Gerbert van der Aa

Dwars door Soedan

Vriendelijke schurkenstaat aan de Nijl

Amsterdam, 2013

Dank voor de aankoop van dit e-boek van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag dit e-boek voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u dit e-boek in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg het dan alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van dit e-boek wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.uitgeverij-fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook

Voor het schrijven van dit boek ontving Gerbert van der Aa een bijdrage van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

Eerste druk 2007

E-boek 2013

© 2007-2013 Gerbert van der Aa

Foto's Gerbert van der Aa

Redactie Ed’ Korlaar

E-boekontwerp Fosfor

Vormgeving omslag Zinnebeeld

ISBN 9789462250451

Uitgeverij Fosfor Amsterdam

Dwars door Soedan verscheen eerder bij Uitgeverij Nieuw Amsterdam. Deze e-boekversie werd mede mogelijk gemaakt door het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

Inleiding

In een goedkoop hotel in Caïro ontmoette ik ruim vijftien jaar geleden een aantal doorgewinterde rugzaktoeristen. Ik was voor het eerst in Afrika en raakte diep onder de indruk van hun verhalen. Een van de jongens, een Brit met lang haar en tatoeages, was al meer dan vijf jaar op pad. Mijn reis door Israël en Egypte stelde niet veel voor, vond hij. Veel te toeristisch, veel te voorspelbaar. Voor het echte avontuur moest je naar Soedan, waar hij zelf net vandaan kwam. Een straatarm land, je zag er zelden toeristen. Bussen en treinen reden er nauwelijks. Als je van de ene stad naar de andere wilde, moest je met een vrachtwagen mee, boven op de lading. Ook vrouwen, kinderen en baby’s reisden zo.

De woorden van de getatoeëerde Brit lieten me niet los. Terug in Nederland begon ik me steeds meer in Soedan te verdiepen. Reizen door barre gebieden, waar de bevolking praktisch zelfvoorzienend is, heeft me altijd aangetrokken. Ik vind het indrukwekkend om te zien hoe mensen met weinig middelen er het beste van weten te maken. De reisgidsen over Soedan die ik doorbladerde maakten me alleen maar nieuwsgieriger. Stuk voor stuk waren ze lyrisch over de gastvrijheid en de vriendelijkheid van de Soedanezen. Dat klonk als een cliché, bijna overal ter wereld wonen mensen die gasten allerhartelijkst ontvangen, hoe arm ze soms ook zijn. Maar als ik de reisgidsen mocht geloven was Soedan toch echt een geval apart.

Een van de problemen waar ik op stuitte was de veiligheidssituatie. Sinds de onafhankelijkheid, in 1956, wordt in het grootste land van Afrika altijd wel ergens gevochten. Moslims tegen christenen, Arabieren tegen Afrikanen, boeren tegen nomaden. Naarmate ik meer las, werd me echter duidelijk dat de conflicten lokaal van aard zijn. In de meeste delen van Soedan gaat het leven gewoon zijn gang, van oorlog is niets te merken. Khartoem geldt als een van de vredigste hoofdsteden ter wereld, criminaliteit komt er nauwelijks voor.

In 1994 was ik voor het eerst in Soedan. Ik had mijn studie geschiedenis bijna afgerond en wilde kijken of ik als journalist verhalen over Soedan kon schrijven. De oorlog in het zuiden, tussen de islamitische regering en christelijke rebellen, was in volle gang – dat deel van het land heb ik toen niet bezocht Maar in het noorden en westen was alles rustig. Wekenlang reisde ik door de regio Darfur, die ongeveer net zo groot is als Frankrijk. Vrijwel overal waar ik kwam, werd ik uitgenodigd om bij mensen thuis te logeren.

In de jaren daarna bezocht ik Soedan meerdere malen. Ik doorkruiste het land van noord naar zuid en van oost naar west. In maart 2003, toen de oorlog in Darfur net was losgebarsten, stak ik vanuit het buurland Tsjaad de grens over. In Nederland en in andere westerse landen besteedden de media toen nog vrijwel geen aandacht aan de oorlog die in Darfur was uitgebroken. Tanks en pantservoertuigen ratelden door de straten. Tienduizenden mensen waren al uit hun dorpen verdreven, nadat die door gewapende milities waren platgebrand. Rustig rondreizen, zoals ik tien jaar eerder had gedaan, was er niet meer bij. In mei 2007 was ik voor het laatst in Soedan. De oorlog in het zuiden was inmiddels uitgewoed, maar in Darfur maakten milities en rebellen het leven nog steeds tot een hel.

Een terugkerend thema in dit boek is de vraag waarom Soedan voortdurend geteisterd wordt door burgeroorlogen. Met uitzondering van Congo zijn de afgelopen vijftig jaar waarschijnlijk nergens in Afrika zoveel mensen door geweld om het leven gekomen. Geschat wordt dat de verschillende burgeroorlogen een kleine drie miljoen slachtoffers hebben geëist. Dat is bijna tien procent van de bevolking.

De aanhoudende burgeroorlogen hebben tal van oorzaken. Een deel van de verklaring is waarschijnlijk dat de verschillende delen van het land zich in de loop van de geschiedenis praktisch onafhankelijk van elkaar hebben ontwikkeld. Het multiculturele drama, dat zich volgens sommigen in Nederland afspeelt, woedt in Soedan vele malen heftiger. Fundamentalistische christenen leven er zij aan zij met fundamentalistische moslims, seculiere communisten zoeken er steun bij animistische oervolken. Dat sommige zuidelijke stammen vrijwel naakt rondlopen en hun huid uitbundig versieren met littekens is in de ogen van moderne, stadse Soedanezen de reinste barbarij. De machtsovername door islamitische fundamentalisten in de jaren tachtig van de vorige eeuw zette de tegenstellingen op scherp; niet alleen tussen moslims en christenen maar ook tussen moslims onderling. Een andere oorzaak van het voortdurende geweld is een diepgeworteld racisme. Lichtgekleurde Arabische Soedanezen voelen zich verheven boven landgenoten met een negroïde achtergrond, zoals blijkt uit het conflict in Darfur. En dan is er nog de strijd om natuurlijke hulpbronnen, zoals aardolie en vruchtbare landbouwgrond. De politieke elite in Khartoem schuwt weinig middelen om zich die rijkdommen ten koste van het overgrote deel van de Soedanezen toe te eigenen. Gemarginaliseerde bevolkingsgroepen worden met een effectieve verdeel-en-heers-politiek tegen elkaar opgezet. Zolang ze tegen elkaar vechten, hebben de Soedanese leiders van hen geen last.

Het grootste deel van dit boek is gebaseerd op twee reizen die ik in de eerste helft van 2007 door Soedan maakte. Belevenissen uit eerdere bezoeken heb ik op enkele plaatsen gebruikt om de verhalen aan te vullen. Alles in dit boek is echt gebeurd, alleen de plaats van handeling is in sommige gevallen gewijzigd. De namen van een aantal geïnterviewden is om privacyredenen veranderd. Als ik van mensen in de tekst zowel de voor- als achternaam noem, is dat in alle gevallen hun echte naam.

Zoals gewoonlijk stootte ik tijdens het schrijven op een aantal definitieproblemen. Bijna alle rebellengroepen in Soedan hebben een gewapende en een politieke tak. Naast de SPLA (Sudan People’s Liberation Army) is er bijvoorbeeld de SPLM (Sudan People’s Liberation Movement). Omdat er in de praktijk nauwelijks verschil is, heb ik de vrijheid genomen om in alle gevallen alleen de gewapende tak te noemen. Hetzelfde geldt voor het onderscheid tussen missionarissen (katholiek) en zendelingen (protestant). De Britten kennen dat onderscheid niet en noemen iedereen die anderen wil bekeren een 'missionary': een benaming die in de voormalige kolonie Soedan is overgenomen. Dat doe ik ook, ik houd het bij 'missionarissen'. Ook is er nog de naamsverwarring ten aanzien van kamelen (twee bulten) en dromedarissen (één bult). In Soedan zijn alleen dromedarissen, die daar ghamel of ibil worden genoemd. Het Nederlandse woord kameel, dat ik gebruik, lijkt daar het meest op.

Delen van de tekst verschenen eerder in gewijzigde vorm in Elsevier, NRC Handelsblad, Trouw, Internationale Samenwerking en onzeWereld. Deze bladen financierden ook een aanzienlijk deel van de reiskosten. Voor het schrijven van dit boek ontving ik subsidie van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten en de Nationale Commissie voor Duurzame Ontwikkeling (NCDO).

Talloze mensen, zowel in Soedan als in Nederland, hielpen bij het tot stand komen van dit boek. Mijn speciale dank gaat uit naar Khaled Abdelrahman, Mohamed Abdulrahman, Amir Alsonhouri, Mohamed Babiker, Osman Babiker, Henk ter Borg, Hildebrand Bijleveld, Suleiman Dira, Michel Hoebink, Kon Kelei, Ed’ Korlaar, Anthony Lodiong, Ton van Luin, Midhat Mahir, Susan Muis, Ahmed Osman, Claar Rodenburg, Mohamed Targooni en Mohamed Ukasha. Ook wil ik op deze plaats John Roijakkers noemen, die in Khartoem bekend stond als Papa John. Hij is helaas inmiddels overleden. Als laatsten wil ik mijn ouders bedanken, en Dienke, die ik vanwege de reizen naar Soedan geruime tijd alleen met Elisa en Louis in Nederland moest achterlaten. We hebben inmiddels al heel wat Afrikaanse landen met z’n allen bezocht, maar Soedan moet nog even wachten.