Sjoerd de Jong

Spijtwraak

Hoe Nederland afrekent met zichzelf

Amsterdam, 2013

Dank voor de aankoop van dit e-boek van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag dit e-boek voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u dit e-boek in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg het dan alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van dit e-boek wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.uitgeverij-fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook

Van Sjoerd de Jong verscheen eveneens bij uitgeverij Fosfor:

Een wereld van verschil

Eerste druk 2005

E-boek 2013

© 2013 Sjoerd de Jong

E-boekontwerp Fosfor

Vormgeving omslag Zinnebeeld

ISBN 

Uitgeverij Fosfor Amsterdam

Spijtwraak verscheen eerder bij Uitgeverij Prometheus. 

Inleiding

Wie eind jaren negentig een Nederlandse krant opensloeg, zag een verdeeld, schizofreen land. Op de pagina’s Economie groeiden de bomen tot in de hemel en barstte het land uit de voegen van de nieuwe welvaart. Maar op de pagina’s Binnenland sloeg een nerveuze somberheid de lezer tegemoet: over zinloos geweld, de wachtlijsten in de zorg, zwarte scholen, misdaad, verloedering op straat. Na de bust van de beurzen, en de schok van 11 september 2001, vielen de helften opeens samen in een klimaat van onrust, woede en revolte. En nu, vijf jaar later, blijkt uit tal van onderzoeken weer die merkwaardige tweespalt bij Nederlanders: gelukkig met hun persoonlijke leven, diep gefrustreerd over de samenleving.

Even leek het nog goed te gaan, toen Nederland afstevende op een comfortabele millenniumwisseling. Paars hobbelde al van crisis naar crisis – van Srebrenica naar Zorreguieta – maar de sfeer in het land was eerder gelaten dan geladen. Zelfs ‘opmerkelijk positiever’ dan tien jaar eerder, vond premier Wim Kok in september 1999.¹ Het is om bang van te worden, meldde de Elsevier-bundel De nieuwe kaaskop datzelfde jaar, zo goedgemutst begint Nederland aan de volgende duizend jaar.² Bang waren we in elk geval niet. Op die paar burgers na, die zich de voorspelde sabotage door een digitale bug iets te veel hadden aangetrokken, en uit voorzorg de badkuip hadden laten vollopen. Voor het geval dat.

Maar er gebeurde niets.

Achteraf bezien hadden we beter wél bang kunnen zijn. Er kwam geen bug, maar toch is alles anders geworden.

De vuurwerkramp in Enschede, de brand in café ’t Hemeltje in Volendam waren de voorbodes. Toen kwam 11 september. Daarna brak de dijk. De val van het kabinet-Kok om Srebrenica, de stormachtige opkomst van Pim Fortuyn, het failliet van de Haagse elite, onrust over misdadige Marokkanen, de islam, de politieke moord in het Mediapark, het beschamende LPF-drama, de stormachtige opkomst van Ayaan Hirsi Ali, nog steeds onrust over de islam, de religieuze moord op Theo van Gogh. Nederland heeft sinds de jaren zeventig, met de Molukse treinkapingen en de politieke polarisatie, niet meer zulke heftige turbulentie beleefd.

En zelfs toen was die lang niet zó hevig. Geen moment heerste bij De Punt, laat staan bij feelgoodbezettingen als die van het Maagdenhuis of de abortuskliniek Bloemenhove, het idee dat de Nederlandse samenleving als geheel uit de hengsels werd getild of in het voortbestaan werd bedreigd. In die jaren zeventig was het gevaar – meestal – eerder ludiek dan angstaanjagend.

Toch ligt een vergelijking van de huidige crisistoestand annex nationale depressie met het rumoer van de jaren zeventig voor de hand, op zijn minst door de radicale manier waarop in beide gevallen afscheid wordt genomen van het verleden. Toen vierde een radicaal, en intolerant, ideologisch geluid over de samenleving de boventoon (rechts is vies! eerlijk delen!), nu maken we een even stellige zwenking mee naar de andere kant (links is soft! harde aanpak!).

De historicus James Kennedy heeft gewezen op de ‘curieuze hang naar nieuwe dogma’s’ die Nederlanders zouden hebben. Hij signaleert hier ‘plotselinge, radicale en massale bekeringen’ en ‘paradigmawisselingen’, omslagen waarin tegengestelde politieke en maatschappelijke visies ‘niet tegen elkaar [worden] uitgespeeld, maar elkaar opvolgen’.³

De jaren zestig waren een voorbeeld van zo’n radicale omslag. Alles wat oud was, moest bij het grofvuil. Alleen koppige waaghalzen durfden zich nog ‘rechts’ te noemen. Een stralende progressieve toekomst wachtte. Nu maken we opnieuw een radicale omslag mee, maar wordt juist alles wat links is verketterd, en wordt eerder conservatief gedachtegoed omarmd. Opnieuw beleven we, aldus Kennedy, een ‘beslissende, collectieve breuk met het verleden, waarin zelfbewuste verdedigers van het ancien régime moeilijk te vinden zijn en de nieuwe dogma’s met missionair elan worden verkondigd. [...] Wat de modus vivendi was, wordt nu veroordeeld als ontoereikend en zelfs moreel onaanvaardbaar.’

Zulke radicale omslagen zijn volgens hem een neveneffect van de Nederlandse consensuscultuur, waarin ‘overeenstemming over de algemene richting van de maatschappij als uiterst belangrijk geldt. Als een bepaalde consensus tot stand is gekomen, is het erg moeilijk om kritiek te leveren’. Zo’n drastische wending kan nieuwe energie losmaken en een gevoel van binding oproepen; dat zijn de voordelen. Maar het nadeel van de reflex om het recente verleden af te zweren of zelfs tot een immorele dwaling te verklaren, is dat ‘de wijsheid die in decennia eerder is opgebouwd in de omgang met een variëteit aan sociale en politieke problemen, ogenblikkelijk van tafel [wordt] geschoven als een nieuwe benadering zich aandient, onbezoedeld door de fouten van het verleden’.

Als de kaarten zijn geschud, is het in Nederland weer Stunde Null, en moet alles opnieuw worden bedacht.

Die neiging om de steven in tijden van crisis collectief te wenden, biedt een goed handvat om de opwinding, de paniek en de hele en halve hetzes en hypes van de afgelopen jaren beter te begrijpen: het verguizen van het aanvankelijk bejubelde en op handen gedragen Paars, de radicale afkeer van ‘politieke correctheid’, het schelden op de ooit zo volle ‘linkse kerk’. In omgekeerde richting: het ‘demoniseren’ van Fortuyn, met dank aan de oorlog. Dat zou dan wel eens de laatste oprisping kunnen zijn geweest van een oud paradigma, dat op het punt staat te wijken voor een nieuwe consensus.

Maar er ligt een misverstand op de loer. Je zou namelijk kunnen denken dat we, na de linkse jaren zeventig, nu gewoon een nieuwe zwaai van de pendule meemaken, naar ‘rechts’. Een geruststellende vorm van actie-reactienatuurkunde, met het ritmische tiktak van de staande klok. Alleen, zo simpel is het niet. Achter de harde breuken, van ‘9/11’ en ‘6/5’ tot ‘2/11’, schuilt een opmerkelijke continuïteit in het moderne Nederland.

Nederland is niet plotseling ‘rechts’ geworden, of simpelweg bezig met een restauratie na lange jaren van ‘linkse’ nieuwlichterij. Integendeel, in sociaal en cultureel opzicht is Nederland nu minder traditioneel dan ooit tevoren.⁴ De liberalisering die in de jaren zestig en zeventig werd ingezet, kwam in de jaren negentig in een stroomversnelling. Nooit eerder koesterden Nederlanders zulke progressieve opvattingen op het gebied van persoonlijke keuzes, seksueel gedrag, en ethische kwesties als euthanasie en abortus. Pim Fortuyn en Theo van Gogh, de helden van deze tijd die zich vervolgd voelden door paarse politieke correctheid, waren juist creaturen van de jaren zestig, en droegen beiden de waarden van dit tijdperk uit: seksuele vrijheid (die Fortuyn bedreigd zag door de islam), en creatieve vrijheid (die Van Gogh bedreigd zag door: de islam). Beiden probeerden de vrijheden die zij beschouwden als verworvenheden van de ‘moderniteit’ te beschermen tegen de reactionaire druk van (‘achterlijke’) buitenstaanders en nieuwkomers.

Maar hun geëmancipeerde modernisme werd al sterk gekleurd door conservatieve nostalgie. Fortuyn zong luidkeels de lof van de Verlichting, maar had een hart vol Romantiek. Hij droomde van een Nederland dat de donkere knusheid van de jaren vijftig combineerde met de verhitte ontketening van de dark room. Van Gogh op zijn beurt beschouwde de antiburgerlijke en cynische kwetscultuur waar hij een kind van was, als een opperste teken van beschaving, dat we ons niet moeten laten afnemen door vreemden die nog wél ergens in geloven.

De slinger is met andere woorden niet aan het terugslaan, hij slaat naar beide kanten tegelijk uit. We zijn blij dat we bevrijd zijn, én we lopen op tegen de grenzen van die nieuwe vrijheid. We willen onze ambities en emoties uitleven, én we willen een samenleving waar orde en fatsoen heersen. We hebben geen hekel aan moslims, maar willen niet geconfronteerd worden met religieus gedoe of ouderwetse opvattingen over vrouwen. Ja, we hebben wél een hekel aan politici en ambtenaren, hoewel we juist van hen eisen dat ze in de moderne, onoverzichtelijke en ongewisse samenleving van alles voor ons oplossen, en met alles wat ons dwarszit korte metten maken.

Een collega van Kennedy, Piet de Rooy, heeft een scherp oog voor de structurele achtergronden van die Nederlandse mentale geografie. In een leerzame beschouwing over het moderne Nederland plaatst hij het ‘oproer der burgers’ dat in 2002 uitbrak, in de context van de ingrijpende maatschappelijke en economische modernisering die het land sinds de jaren vijftig heeft doorgemaakt. Van een traditioneel verzuilde samenleving en een klassieke industriestaat, veranderde Nederland in hoog tempo in een geïndividualiseerde diensteneconomie. Het afbrokkelen van de zuilen bood voor grote groepen Nederlanders nieuwe kansen op vrijheid en ontplooiing, maar betekende ook dat ‘de structuur wegviel waaraan zij gewend waren’. Het leven werd meer dan ooit een zaak van persoonlijke keuzes en beslissingen, en dus ook van risico’s. Tegelijkertijd werd collectief een steeds hogere dekking verwacht van de overheid, die steeds meer de rol kreeg van ‘hoofdaannemer van een kwalitatief hoogwaardige samenleving’.⁵

Achter de breuk van de afgelopen jaren is zo een opmerkelijke continuïteit waar te nemen, met de opkomst van een ontzuilde en moderne burgerij, die steeds hogere verwachtingen koestert van het eigen leven en van de overheid. James Kennedy ziet dat ook: sinds de ontvoogding van de jaren zestig is volgens hem zelfs – voor het eerst – een moderne ‘meerderheidscultuur’⁶ aan het groeien in Nederland. Hij kenmerkt die, met drie woorden, als: blank, liberaal en seculier.

Zo komen de breuken weer in zicht. De schokken van ingrijpende veranderingen worden niet langer gedempt door zuilen, kerken, vakbonden en politieke partijen. De overheid is steeds meer een falende leverancier van diensten geworden. Het afschudden van ‘ideologische veren’ versterkte die ontwikkeling.

De afstand tussen de meeste Nederlanders en meer conservatieve delen van de bevolking, met name moslims, is intussen verder vergroot, nog los van de effecten van ‘11/9’; niet omdat zij terugkeren naar de Middeleeuwen, maar omdat wij onze eigen opvattingen over normaliteit aan het herzien zijn. Tolerantie voor afwijkend gedrag staat onder druk door het ongeduld met een groot aantal vermeende achterblijvers die de onzekerheid in de samenleving verder vergroten.

Aan de andere kant neemt de meerderheid ook zichzélf de maat. Een belangrijk deel van de afrekening met de jaren zeventig, en de hernieuwde hang naar gezag en autoriteit, is een reactie op de uitwassen van het eigen geluk: de onbeschoftheid op straat, de breugeliaanse bruiloft van emotie en agressie in het uitgaansleven en op televisie, de Gay Parade, et cetera. En terwijl de losse kanonnen over het dek schuiven, en sinds II september 2001 alles op drift lijkt, wordt van de overheid geëist dat die ze weer vastsnoert. De onzekerheid over de koers van de samenleving voedt de behoefte aan duidelijkheid, en aan charismatisch politiek leiderschap, waarin Nederlanders hun ergernissen en frustraties herkennen, maar ook hun hang naar heldere maatschappelijke verhoudingen, zelfontplooiing, en persoonlijke authenticiteit.

Enter Pim Fortuyn.

Bijna alle stukken in dit boek spelen zich af op die breuklijn van de laatste jaren. Om de heftigheid van die omslag in de gevoelstemperatuur van de samenleving te typeren, gebruik ik het neologisme ‘spijtwraak’. Nederland heeft ‘spijt’ van het recente verleden, en neemt daar ‘wraak’ op. Met de uitwassen moet ook het hele oude bestel overboord. Paars, poldermodel, links en multiculturalisme worden nu door de meeste politici en de spraakmakende elite even hartgrondig verguisd als ze ooit als maatstaf voor normaliteit werden omarmd. Die kentering is terug te vinden in de taal. Bij het woord tolerantie hoort nu bijna vanzelfsprekend ‘doorgeschoten’, bij religie het verwijt van fanatisme (‘islamo-fascisme’, ‘linkse kerk’), en bij het publieke domein de toevoeging ‘neutraal’ (de stad Rotterdam gaat afspreken wat wij ‘normaal’ vinden op straat).

Het verleden wordt zo niet alleen afgewezen – mét het verlies aan kennis en ervaring –, het wordt ook tot een hatelijke karikatuur gemaakt. Ook dat is een kenmerk van wat ik ‘spijtwraak’ noem.⁷

Het eerste deel, Partyland, bevat vooral stukken over de populaire cultuur en het ontketende levensgevoel van de jaren negentig, toen opgejutte beurzen en dot.com-hausse gouden bergen beloofden en Nederland collectief uit zijn dak ging in een nieuwe feestcultuur (house), dan wel collectief rouwde om de keerzijde van die nieuwe grenzeloosheid (zinloos geweld). Het werd toegejuicht als een emancipatie uit het verstikkende calvinisme dat de Nederlandse cultuur zou hebben gekenmerkt – maar de kater lag al op de loer.

Dat laatste is de stap naar het tweede deel, Somberland, met stukken over de hectische periode-Fortuyn en de daaropvolgende nationale depressie. Private rijkdom en publieke angst vechten hier weer om de voorrang. Thuis tikt het klokje tevreden, op straat de tijdbom. Het kabinet-Balkenende – waaraan veel stukken in Somberland zijn gewijd – is er niet in geslaagd die tweespalt te overbruggen. In plaats daarvan zijn door de aanhoudende brandberichten uit het Catshuis juist de malaise en het crisisgevoel aangewakkerd. Een nieuw publiek elan is moeilijk te bewerkstelligen met een defensief verhaal dat hamert op de noodzaak ‘mee te komen’ met de rest van de wereld en de onduidelijke gevolgen daarvan probeert te blussen met moralisme. De meeste Nederlanders, blijkt uit onderzoek, hechten zeer aan ten minste één erfenis uit het verleden – de verzorgingsstaat – en weigeren die op te geven voor een toekomst van ieder-voor-zich.

Het derde deel, Crisisland, is toegespitst op de crisis na 11 september 2001 en de belangrijkste brandhaard van het nationale onbehagen: het ‘multiculturele drama’. De nieuwe Nederlandse identiteit die sinds de jaren zestig heeft vorm gekregen, botst hier op de cultuur en religie van migranten die in grote aantallen uit Marokko en Turkije zijn gekomen – en die zijn gebleven. Ongenoegen over die immigratie smeulde al sinds de vroege jaren tachtig van Hans Janmaat, werd kortstondig aan de oppervlakte gebracht door Frits Bolkestein, maar kwam pas tot een uitbarsting met het optreden van Pim Fortuyn en, in zijn kielzog, het succes van Ayaan Hirsi Ali. Ook hier is de omslag totaal: van welwillend en naïef multiculturalisme naar de spijkerharde eis tot assimilatie en het opgeven van elk uiterlijk vertoon van religie. Het propageren van secularisme naar Frans voorbeeld – ook een harde breuk met de Nederlandse traditie – is in zwang geraakt. Rode draad in dit deel is de overtuiging dat van immigranten uiteraard mag worden geëist dat ze zich aan de wet houden, en – substantiëler – dat ze de Nederlandse Grondwet erkennen, maar niet dat ze hun oude ‘identiteit’ compleet moeten afleggen, met andere woorden: andere (beschaafde) mensen moeten worden, alvorens een rol te mogen spelen in de moderne samenleving.

Intussen worden we geconfronteerd met een ander, letterlijk levensgevaarlijk radicalisme. Jonge moslims die ernstig uit het lood zijn geraakt door het verlies van ouderlijk gezag, of gefrustreerd door hun culturele tweespalt en opgelierd door de internationale ideologie van de jihad, storten zich in een wraakzuchtig islamisme. Dat kan uitmonden, zoals bij Mohammed B., in huiveringwekkend fanatisme. Maar zulke extremisten zijn niet de voorhoede van een traditionele moslimgemeenschap, het is een minderheid van half westerse, ontwortelde jongeren die zich overgeven aan hun rancunes en aan een religieuze fantasie. Zij koesteren hun eigen, oneindig extremere versie van spijtwraak.

Dat dit moderne jongeren zijn, maakt de situatie niet minder ernstig, maar juist ernstiger: de werdegang van radicale moslims als Mohammed B. is niet die van een traditionele islam naar terrorisme, maar van halve verwestersing naar een born again-identiteit. Het idee dat er ‘iets mis’ is met de islam (en dat we dat kunnen vaststellen door de koran uit te pluizen) is daarom simplistisch, en bovendien gedrenkt in vooroordelen. Eerder dan zulke exegese, en naast allerlei concrete maatregelen tegen terreur, is ook hier een nieuw inclusief elan nodig. Dat moet tegenwicht bieden tegen de reflex van moslims om zich af te sluiten, maar ook tegen de spiegelbeeldige neiging hen te bestempelen als een achterlijke horde. Die spiraal van wederzijdse verkettering moet worden doorbroken om moslims niet collectief buiten de beschaving te plaatsen, waar de radicalen hen van harte zullen verwelkomen.

Een ingrijpend proces van modernisering, met plotselinge harde breuken, en wisselende fasen van consensus die als tektonische platen krakend over elkaar heen schuiven – het zijn opvallende kenmerken van het eigentijdse Nederland. De tweespalt van emancipatie en onbehagen die aan het licht is getreden, is die van een welvarende, ingewikkelde en steeds onoverzichtelijker samenleving: niet alleen voor de burgers, maar ook voor de overheid.⁸ Dat heeft een prijs: de onwil om in het reine te komen met het recente verleden (anders dan door er excuses voor aan te bieden) en er ook de leerzame kanten van te zien; het groeiende ongeduld met onaangepasten, de crisis van een politiek die van alles wil en moet, maar er tegelijkertijd bij zegt dat ze eigenlijk niks meer kan, en dat de burger het vooral zelf moet doen.

Nederland is verward. Het heeft in de jaren negentig geleerd to live life to the max, maar hunkert nu ook naar beschutting in een onzekere en gevaarlijke wereld. Nederlanders willen dat hun land hard is van buiten, maar ‘zacht van binnen’, stelde het Sociaal en Cultureel Planbureau vast. Kortom, we willen het beste van twee werelden. Pim Fortuyn hield ons voor dat dat mogelijk was, zelfs helemaal geen probleem, en dat we er niet voor hoefden in te leveren, als het zooitje in Den Haag maar werd opgeruimd. Maar Partyland is verleden tijd.

Wil de volgende klap niet nog harder aankomen, dan is het zaak dat ontnuchterende feit onder ogen te zien. Nog maar eens een boetepreek houden over politieke correctheid, of relativisten en andere cultuurverraders nog harder aanklagen, is geen begin van serieus engagement met de zaak van Nederland.

Eerst moeten we genezen van de spijtwraak.

Noten

1  Interview met Wim Kok, ‘Premier Kok: Echt, Nederland denkt positiever’, door Peter de Bruijn en Gijsbert van Es. In NRC Handelsblad, 21-9-1999.

2  Gert-Jan van Schoonhoven: De nieuwe kaaskop. Nederland en de Nederlanders in de jaren negentig. Prometheus, 1999. De bundel geeft een goede staalkaart van de nieuwe Nederlandse middenklasse die in die jaren vorm kreeg.

3  James Kennedy: ‘De curieuze hang naar nieuwe dogma’s’. In nrc Handelsblad, 27-4-2005. Zie ook het interview met Kennedy door Hubert Smeets in De Groene Amsterdammer, 17-12-2004.

4  Zie hiervoor bijvoorbeeld het rapport ‘In het zicht van de toekomst’, Sociaal en Cultureel Planbureau, oktober 2004. Ook daaruit blijkt de tweespalt van tevredenheid over het eigen leven, en onvrede met de samenleving als geheel.

5  Piet de Rooy: ‘Grote veranderingen in een klein land’. In: Piet de Rooy en Henk te Velde, Met Kok. Over veranderend Nederland. Wereldbibliotheek, 2005, p. 149-238. Om het onverwachte karakter van de omslag te typeren citeert De Rooy het interview met Kok, waarin de premier zegt: ‘Ik vind de stemming in het land de afgelopen tien jaar opmerkelijk positiever geworden.’ Kok had overigens wel gelijk wat betreft de stemming van Nederlanders over hun persoonlijke leven.

6  Zie over die meerderheidscultuur het interview met James Kennedy in: Bart Top, Religie en verdraagzaamheid, Ten Have, 2005, p. 36-46. Kennedy gaat er niet expliciet op in, maar er zijn overeenkomsten tussen de Nederlandse revolte der burgers van 2002 en de ‘rebellie van belastingbetalers’ in Californië eind jaren zeventig. Ook daar heerste onder de middenklasse een sterke afkeer van de centrale overheid, en angst voor een Überfremdung van de gemeenschap door (Mexicaanse) immigranten. In tegenstelling tot de gebeurtenissen in Nederland speelden religie en de internationale politieke context toen geen rol. Zie: Kevin Starr, Coast of Dreams (Allen Lane, 2005).

7  ‘Spijtwraak’ is een opiniërende term, en heeft geen theoretische pretentie. Zie niettemin voor een interessante psychiatrische uitwerking van het begrip het stuk van Marja Depla in het Maandblad voor Geestelijke Volksgezondheid (jaargang 59, nr. 11, p. 997-998). Depla vergelijkt spijtwraak met een afweermechanisme, ‘overdekking door het tegendeel’.

8  Dit ontleen ik aan Dick van Eijk, redacteur van NRC Handelsblad.

Partyland

Het i-woord

Eindelijk weten we hoe Nederland eruitziet. Als een energieke dame in een raar jasje, die voor de duvel niet bang is en voor de Duitsers hooguit een beetje. ‘Ik ben als het ware in de Nederlandse vorm gegoten,’ zei koningin Wilhelmina over zichzelf. Ze beschouwde zichzelf als ‘het vleesgeworden Nederlandse volkskarakter’. Het citaat is te vinden bij de historicus Cees Fasseur, in het tweede deel van zijn Wilhelminabiografie, dat de stoer-Hollandse titel Krijgshaftig in een vormeloze jas* kreeg.

In het rijke Nederland van het nieuwe millennium zijn de jassen inmiddels een stuk minder vormeloos, maar de houding is weer even krijgshaftig. Vragen over nationale identiteit, inburgering van allochtonen, erfgoed en culturele eigenwaarde, worden even enthousiast als angstig opgeworpen, en niet alleen maar in de tempels van de hoofdstedelijke praatcultuur. Na de presentatie van zijn eerbiedwaardige – en eerbiedige – biografie, trad Fasseur bijvoorbeeld op in het televisieprogramma Het Lagerhuis, waar hij een schreeuwpartij mocht meebeleven over de vraag of allochtonen die na een langdurig verblijf in Nederland nog steeds de taal niet spreken, nu toch echt moeten worden gedwongen die te leren.

Opvallend in die bekommernis om nationale en culturele identiteit is de dringende maar onbestemde behoefte aan ernst en nieuw engagement, en de afwijzing van de constante zelfrelativering die gemeengoed werd in de schuldbewuste jaren zeventig. Ging het nationale debat toen – althans volgens het heersende cliché – vooral om de vraag wie de zweep het hardst op de eigen westerse rug kon slaan, tegenwoordig willen we weer oog krijgen voor verworvenheden waar we trots op kunnen zijn. Niet alleen nationale beslommeringen, ook de grillen van een globaliserende economie en cultuur zijn daar debet aan. Soms lijkt het of, naarmate de Nasdaq inzakt, de behoefte aan nationaal zelfvertrouwen toeneemt.

Ironie staat in dat debat in een kwade reuk, als stijlmiddel én als levenshouding. Het ‘i-woord’ is een synoniem geworden van lafheid en vrijblijvendheid, dat met onverholen afkeer wordt uitgesproken. Een ironicus gáát tenslotte nergens voor. Een goed voorbeeld van die omslag is te zien bij de VPRO, groot geworden in de gesmade jaren zeventig en ooit een bolwerk van relativerende en soms hautaine distantie tegenover het nationale cultuurgoed, waar toenmalig directeur Hans Maarten van den Brink openlijk aandrong op een afscheid van de ironie – overigens met een grap over het nietopvoeren van het toneelstuk Aïsja om de gevoelens van moslims te ontzien (‘Straks moeten we toestemming vragen voor een toneelstuk bij de grootmoefti in Egypte’).

Die afkeer van ironie past naadloos bij de nieuwe behoefte aan identiteit in onzekere tijden – want hoe engageer je je tenslotte aan iets waar je ironisch over doet? Zelfs de filosoof Richard Rorty, begin jaren negentig onder linkse Nederlandse intellectuelen nog op handen gedragen om zijn ‘ironische liberalisme’, heeft zich bekeerd tot praktisch patriottisme, en roept progressieve academici op het postmodern fileren van allerlei teksten op het menu te verruilen voor vakbondswerk dat zoden aan de dijk zet.

Onze wens om af te kicken van ironie is niet alleen verklaarbaar, maar ook goed te verdedigen. Gebrek aan echte betrokkenheid en futloze relativering van alles wat los- en vastzit, geven geen pas in een tijd die schreeuwt om klare taal, gemeenschapszin en nationale binding. Het heeft alleen wel een keerzijde. Zelfspot wordt zo van de weeromstuit iets wat je vooral ánderen toewenst (feministen, wereldverbeteraars, gelovigen, om een paar groepen te noemen), maar waar je zelf zo snel mogelijk van af moet zien te komen.

Dat is goed te zien in de veranderende Nederlandse omgang met minderheden, vooral moslims. Enerzijds willen we dat zij in hun gedrag en opvattingen steeds meer worden zoals ‘wij’: liberaal, verdraagzaam, genuanceerd en verlicht. Kortom, beschaafde mensen die zichzelf en hun particuliere overtuigingen kunnen relativeren – en zonder gevoel voor ironie gaat dat niet. Maar anderzijds willen we onze onophoudelijke zelfrelativering kwijt en bij onszelf revitaliseren wat we hun willen afleren: geloof in onszelf, normen en waarden, gemeenschapszin, een welomschreven identiteit, en: de kunst van het niet-ironisch zijn. Wat vroeger met andere woorden van staatswege aan minderheden werd voorgehouden – dat ze konden integreren met behoud van hun ‘eigen identiteit’ – wordt nu opgeëist door ons autochtonen. Eerst onze identiteit terug! Maar van wie? Van onszelf.

Alleen, het afzweren van ironie is daarvoor niet genoeg, integendeel. Het praten in stelligheden en het mijden van het ‘i-woord’ wordt gemakkelijk een teken van goed gedrag, een kwestie van vorm. Voor werkelijk politiek of maatschappelijk engagement is vooral verantwoordelijkheid voor de inhoud nodig, een idee of een standpunt waaraan je je verplicht, en dat je niet inwisselt voor een ander zodra de camera wegdraait of het studiolampje uitfloept. Wie zo wendbaar is geworden dat hij elke dag iets stelligs kan roepen, gespeend van elke ironie, lijkt heel begaan met Alles, maar is in feite ten prooi gevallen aan iets heel anders: cynisme, de stookolie van het maatschappelijke vagevuur.

Ironie verdient beter, zou ik bijna zeggen. Het hoeft geen vluchtstrook te zijn voor maatschappelijke spookrijders, geen trucje van poseurs om de tranen tegen te houden of zich van het plebs te onderscheiden. Het kan óók een relativerende houding zijn die voortkomt uit het besef dat sociale, culturele en nationale bindingen en identificaties voor mensen onontbeerlijk zijn, maar een veranderlijk, bedacht en ambivalent karakter hebben. In het conservatisme van Edmund Burke, bijvoorbeeld, gaat het (volgens Robert Kaplan) om ‘behoedzame voortgang, in het voortdurende besef dat tragedie en ironie de eigenlijke kern van de geschiedenis zijn’. Aan zulke behoedzaamheid is geen behoefte, nu we na zeven jaar Paars onbehaaglijk rondwoelen en reikhalzend uitkijken naar enige opschudding. Maar het ‘i-woord’ taboe verklaren in de hoop op een grootser leven, is dan hooguit symptoombestrijding.

Het zou ook onverstandig zijn. Een collectieve identiteit die zich heeft ontdaan van elke ironie, die geen kritische distantie tot zichzelf meer heeft, geen dubbele bodems, wordt snel krampachtig. Niet alleen engagement, ook gevoel voor betrekkelijkheid is een deugd in een pluralistische, open samenleving waar niemand de absolute wijsheid in pacht heeft en kennis niet meer wordt omgeven met een aura van exclusiviteit of zelfs heiligheid. Een ironische houding behelst dan het besef dat de werkelijkheid weerbarstig en vaak ondoorzichtig is, en dat politiek of maatschappelijk handelen soms onvoorziene, contraproductieve effecten heeft – wat nog helemaal geen reden is om dan maar futloos bij de pakken neer te zitten.

Dat besef betekent ook, om terug te komen op die vorstin in een vormeloze jas, dat de betekenis van een instituut, traditie of cultuur niet samenvalt met de betekenis die ze zichzélf graag verlenen. Als we onze ironische houding laten varen en de monarchie letterlijk nemen – als een van God gegeven instituut – dan kunnen we die beter vandaag dan morgen afschaffen. Zolang we willen dat het koningshuis zich blijft bewijzen en een zinvolle rol speelt – bijvoorbeeld als symbool in de inburgering van allochtonen – maken we er ‘ironisch’ gebruik van. Als onderdeel van een erfgoed dat geen schokvrij fundament heeft, niet is wat het zegt te zijn, maar dat toch nut en betekenis kan hebben. Leve de koningin, leve het erfgoed of de Gouden Eeuw, betekent dan óók: leve de ironie.

(27 februari 2001)

* Cees Fasseur: Wilhelmina. Vormeloos in een krijgshaftige jas. Balans, Amsterdam, 2001.

Lachen!

Nederlanders en humor, het blijft een moeilijk huwelijk. We vinden onszelf vaak heel geestig, relativerend en nuchter. Toch zijn de grofste monden, de botste wijsheden, en de meest beschamende vakantietaferelen aan Zuid-Franse terrasjes nog steeds de onze, en niet die van onze veelgesmade oosterburen. Ook in de media. Dat zie je al aan een gevierde tv-presentator als Jack Spijkerman, die de lachers op zijn hand wilde krijgen met een mediablooper waarin een gast werd aangekondigd die bij nader inzien al lang bleek te zijn overleden. Die kon dus niet meer komen, nee. Lachen!

Nederland Humorland kwam zichzelf keihard tegen toen de VPRO een aflevering schrapte uit het programma De Rijdende Hufter van de komiek Rob Muntz en zijn aangever Paul Jan van de Wint. De omroep die ooit school maakte als bastion van burgerschrik, vond het te ver gaan om, onder het mom van satire op de breekijzerprogramma’s van Pieter Storms en Willibrord Frequin, een asielzoeker een neppistool tegen het hoofd te houden, en een verwarde bejaarde bij een politiebureau achter te laten. Terecht natuurlijk: satire is geen vrijbrief om te kopiëren wat je zegt aan te klagen.

Dat dilemma van de VPRO geeft intussen wel goed aan wat er is misgegaan met de grensverleggende vorm van humor die vanaf de jaren zestig opgang maakte, en die in shockpotentie allang is gepasseerd door een legioen popi-jopi brulapen en patsers bij de commerciële omroep. De humor van Muntz en zijn kwade genius Van de Wint bij de VPRO is in dat perspectief niet eens een offensief, maar een defensieve holding action: een doldrieste poging om moderne humor en ouderwets moralisme te combineren. Hufters aanklagen, en in één moeite door zelf de hufter uithangen. Je geweten uitschakelen, onder het mom dat van anderen op te schudden. Het water willen zuiveren, door met smaak de golfslag van het riool te berijden.

In vals bewustzijn – om die beladen marxistische term maar af te stoffen – overtreffen deze twee zo tenminste een van hun doelwitten, Willibrord Frequin. Deze clown van de wraakzucht weet waarschijnlijk, met enige inspanning, nog te overtuigen van zijn sociale gewetensrol als hij struikelend over zijn eigen opwinding op straat een vermeende delinquent afblaft. Muntz en Van de Wint maken zich in het geheel geen illusies meer: de wereld is rot, dus lachen maar. Daarbij moet worden aangetekend dat Muntz dan nog in aanleg een begaafde komiek is: niet te slim, met veel energie en een goede timing. Wie weet had hij de Piet Bambergen van deze overstuurde tijd kunnen worden. Zijn maatje Van de Wint daarentegen is, afgaande op het middelbare-schoolpleincynisme dat hij in interviews tentoonspreidt (quasi-wereldwijze observaties van het kaliber dat in de gaskamers de kinderen onderop lagen), een vulgaire nihilist die zijn agressie niet kwijt kan. Wat was er mis met René van Vooren?

Wanneer wordt een humoristische avant-garde decadent? De grootste schokken in het Nederlandse naoorlogse humoristische bewustzijn waren het satirische tv-programma Zo is het toevallig ook nog eens een keer (jaren zestig: ontzuiling, secularisatie), de Sjef van Oekel- en Barend Servet-shows van Wim T. Schippers (jaren zeventig: avant-gardisme, seksualisering), en het optreden van het cabaret- annex rockduo Neerlands Hoop, Freek de Jonge en Bram Vermeulen (ook jaren zeventig: politisering, democratisering). Dit alles samen te vatten onder de noemer épater le bourgeois, of in goed Hollands: shockeren. De scheuren in het ouderwetse, religieus verkavelde polderlandschap werden wreedaardig opengetrokken door deze pioniers van een geseculariseerd, liberaal en modern Nederland.

Nu hebben we dat Nederland dan. Gefeliciteerd. Alleen: hoe nu in godsnaam nog kwetsen en shockeren? Wie? En vooral: waarom? Nu de KRO nota bene zelf al adverteert met een halfnaakte moeder Maria. Nu de methode-Neerlands Hoop door Youp van ’t Hek gebruiksklaar is gemaakt voor vrijgezellenfeestjes en het hele bedrijfsleven. Nu Freek de Jonge intussen liever het dolgedraaide kompas van zijn eigen geweten stabiliseert dan dat hij zijn comfortabele publiek ontregelt. Niet voor niets was de laatste een van de verontruste – en dankzij de losgeslagen jaren zestig zeer succesvolle – ondertekenaars van een pamflet tegen de teloorgang van ‘de beschaving’.

Het arrogante zelfvertrouwen van De Jonges beeldenstromende glorietijd, de jaren zeventig, heeft ook bij hem, na gedane zaken, plaatsgemaakt voor een knagend schuldgevoel en kopzorgen over de democratisering van een ooit als subversief bedoelde vorm van humor.

Die ontnuchtering van De Jonge is begrijpelijk. ‘Nodeloos kwetsen’ was ooit een grensverleggende vorm van humor maar is tegenwoordig, nu de bourgeois allang zichzelf epateert, de disciplineringsreflex van een nieuwe culturele consensus: lach of ik kots je uit.

Dat is een nederlaag. Humor betekent toch vooral: oog voor het onverwachte, voor de betrekkelijkheid van situaties, hun onnatuurlijkheid en wie weet zelfs – heel even – hun absurditeit. Dat is iets anders dan de geestloze kwetscultuur van de botte grap, het mechanische aanklagen van het klootjesvolk (altijd de anderen, natuurlijk) door de huidige lichting pseudo-moralisten, die hun eigen arrogantie niet eens kunnen relativeren en elk oog voor betrekkelijkheid knalhard dichttimmeren. De enige antwoorden op die patstelling lijken: eindeloze meligheid (Jiskefet) en zelfbewust nihilisme in de overdrive (Muntz en Van de Wint).

Of niet? Voorbeelden van zowel doeltreffende als subtiele humor zijn nog steeds te vinden, bij sommige nieuwe cabaretiers en schrijvers die nu eens niet werken onder de fall-out van het verleden. Zoals Sevtap Baycili’s satire De nachtmerrie van de allochtoon, of de stand-up comedians in Amsterdam, die enthousiasme koppelen aan een speels engagement: zie de act van de Marokkaan Najib Amhali (‘Ik heb drie talenten. Mijn vader is een Marokkaan, mijn moeder is een Marokkaan en ik kom uit Krommenie’). Liefhebbers van de lach maken er tegenwoordig ernst mee. De vijanden van de humor zijn, zoals wel vaker, de grappenmakers.

(8 mei 2001)

Sambo, red ons

Groot nieuws van het cultuurfront. Sambo rides again.

De avonturen van het grappige, donkere mannetje, Sambo, het kleine zwarte jongetje, zijn opnieuw in het Nederlands uitgegeven in de klassieke reeks kinderboeken die bekendstaat als de Gouden Boekjes.* Een hereditie van Sambo stuit in Amerika – waar de reeks oorspronkelijk vandaan komt – nog steeds op politiek correcte bezwaren. ‘Sambo’ is daar een scheldwoord voor zwarten, en een boekje over een gelijknamige hoofdpersoon zou te kwetsend zijn voor het afro-Amerikaanse bevolkingsdeel.

Niet in Nederland. Hier is, dankzij een kinderboekje, opnieuw een daverende nederlaag toegebracht aan de politiek correcte cultuur die dit land in zijn greep houdt. Onze gefragmenteerde nationale identiteit is dankzij de terugkeer van het bruine jongetje weer een beetje geheeld. Het boekje hoort immers, zei de uitgever van de Gouden Reeks vrijdag in deze krant, tot ‘het culturele erfgoed van Nederland’.

Is dat zo? Het woord ‘erfgoed’ duikt tegenwoordig te pas en te onpas op – maar wat is het? De Gouden Boekjes zijn Amerikaans, niet Nederlands, en Sambo wordt in de jungle, niet in de polder, achtervolgd door een tijger, niet door stamboekvee. De juveniele vreugde over deze herpublicatie geldt dus niet in de eerste plaats nationaal erfgoed, maar internationale nostalgie. Dat is niet erg. Zo heeft elke generatie ijkpunten voor de collectieve herinnering en identiteit – kolenkit, Zwaluw-luciferdoosjes, broeken met wijde pijpen, castratenstemmen in de disco. Maar met erfgoed heeft het niets te maken. Niet in de zin van een toekomstgerichte verzameling culturele kernwaarden die worden doorgegeven aan volgende generaties – wat nog altijd wat anders is dan een oefening in herbronnen en ontslakken voor een generatie die zich politiek correct verdrukt waant.

De Amerikaanse context waarin een boekje als Sambo uit bibliotheken wordt geweerd, is trouwens ook een compleet andere dan de onze. In een land waar lynchen tot in de jaren veertig van de twintigste eeuw voorkwam, is een taboe op de naam ‘Sambo’ of het woord ‘neger’ geen trivialiteit. Vorig jaar was in New York een tentoonstelling te zien van foto’s van lynchpartijen, waarop het meest verontrustende de onverholen trots en het plezier van de omstanders waren. Dat wil niet zeggen dat Amerikanen onmensen waren – juist hun menselijkheid is op de foto’s zo schokkend – maar het maakt de verbale gevoeligheden wel een stuk begrijpelijker.

In het smetvrije Nederland werd niet gelyncht, en een slavernijmonument is ook al in de maak, dus wij kunnen Sambo gerust in de schappen leggen. Maar waarom zou dat een overwinning op politieke correctheid moeten zijn, of zelfs maar een opluchting? De polemiek over politieke correctheid is in Nederland allang niet meer voorbehouden aan een kleine stadsguerrilla van verdrukte eenlingen: iederéén is tegenwoordig dapper ‘incorrect’. In het Algemeen Dagblad Magazine zette zelfs Astrid Joosten, de correctste presentatrice aller tijden, er haar tanden in, onder de kop ‘Politiek correct? Afschaffen!’ Het kon haar niet incorrect genoeg zijn.

Daarmee is alles wel gezegd. In de Verenigde Staten zijn de parameters van politieke correctheid, en de strijd daartegen, de inzet van een culturele oorlog over de erfenis van de jaren zestig – een manier om niet-nostalgisch uit te maken wat er nu precies tot ons moderne erfgoed behoort en wat niet. In Nederland is het een luidruchtig gezelschapsspelletje geworden voor zelfbenoemde helden van het vrije woord. Zie de uitbarsting van de schandaalprofiteur die een islamitisch gemeenteraadslid in de krant uitmaakte voor ‘publieke slavin van de geitenneukers’.

Dat is ook het ongemakkelijke aan de opwinding die hier toesloeg na enkele homofobe uitspraken van de Rotterdamse imam Khalil el-Moumni. De discussie over het ‘multiculturele drama’ die Paul Scheffer entameerde verwijdert zich door de stuurloze commotie over de preken van één bebaarde imam wel heel ver van de serieuze maatschappelijke inzet van dat stuk. Marokkaanse jeugdcriminaliteit, de generatiekloof onder migranten, de voedingsbodem voor isolement en rancune, de werkloosheid van allochtone ouderen – het zijn allemaal belangrijke kwesties. En waar hebben we het over? De grenzen van het kwetsen en frivoliteiten met berggeiten, in een sfeer die riekt naar morele paniek. Overal in het land wordt inmiddels in werkgroepjes ‘doorgepraat’ over de verhouding koran-imam-homo, meldde een krant, daarmee suggererend dat ook deze gespannen luchtballon wel kan worden leeggepompt door de Nederlandse overlegcultuur. Wie weet. Maar het is ook potsierlijk (wat zouden die werkgroepjes moeten opleveren? Een politiek geschoonde editie van de koran?). De gretigheid waarmee een legioen commentatoren zich inmiddels op de kwestie heeft gestort – ontboezemingen over Marokkaanse pestjongetjes in het zwembad, analyses van de homoseksuele waterstanden in het Rifgebergte – wijst op iets anders. We zijn blij dat we Sambo terug hebben, maar nog veel blijer dat El-Moumni er is.

Is dat winst in het denken over het multiculturele drama? Wie het tumult overziet, kan ook een andere conclusie trekken: Nederland is helemaal niet toe aan een multiculturele samenleving, maar is zichzelf aan het ontdekken. In de bundel De lege tolerantie van Marcel ten Hooven wijst de Amerikaanse historicus James Kennedy op de recente opkomst van een welvarende, liberale meerderheidscultuur in Nederland, een breuk met de traditionele, onderling argwanend samenwerkende zuilen van weleer (over erfgoed gesproken). Die nieuwe Nederlandse meerderheidscultuur is tolerant als het op lifestyle aankomt, maar wil ook rust en orde, en heeft een blinde vlek voor de eigen culturele dominantie. Afwijkingen van de moderne, liberale norm worden gesignaleerd en afgestraft, zeker die van een imam die doet denken aan het clichébeeld van de moslimfundamentalist. Dat versterkt het zelfvertrouwen van een cultuur die de jaren zeventig heeft afgeschud – we lezen weer gewoon Sambo, en verder niet zeuren – maar het brengt een oplossing van het ‘multiculturele drama’ geen stap verder.

(19 juni 2001)

* Sambo, het kleine zwarte jongetje. Rubinstein, Amsterdam, 2001.

Houden van Herman

Nederland hield dus van Herman.

Daar wees alles inderdaad op bij de herdenking en crematie van de nationale rockheld in Amsterdam. Het was een bijeenkomst die ondanks alle opwinding die na zijn zelfmoord loskwam, en ondanks zijn eigen oproep er een ‘feest’ van te maken, een ingetogen karakter hield. Gelukkig.

Het leek er een stuk minder op dat we van Herman Brood hielden, toen ik hem een jaar of vijf geleden eens zag rondschooieren in een drukke Amsterdamse bar, koortsachtig op zoek naar aandacht en lachers om op zijn hand te krijgen. Een meelijwekkende verslaafde kunstenaar, geamuseerd gadegeslagen door een buitenwacht van buddies die het er beter hadden afgebracht en die op het beslissende moment de juiste afstand wisten te bewaren. Niks bijzonders, die gebeurtenis, iedereen kon Brood de laatste tien jaar zo tegenkomen – hij was alomtegenwoordig geworden.

Misschien is dat ook wel de liefde die Nederlanders dan toch voor ‘Herman’ voelden: de vertedering voor hun eigen symbolische rebel, de ongevaarlijke kwajongen, of zoals Brood zichzelf wel eens karakteriseerde, een eeuwige Pietje Bell. Herman Brood was zo’n vaderlandse schelm om van te houden – geestig, geen kapsones, en hooguit een gevaar voor zichzelf.

Op de meest onverwachte manieren. Eind jaren zeventig zag ik hem een keer door het podium zakken met zijn Wild Romance, tijdens een drankovergoten optreden ergens in Rotterdam. Hij gaf toen geen kwartier en speelde in een meedogenloze set uptempo-rock-’n-roll (Brood introduceerde de speedrock in Nederland). Het was de tijd vóór de bladen, vóór de mislukte doorbraak in Amerika, vóór majoor Bosshardt, Henk Binnendijk en al die andere mediamieke knuffelpartijen. De tijd, dus, dat we hem nog vooral bewonderden om wat hij deed op het podium, en nog niet vertederd van hem hielden om wat hij daarna deed op het toilet en voor de camera.

Verbijsterend in de reacties op zijn zelfmoord was de snelheid waarmee ‘Herman’ in het publieke domein heilig werd verklaard. Jim Morrison, de zanger van The Doors die begin jaren zeventig kopje-onder ging in een Parijse badkuip, moest zijn cultus nog langzaam zien groeien op Père Lachaise (The Doors waren destijds nog geen gecanoniseerde supergroep, zoals Oliver Stone in zijn film wil doen geloven). Maar Herman Brood was nauwelijks opgebaard of kenners, bewonderaars en commentatoren buitelden over elkaar heen om een monument voor hem op te richten. Tekenend is het aangeslagen betoog van een briefschrijver in NRC Handelsblad die bezwaar maakte tegen de berichtgeving over de erfenis van Brood. Het was toch heel eenvoudig, schreef hij: ‘een groot deel van Nederland’ hield van Herman omdat hij ‘charisma’ had, zoals zo veel andere popmuzikanten en filmsterren, ‘een uitstraling die voor veel mensen onweerstaanbaar was’.

Maar ‘charisma’ is nauwelijks een verklaring. Het is eerder een nieuwe formulering van hetzelfde probleem. Bij Brood komt daar nog iets anders bij. Heb je charisma als je op de Albert Cuyp wordt toegeschreeuwd en te hard op de schouders wordt geklopt door grijnzende marktkooplui, die je toeroepen: ‘Hé Brood, ben je nog niet dood?’ Als Brood zo veel charisma had gehad, was hem eerder met gepast ontzag gevraagd wanneer zijn volgende cd zou verschijnen. Hoe komt dat? Waarom werd Herman met zo veel vertedering bejegend, maar met zo weinig ontzag?

Charisma veronderstelt gedrevenheid, verantwoordelijkheidsgevoel, en een engagement met iets anders dan jezelf – een zaak, doel, visie. Daaraan ontbrak het bij Brood. Of, anders gezegd: zijn ‘visie’ betrof hemzelf. Van Brood wordt nu gezegd dat hij van zichzelf bij leven al een ‘kunstwerk’ maakte, waarvan de zelfmoord een tragische maar toch ook heroïsche afsluiting was. Dat kan zijn, maar zulke zelfstilering is een particulier project, dat geen beroep doet op de omgeving, behalve: toekijken.

De Diana-achtige schokreacties op Broods zelfmoord hebben daarom, meer dan met ‘charisma’, popmuziek of kunstenaarschap, te maken met het beeld van een tot het uiterste geleefd ‘rock-’n-roll’-leven dat hij voorhield aan een samenleving die daar de aantrekkingskracht van kent, maar zelf nooit zo ver zou gaan. In Hermans leven – althans in het imago daarvan – heerste nooit de verveling, de lamlendigheid of de kater. Een leven als rockster is in de moderne populaire cultuur weggelegd voor iedereen die er even een weekje tussenuit wil: beetje mountainbiken, beetje wodka drinken, beetje seksen. Gewoon, wel leuk gehad op Lanzarote.

Zo verliezen de bloemen van het kwaad snel hun reuk.

Maar Herman bleef ze ruiken.

Sinds zijn annexatie door de popcultuur (en nu niet Paradiso, maar Privé en RTL4) was Brood het bereidwillige boegbeeld van dit ontketende Nederland, consumptief en ambitieus tegelijk, hedonistisch en succesvol, artistiek en commercieel, beschaafd en vulgair, energiek en sentimenteel (de snelle tranen, de campy liefde voor moeder). De subversieve klanken van Herman Broods professie – ‘rock-’n-roll’ – zijn de soundtrack geworden van dat nieuwe Nederlandse levensgevoel.

In de satirische rockfilm This Is Spinal Tap komt een mooie scène voor – aangehaald door Hester Carvalho in het voorwoord bij een album van Peter Pontiac over rockmuziek – waarin een geflopte supergroep verdwaalt in de catacomben van een betonnen concerthal. Stuurloos sjokken ze rond op zoek naar het podium. Ondertussen ballen ze manhaftig de vuisten, om de moed erin te houden, en roepen ze, even stoer als machteloos: ‘Rock and roll!!’

De muzikant Brood verdient een monument. Maar de liefdesverklaringen aan het adres van de late, struikelende en stotterende Brood zijn al een ander monument. Vandaar dat zijn dood niet mocht worden aangezien voor wat die was – een bittere nederlaag, een verlies – maar moest worden gevierd als het sluitstuk van een heftig ‘rock-’n-roll-leven’.

(11 juli 2001)

Memento mori

Lang leve de dood, schreef Gerard Reve ooit. Sylvia Tóth liet als stralende zomergast bij de VPRO nog eens weten hoe geroerd ze was geweest door het afscheidsinterview van Paul Witteman met voormalig Fokker-topman Frans Swarttouw, kort voor diens zelfgekozen dood. Nog één gin-tonic en dan gaan we ‘aan het werk’, had de ondernemer volgens de berichten tegen zijn intimi aan het sterfbed gezegd. Het was een verpletterend eigentijds afscheid. De sterpresentator had de sterondernemer ten overstaan van de kijkers al ‘een zachte dood’ gewenst, het sluitstuk op een coproductie die destijds door Kees Fens werd bekritiseerd als ‘stuntsterven’.

Sindsdien is de beeldbuisdood alweer verder gedomesticeerd. Swarttouw was nog avant-garde, maar tegenwoordig is een gefilmd einde ook voor andere mensen weggelegd. Bij de Evangelische Omroep in zulke zaken, mag je hopen, toch uiterste arrière-garde was gisteren het eerste deel te zien van Op de drempel van het leven, een drieluik over terminale patiënten in een hospice, waarin ook het levenseinde wordt gefilmd van een verstandelijk gehandicapte vrouw. Verschillende recensenten in de kranten hebben in voorbeschouwingen al onderstreept hoe ‘integer’ een en ander is aangepakt, en inderdaad, de film is, althans afgaande op het eerste deel, gespeend van sensatiezucht en doordrenkt van empathisch humanisme.

Dat is inderdaad opmerkelijk, maar om meer dan één reden. Want wat wil nu juist de Evangelische Omroep, verspreider van een blijde boodschap over het eeuwige leven, bereiken met een verslag van het stervensproces? Pastorale zorg stond bij die omroep de afgelopen decennia toch lager aangeschreven dan bekentenissen over een nieuw leven in Jezus. Afgaande op uitspraken van hoofd informatieve programma’s Arjan Lock, en van het verplegende team in de uitzending, wilde de omroep laten zien dat een natuurlijke dood waardig kan zijn, en dat het mogelijk is humaan te sterven zonder euthanasie. De natuur kan even zacht zijn als ‘dokter’ Drion.

Dat is natuurlijk waar – soms. En de zorgen van de Evangelische Omroep over ‘eugenetische’ tendensen in onze samenleving zijn overdreven, maar nog wel begrijpelijk. De terloopse manier waarop minister van Volksgezondheid Els Borst na het aannemen van de nieuwe euthanasiewet alweer monter begon over verdergaande medische hulp bij zelfdoding, en de drammerige stelligheid van een Drion-dragonder als de ethica Heleen Dupuis, zijn genoeg om iedereen met wat meer aarzeling in zijn botten kopschuw te maken.

Dat hoeft niet te verbazen, want de tijden zijn ingrijpend veranderd sinds het ideaal van zelfbeschikking en zelfontplooiing voor het eerst opgeld deed: het ideaal is werkelijkheid geworden. Daarmee komt desillusie over de praktijk, onzekerheid en ook, onvermijdelijk, angst. De eveneens overdreven kritiek op de Nederlandse ‘dood in een witte jas’ zoals het Duitse blad Die Zeit de uitspraken van Borst kwalificeerde, getuigt van onbehagen over een medische en maatschappelijke orde die draait om maakbaarheid en nutsdenken, van de nationale economie tot het persoonlijke ‘levenseinde’. Memento mori is in die zwartgallige optiek geen spreuk die een mens wordt voorgehouden om een besef van eindigheid op te roepen, maar klinkt als een aanmaning van staatswege tot een goed gepland levenseinde, dat als het even kan alvast en détail met de huisarts moet worden doorgesproken.

Toch zijn de tegenstellingen minder scherp dan ze lijken. Want hoe kritisch over euthanasie ook, de Evangelische Omroep verpakt zijn zorgen in precies hetzelfde humanistische idioom dat voorstanders van euthanasie gebruiken om de praktijk te rechtvaardigen: dat van een invoelende, open omgang met de dood, en respect voor het onvermijdelijke einde dat met waardigheid wordt gedragen. ‘Het liefst zou ik zien dat de dood bespreekbaar wordt’, zei programmahoofd Arjan Lock in de Volkskrant over het drieluik. ‘Voor veel mensen is het toch moeilijk om daarover te praten. Deze documentaire is een poging om te laten zien dat de dood bij het leven hoort.’ Dat klinkt toch nauwelijks als de aanloop tot een oudtestamentische boetepreek.

Integendeel, het zijn vergelijkbare formuleringen als te horen zijn bij de tegenpolen van de Evangelische Omroep: D66, pleitbezorgers van de Drion-pil, en andere seculiere voorvechters van een ‘open’, bespreekbare omgang met de dood. Een ware calvinist zou zich kunnen afvragen wat dit nog te maken heeft met de heilsboodschap die de omroep wil uitdragen. In de bijbel is de mens per definitie sterfelijk, maar de dood blijft er als metgezel van de zonde toch doorgaans gekenschetst als een kwaad, een euvel, iets wat niet moet worden geaccepteerd, maar moet worden overwonnen. Het christendom onderscheidde zich in dat opzicht van antieke levensbeschouwingen als het Grieks-Romeinse stoïcisme. Dat zag de dood inderdaad als een onderdeel van het natuurlijke proces, dat met evenveel gelijkmoedigheid moest worden benaderd als het voorafgaande leven zelf. Tegenwoordig is die overtuiging, in alle bonte kleuren en toonaarden, vooral aan te treffen op de schappen van new-ageboekwinkels. Zo is de Evangelische Omroep moderner dan de omroep misschien zelf zal willen weten.

Nog iets heel anders. Gaat het bij zulke programma’s wel om de vraag of de dood ‘integer’, en als ‘horend bij het leven’ te registreren is en of dat is gelukt in de EO-documentaire (ja, natuurlijk is dat mogelijk en ja, het is in dit geval gelukt). Gaat het niet eerder om de vraag waarom je dat zou wíllen? Het antwoord op die vraag ligt misschien niet in de medische ethiek of de euthanasiepraktijk, maar elders. We zijn burgers van een samenleving die steeds hogere eisen aan ons stelt, maar koesteren ook van ons eigen leven steeds hogere verwachtingen. We nemen als het even kan op elk moment een check-up, om te kijken hoe het met ons staat. In al onze banaliteit (zie Big Brother en de stortvloed aan live samen-onderde-douche-shows bij de commerciële omroepen), én onze intimiteit, van liefdes- tot sterfbed. Zo bezien zijn het wezenloze Big Brother en het integere EO-programma twee kanten van één medaille: uitingen van een samenleving die er geen genoeg van krijgt zichzelf aan te staren.

(14 augustus 2001)

Paarse valkuil

Langzaam kroop Nederland onder het paarse dekbed vandaan. Nadat Wim Kok zijn vertrek bekendmaakte, en zich op het laatste moment niet bedacht boven een glas warme melk, of na een rustgevende fietstocht met kennissen of familie, staat Nederland Partyland er opeens alleen voor. Zonder strenge maar rechtvaardige vader.

Dat is goed nieuws. Koks verdiensten zijn onmiskenbaar: we zullen niet snel vergeten hoe hij zichtbaar gevleid het miraculeuze poldermodel uitlegde op een internationale top in het Amerikaanse Denver, aan de voet van het graf van Buffalo Bill. Maar nieuwe tijden vragen om een nieuwe aanpak.

De winst van Paars was het afscheid van de gesloten beheersmaatschappij CDA die Nederland in het tijdperk-Lubbers onder haar hoede had genomen, in een onmogelijke spreidstand tussen de verzuilde samenleving van voor de oorlog, en het luidruchtige feestje dat in de jaren negentig voor de middenklasse aanbrak. De schichtige, als flipperballen rondstuiterende ogen van Jaap de Hoop Scheffer wijzen erop dat die partij nog steeds niet door heeft waar in het huidige Nederland de mosterd te halen valt.

Paars daarentegen was in zijn eerste incarnatie helemaal bij de tijd, maar niet trendy; seculier maar niet van God los; nuchter vaderlijk maar niet moraliserend, kortom, het was destijds de ideale formule voor een land dat nu wel eens ongehinderd door calvinistisch schuldbesef – maar met een dekkende verzekering – de frontiers van de nieuwe welvaart wilde verkennen, een gebied waar, om in Star Trek-termen te blijven, geen Nederlander ooit tevoren was gegaan.

Dat is dus gelukt, acht jaar lang. De files, niet alleen op de snelwegen maar ook in het weekeinde op de waterwegen en in de lange vakantierijen op Schiphol, zijn er het bewijs van. Er is een Nederlands hedonisme ontstaan onder leiding van de zelf zo oneigentijds sobere Kok. Zeker voor de PvdA is dat een behoorlijke prestatie. Nederlanders ruim de gelegenheid geven te genieten van hun zelfverdiende welvaart, onder het afstandelijke toezicht van een bescheiden overheid: in ideologische zin was Paars het tegendeel van de linksmoralistische flagellantensamenleving die sommige van Koks partijgenoten in de jaren zeventig nog voor ogen stond.

Maar Nederland Partyland is ook het land van de publieke overlast (het vuil op straat, het lawaai, de ontblote bovenlijven, de patsers op de snelweg, et cetera). En dat is niet eens het meest explosieve deel van de inboedel die Kok heeft achtergelaten. Feestjes houden nu eenmaal een keer op, dat snappen we best, als de drank op is, de buren klagen of het bezoek aan de kroonluchters gaat hangen. Ernstiger is de bestuurlijke kant van de zaak: de paarse erfenis van Nederland als een land van politieke, economische en andere professionals, die louter worden gedreven door neutrale overwegingen van vakmanschap en ‘kwaliteit’. In dat opzicht was Paars geen breuk met het tijdperk-Lubbers maar juist een voortzetting ervan. Politiek maakte plaats voor professionalisme; Nederland Profi-land.

Onder Kok heeft Paars zodoende de hegemonie gevestigd van een ideologisch vervlakt en uiteindelijk bloedeloos professionalisme, en van een publieke cultuur van onophoudelijke zelffelicitatie. Dat heeft buiten Den Haag een brede maatschappelijke uitstraling gehad: naar bedrijven, media, en zelfs naar voetbalclubs, waar ambachtelijk enthousiasme en plezier in de eigen en andermans prestaties worden gedempt door cijfermatige eisen van eigentijds interim-management en marktonderzoek.

Zo wordt vakmanschap een valkuil. Het is de aflaat van een politieke en bestuurlijke cultuur die onder alle feestgedruis in Partyland diep onzeker is over zichzelf, geen inhoudelijk idee meer heeft, en zijn heil zoekt in de risicoloze kwaliteit van ‘professioneel gedrag’. Riskante persoonlijke opvattingen houd je dan voor je, in afwachting van consensus aan de top. Zo ontstaat een ruggengraatloze applauscultuur, voorzien van een permanente Singapore Airlines-glimlach, waarin sceptici, twijfelaars en andere ‘negatievelingen’ meteen spelbrekers zijn. Behalve natuurlijk als ze op een podium staan om ons te vermaken, met een paar leuke bretels om en een grappig brilletje op. Elke tijd zijn eigen clown.

Intussen zijn de averechtse gevolgen van deze gedepolitiseerde houding onbehaaglijk duidelijk aan het worden: zie het verlies aan precies de veelgeprezen eigenschappen vakmanschap en kwaliteit bij de voormalige staatsbedrijven, de spoorwegen en de post. Het is de paarse paradox in een notendop: de heersende cultus van niet-ideologisch professionalisme leidt juist tot een aantasting van die deugd, bij gebrek aan een hoger doel dat ermee gediend moet zijn. Vakmanschap gedijt het beste als het niet zelf het doel is, maar ten dienste staat van iets anders. Professionalisme zonder kompas draait in het luchtledige.

Koks vertrek, en de (veelzeggende) opluchting waarmee erop is gereageerd, kan een breuk betekenen met die geïmplodeerde poldercultuur. De opkomst van de gemankeerde wereldleider Pim Fortuyn, of de politieke eendagsidealist Jacques de Milliano zijn tekenen aan de wand. Al is het maar van ergernis over Haagse zelfgenoegzaamheid bij zowel de welvarende middenklasse als de beknelde onderkant. De paarse partijen zouden zich dat ter harte moeten nemen. Afscheid van kleurloos consensusdenken kan ook betekenen: risico’s nemen, ideeën ventileren, met kans op mislukking, ruzie en escalatie, en vooral: verantwoordelijkheid durven nemen.

Betaalde vrede, luidt de les van Kok, is niet genoeg.

(28 augustus 2001)

De Harry in mijn hart

En toch leven we in een nieuwe wereld. Terwijl het Westen, na de excursie naar Tora Bora, weer overgaat tot de orde van de dag, is ongemerkt een nieuw, onzeker tijdvak aangebroken. Er is een keerpunt bereikt. Een wending naar een gevaarlijker en killer tijdperk. Ruw zijn we ontwaakt uit een naïeve droom waarvan we dachten dat die eeuwig zou duren.

Het Potter Hoekje is verdwenen.

In NRC Handelsblad stond de laatste aflevering van dat heerlijke Hoekje, een jarenlange serie berichten uit de magische wereld van het Britse ventje dat alles compenseert wat Tony Blair aan onschuld heeft verloren. Zou het de voorbode kunnen zijn van een Potter-deconfiture? Is ten langen leste het verzadigingspunt bereikt, de euforische golf gebroken? Het lijkt erop, want vrijwel tegelijkertijd werd een klaaglijn ingesteld voor Harry-haters en werd Potter in het Groningse Haren omhelsd door een progressieve dominee, zoals bekend een kiss of death voor producten uit de popcultuur.

Toch was die kerkdienst voor Harry in Haren, afgelopen zondag gehouden onder toeziend oog van cameraploegen en een handjevol ghostbusters van evangelisch activist Bert Dorenbos, ook een passende bekroning op zijn loopbaan als kleine heiland van onze amusementscultuur. Er werd namelijk, in los verband, al veel langer gebeden met Potter, en voornamelijk door grote mensen. Liefhebbers van zijn avonturen zetten hun auto stil langs de snelweg om het slot niet te hoeven missen van zijn op cassettebandje ingesproken avonturen (een columniste van The Chicago Tribune bekende het onlangs). En zoals het met cultobjecten hoort, is Potter aan tafel onderwerp van scholastieke exegese: is zijn succes spontaan of een hype, gemanipuleerd door boze krachten? Is er verschil tussen een verdiende en een onverdiende hype? Kan een goed product ook slecht gehyped worden? Zo heeft elke cultuur zijn kopzorgen.

Het is een intens verwende, fijne fictie, en eentje die past bij een tijd die kwaliteitsmanagement van het totaalproduct kind hoog in het vaandel heeft staan. Bij gebrek aan religie vieren we het Kind. En dan niet het zoontje van God, geboren om voor ons te sterven, maar de snuggere Harry, bedacht om ons te vermaken. Met Harry vertroetelen we ons eigen innerlijke kind, die kern van speelsheid die als een glimlachend gummiballetje te voorschijn floept zodra we het haaienpak van de werkvloer uittrekken. Slimme kinderprogramma’s waren ooit ‘ook’ leuk voor volwassenen, en dat was dan meegenomen, maar het moest niet te gek worden. Nu is het omgekeerd: de volwassenen rechten de rug in de kinderbioscoop.

Het roept de vraag op hoe seculier onze cultuur eigenlijk is, en of we in onze hang naar onschuldige culturele correctheid, zoals die van de Potter-cultus, niet zoeken naar semisacrale bindingen. Maatschappijcritici uit de jaren zestig hekelden de aanbidding van welvaart en consumptie natuurlijk al op hun afgezaagde manier als een substituut voor religie, of een vorm van fetisjisme. Tot en met de satirische pioniers die op de Nederlandse televisie ooit aanstoot gaven met een schets over ‘beeldreligie’. En het is waar, de massacultuur hééft zijn eigen rituelen. De verering van Hollywood-celebrity’s, waarvan we in het Gooi een eigen variant hebben ontdekt, heeft onmiskenbaar vulgair-sacrale trekjes. Ook als Ron Brandsteder voor de zoveelste keer tegen een paal rijdt, doen de bladen er verslag van als een nieuwe beproeving in een modern heldenleven.

Daarom hadden die droevige exorcisten die voor de Harense kerk stonden te protesteren tegen Harry ook niet helemaal goed begrepen welk beest we hier bij de kop hebben. In de cultus van Potter is juist niets occult: alles ligt op straat, inclusief zijn jongste verkoopcijfers en het inkomen van zijn moeder. Hij is een exponent van de seculiere religie van de gedeelde openbare smaak. Dat hij spontaan tot ons kwam, geboren uit een arm milieu, en niet ontworpen door een productieteam aan een tekentafel in de Disney-studio’s, dat maakt ons alleen maar dankbaarder.

Intussen wordt in Nederland op volwassen fronten steeds schriller de lof gezongen van de seculiere samenleving, vooral als remedie tegen religieuze waanzin en fanatisme. Het klassieke liberalisme had een open oog voor de publieke functie van religie, en voor de egalitaire dynamiek van de grote monotheïstische religies, waarin iedereen in principe gelijk is voor God. Daar kwam een heel ander, explosief onderscheid voor in de plaats – dat tussen gelovige en heiden – maar niettemin werd in het christendom mede de basis gelegd voor het moderne gelijkheidsdenken. Maar nu moet het maar eens uit zijn met die religie, betogen onze liberale bovenmeesters, en moet die hooguit worden gedoogd zoals het gebruik van alcohol en drugs.

In zijn boek Nationalism* heeft de eigenzinnige socioloog Ernest Gellner de stelling geponeerd dat het marxisme uiteindelijk onleefbaar was omdat het de sfeer van het sacrale uit het menselijk leven wilde verbannen. Juist het meest profane deel van het leven – de dagelijkse productiearbeid – werd met een aura van heiligheid omgeven. Zo’n verstikkend wereldbeeld knijpt volgens Gellner elke vrijplaats voor de menselijke geest dood. Want het sacrale is niet alleen een schuilplaats tegen aardse rampspoed, maar omgekeerd biedt het aardse domein ook bescherming tegen de onmatige eisen van de religie. Het is dus zaak de twee – sacraal en seculier – discreet gescheiden te houden, en ze niet te laten samenpersen tot één naadloos domein, zoals het marxisme deed, en zoals islamitische fundamentalisten nu willen.

Willen seculiere fundamentalisten dat niet óók, door het sacrale eerst terug te drukken tot achter de voordeur, en vervolgens, met dank aan de Verlichting, op te ruimen uit onze hoofden? De uitweg die we dan in de publieke ruimte nog overhebben, is de aanbidding van ons eigen innerlijke kind, de snuggere Harry in onze hartjes.

(15 januari 2002)

* Ernest Gellner: Nationalism. Weidenfeld & Nicolson, Londen, 1997.

Oorlog met de pers

Zo ben je een held, zo ben je een verrader. RTL5 zond laatst de film All the President’s Men nog eens uit, die ode aan de onthullingsjournalistiek, en op dezelfde dag stond in NRC Handelsblad een opiniestuk van Jan Greven waarin hij de slappe, politiek correcte pers de maat neemt.

Greven brandt los tegen kranten die (in negatieve zin, ik zeg het er maar even bij) ‘de bewakers zijn van de maatschappelijke en ideologische orde’ en een ‘fundamentele discussie verhinderen’ over onderwerpen als religie, homoseksualiteit en de multiculturele samenleving. NRC Handelsblad ‘beweegt zich in de toppen’ van een intellectueel establishment dat ‘nu eenmaal op demoniserende wijze om[gaat] met iedereen die anders denkt over vreemde culturen, andere culturen en allochtonen dan als gangbaar en correct wordt beschouwd’. En dat nog wel ‘ondersteund door het openbaar ministerie’.

Eindelijk. Het mag nu gezegd worden: we zuchten onder een orwelliaanse dictatuur, aangevoerd door de zogenaamde ‘kwaliteitspers’. Greven opent nu onze ogen voor de denkdwang waaraan alleen al de columnisten van die ene krant ons blootstellen, van J.L. Heldring tot Youp van ’t Hek. Om nog maar te zwijgen van dat ultralinkse Stasi-gevogelte, Fokke en Sukke.

NRC Handelsblad een bolwerk van politiek correcte mening? Als mijn geheugen me niet bedriegt (je weet nooit, het kan zijn dat dat ook politiek correct is geïnfecteerd), was het juist diezelfde krant die Paars hinderlijk voor de voeten liep met onthullingen over mislukte privatiseringen, dubieuze technolease, Srebrenica, de Betuwelijn, chaos bij de NS, ongecontroleerde bestuursorganisaties (de zogenaamde quango’s), decadentieverschijnselen in Nederland Partyland, en het ‘multiculturele drama’. En met een beetje geluk is er vast ook nog wel iets onaardigs over homoseksuelen uit de archieven op te duikelen. Voor het overige was de koers van de krant eerder liberaal dan links. En nu is het juist deze ‘keurige’ krant, voor ‘wie de nuance zoekt’, die het voor zijn kiezen krijgt in de anti-elitaire ontlading die er sinds 6 mei door het land rilt.

Grevens aanklacht is ook om een andere reden merkwaardig. Hij roept NRC Handelsblad op nieuwe wegen in te slaan en ‘werkelijk onafhankelijk te zijn’, want ‘per slot van rekening staat onafhankelijkheid in het banier van deze krant’. Maar wacht even, dat staat er helemaal niet. Hij is misschien in de war met De Telegraaf, die zich graag een onafhankelijk ochtendblad noemt. Bij het liberale avondblad staat in het banier het Latijnse duo ‘Lux et Libertas’, dat wil zeggen: het licht der rede, en de liberale vrijheidsgedachte. Dat is geen abstracte (en derhalve plooibare) positie maar een bewust gekozen standpunt: een ondogmatische overtuiging die wars wil zijn van de waan van de dag, ver blijft van de schreeuwerige behoeften van het collectief, en die ook (als ik voor mezelf mag spreken), terugdeinst voor opgewonden retoriek als die van Greven over ‘keiharde strijd’, ‘kankergezwel’, ‘culturele oorlog’, en ‘emmers stront’.

Is er dan niks mis met de pers? Geen nood. Natuurlijk wel. Kranten zijn nu eenmaal altijd een spiegel van de werkelijkheid van gisteren, nooit die van vandaag, laat staan die van morgen. In nieuwsberichtgeving is dat logisch, maar het geldt vaak ook voor een krant als geheel, die maatschappelijke trends weerspiegelt en een collectief zelfbeeld. Als zich daarin een onverwachte trendbreuk voordoet, zoals in Nederland met Pim Fortuyn is gebeurd, kan er kortsluiting optreden tussen kranten en lezers. En soms lopen kranten gewoon achter. Kijk maar eens hoe ze hun lezers trakteren op het feestelijke levensgevoel van de roaring nineties, net nu Nederland daar met het koude zweet op het voorhoofd uit is ontwaakt.

Maar er is ook een bedrijfseconomische kant aan het verhaal. Nederlandse kranten bevinden zich ergens halverwege een langdurig proces van ontzuiling en professionalisering. Vroeger waren er socialistische, christelijke, linkse en rechtse kranten, die daar geen geheim van maakten maar openlijk een partijlijn steunden. Journalisten waren autodidacten, afzwaaiers uit andere beroepen of gesjeesde studenten. Dat is nu anders. Sinds de jaren zestig zijn kranten steeds vakgerichter en volgens algemene beroepscriteria gaan werken. Journalistiek naar zakelijke, Amerikaanse snit deed zijn intrede, met veel reportages, human interest en (nog te weinig) het jagen op harde feiten en het analyseren van ontwikkelingen in de samenleving. Niet alleen de PvdA schudde de ‘ideologische veren’ af, ook de Volkskrant begon dat te doen, al hield die krant een linkse signatuur.

Keerzijde van deze professionalisering is dat kranten door de bank genomen steeds meer op elkaar zijn gaan lijken en kleurlozer zijn geworden. Ziehier een frappante overeenkomst met het paarse Nederland van de afgelopen jaren, die lezers als Greven nu tot razernij drijft.

Bijna alle grote dagbladen zijn in Nederland nu bovendien onderdeel van één en hetzelfde concern, PCM. Die economische concentratie leidt ertoe dat de ondernemersblik naar binnen wordt gericht, op een verdeling van de markt in segmenten en doelgroepen, in plaats van naar buiten, met een inhoudelijke journalistieke agenda. Met vooringenomen linksigheid heeft dat niets te maken, ook al is een meerderheid van de Nederlandse journalisten volgens onderzoeken in politiek opzicht eerder links dan rechts. Het zijn eerder bijverschijnselen van een economische en maatschappelijke ontwikkeling die Nederland de afgelopen tien jaar in haar greep heeft gehad. Het beste wat een krant in die constellatie kan doen, is zijn beginselen trouw blijven, zoals de liberale van deze krant. Al wordt er nog zo hard geroepen om een ‘onafhankelijkheid’ die vermoedelijk moet neerkomen op het meedeinen met de nieuwe correctheid, ons geopenbaard door Pim Fortuyn.

De anticlimax van Grevens aanklacht is zijn ondertekening. ‘Jan Greven was van 1985 tot 1998 hoofdredacteur van het dagblad Trouw en van 1998 tot 2001 uitgever van onder meer NRC Handelsblad’. Hij heeft dus zestien jaar in de bek van het beest gewoond. Maar over professionalisering, de valkuilen van kartelvorming en van ‘portefeuillebeleid’ tussen titels, geen woord. Nee, liever even je hart luchten over de columnisten.

Als Greven meent dat de pers een kwalijke rol speelt in het verhinderen van ‘ideologische ordeverstoring’, en dus een gevaar is voor de democratie, had hij dan als bestuurder niet op zijn minst een hap zand tussen de raderen moeten strooien? Nu zitten we met het gratis engagement van een ondernemer die de borreltafel aanziet voor de tabernakel. Kanker in onze samenleving? Koorts heerst er zeker.

(18 juni 2002)

Over de auteur

Sjoerd de Jong (Rotterdam, 1960) is een Nederlands journalist en publicist. Thans is hij werkzaam als Ombudsman bij NRC Handelsblad. Tussen 2006 en 2010 was hij plaatsvervangend hoofdredacteur van NRC Handelsblad. Voordien was hij respectievelijk redacteur onderwijs van die krant, Suriname-verslaggever, adjunct-chef Binnenland, redacteur Opinie, chef van de Boekenbijlage en vanaf 2001 columnist. 

Na zijn eindexamen op het Marnix Gymnasium in Rotterdam studeerde hij filosofie aan de Universiteit van Amsterdam, met nadruk op Wittgenstein en Schopenhauer. Sjoerd de Jong is daarnaast ongediplomeerd Bob Dylanoloog en Neil Youngist. 

In 2005 verscheen van zijn hand Spijtwraak waarin De Jong zich te weer stelde tegen allerhande demagogie die sinds de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh aan een ongenaakbare opmars leek te beginnen. Verder schreef De Jong biografieën van Marcel Proust, Richard Burton (de ontdekkingsreiziger), en Bob Dylan, en noteerde de herinneringen van studentenactivist Maarten van Poelgeest. In 2011 maakte hij zijn debuut als dichter met de bundel Uit het lood. 

De pers over

‘Zelden is er op de opiniepagina van deze krant zulke baarlijke nonsens geschreven’ - A. J. Boekestijn op de opiniepagina van NRC Handelsblad

‘Spijtwraak bevat vlot geschreven columns, die soms wat ver gegrepen lijken, maar daardoor niet minder interessant zijn. Sjoerd de Jong houdt zich veilig in het midden, maar creëert zo wel de mogelijkheid eens goed naar beide kanten te schreeuwen, soms met een druppeltje sarcasme.’ - Politics.be

BEZOEK ONZE WEBSITE VOOR MEER INFORMATIE OVER DEZE EN ANDERE FOSFOR E-BOEKEN