisch wagentje, dat hij met één hand kon bedienen. Daarmee kon hij rondkarren, en dat deed hij ook. Hij ging naar buiten, in zijn eentje, het bos in om de natuur om zich heen te voelen, in zich te voelen, want dat was voor hem een levensbehoefte. Soms liep zijn karretje vast in de blubber of het kieperde om op de onregelmatige grond, en dan zat hij daar, weg van het huis, weg van iedereen, te wachten tot iemand hem kwam zoeken. In die tijd waren er nog geen mobiele telefoons, dus hij kon ook niemand waarschuwen. Dat interesseerde hem niets. Hij deed wat hij wilde doen en als dat de consequentie ervan was, dan was dat prima. In die zin gaf hij zijn vrijheid nooit op.

Het was ook een vorm van eigenwijsheid, natuurlijk, maar eigenwijsheid is vaak een subjectieve kwalificatie. Die wordt meestal gegeven door iemand wiens ‘eigen wijsheid’ wordt genegeerd. Jan van Vlissingen was wel iemand die zijn wil doorzette en daarin voorbij kon gaan aan de wil van een ander.

In zijn revalidatie heeft juist die koppigheid hem geholpen. Hij weigerde bijvoorbeeld om de jacht op te geven. Zijn jacht, dat was voor hem veel meer dan het tijdverdrijf van een man met geld en grond. Hij hield van de jacht, van de manier waarop de jager opgaat in de natuur, één wordt met zijn omgeving; hij hield van de mannencultuur, samen op pad, en hij hield van de jacht zelf en van het schot. Na zijn attaque en na zijn eerste revalidatie, wilde hij dat terug. De gedachte dat hij niet meer zou kunnen jagen, was ondraaglijk: alsof zijn leven alsnog voor een deel voor hem zou worden afgesloten. Jagen is op zichzelf al een sport met een sterk symbolische waarde, maar voor Jan van Vlissingen groeide het symbool boven zichzelf uit. Het werd het doel dat hij wilde bereiken. Daar was niets symbolisch aan.

Hij vond een Engelse arts die hem leerde zijn ene arm zo te gebruiken dat hij daarmee kon schieten. Samen met zijn zoon Paul bedacht hij een speciaal, lichter geweer dat voor hem makkelijker te hanteren zou zijn, een kaliber twintig. Bij Purdey’s, in Londen, heeft hij dat geweer laten maken, met extra gewicht in de kolf voor de balans. Hij moet er flink wat voor over hebben gehad, want Purdey is de Rolls-Royce onder de jachtgeweren.

Met Paul oefende hij, net zolang tot het lukte. Zijn linkerarm was verlamd, en hij was links, dus hij moest alles opnieuw leren met rechts: schieten, maar ook schrijven en al het andere wat een mens doet met zijn dominante arm. Gewoon iets pakken of neerzetten. Hij had het geluk, als je daar nog van spreken kunt, dat hij was opgegroeid in een tijd dat linkshandigheid werd gezien als een afwijking waaraan niet moest worden toegegeven. Op school had hij gedwongen met rechts leren schrijven. Nu deed hij zijn voordeel met die opleiding en kon hij zijn rechterarm gebruiken. Ook leerde hij daarmee weer schieten, met één arm, en hij schoot nog raak ook.

Jan van Vlissingen was geen klager, hij mopperde niet. Hij kon zich af en toe ergeren aan zijn linkerarm waar hij niets mee kon of aan zijn linkerbeen dat niet meewerkte.

‘Verdomd been!’ zei hij dan. Het was meer een verwensing dan een klacht, en de betrekkelijkheid van die verwensing zat hem in de wetenschap dat hij na zijn attaque helemaal niet praten kon. Zelfs het vermogen om zich verbaal aan zijn tegenwerkende ledematen te kunnen ergeren, had hij opnieuw moeten leren. Dat had hij gedaan, zonder zeuren, zonder zelfbeklag.

Hij deed zo veel mogelijk alsof de handicap niet bestond. In 1970, tijdens de verbouwing van Pauls nieuwe huis, kasteel Lunenburg in Langbroek, waren de trappen nog niet geplaatst. Overal stonden ladders om naar boven en naar beneden te gaan. Dat deed iedereen, en hij dus ook. Met zijn slechte been klom hij de ladder op om de bovenverdieping te zien. ‘Pak me maar bij mijn jasje vast en als ik val dan merk ik het wel.’

Hij had een hekel aan zaniken. En hij kon zijn eigen handicap uitstekend relativeren en er grappen over maken. Tijdens een diner viel zijn verlamde arm op de schoot van de vrouw naast hem, zonder dat hij het merkte, hij was het gevoel in die arm kwijt. De vrouw wist eerst niet hoe ze moest reageren, ze wilde hem ook niet in verlegenheid brengen. Uiteindelijk kreeg Jan in de gaten wat er aan de hand was (letterlijk) en haalde met een grote grijns zijn arm weg.

Zeven jaar na zijn attaque, in 1972, verhuisde hij met zijn vrouw Pamela van het grote huis naar een nieuw gebouwd huis aan de Aanlegsteeg, iets verder naar achteren op het terrein van Rustenhoven. In het nieuwe huis kon hij zich makkelijker bewegen, alles was er op de begane grond, ingericht op zijn handicap, zodat hij meer kon met minder hulp.

Het landhuis was al jaren veel te groot voor het leven van Pamela en Jan. Ze hadden er hun veertigjarig huwelijk nog gevierd, en dat was prachtig, maar in het dagelijks gebruik was het onhandig en belemmerend. Het huis werd uit het landgoed gehaald en verkocht met een eigen stukje grond. Een tuin. De rest, de veertig hectare bos en de andere huizen op het terrein, bleef zijn eigendom. Hij trok zich terug in een moderner huis, het leven was er overzichtelijker en eenvoudiger.

Eens per maand kwam Jaap Vegter langs. Vegter was de financiële rechterhand van Jan, een man op wie hij blind vertrouwde, hij had hem in 1955 zelf aangenomen. Vegter was degene die de SHV voor het eerst een professioneel financieel systeem had gegeven, hij was degene die vooruit werd gestuurd naar Italië of Frankrijk om te beoordelen of een bedrijf dat de SHV daar wilde overnemen financieel gezond was en hoe het ervoor stond. Samen hadden Jan en hij in hotels gezeten om besprekingen voor te bereiden of achteraf te evalueren. Vegter werkte ook jaren voor de drie broers Frits, John en Paul. Hij was directeur geweest van de Utrechtse Beleggingsmaatschappij, de familieholding van dr. F.H., Jan en de broers, dus hij wist precies hoe de zaken van de familie in elkaar staken. En hij wist de weg, hij liep naar de kast, pakte een fles en twee glaasjes en schonk een borrel in. Ze rookten samen een sigaretje en bespraken wat er was gebeurd en wat er stond te gebeuren. Zo bleef Jan van Vlissingen op de hoogte.

Ook de jongens kwamen hier langs, de belangrijke beslissingen bespraken ze met zijn vieren. Jans stem had misschien aan volume ingeboet, maar niet aan zeggingskracht. In de latere jaren, toen hij zelf niet meer mee kon, wachtte Jan hier ook op de terugkeer van de jacht. Op de verhalen en de sfeer. Het bleef altijd trekken.

Ze woonden ongeveer vijf jaar in het nieuwe huis toen bij zijn vrouw, Pamela, borstkanker werd ontdekt en zij samen, tegen hun verwachtingen in, niet minder maar juist meer zorg nodig hadden. Naarmate de ziekte en de behandeling vorderden, werd de behoefte aan iemand die permanent beschikbaar was steeds groter.

Ruth Hogestijn kwam, een Engelse vrouw, die het onmiddellijk goed kon vinden met zowel Pamela als Jan. Na het overlijden van Pamela, in 1979, bleef Ruth. Voor Jan was zij vertrouwd. Zij deelden een gevoel voor humor en een prettige reislust. Ze hielden allebei van wandelen en eropuit trekken. En zij had Pamela en hem al op hun slechtste momenten meegemaakt, dus er was niets meer om te verbergen. Niets meer om zich voor te schamen.

Ruth was er, en soms was een van de kleinkinderen er. ’s Nachts moest er altijd iemand in huis zijn, want uiteindelijk ging niets echt vanzelf. Zijn kleindochters Cisca en Pamela zijn elk een tijdje in huis geweest. Het was gedurende een van die periodes, in 1985, dat hij Pamela bij zich riep om hem te helpen. In zijn werkkamer stond een aantal mappen die weg moesten. Jan van Vlissingen was geen man van terugkijken. Dat was hij nooit geweest. In anekdote misschien, niet in geest. Zijn interesses lagen in het heden en in de toekomst. Altijd al. En die dag was het tijd om het heden van het verleden te verlossen. Althans van een deel ervan.

Samen met zijn kleindochter bracht hij de mappen naar de kamer, naar de open haard. Gewoon weggooien was niet voldoende, hij wilde dat de inhoud van de mappen werd verbrand.

Zijn kleindochter was vierentwintig en student geschiedenis, dus wat hij wilde, was voor haar eigenlijk onmogelijk. Archieven verbranden, dat ging in tegen alles wat zij had geleerd. Maar hij was haar grootvader. ‘Al sinds ik me kon herinneren, had ik hem geholpen’, zegt ze. Met aankleden en uitkleden, knopen vastmaken en losmaken. Das strikken. ‘Ik doe vandaag mijn grijze pak aan’, zei hij dan. ‘Zoek jij er maar een das bij uit.’ En dat deed ze. ‘Monsterlijke combinaties waarschijnlijk, want de smaak van een kind is niet die van een zakenman.’ Maar daar liet grootvader nooit iets van blijken. ‘Prachtig!’ zei hij altijd. Met als gevolg dat de kleindochter op haar elfde of twaalfde wist hoe ze een stropdas moest strikken. Met die man zat ze voor de haard, in zijn huis, om hem te helpen met het verbranden van een deel van zijn archief. Dat was niet goed, dat wist ze toen al. Ze heeft er ook iets van gezegd, ertegen geprotesteerd, op haar manier, maar hij luisterde niet. Hij mopperde en mompelde, dit kan weg en dat kan weg. ‘Dat is allemaal verleden, daar heeft niemand wat aan’, zei hij. Ze lazen de papieren nog wel door en soms kwamen daar verhalen uit voort. Kort, als altijd. Over de advocaat van Hanns Albin Rauter, bijvoorbeeld. Die had hem een brief geschreven met het verzoek of hij niet als getuige à décharge wilde optreden voor die man, een van de leiders van het Duitse bestuur in Nederland tijdens de bezetting en hoofd van de Sicherheitsdienst. Daar heeft hij vriendelijk voor bedankt. Dat soort dingen, daar vertelde hij wat over, en dan ging het in het vuur.

Zo verdween een gedeelte van zijn persoonlijk archief in de vlammen. Met opzet. ‘Daar heeft niemand wat aan.’ Kort en beslist, een mening van een man die niet geïnteresseerd was in discussie. Weg ermee.

‘Wij zijn geen familie van bewaren’, zegt Pamela. ‘Mijn moeder gooit ook alles weg. Dat speelt ook. Het was niet alleen de oude man en zijn kleindochter, het was ook de manier van doen die bekend was. De Van Beuningens schreven dagboeken, de Van Vlissingens niet. Het heden was niet iets om vast te houden en te bewaren als een verleden dat je bij je wilt houden.’

Diezelfde instelling toonde het verschil tussen hem en enkele van zijn vrienden uit het verzet. Sommige van hen zag hij nog met enige regelmaat. Pim Boellaard, bijvoorbeeld, was een goeie vriend van hem. Boellaard heeft vreselijke dingen meegemaakt en hun ervaringen kunnen niet met elkaar worden vergeleken, maar Boellaard en hij waren mannen van hetzelfde soort: doeners, mensen die wilden aanpakken. Zij kenden elkaar uit de Orde Dienst, de OD, uit de Tweede Wereldoorlog. Beiden waren reserveofficieren, beiden mannen uit het bedrijfsleven. Een groot verschil tussen de twee was dat Jan van Vlissingen niet terugkeek. Bijna niet. Het was zeker niet zo dat hij gebeurtenissen of ervaringen ontkende, integendeel. Een van de bewakers van kamp Amersfoort stuurde hem ooit een kaart waarop hij de hoop – en de aanname – uitsprak dat ‘Alles schon vergessen war …’ Daarop heeft Jan een kaartje terug gestuurd met de korte boodschap ‘Nie’.

Hij vergat het niet, maar hij kon er een streep onder zetten. Dat was zijn kracht. Voor Boellaard bleef het verleden lange tijd zijn heden bepalen.

Jan van Vlissingen had daar alle begrip voor. Het was niet zijn manier, maar als dat voor een ander wel zo was, dan was dat goed. Hij was niet iemand die de ander ervan probeerde te overtuigen dat hij zijn leven anders moest zien. Daarvoor was hij te veel de liberaal. En hij was een man van het nu. Hij was een man van de toekomst.