Frank Westerman

De moord op de boekverkoopster

Amsterdam, 2014

U heeft momenteel de e-boek versie van de longread De moord op de boekverkoopster in handen.

Fosfor geeft ook een multimediale versie van deze longread uit, die u kunt aanschaffen via de Fosfor Longreads app (voor iPhone en iPad). U kunt dan genieten van extra's zoals uitgebreide fotografie, video, korte biografieën en een luisterboek.

Meer informatie vindt u op www.uitgeverij-fosfor.nl

1

Dit is het verhaal van de moord met lang voorbedachten rade op Marian Heij. Het is geen whodunit. De dader is haar geliefde echtgenoot. Het genre is crime. True crime. Dat er sprake is van ‘marteling’ is niet door mij bedacht: dit woord staat in het vonnis van de rechtbank. Nasreddine S. heeft er ruim een halfjaar over gedaan om zijn echtgenote dood te krijgen.

Ze is zestig jaar geworden.

‘Mijn vrouw en ik kijken niet meer naar politieseries’, zegt Karle Sykora, de buurman van de vermoorde en de moordenaar. ‘We mochten graag samen naar Inspector Linley kijken.’ Sinds Karle en zijn vrouw Conny echter van dichtbij door het badkamerraam een tergend trage krimi-aflevering aan zich voorbij zagen trekken, achter de ligusterhaag, in het echt, kunnen ze geen detective meer zien.

Dagelijks nog keren er flarden van herinneringen terug, dat begint al bij het tandenpoetsen ’s ochtends. Conny: ‘Dan kijk ik uit over de tuin en zeg ik tegen Karle: “Goh, bij Marian beginnen de bollen ook al uit te komen.”’

Conny Sykora vertaalt boeken uit het Engels en het Frans. Karle werkte tot zijn pensioen als vegetatiekundige aan de universiteit van Wageningen. Hun diepe tuin loopt parallel aan die van Marian, via een gat in de heg liepen ze voorheen gewoon achterom bij elkaar naar binnen. Sinds 13 mei 2012 is het buurhuis echter op last van de rechter-commissaris verzegeld. De Sykora’s hebben de boel zien verwilderen.

Conny: ‘Als ik de achterdeur opendeed zag ik de hazen wegschieten.’

Karle: ‘Het begon te lijken op een natuurreservaat.’

Enkele jaren eerder, het moet augustus 2006 zijn geweest, zag Karle op een dag een onbekende man door Marians tuin lopen. Hij stond op het punt zijn buurvrouw te waarschuwen.

‘Gelukkig had ik dus net die ochtend van Marian gehoord dat ze verliefd was’, zegt Conny. Haar buurvrouw was als een blok gevallen voor een Marokkaan die ze in de winkel had ontmoet; ze had hem in huis gehaald ‘omdat hij op zo’n miezerig kamertje woonde’. Conny kwam bij het raam staan en zag een donkere man bij Marians schuurtje rondscharrelen. ‘Dat moet hem zijn dus’, dacht ze.

Voordat Marian Heij in 1992 naast hen was komen wonen aan de Bennekomseweg, daar waar de Wageningse Berg overgaat in de Gelderse Vallei, kenden de Sykora’s haar boekwinkel al. ‘Toen we nog studeerden, biologie in Nijmegen, kochten we onze boeken al bij Kniphorst in Wageningen’, zegt Conny.

‘In Nijmegen had je Dekker & Van de Vegt’, zegt Karle. ‘Maar voor de beste service moest je bij Kniphorst zijn.’

Kniphorst was gedeeltelijk van de familie Heij; hun oudste dochter Marian kon de zaak op 1 januari 1988 op haar vijfendertigste overnemen. Ze gooide de gummetjes en de potloden eruit en maakte er een ‘warme’ boekwinkel van.

Als goede buren aan een landelijke straatweg zorgden ze voor elkaars planten en katten. ‘Joris, haar laatste poes, is stokoud geworden’, zegt Conny. ‘Op het laatst ging het haast niet meer, maar Marian durfde hem niet te laten inslapen.’

‘Ik heb nog een boek van haar.’ Karle staat op van zijn stoel in de woonkamer en pakt de Naturalis historia van Plinius de Oudere uit de kast, 899 bladzijden dik in de luxe uitgave van Athenaeum-Polak & Van Gennep. ‘Van Marian gekregen voor het snoeien van de heg.’

Conny: ‘Nasreddine heeft Joris nooit geaaid of ook maar aangeraakt. Zelfs zijn bakje bijvullen weigerde hij. Joris was als de dood voor die man.’

Karle: ‘Ik vond hem een hele rare sinjeur.’

Dat hij in de bibliotheek briefjes ophing (‘Ik wil oefenen met Nederlands te spreken’), maar het aanbod van Karle afwees. Dat Nasreddine de buitenlamp wilde repareren, maar niet bleek te weten wat een zekering was, en dat als irrigatie-ingenieur met een landbouwbedrijf in Marokko! Dat hij, toen Marian al met verlammingsverschijnselen in het revalidatiecentrum Groot Klimmendaal verbleef, haar elektrische fiets terugbracht naar de rijwielhandel en het hele aankoopbedrag terugeiste met de woorden: ‘Mijn vrouw heeft hem niet meer nodig.’

Conny: ‘Terwijl ze aan het revalideren was!’

Karle: ‘Ze zijn hier bij ons op bezoek geweest om kennis te maken. Marian zat waar jij nu zit, en hij op de plek naast jou. Het gesprek kwam op godsdienst. Nasreddine beweerde dat een mens die niet in God gelooft geen goed mens kan zijn. “Maar ik dan?” zei Marian. “Ik geloof niet. Vind je mij dan dus een slecht mens?”’

Conny: ‘Ze was zo ontzettend verliefd toen ze hem in huis haalde dat we dachten: nou, daar zullen de vonken wel vanaf spatten. Maar niets hoor. Er klonk zelfs geen gelach in de tuin.’

Karle: ‘Nasreddine, de woestijnprins.’

Conny: ‘Ja, zo noemden we hem hier in huis. Marian zei dat ze zich bij hem een prinses voelde.’

Karle: ‘Ik heb nog tegen haar gezegd: je gaat toch niet met hem trouwen, hè? “Nee, natuurlijk niet”, zei ze.’

Conny: ‘Maar dat heeft ze dus wel gedaan.’

Karle: ‘In gemeenschap van goederen.’

Conny: ‘En met die trouwakte heeft ze haar doodvonnis getekend.’

In het koude januarilicht lopen we het tuinpad op naar het verzegelde buurhuis. TECHNISCHE RECHERCHE staat er op een rode strip met een barcode die dwars over de voordeur en de deurpost is geplakt. Het is een degelijk jaren-dertighuis zonder naam, met een erker en een bovenkamer met balkon, geschikt voor serenades. De luxaflex is neergelaten.

In een hoekje onder de heesters, afgebiesd met steentjes, ligt het graf van Joris.

Conny: ‘Het is in huis gebeurd. Marian was erbij, maar ik hield Joris vast terwijl de dierenarts hem een spuitje gaf. Eerst eentje om hem te kalmeren, daarna de dodelijke. Marian was in tranen. Nasreddine vond het de grootst mogelijke flauwekul. Hij wilde er niets mee te maken hebben.’

Er wordt nog post bezorgd; uit de brievenbus bij het vastgeroeste tuinhekje steekt de Autokampioen. Voor de fietsenschuur staat al anderhalf jaar een zwarte Peugeot Partner geparkeerd – ook verzegeld. Op de bijrijdersstoel liggen een keukenrol, een tandenborstel in plastic verpakking en een pakje freebees. Pal onder de voorruit ligt een door het zonlicht vergeeld cd-hoesje met Arabische belettering. Zo te zien een preek van een imam. Daarnaast: de bril van Marian.

‘Niemand mag ergens aankomen zolang het hoger beroep nog dient’, zegt de buurman. ‘Op papier is het allemaal van hem, ook al zit hij in Arnhem in de Koepel met achttien jaar.’

2

‘Een goed mens is heengegaan’, staat er op Marians rouwkaart. Maar laat ik niet op de zaken vooruitlopen. Ik zal het verhaal van de moord op Marian Heij vertellen zoals dat tot me is gekomen, in chronologische volgorde.

Op 14 mei 2012 las ik op boekblad.nl:

MARIAN HEIJ (KNIPHORST) OVERLEDEN

De oud-boekhandelaar Marian Heij is zondagavond na een kortstondig ziekbed overleden. Zij was van 1988 tot 2008 eigenaar van boekhandel Kniphorst in Wageningen.

Er stond een fotootje bij van Marian op een receptie in 2005, pratend met haar grote handen. Haar ogen zijn klein. Ze heeft haar lippen tot een streep geperst, gestift in gedekt rood, een match met het rood van haar brilmontuur, dat van een rechtlijnigheid getuigt waarmee niet valt te spotten.

Ik kende Marian. Althans: haar boekhandel in Wageningen. Als student woonde ik van 1983 tot 1989 in de korte straat haaks op de pui van Kniphorst Boekverkopers. Veertig passen hooguit. Vanaf mijn stoep had ik de glazen van Marians winkel met gemak kunnen ingooien. Kocht ik een boek, wat niet vaak voorkwam, dan bij Kniphorst. In mijn exemplaar van Milan Kundera’s De ondraaglijke lichtheid van het bestaan kleeft op de binnenkaft een blauw stickertje met een belettering in wit: KNIPHORST’S BOEKHANDEL WAGENINGEN. Cirkel in het gras van Oek de Jong draagt net zo’n keurmerkje, evenals Een man van Oriana Fallaci, Poging om in de waarheid te leven van Vaclav Havel, De morgen loeit weer aan van Tip Marugg, Maanzuur van Malcolm Lowry en De Avonden van Gerard Reve (tweeëndertigste druk, 1984).

Ook bezit ik een bij Kniphorst gekocht exemplaar van Kerewin van Keri Hulme, over de liefde van een westerse vrouw voor een stugge Maori, gekregen van Maaike, met wie het prompt uit raakte. Ik kon niet tippen aan haar gedroomde aboriginal.

Maar nu was Marian Heij dus dood.

Achtenveertig uur na het boekbladbericht over haar overlijden volgde op 16 mei 2012 een tweede:

POLITIE ONDERZOEKT DOOD MARIAN HEIJ (KNIPHORST) .

De politie Gelderland-Midden heeft de 54-jarige echtgenoot van Marian Heij aangehouden op verdenking van betrokkenheid bij haar dood. Zij is mogelijk vergiftigd.

Ik moet haar weleens de hand hebben geschud. Deze onzinnige gedachte schoot als eerste door mijn hoofd. Pas in tweede instantie kwam de verbijstering. Vergiftigd?

Wie een abonnement op het tijdschrift Boekblad heeft, kan het hele artikel lezen. Ik heb dat niet. Ik dacht wel: ik moet Niek Smaal bellen, de bedrijfsleider van Kniphorst. Niek placht alle schrijvers op te vangen die op Wageningse literaire avonden kwamen vertellen over hun werk; sinds 2002 was ik drie keer in Kniphorst te gast geweest. Maar ik belde niet, en toen kwam de zomer ertussen.

Ook een derde bericht (VERDACHTE DOOD MARIAN HEIJ ZIT NOG VAST), van 17 augustus 2012, bracht mij er niet toe om eens navraag te doen bij Niek. Tot we elkaar tegen het lijf liepen.

‘Hé Niek!’ Misschien was het andersom, dat hij mij eerder zag. We stonden schouder aan schouder voor een wandvullend paneel van Lenin als volksmenner die de Russische Revolutie voltrekt. Drents Museum, Assen, december 2012. Het was zo druk bij ‘De Sovjet Mythe. Socialistisch realisme 1932 - 1960’ dat we elkaar niet heel luid konden begroeten. Nu is Niek sowieso niet iemand van de uitbundigheid, hoe lyrisch hij ook kan zijn van Malevitsj, Majakovski of Mandelsjtam. Op deze plek tussen de doeken die het kolchoz-leven en de stuwdammenbouw verheerlijken stonden we op common ground.

Niek had het over ‘de toestand’. Zijn toon was gedempt, noodgedwongen. Hij sprak over Marian Heij en haar weduwnaar, die door het OM was aangeklaagd voor moord.

De verdachte, Niek noemde geen naam, bleek niet alleen in gemeenschap van goederen met Marian te zijn getrouwd (in 2008, zonder medeweten van haar familie), hij had haar ook tot driemaal toe haar testament laten wijzigen, en wel zo dat hij te boek stond als haar enige erfgenaam. Eerder dat jaar had ze R. H. C. Kniphorst, boekverkopers sinds 1893, voor goed geld verkocht.

‘Nog net in de goede tijd’, zei Niek. ‘Vóór de val van Lehman Brothers. Het bedrag voor de goodwill was nog hoog. Daarna gold een boekhandel als een molensteen om je nek. Dat had ze zakelijk heel goed aangevoeld.’

Het motief van de verdachte, geldelijk gewin, klonk niet erg spectaculair. Nee, dan de methode. Niek zei dat hij een muizenverdelgingsmiddel in haar Beerenburg stopte. We waren dichter bij elkaar gaan staan, hoofden naar elkaar toegekanteld, handen onder de kin, als suppoosten die het afwijkende gedrag van een bezoeker bespreken. ‘Als moslim dronk hij niet, maar Marian nam ’s avonds voor het slapengaan soms een borrel.’

Vanaf oktober 2011 kreeg ze soms ineens schele hoofdpijn, misselijkheid, dove handen en voeten, oorsuizingen, alsof ze geen alcohol meer verdroeg. Ze belandde in het Valleiziekenhuis in Ede, waar de artsen haar diagnosticeerden met ‘een atypische variant van het syndroom van Guillain-Barré’, een zeldzame, niet-dodelijke zenuwaandoening. Begin 2012 werd ze overgeplaatst naar een revalidatiecentrum in Arnhem, waarna ze langzaam opknapte en vanaf april in de weekeinden naar huis mocht.

‘Telkens als ze dan thuiskwam verzorgde haar man haar. En dan ging het weer mis’, wist Niek.

De laatste keer hadden ze haar in de ambulance met zwaailicht afgevoerd naar het Radboud-ziekenhuis in Nijmegen, in coma. Haar nieren waren uitgevallen, ze overleed diezelfde avond. Dat was op Moederdag, zondag 13 mei 2012. De dienstdoende internist vertrouwde het niet en rond middernacht was haar man thuis aan de Bennekomseweg aangehouden.

Uit de aanklacht bleek dat hij bij een minnares in Nijmegen een koffertje had klaarliggen met 150.000 euro aan contanten. Die vriendin werkte als laborante in het Radboud. Zij had bekend het verdelgingsmiddel op zijn verzoek te hebben gestolen. Haar minnaar, de irrigatie-ingenieur, had haar doen geloven dat het was om ongedierte op zijn boerderij in Marokko te bestrijden.

Het klonk allemaal ongelooflijk, maar de plot leek niet bijster ingewikkeld. Er viel nauwelijks iets niet te begrijpen. Op één groot raadsel na: hoe kon Marian Heij, belezen, aanzienlijk, intelligent, in de handen van zo’n loverboy-op-leeftijd zijn gevallen?

‘Het lijkt wel een Agatha Christie’, moet ik op een gegeven moment hebben gezegd.

Even vielen we stil, waarna Niek zich liet ontvallen dat Marian anders was gaan lezen. Meer dan 35 jaar kenden ze elkaar, maar de laatste jaren waren Niek en zij van elkaar vervreemd.

‘Wacht even’, zei ik. ‘Jij zegt: Marian Heij, eigenaar van boekhandel Kniphorst te Wageningen, is in de loop der tijd anders gaan lezen?’ Ik fluisterde niet meer, het om ons heen cirkelende tentoonstellingspubliek wierp ons boze blikken toe. ‘Hoezo anders? Is haar literaire smaak veranderd?’

‘Dat kun je wel zeggen, ja.’

‘En dat hangt samen met wat haar overkomen is?’

‘Ik denk het wel.’

Bedrijfsleider Niek Smaal voor boekhandel Kniphorst

3

Zijn de boeken die je leest een spiegel voor wat er in je omgaat? Of is het andersom: beïnvloedt wat je leest je stemming, je gemoed, je evenwichtigheid?

Oscar Wilde schreef in een essay uit 1889: ‘Paradoxaal als het mag klinken, life imitates art far more than art imitates life.’ Had hij gelijk?

Kun je je lot tegemoet lezen?

En wat is er waar van het gezegde: ‘Toon mij je boekenkast en ik vertel wie je bent’?

In oktober 2013 werd ik door een journalist van Knack gevraagd naar mijn ‘beslissende boek’. Zonder nadenken greep ik naar Vincent van Gogh, een leven in brieven. Op de binnenkaft zat, zoals ik verwachtte, een Kniphorst-stickertje. Ik had dit exemplaar op een van de eerste dagen van januari 1989 van Marian gekocht, toen het niet goed met me ging. Ik wilde schrijver worden, maar was opgeleid tot irrigatie-ingenieur: iemand die watergootjes kan aanleggen in de woestijn of daar tenminste lang over kan praten (en niet per se weet wat een zekering is). In de herfst van 1988 had ik de sprong naar Amsterdam gewaagd. Wegwezen uit Wageningen zag ik als voorwaarde voor welk schrijverschap dan ook. Maar na een stage in de hoofdstad was ik teruggeworpen op de provincie. Oud en nieuw dat jaar bezorgde me een kater die niet overging. ‘Hé, jij was toch naar Amsterdam?’ zei een vriend die ik in de winkelstraat (het staat er goed: de winkelstraat) tegenkwam. Ik vluchtte Kniphorst binnen, kocht de gebundelde brieven van Vincent van Gogh en dook er twee weken mee onder in mijn hoogbouwbed. Ik wentelde me in Van Goghs levenslange miskenning. Een hartverscheurende klaagzang uit Parijs, 1886, over de onverkoopbaarheid van zijn werk besluit hij met: ‘Evenwel, ik heb vertrouwen in kleur.’ Dat zinnetje heeft me erdoor gesleept. ‘Evenwel, ik heb vertrouwen in kleur.’

Op 2 februari 1989 stouwde ik mijn mosgroene Fiat 126 vol met mijn spullen om opnieuw naar Amsterdam te trekken. Terugkeren was nu niet meer mogelijk.

Als ode aan Van Gogh heb ik later diens Korenvelden onder wolkenluchten (een van zijn allermooiste, allerlaatste doeken: er staat niets op, alleen maar groen en blauw) gekozen voor het omslag van De graanrepubliek, ondanks een sputterende uitgever.

Toen ik de Knack in handen kreeg met het artikel over mijn beslissende boek, moest ik terugdenken aan mijn ontmoeting met Niek Smaal, bijna een jaar eerder. Ik belde hem op, niet op zijn werk in Kniphorst, maar ’s avonds thuis.

‘Niek’, zei ik na een paar minimale plichtplegingen. ‘Kun je dat hard maken, dat wat je zei in het Drents Museum, dat Marian anders was gaan lezen. Heb je een titel voor me? Eén titel...’

‘De eeuwige bron. Ayn Rand.’

‘En wat is daarmee?

‘Dat is een gevaarlijk boek.’

‘...’

‘Marian liep daar ineens mee weg. Ik denk zo’n tien jaar geleden, rond 2003 of iets later, in ieder geval voor ze haar moordenaar in huis haalde. Ze wilde dat ik het ook las.’

‘En?’

‘Het is een zelfzuchtig boek. “Succes is jouw verdienste. Heb jij succes, dan heb je dat aan jezelf te danken en niemand anders. Je hoeft het met niemand te delen”.’

‘En dat markeert een breuk in wat ze las?’

‘Het is een on-Wagenings boek. Het te lezen is één, ermee te dwepen twee. Ik dacht nog: hè, dit is zo niet Marian. Je weet toch dat Ayn Rand de inspiratiebron is van de Tea Party?’

Ik vroeg of Nasreddine ook las.

‘Alleen de Koran. Hij kwam vaak in de winkel, maar had geen oog voor boeken. Uitsluitend voor vrouwen. Hij ging dan aan onze leestafel zitten met een kop koffie en sprak ze aan. “Is voor Nederlands leren...” Eén keer heb ik hem eruit moeten zetten, al was hij dan de geliefde van Marian.’

Ik kapte het gesprek af. ‘Niek, wij moeten praten. Ik kom naar je toe. Wanneer kun je?’