Theodor Holman

Theo is dood

Met een voorwoord van Gijs van de Westelaken

© 2006-2014 Theodor Holman

Kopijredactie: Sjoerd de Jong

Oorspronkelijke uitgave 2006, 3e druk

Eboek: 2014

Epub productie: KM Grafisch werk, Utrecht

Coverontwerp: TPO BOOKS / Fosfor

ISBN 9789462251298

TPO BOOKS is een imprint van ThePostOnline.nl en Uitgeverij Fosfor

Dit boek bevat stukken uit Het Parool en De Groene Amsterdammer en stukken met mijn commentaar van nu. Ze zijn zoveel mogelijk in de volgorde waarin ze geschreven zijn in dit boek opgenomen. Dit stemt niet altijd overeen met de publikatiedatum die onder de artikelen wordt vermeld. De ongedateerde stukken zijn van nu.

Th.H. maart 2006

Hou nou toch eens op, Holman

Theo. Daar had ik nog het meest moeite mee: elke dag die voornaam in de krant. Zelf had ik het sinds 2/11 consequent over ‘Van Gogh’. Inderdaad, de Weense kwakzalver zou daar wel raad mee hebben geweten – afstand scheppen, angst voor intimiteit –, maar in mijn geval had het met iets anders te maken, dat ik bij het zien van die voornaam in Holmans columns altijd even terugschrok: met de plotseling gestopte dagelijkse vloed van telefoontjes, jarenlang een van Van Goghs meer consequente bezigheden.

Meestal belde hij wanneer er ook daadwerkelijk iets te melden viel, soms tientallen keren per dag, en dan opende hij het gesprek onveranderlijk galmend: ‘Met Théo van Gogh!’ Met een stevig accent op de e, de achternaam op blaffende toon. Waarna dus een verhandeling volgde over een schandelijk hoofdredactioneel in krant X, walgelijke chicanes van politicus Y, een briljant filmidee waarvoor hij de cast reeds had vastgelegd en de eerste draaidag ingepland. ‘Het scenario? Ach, dat schrijft meneer Holman zo, als-ie even ophoudt met aan z’n pik te trekken.’ Maar soms ook had hij even niets concreets te zeggen en belde toch, want er moest nu eenmaal altijd gebeld worden. Dan opende hij zachtjes, zangerig haast: ‘Met Theo...’, de o crescendo, iets langer aangehouden uitgesproken, inclusief denkpauze. Wanneer hij zich zo aankondigde, wist je meteen dat het gesprek persoonlijker zou worden: over je vrouw, je kind, zijn kind, zijn vrouwen, over het moedeloos hobbelen richting de eindstreep.

Met het hanteren van die voornaam kwam Holman te dicht bij de andere Van Gogh. En hij wist van geen ophouden, of beter: wilde van geen ophouden weten. Dat begon de buitenwereld ook op te vallen. Voor de moord hield Holman zich over het algemeen bezig met een paar vaste thema’s waarop hij, zoals het een goede columnist betaamt, een monopolie had gevestigd (en die bij lezers die wisten dat ik hem dagelijks kon observeren, de bezorgd/belangstellende vraag opriep: hoe gaat het met Theodor?): Depressiviteit & Slapeloosheid, Hond Moortje, Onwillige Jonge Vrouwen en Opdringerige Meisjes van Vijftig.

Vooral dit laatste thema was zeer besteed aan Van Gogh, die dan ’s zaterdags graag belde: ‘Met Théo van Gogh! Meneer Holman maakt het nu toch echt te bont’, waarna de heikelste passages giechelend werden voorgedragen. Als ik later die dag Holman zelf aan de lijn had, kon ik niet aan de indruk ontkomen dat hij de betreffende columns, die Het Parool nog verlosten van enkele tientallen verzuurde abonnees, eigenlijk vooral voor Van Goghs reactie schreef.

Vanaf 2/11 konden de meisjes van vijftig opgelucht ademhalen. Holman had geen tijd meer voor hen, ze waren niet meer relevant, niets was meer relevant behalve de leegte die de moord had achtergelaten. Plotseling werd hij niet meer wakker geschud uit de lethargische pose die hij zich zo vaardig had aangemeten, werden hij en wij niet meer onophoudelijk en energiek gewezen op de ons omringende lafheid, luiheid en hypocrisie, was er geen uitweg meer uit de Hollandse grauwheid. Vullen kon hij dat gat natuurlijk niet, maar op zijn minst moest hij toch proberen Van Gogh in leven te houden, en de enige manier waarop hij daar iets aan kon doen, vond hij, was elke dag over hem te schrijven.

Holman was niet te stuiten, en zo gedroeg hij zich ook: kwam hij voor de moord over het algemeen laat in de ochtend binnenvallen met vermoeide slapeloze blik om zuchtend krant en koffie tot zich te nemen en vervolgens, aangespoord door Van Gogh, een matig gespeelde sexual harassment-parodie te ondernemen richting de dames van kantoor, nu had hij ineens geen tijd voor flauwekul en had hij haast, veel haast, in alles: hij rende de trap op en af, formuleerde haarscherp en razendsnel, beantwoordde kortaf te veel telefoontjes en tikte zijn columns in snelvuurtempo.

De eersten die zich begonnen te ergeren waren collega-journalisten. Eerst van zijn eigen krant, maar daar zat een hoofdredacteur die zich niet liet leiden door de laatste spreker. Vervolgens anderen uit het journalistieke milieu, die zich, als de gelegenheid zich voordeed, bij mij meldden: ‘Heeft hij zelf niet in de gaten dat-ie overdrijft?’, ‘Hij moet nu toch echt eens ophouden’, en vooral: ‘Kun jij daar niks aan doen?’ Nee, dat kon ik niet, met name omdat ik het niet wilde. Zeker, ook ik had moeite met zijn columns, maar moeite met Holmans emotie, niet met zijn harde bewoordingen. Want hij had gelijk. Ik mocht meeluisteren wanneer de zoveelste PvdA-politicus poogde hem in te palmen – altijd weer op voornaambasis, als om te suggereren dat hij een van hen was –, zoals Wouter Bos: ‘Theodor, ben je tevreden met het antwoord van Aleid?’

Hou nou toch eens op, Holman. De roep werd steeds luider, en hield gelijke tred met de mantra die niet alleen Donner en Balkenende in allerlei toonaarden opdreunden, en waar alarmerend veel Nederlanders naar snakten: laten we met z’n allen toch niet zo overdrijven, laten we een incident toch niet zo uitvergroten, in godsnaam back to normality. De mantra van het wanhopig optimisme. Daarbij past een houding van je gedeisd houden, rustig aan, zeg en schrijf dat nou toch niet allemaal op, want daar komen anders maar nare dingen van. Goed nieuws, dat mag toch ook wel eens in de krant? En die Ayaan, kan die niet gewoon... weg?

Het is, anderhalf jaar na 2/11, alleen maar erger geworden. Vroeger, als Van Gogh ten kantore liep te fulmineren en Holman en ik hem susten met een nou overdrijf je toch echt, Theo, zo erg is het toch werkelijk niet, reageerde hij steevast met die half verontwaardigde glimlach, het hoofd wat schuin, ironisch maar met een serieuze ondertoon: ‘Jaja, mijne heren, let op mijn woorden!’ Met de door de cartoonrellen ingeluide dark ages van de vrije meningsuiting heeft zelden iemand zo zijn gelijk gehaald.

Daarom kan Holman niet ophouden, ook al is Moortje inmiddels weer terug, evenals de depressiviteit en slapeloosheid. En de Hoe-gaat-het-met-Theodor-vraag, natuurlijk. Goed! kan ik u melden. Hoe ongezonder en roekelozer zijn columns, hoe beter het de schrijver ervan vergaat. Alleen die meisjes van vijftig heb ik niet meer teruggezien. Want daarover schrijven zonder de giechel van Van Gogh, daar is geen lol meer aan.

Gijs van de Westelaken

Theo is dood

Het is 3 november 2005.

Ik heb zojuist de 179ste journalist vriendelijk uitgeleide gedaan. Nu wil ik een jaar lang niet meer spreken over Theo die een jaar geleden werd vermoord.

‘Kunt u een samenvatting geven van het afgelopen jaar?’ vroeg de verslaggeefster.

Ik zei: ‘Liefde, haat, ongeluk en verdriet.’

Ik zou ook andere samenvattingen hebben kunnen maken: bedroefd en woedend, onmachtig en strijdvaardig...

Al die woorden dekken de lading niet echt.

2 november 2004 – de dag dat mijn leven... wat moet je dan schrijven... een wending nam?

Ik weet nog hoe ik ’s nachts na de gekste? vreemdste? waanzinnigste? (ik weet het niet) dag uit mijn leven thuiskwam, met Moortje de hond speelde en iets probeerde op te schrijven, want ik wist dat de krant een stuk van mij verwachtte.

Hoe laat was het?

Drie uur ’s ochtends? Vier uur?

Ik schreef de volgende tekst:

§

Het was gisteren 2 november 2004.

Buiten was het koud. Heel koud. Ik had ook geen jas aangetrokken. Ik stonk. Ik had me ook niet gewassen.

Niemand keek op een bijzondere manier naar mij. Ze zagen me niet. Ik zag hen eigenlijk ook niet.

Willemsparkweg, Van Breestraat. Een wandeling van twee minuten. Ik deed het in dertig seconden die iets meer dan twee uur leken te duren. De deur stond open. Ik liep naar binnen.

Anderhalf uur later legde ik de telefoon neer. Niet lang daarna voelde ik armen om me heen. Er rinkelden telefoons.

Over een stoel hing een jas. Die jas werd wel de Sopranojas genoemd. Die jas had iemand hier vergeten. Die jas zal niet worden opgehaald. Die jas rook naar overdadige parfum. Hoe hing die jas? Trots, breed.

Mijn mobiele telefoon bleef in mijn hand trillen.

Ik keek naar buiten. Het was grijs weer. Voor de deur was het druk. Er was leegte. Er was een ijle leegte. Een gevoelloze ijle leegte. Iets zeggen, denderde het in mijn hoofd. Woorden genoeg, maar niet de juiste.

Ik volgde mijn eigen armen die zich om iemand heen slaan. Ik was daarin onwennig. Soms proefde ik zout.

En ik verbaasde me over die ijle leegte. Een cesuur in de tijd.

Over alles lag daarna stroop. Plak. Lijm. Deed je een stap, dan duurde die lang. Mijn hand kneep een andere hand, en wilde eigenlijk niet loslaten.

Wat zou je kunnen zeggen? Ook in de woorden zit lijm.

Het is nu 3 november 2004.

Ik loop alleen naar huis. Het is stil op straat. De dag is nog jong. De duisternis is te vanzelfsprekend.

Opeens maak ik me zorgen.

Is de deur in de Pythagorasstraat wel op slot? Die stond namelijk altijd open. Omdat de bel het niet deed. Iedereen kon dus zo naar boven lopen. Ik kijk op mijn horloge. Ik weet dat niemand van ons slaapt, maar dat ik toch niemand kan bellen.

Ik open de deur van mijn huis. Ik loop de gang door. Ga naar de voorkamer. Knip het licht aan. Loop naar mijn werkkamer. Zet de computer aan. En kijk naar het scherm.

Ik weet het niet. Ik begrijp het niet. Er moet iets komen. Dat moet. Tik, zeg ik. Tik! Tik! Ik tik.

‘Het was gisteren 2 november 2004.’

Het Parool, 3 november 2004

§

De naam van Theo komt niet in het stukje voor. Dat is niet bewust gebeurd, of misschien wel. Ik weet dat ik redelijk recht uit het hart schreef. Niet sentimenteel doen, niet sentimenteel doen, zei ik tegen mezelf. Alsof daar een straf op stond.

Ik schreef de column ook snel. Ik wilde namelijk naar bed.

Ik had Tanne gevraagd om bij me te slapen, ‘om samen met me wakker te blijven’. Slaap zag ik als verraad, wat onzin is, maar het was of ik de dag niet wilde laten gaan. Of ik het onherstelbare wilde herstellen... (Deze zin nog opgeschreven in aantekeningenboekje en meteen weer doorgestreept.) Ik was – ook toen ik het stukje voor de krant schreef – dronken, en met Tanne dronk ik nog even door.

‘Het lukt me gewoon niet om me klem te zuipen,’ zei ik.

Ik ben ergens in slaap gevallen, tussen Tanne en Moor in.

Die 2de november 2004.

Die dag is een roman, en ik moet dat verhaal nu niet weggeven... Ik kan dat trouwens ook niet. Wonderlijk: ik zou er een typisch Van Gogh-scenario over kunnen schrijven. Vrienden horen dat hun kameraad is overleden. Iedereen heeft zijn eigen verhaal over die kameraad.

Eén lokatie: het kantoor van Column Producties.

Theo wilde graag films met weinig lokaties, want dat scheelde in de productiekosten. (‘Verplaatsingen zijn duur, mijnheer Holman.’)

Hij vond mij ook het sterkst als ik ‘Ein Kammerspiel’ zou maken.

Maar die 2de november....

Het mag geen film worden.

Het was geen film.

Was het maar een film.

Het begin van die dag: ik werd wakker voordat de wekker ging. Ik keek: 08:53... ik kon nog zeven minuten blijven liggen. De telefoon was niet gegaan, dus met mijn column was alles goed.

De radiowekker zette ik precies uit op het moment dat het nieuws begon.

Het was de dag van de Amerikaanse presidentsverkiezingen.

En toen, om een paar minuten over negen, rinkelde mijn telefoon.

Nummermelder kijken: de krant. Toch iets fout met mijn column. Opnemen. Vanaf dat moment weet ik niet meer hoe de zaken te beschrijven.

Hoe Albert de Lange van Het Parool mij belde: ‘Wij horen net zeer betrouwbare berichten dat Van Gogh is neergeschoten.’

Hoe mijn reactie was.

Hoe Moor dacht dat ik haar zou uitlaten. (Hondje altijd blij kwispelend.)

Hoe ik onmiddellijk Theo heb gebeld. (Thuis en mobiel.)

Hoe ik Gijs belde, en niet te pakken kreeg. (In gesprek... ‘Het is dus waar!’)

Hoe ik me heb aangekleed.

Hoe ik me heb volgesprenkeld met aftershave in plaats van me te wassen.

Hoe ik de tuindeuren heb opengezet omdat ik wist dat ik Moor niet zou uitlaten.

Hoe ik naar kantoor ben gerend.

Ik weet nog wat ik dacht: Het klopt niet... De klootzak is natuurlijk in elkaar geslagen... Trof natuurlijk iemand met een pistool... Is weer in discussie gegaan... Zal wel meevallen...

Maar ik weet ook zeker dat ik dacht: Hij is dood...

Aan moord dacht ik niet. Moord was iets in een film en hier ontbrak het celluloid.

De rest van de dag kan ik niet beschrijven: ik krijg mijn vocabulaire niet gepast op de gebeurtenissen en wat ik erbij onderging.

Hoe ik Gijs aankeek toen hij met de politie in gesprek was die hem bevestigde dat Theo was overleden.

Hoe Gijs mij aankeek toen hij de telefoon ophing.

Hoe we het al wisten...

Absurd: Gijs en Theo zouden een gesprek hebben met de distributeur van de film 06/05. Die distributeur was een vrouw, Carolyn, die net moeder was geworden.

Theo kwam dus niet op kantoor, en toen we hoorden dat Theo misschien was neergeschoten, ging Carolyn meteen bellen. Ze had namelijk een buurman die bij de Amsterdamse politie werkte. Die vertelde haar meteen dat Theo dood was. Carolyn durfde dat ons niet te zeggen toen ze het had gehoord. Ze keek mij aan en zei toen: ‘Het is zo...’ Ik begreep meteen wat ze bedoelde.

En toch wilde ik het toen niet geloven.

Ik wilde dat de moord officieel bevestigd zou worden. Het was alsof ik nog hoop had.

Absurd: nog voor Gijs en ik van de politie de bevestiging hadden gekregen dat Theo vermoord was, merkten we hoe de telefoons steeds vaker gingen rinkelen. We moesten ze wel opnemen, omdat het de politie kon zijn.

‘Nee, we weten nog niets officieel... Nee...’

Ik liep op een bepaald moment naar het raam omdat ik ‘vreemde dingen’ hoorde. Ik zag meer dan dertig journalisten die naar boven keken. Allemaal met hun mobiele telefoon in hun hand.

Absurd: nadat Gijs de bevestiging had gekregen dat Theo dood was – het leek alsof het aan de hele wereld op hetzelfde moment werd gemeld – bleef mijn mobiele telefoon maar gaan. De ene sms buitelde over de andere. Dat ding trilde en trilde maar. Tot ik hem uit mijn handen liet vallen, en hij kapotging. Ik kon niemand meer bellen, niemand kon mij bereiken.

Waarom vond ik dat toen zo erg?

Ik moest daar bijna om huilen, herinner ik me nog.

Onmiddellijk gingen Gijs en ik bij elkaar zitten.

‘We staan alle pers te woord,’ zei Gijs. Vervolgens liepen we de trap af.

Hebben wij elkaar getroost?

Zijn Gijs en Hans Teeuwen en ik elkaar in de armen gevallen?

Nee. Gelukkig niet. Vanaf het eerste moment hebben we weldoordacht geprobeerd zo helder en nuchter mogelijk te blijven. We hebben anderen getroost, maar elkaar... Dat was ook niet nodig.

Gijs en ik liepen naar beneden en ik zag een zee van journalisten.

Een rustige zee, dat was het: de deining van de terughoudendheid.

Verderop in de Van Breestraat stonden de wagens met schotelantennes.

Ik zag onder de journalisten velen die ik kende. Van de Amsterdamse televisiezender at5 waar ik zeven jaar heb gewerkt, van het Journaal (die vroeger bij at5 zaten) en journalisten die een bekend gezicht hebben gekregen. Sommigen kende ik van de catwalk bij de filmpremières van Theo. Nu riepen ze me niet. Ze keken beschroomd. Ik zag dat ze naar de juiste vraag zochten. Er kwam een kleine golf op me af.

Ik liep op een journalist af die ik kende, maar ze hielden allemaal een microfoon onder m’n neus. Ik gaf iedereen een nummer: ‘Eerst jij, jij twee, jij drie, jij vier...’

Ik deed dat ook om de spanning te breken. Tevergeefs. Maar wel was het zo dat ik met die nummering ben doorgegaan.

Eigenlijk was de clichévraag ‘Wat gaat er door u heen’ op dat moment misschien wel de beste geweest. Wat er door me heen ging, was onbeschrijfelijk. Het was een gevoel van leegte, van niets, maar ook van woede en onmacht, van liefde gek genoeg, van onbegrip... Ik miste, voor het eerst sinds jaren, mijn beide ouders die toch al geruime tijd dood zijn. Achteraf zag ik op de televisie dat ik de hele tijd maar mild bleef glimlachen. Alsof ik met een derde oog uitzicht had op een geheime hemelse vlakte waar ik Theo nog net even kon zien en zag dat alles goed was, althans, die indruk probeerde ik te wekken. In werkelijkheid zag ik met dat geestesoog niets, want ik heb dat oog helemaal niet.

‘Een eerste reactie graag,’ was de eerste vraag die mij werd gesteld.

‘Woede!’ antwoordde ik, en dat is het gevoel dat vandaag nog in mij voort woedt.

In mijn ooghoeken zag ik de bekende vrienden van Theo het kantoor binnenkomen, gevolgd door de camera’s.

Ik heb wel eens gedacht dat een schrijver alles twee keer meemaakt: als hij het beleeft en als hij het schrijft, en ik beleef het drie keer, want ik herlees mijn artikelen.

Ze dekken niet de sfeer van die eerste dagen.

Ik had ontzettende behoefte om over Theo te vertellen. Hans kon Theo perfect nadoen, zijn mimiek, zijn stembuigingen. Wat troostte dat ons. En Gijs stond de pers maar te woord.

Omdat ik bang was dat ik zou vergeten wat ik die eerste dag heb meegemaakt, heb ik de tweede dag geprobeerd in korte zinnetjes op te schrijven wat ik me kon herinneren. Daar zitten ook zinnen bij waarbij ik me niets meer kan voorstellen.

‘De commissaris.’

Ik weet niet wie die commissaris was, maar hij legde ons vriendelijk uit wat er allemaal was gebeurd. Ik kan me er niets meer van herinneren... Ik weet alleen dat ik dacht: Dit is een slecht-nieuwsgesprek, wat doet die man dat goed. Ik kan me voorstellen dat je daarvan kunt genieten.

Anneke van Gogh, de moeder van Theo, wilde weten waarom Theo bleef liggen. ‘Voor het onderzoek.’

‘Kunnen we naar hem toe?’

‘Op het ogenblik nog niet.’

Ik had de familie Van Gogh zien binnenkomen, we hadden elkaar omhelsd en onmiddellijk viel op hoe helder en nuchter vader Johan en Anneke waren, en ook trouwens de rest van de familie.

Zo dit boek een onderzoek naar troost is, dan hebben zij mij ook zeer getroost die eerste dagen. Door hun houding, door de rust, door hun allure. Door hun stijl. Nooit beseft dat stijl kan troosten.

Meteen al tijdens de gesprekken met de journalisten die buiten stonden, begonnen we ons af te vragen wie de schuld had.

§

Wie is hier te ver gegaan? Is de columnist te ver gegaan? Is daardoor het debat ‘vertroebeld’? Heeft het ‘ranzige vocabulaire’ de aandacht afgeleid van de zaak van de vrijheid van meningsuiting of de integratie van moslims? Of is door datzelfde vocabulaire juist opengebroken, aan de kaak gesteld? Is de politiek te ver gegaan door steeds maar weer subsidies te geven aan instituten die onze vernietiging op het oog hadden, of is de politiek te ver gegaan door juist te weinig aandacht te geven? Was het beleid te idealistisch, of juist te weinig? Hadden we de moskeeën moeten sluiten, of hebben we erop moeten aandringen dat ze meer opengegooid moesten worden? Wie heeft schuld? Wie heeft er gelijk?

De toon van de vragen en de vragen zelf tonen aan dat we in verwarring zijn. Je weet niet goed meer wat de woorden en de dingen betekenen. Het is iets wat ik bij mijn ouders heb waargenomen. Er was een vooroorlogs taalgebruik en een naoorlogs taalgebruik. Fatsoen en idealisme betekenden nog iets voor de oorlog, net als eer, vaderland, Indië, kolonialen, maar zulke woorden hadden na de oorlog hun betekenis verloren.

Ik zie het nu weer. Gemeenschap, tolerantie, vrijheid van meningsuiting, scherpe polemiek, discriminatie... er is een bom onder tal van generalisaties gelegd, we hebben er even zovele slechte generalisaties voor teruggekregen.

En ondertussen lag mijn vriend daar.

Neergeschoten met een automatisch pistool en daarna nog eens neergestoken met twee messen, zijn keel was doorgesneden, en toen was de dader gevlucht. O ja, met een van de messen was nog een briefje op het lijk geprikt. Met welke woorden? Met een van internet bij elkaar geveegde diarree van middeleeuwse islamretoriek die je niet eens goed kunt begrijpen als je geen arabist bent.

Van Gogh moest dood. Hij moet gevaarlijk zijn geweest. Maar waar was men dan precies bang voor? Voor zijn kunst? Voor zijn films? Voor zijn woorden?

Misschien is dat wel het meest tragische.

De op zijn lijk gevonden brief was niet eens aan hem gericht, maar aan Ayaan Hirsi Ali.

Alsof je Ayaan dood zou maken door Theo te vermoorden.

Welke gedachte zat hier precies achter?

Het feit dat ik het eigenlijk niet weet, dat ik alleen maar vervelende vermoedens heb, betekent dat ik naïef ben.

Wie schrijft, krijgt wel eens post. Meestal lieve brieven, maar er zit soms ook wel een brief van een gek tussen. Je ziet het meestal al aan de envelop. Daar zitten tekens op, een vreemd handschrift, merkwaardige teksten. Het is alsof de gek zich niet kon beheersen en nadat hij de brief in de envelop had gestopt, nog door wilde gaan. Hij herinnerde zich nog iets, een bijbeltekst of een kalenderspreuk. Die brieven gaan regelrecht naar de prullenmand, want meestal word je geen wijs uit het geschrijf.

Toen ik de brief van Mohammed B. las, dacht ik: Als ik zo’n brief had ontvangen, had ik meteen weer gedacht met een gek van doen te hebben. En dat zou naïef zijn geweest. Want Mohammed B. schijnt wel degelijk iets te beweren, alleen heb ik het gereedschap niet om hem te begrijpen. Zoals hij het gereedschap niet had om ons te begrijpen. Onderwijs? Het was een Amsterdamse jongen. Goede opleiding gehad. Dezelfde die Theo had genoten. Net zo op zoek naar zijn identiteit als Theo op die leeftijd. Alleen niet gekozen voor taal en de taal van de film, maar voor de taal van het geweld. Het is zo duidelijk: zijn moeder was gestorven, en daar stond-ie: geen Marokkaan, geen Nederlander, dus nergens thuis, altijd, waar dan ook, ontheemd... Nou ja, dat is niet waar. Zijn broeders van een of andere fundamentalistische gemeenschap gaven hem een thuis. Sterker: ze gaven hem de mogelijkheid een held te worden...

Na de moord op Theo belde een krant of een radioprogramma mij met de vraag of ik de moordenaar ooit zou kunnen vergeven. Een vreemde, belachelijke vraag, maar goed. Ik wist trouwens niet precies wat werd bedoeld, maar ik voelde het wel zo ongeveer aan.

Ik antwoordde: ‘Wanneer Mohammed net zo’n geniale persoonlijkheid is als Theo, wanneer hij net zulke mooie films maakt, wanneer hij acteurs net zo kan inspireren, wanneer hij net zo levenslustig is, wanneer hij net zoveel humor heeft, wanneer hij net zoveel zaken in gang kan zetten, wanneer hij net zo charmant is, wanneer hij net zo krachtig is, wanneer hij net zo kan schrijven, wanneer hij net zo kan denken, voelen en analyseren, wanneer hij net zo idioot kan zijn, net zo absurd, net zo mooi kan dansen, kan lachen, kan treiteren, winden kan laten en kan boeren (“Sorry, ik heb te snel gegeten”), misschien dat ik dan eventueel zou kunnen vergeven, maar ik denk het niet!’

En dan de vraag: hoe nu verder?

Steeds weer die microfoon onder mijn neus met speciaal die vraag. Alsof ik, zijn vriend, daar ook maar enig besef van had.

Het antwoord van de vrienden van Theo was: wij blijven strijden, maar met humor. Met ironie. Kwaadheid verborgen in een verneukeratief jasje. Mettertijd misschien met een kunstwerk, met een pamflet, met een polemiek, met een film of een roman, met wat ons eigen is.

Maar vooreerst houden we ons bezig met de vraag: hoe laat je kwaadheid bezinken?

Dat weet ik niet.

De Groene Amsterdammer, 12 november 2004