Paulien Bakker

De laatste missionaris

Portretten van drie Nederlandse dienaren in Afrika

Amsterdam, 2012

Dank voor de aankoop van dit e-boek van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag dit e-boek voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is niet de bedoeling.

Heeft u dit e-boek in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg het dan alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van dit e-boek wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.uitgeverij-fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook

© 2012 Paulien Bakker (www.schrijfkracht.nl)

Foto's © 2012 Paulien Bakker

E-boek ontwerp & vormgeving Fosfor

Vormgeving omslag Zinnebeeld

ISBN 978-94-6225-000-0

Uitgeverij Fosfor Amsterdam

Delen van deze tekst verschenen eerder in de Volkskrant en Katholiek Nieuwsblad.

De laatste missionaris

Portretten van drie Nederlandse dienaren in Afrika

‘Zieltjes winnen’ veranderde in ‘iets voor een ander willen betekenen’. Wereldwijd zijn er nog zo’n duizend Nederlandse missionarissen actief. Ongeveer een kwart van hen woont in Afrika. Wat is hun missie? Waarin geloven ze? Hoe ziet hun dagelijks leven eruit? Journalist Paulien Bakker ging met drie missionarissen op pad.

Geloof | Bisschop Theo

‘Vader, zegen onze reis,’ prevelt bisschop Theo van Ruijven in het Amhaars vanaf de achterbank, zijn blik rustend op de weg voor hem. Chauffeur Vukadoo en de jonge Ethiopische priester naast hem prevelen zachtjes mee. Buiten maken de steile, drukke en modderige straatjes van Addis Ababa plaats voor een kale, groene vlakte. ‘Stop!’ roept de bisschop. ‘Een benzinestation. Hier kun je de banden oppompen, Vukadoo.’

De bisschop is net terug van een verlof in Nederland en op weg naar zijn standplaats Nekemte, een middelgrote provinciestad 350 kilometer ten oosten van hoofdstad Addis Ababa. Zijn vicariaat (een bisdom in een missiegebied) strekt van even voorbij Addis Ababa tot aan Assosa, 700 kilometer verderop bij de grens met zuid-Soedan – zo’n 2.800 vierkante kilometers bergachtig, ontoegankelijk landschap met slechts enkele verharde wegen. Zondag zal hij de mis voordragen in een vluchtelingenkamp even buiten Assosa.

De 74-jarige Theo van Ruijven is een lange, fragiele man met een witte kuif. Hij heeft een hese, iele stem en na 47 jaar is zijn Amhaars (de dominante taal in Ethiopië) beter dan zijn Nederlands. Drie jaar geleden, toen de vorige bisschop overleed, werd hij benoemd. Hij opent de deur van de Land Rover, laat zich naar de grond zakken en beent met grote stappen weg. Ook chauffeur Vukadoo springt uit de auto. Met zijn rood leren jack en grote glimlach doet de iele Vukadoo (‘Godsgeschenk’) denken aan een jonge Michael Jackson. De bisschop noemt hij ‘abad Achin’, onze vader.

De Land Rover rijdt verder, langs groene heuvels en valleien, bananenplantages, maïsvelden en graaswijdes. Er is nauwelijks verkeer, maar regelmatig moet Vukadoo remmen voor een kudde overstekende ossen of geiten. De Chinezen leggen een asfaltweg aan tussen Addis Ababa en Nekemte met tweehonderd bruggen. Na 176 kilometer houdt de verharde weg op en het vervolg doet denken aan een zwarte skipiste, alleen dan zandrood. De auto stopt voor een tegemoetkomende begrafenisstoet. Een huilende vrouw omklemt het ingelijste portret van een jongeman voor haar borst, achter haar lopen de mannen met de kist. De bisschop staart er zwijgend naar.

Op 26-jarige leeftijd verliet Theo van Ruijven het Hollandse Westland. Theo is de vijfde uit een gezin van dertien. Na de lagere school werd hij toegelaten tot het seminarium. Hij wilde altijd al missionaris worden en ging voor het avontuur. Later hoorde hij dat zijn grootvader ook op het seminarie had gezeten, maar wegens heimwee naar huis was gestuurd. Al op het seminarium zat hij in een studiegroep Ethiopië. Het was 1965, de Ethiopische Katholieke kerk kampte met een tekort aan priesters. Missionarissen kwamen geregeld langs om over hun leven vertellen. Zieltjes winnen was toen al afgeschaft. ‘Gelukkig wel’, zegt Van Ruijven. ‘We omarmden toen al het beginsel van geloofsvrijheid.’

Toch sloeg de twijfel toe. Na een zomervakantie moest Van Ruijven terug voor zijn tweede jaar, en de tranen braken uit. Zijn vader zei dat hij zijn tanden er maar weer in moest zetten. Hij ging terug. Kort erop schreef hij zijn ouders dat hij naar huis wilde. Zijn ouders lichtten de overste in die hem naar zijn biechtvader doorverwees. Deze droeg Van Ruijven op om een novene te bidden; negen dagen van gebed. Na die negen dagen vroeg zijn biechtvader hem hoe het met hem was. Het voelde zich nog steeds hetzelfde. ‘Toen zei hij: “Je moet ook niet denken dat één novene genoeg is, we moeten er nog eentje bij doen.” Op een ochtend werd ik wakker en het hele verlangen om naar huis te gaan was weg. Op bezoekdag wandelde ik met mijn vader rond de vijver, hij stond stil en vroeg: “Hoe is het nou, wil je naar huis komen of doorgaan?” Ik zei: “Ik wil door, de heimwee is weg.” Toen zei hij: “Dan ga je door.” Dat ik toen bewust de keuze voor de kerk heb gemaakt, heeft me altijd geholpen om door te gaan.’

Nekemte ligt in de provincie Kaffa (hier komt het woord ‘koffie’ vandaan). Het is al donker als de Land Rover het erf van het parochiehuis op rijdt. De tuinman, de kokkin en haar dochtertje begroeten de bisschop met een handkus. De kokkin neemt de maïskolven over die Vukadoo onderweg heeft gekocht en roostert ze op een houtskoolvuurtje in de keuken. Om half acht staat het eten op tafel: injeera, de typisch Ethiopische zure pannenkoek, met sla, linzensaus en rode bieten. Vader Iskender komt binnen, een forse dertiger, en vader Jacques, een gepensioneerde Nederlandse priester uit Heerlen die op bezoek is. Na het bidden scheurt vader Iskender stukjes injeera af om daar saus mee te pakken. De bisschop pakt zijn vork en prakt zijn rode bieten, sla, linzensaus en injeera door elkaar.

De eerste dertien jaar werkte de bisschop in Dekia, in een gehucht op drie uur lopen van de doorgaande weg. Om zeven uur ’s avonds was er alleen nog licht van een petroleumlamp. Voor zijn vertrek volgde hij in Rotterdam een cursus EHBO van twee maanden en in Dekia werd hij verantwoordelijk voor de eerstehulppost. Op een avond werd een hoogzwangere vrouw binnengedragen. De baby lag in een stuit, hij kon niets voor haar betekenen. De volgende ochtend was ze overleden. Het opleiden van lokale priesters ging al net zo moeizaam. De Ethiopische seminaristen haakten allemaal af. Ze hadden teveel gestudeerd; er kwamen teveel kansen voor hen op de lokale arbeidsmarkt. Was er één een beetje opgeklommen, dan ging de hele familie aan hem hangen. Hen helpen was toch ook goed werk?

In 1978 kwam het communistisch regime, de Derg, aan de macht en stuurde alle buitenlanders het land uit. De dertig buitenlandse priesters in het bisdom van Jima-Bonga kregen 24 uur om de provincie te verlaten. Hij vond een baantje als docent aan een meisjesschool in Addis Ababa, dat de regels niet zo strikt naleefde. En dwars tegen de verdrukking in begon de parochie alsnog te groeien. Een nieuwe generatie lokale priesters zette wel door. Een Godsbewijs; het bewijs dat het goede bestaat.

Het is al half elf als de bisschop zijn laptop sluit. Vader Iskender overhandigt hem een brief van leden uit het vicariaat. ‘We eisen dat de aartsbisschop op de leeftijd van 75 jaar ontslag neemt,’ leest de bisschop hardop voor. ‘Nou nou.’ Hij wrijft met zijn hand in zijn ogen. Over een paar maanden is ook hij 75 en zal dan officieel zijn ontslag in moeten dienen. Wat hij in die 47 jaar heeft bereikt, vindt de bisschop moeilijk te zeggen. ‘Af en toe krijg je een kleine bevestiging. Ik hoop dat mijn aanwezigheid ertoe doet. Je zaait, en je zaait en je hoopt op een dag te oogsten. Maar wie ben ik? Er zijn zoveel anderen die in mij leven. Kijk naar deze steen. Die bestaat uit allemaal atomen die afzonderlijk bewegen, en toch blijft het één ding. De eeuwigheid is net zo.’ Hij hoopt te kunnen blijven zolang zijn aanwezigheid zin heeft.

De bisschop is al vroeg wakker. Hij bidt uren in de kleine huiskapel naast zijn slaapkamer. Het is half elf als het gezelschap weer in de auto stapt. Vukadoo rijdt, vader Jacques zit naast hem, achter Vukadoo zit de bisschop met de kokkin. De bisschop begint te knikkebollen. De kokkin legt zijn kussen op haar schoot en de bisschop valt snel in slaap.

Een geit blijft bokkig op de weg lopen, Vukadoo’s getoeter negerend. Vukadoo wil niet plotseling remmen, maar het beest wijkt niet en verdwijnt onder de auto. Vukadoo trapt op de rem. De bisschop schiet naar voren en het beest komt aan de achterkant van de auto kermend overeind. ‘Sorry abad Achin,’ mompelt Vukadoo, ‘ik wilde u niet wakker maken.’ De bisschop haalt zijn schouders op. ‘Ach, in het ergste geval kopen we de geit, maken hem af en eten hem op.’ Maar dat blijkt niet nodig, de geit heeft alleen een gebroken poot en loopt kermend weg. De eigenaar dwingt een lift af naar het volgende dorp.

Het is een uur of vier als langs de weg een groep kinderen met plastic teiltjes met groenoranje sinaasappels verschijnen. Vader Jacques vraagt Vukadoo te stoppen en koopt van ieder kind een paar sinaasappels. De bisschop stapt uit en loopt alvast verder. Een vrouw van halverwege de dertig met een doek om haar hoofd loopt hem tegemoet. ‘Waar gaat u naartoe?,’ vraagt ze.

De bisschop wijst met zijn vinger naar de hemel.

‘Waarheen?’

Hij wijst nog eens.

Ze lacht.

De zon verdwijnt al achter de heuvels als de bisschop de deur van de Land Rover opent en zelf achter het stuur kruipt.

‘Kijk daar,’ zegt vader Jacques en wijst op een veld waar stenen staan die zijn omgeven door traliewerk.

‘Ik noem dat kleine gevangenisjes, maar het zijn kerkhoven,’ zegt de bisschop. ‘Heb jij al besloten wat er met je lichaam moet gebeuren als je van hier vertrokken bent?’

‘Ik laat me in Eggelen begraven.’

‘Pardon?,’ zegt hij. ‘Ga je de grond in? Het is slechts je lichaam. Jij bent dan al overgestoken.’ Vijf van zijn broers zijn al ‘overgestoken’, zoals de bisschop dat noemt.

‘Mijn familie ligt daar.’

‘En Theo,’ vraagt vader Jacques, de enige die de bisschop met zijn voornaam aanspreekt, ‘Weet jij al waar je begraven wilt worden?’

‘Precies waar ik dan ben. Als dat hier is, hoop ik dat ik hier begraven wordt. Als ik daar sterf, dan daar.’

‘Nou, mocht ik sterven voor ik weg ga, dan kun je me ook rustig hier begraven,’ zegt vader Jacques, uitkijkend over een groene vallei.

‘Heb je een goede reisverzekering die dat vergoedt?’

Over de auteur

Paulien Bakker (1975) studeerde journalistiek en psychologie. Sinds 1996 is ze werkzaam in de journalistiek. Ze schrijft onder meer voor de Volkskrant en Vrij Nederland. In 2010 verscheen haar eerste boek Een romantisch volk over de inwoners van de olierijke Iraakse stad Kirkuk. Zie ook paulienopreis.blogspot.com.