Annemieke Hendriks

Wantrouwen in Berlijn

Eén stad, twee politiechefs en geen Muur

Amsterdam, 2014

Dank voor de aankoop van deze longread van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag deze longread voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u deze longread in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg dan deze alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van deze longread wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.uitgeverij-fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook

Een

Als de Makarov maar geen roet in het eten ging strooien. Dirk Bachmann had zich voorgenomen niet meer in de reflex te schieten die zijn oude dienstpistool kon oproepen. Hoe meer tijd er sinds de val van de Muur verstreek, des te makkelijker leken de emoties zich aan dit fossiele object vast te zuigen. Vanavond zou hij in Berlijn Georg Schertz terugzien. Zijn oude kwelgeest van na de grensopening, die in het West-Berlijn van Schertz bekend staat als de ‘val van de Muur’, zou zich straks onder de gepensioneerde volkspolitiemensen heus wel wat inhouden met zijn verwijtende kwinkslagen. Toch was Bachmann nerveus. Gewoon beleefd doen, vriendelijk een hand geven en de directe dialoog vermijden. Deze woorden gaf hij zichzelf mee, op weg van zijn huis naar Berlijn.

Georg Schertz, de West-Berlijnse korpschef, was de gedoodverfde winnaar geweest in het herenigingsproces, en hijzelf, als chef van Oost-Berlijn, de even logische verliezer. Maar Bachmann had zich na die ongelijke strijd om het hoofdcommissariaat van Berlijn niet laten kennen. Hij had na 1990 een revolutionaire sprong in het kapitalisme gemaakt. Hij, de overtuigde socialist met zijn meestertitel uit Moskou, had ook in de wereld van het grote geld niet over zich heen laten lopen. Hij had zich bewezen. En nu hij met pensioen was, kon het boek Mittendrin worden gepresenteerd. Hij had er met inzet aan meegewerkt, zodat het een getrouw beeld zou schetsen van zijn kleine jaar als hoofdcommissaris van de Oost-Berlijnse politie. Wat kon hem nog gebeuren?

Georg Schertz had het manuscript van het boek Mittendrin – Die Berliner Volkspolizei 1989/90 van tevoren mogen lezen. Je wilt wel weten wat er over je wordt geschreven voordat je je in het hol van de leeuw waagt. Ook hij was op weg. Hij kwam eigenlijk nooit voor zijn plezier aan deze kant van de stad. Ook toen de Muur nog fier overeind stond, had hij met enig voorbehoud zijn familieleden in Oost-Berlijn bezocht. Dat deed je nu eenmaal. Maar hij was hier vreemd gebleven, zelfs in de jaren ‘90-‘92, toen dit gebied onder zijn politiebevel viel. Nou, dat heeft hij geweten. Hij, de rechter, was in 1987 vooral als hoofdcommissaris van politie gevraagd, omdat hij zo goed wist hoe ver de gewapende arm bij demonstraties mocht gaan. Maar in Oost-Berlijn hadden zijn voelsprieten het in 1990 laten afweten.

In het boek had de oostelijke kant werkelijk zijn best gedaan om de gang van zaken tussen hen objectief te schetsen. Schertz was niet als een monster neergezet, tot zijn verrassing. Hij was het niet met alles eens, maar wat zou het. Zijn visie op die woelige tijd had hij nooit onder stoelen of banken hoeven steken. Wat ze hier in het oosten dachten, deed er in zijn kringen weinig toe.

Ook hem kon weinig gebeuren op deze mooie dag in maart in het Oost-Berlijnse Habbema-theatertje. Daar werd het boek Mittendrin – Die Berliner Volkspolizei 1989/90 gepresenteerd. Het knusse kelderzaaltje is inderdaad naar Cox vernoemd, de Nederlandse actrice die in Berlijn, hoofdstad van de Duitse Democratische Republiek furore had gemaakt. Dit zaaltje was een paar jaar geleden geopend voor al het goede en interessante dat het naoorlogse Duitse socialisme aan boeken, films en theaterteksten heeft overgeleverd. Ook Cox habbema zelf treedt er nog wel eens op.

De boekpresentatie zou het eerste weerzien van Bachmann en Schertz worden sinds bijna een kwart eeuw, en vooralsnog ook hun laatste. Ze hebben elkaar in totaal driemaal ontmoet, zegt Georg Schertz. Viérmaal hebben ze elkaar ontmoet, beweert Dirk Bachmann, waarvan één keer in het geheim: privé bij Schertz thuis.

In het theaterzaaltje kwamen de onderhuidse spanningen tussen Bachmann en Schertz weer boven. De verschillen tussen de politiechefs van toen leken kenmerkend voor hoe Oost en West de eenwording hadden beleefd. De bijeenkomst in het Habbema-theatertje inspireerde ertoe om de verhalen op te tekenen van de unieke maanden waarin zij, als vertegenwoordigers van twee vijandige politieke systemen, tot samenwerking werden gedwongen. Uitvoerige een-op-een gesprekken met hen dit najaar, vormen het fundament van dit verhaal.

Georg Schertz (chef West-Berlijn) | Bron: Polizeihistorische Sammlung Berlin

Dirk Bachmann (chef Oost-Berlijn) | Bron: Polizeihistorische Sammlung Berlin

Twee

Het Habbema-theatertje zat voor de gelegenheid vol met voormalige hoge vopo’s, ambtenaren van de Oost-Berlijnse volkspolitie. De meesten waren al sinds 3 oktober 1990, de dag van de Duitse hereniging, onvrijwillig met pensioen. Niettemin kon je respect voelen toen de man binnenschreed die dat min of meer op zijn geweten had. George Schertz, de West-Berlijnse hoofdcommissaris van politie, had zich toch maar in het diepe gewaagd, als nagenoeg enige ‘Wessi’.

De ‘hoofdcommissaris buiten dienst’, oftewel de allang gepensioneerde Schertz, viel direct op. Hij straalde een chique, goedgemuste grootburgerlijkheid uit. Uitgerekend hij, de West-Berlijner, had als handelsmerk net zo’n baardje als DDR-partijchef Walter Ulbricht, toen die in 1961 de Muur liet optrekken. De Spitzbart was toen prompt uit de mode geraakt, zowel de man als zijn combi van snor en niet eens zo spitse sik.

Dirk Bachmann viel veel minder op, maar iedereen hier kende de voormalige Oost-Berlijnse volkspolitiechef. Niet iedereen waardeerde Bachmanns Werdegang in de kapitalistische markteconomie, die hij die na 1990 met grote leergierigheid was aangegaan. Misschien had Bachmann her en der iets te enthousiast verhaald over zijn tweede topcarrière in verzekeringen en financiën, zaken waar menig oud-collega van de socialistische volkspolitie ver van staat. Maar uiteindelijk was men solidair met hem. Je was tenslotte DDR-burger geweest, en dat telde het meest.

Een journalist van de Springer-pers had twee weken eerder juist geconcludeerd dat Bachmanns zeer korte kapsel een teken was van diens terugverlangen naar zijn Volkspolizei. Het betreffende verhaaltje in de Berliner Kurier van 24 februari 2014, naar aanleiding van het boek Mittendrin, had als kop: ‘Toen de volkspolitie het volk verried’. De journalist doet het voorkomen alsof hij in het boek misdaden van de Oost-Duitse politie heeft ontdekt, en roept Bachmann daarvoor ter verantwoording: ‘Het verleden heeft hem ingehaald!’

In werkelijkheid heeft Bachmann het verleden ingehaald – binnengehaald, zogezegd. Hij heeft immers zelf aan Mittendrin – Die Berliner Volkspolizei 1989/90 meegewerkt. Sterker, hij heeft minstens het halve boek volgeschreven. Maar hij wilde niet als auteur worden vermeld, behalve van het voorwoord. Als lijdend voorwerp in het boek zou dat maar naar Selbstdarstellung rieken, naar een poging alsnog zijn gelijk over 1990 te halen.

De in de Berliner Kurier aangeduide ‘misdaden’ die in het boek worden geanalyseerd, sloegen op het brute optreden van politie- en staatsveiligheidstroepen bij de protesten tijdens de veertigste verjaardag van de DDR in oktober 1989. Maar daarmee had Bachmann niks te maken gehad. Hij werkte toen even niet bij de volkspolitie, maar was als een soort partij-ideoloog de rechterhand van de minister van Binnenlandse Zaken.

Ze lieten zich bij de presentatie beiden van hun edelmoedigste kant zien, de voormalige politiechef van West-Berlijn en de voormalige volkspolitiechef van Oost-Berlijn. Georg Schertz permitteerde zich zowaar een soort van compliment. De auteurs van Mittendrin hadden werkelijk moeite gedaan, sprak hij, om de dramatische gebeurtenissen rond de Val van de Muur objectief te beschrijven. Sommige toehoorders keken sceptisch. Dat ‘moeite gedaan’ kon bij Schertz weinig anders betekenen dan ‘een mislukte poging tot’.

Bachmann benadrukte zijn respect voor Schertz’ komst. Maar in het laatste uur van de boekpresentatie zag hij zich toch even in zijn oude rol van politiechef terugvallen, met alle overwonnen gewaande emoties van dien. Dat gebeurde toen Schertz vanuit de zaal één ding nog hardop gezegd wilde hebben. ‘Ik heb op veel punten toch een andere visie. En dat geldt met name voor de voorstelling van zaken in de Beroemde Brief van de heer Bachmann uit de zomer van 1990.’ Schertz sprak de drie B’s met nadruk uit.

Bachmann moest nu wel iets zeggen, en tegen al zijn voornemens in viel daarbij het woord Makarov. Hij wendde zich tot zijn voormalige rivaal, die enkele rijen achter hem zat. ‘U, Schertz’, sprak hij met onvaste stem, ‘bent het niet geheel eens met onze visie in het boek. Jammer. Want wij volkspolitiemensen werden in 1990 uitgesloten, terwijl ons een gelijkwaardige samenwerking was voorgespiegeld. U wilde enkel weten hoeveel mensen en Makarovs we hadden.’

Schertz vond een speelse aanval de beste verdediging. Hij riep iets over kwikzilver in verband met de Makarov, waarbij Bachmann en collega’s als door een wesp gestoken keken. Schertz ging onverstoorbaar verder, alsof hij de lachers op zijn hand had: ‘U werd uitgesloten? Welnee, zo is het toch niet gegaan? De Oost-Berlijnse kant wílde helemaal niet meewerken!’

Bachmann hield zich in. De ontknoping met het verraad moest nog komen, dat wist Schertz ook. Maar als hij zich nu liet provoceren, zaten ze zo weer midden in de oude emoties. Net zoals het in in 2001 gebeurde, in een pijnlijke briefwisseling. Bachmann zou ook nu, ondanks de thuiswedstrijd, de gekleineerde partij zijn.

De woorden van Georg Schertz veroorzaakten rumoer. Een bejaarde Volkspolizist riep: ‘Ben ik op de verkeerde plek? Men spreekt hier doodleuk van Oost-Berlijn, maar ik was, dacht-ik-toch, politiekapitein in Berlijn, hoofdstad van de Duitse Democratische Republiek!’

De Koude Oorlog kreeg in het Habbema-theatertje kortstondig nieuw leven. ‘We zijn er in 1990 door de klassevijand ingeluisd’, haalde een stoere midvijftiger uit. ‘Het is niet anders.’ Georg Schertz kreeg er schik in. Hoorbaar fluisterde hij jennerig: ‘Klassevijand? De DDR is aan zijn eigen mankementen tenonder gegaan!’

Dat laatste had Dirk Bachmann wel willen beamen. Zo heeft hij het zelf in het boek geformuleerd. Ironisch genoeg was juist dit boek deze dag de grote afwezige. Uit kostenoverwegingen was Mittendrin in Italië gedrukt, en kennelijk ergens in de trein onderweg blijven steken. Een inkoppertje: De opmerkingen uit de zaal over de ‘zogenaamde verworvenheden van het kapitalisme’ waren niet van de lucht. Hoe dan ook, de volkspolitie is er naar Bachmanns idee wel degelijk ingeluisd. Ze had in 1990 moeten ‘capituleren’ voor het Westen. Jazeker, dat was het juiste woord. En als dank werden de voormalige topveiligheidskrachten van de DDR sindsdien voor schut gezet, inclusief hijzelf. Schertz strooide al 25 jaar lang verhalen rond over sukkelige Stasi-generaals en saboterende vopo’s. Zo iemand ga je niet bijvallen, niet in Oost-Berlijn.

Georg Schertz (chef West-Berlijn) | Foto: Daniel Rosenthal

Dirk Bachmann (chef Oost-Berlijn) | Foto: Daniel Rosenthal

Drie

Georg Schertz en Dirk Bachmann waren hoofdrolspelers tegen wil en dank in een relatiedrama op wereldniveau. Het was een pijnlijk proces van aantrekken en afstoten, waarbij elk van hen stond voor een politiekorps, een stadshelft, een land, een ideologisch systeem. En dat proces begon op 9 november 1989, de dag dat de Berlijnse Muur viel.

Schertz was die avond op de vijftigste verjaardag van een bekende West-Berlijnse filmmaker. ‘Iedereen die er in West-Berlijn toe deed, was daar. Men had geen enkel vermoeden over wat er zou gebeuren. Zelfs de doorgaans uitstekend geïnformeerde geallieerde bezettingsmachten van de stad wisten van niks, nul! En dat is geen wonder. De DDR-leiding wist zelf ook van niets. Rond negen uur vertelde mijn chauffeur dat er merkwaardige meldingen op mijn telefoon binnenkwamen. Toen ben ik met de burgemeester naar de grenspost Invalidenstraße gereden.’

Schertz nuanceert. ‘Er was uiteraard allang overleg gaande tussen onze senaat en de Oost-Duitse partijtop over de zogeheten reisaangelegenheden. Er was zelfs direct contact met de nieuwe tweede man van de DDR, propagandaminister Günter Schabowski. De DDR plande versoepelingen in het reisverkeer, en wij wilden kunnen inschatten hoeveel mensen hier naartoe zouden komen. Wat als er opeens honderdduizend mensen op de Kurfürstendamm staan? Moeten er nieuwe grensovergangen worden gemaakt? Nieuwe informatiebrochures? En wat te doen met het deel dat niet terug wil of mag?’

Enige ervaring hiermee had Schertz al opgedaan. In de voorgaande twee maanden hadden bijna honderdduizend DDR-burgers hun land verlaten. Via Praag, Boedapest en Warschau waren ze de Bondsrepubliek binnengereisd met hulp van West-Duitse ambassades ter plekke en de kersverse openingen in het IJzeren Gordijn. Een verrassend groot deel was naar West-Berlijn doorgereisd. Schertz: ‘Ze wilden blijkbaar toch dicht bij huis zijn.’ Günter Schabowski, die iets bijdetijdser was dan zijn Genossen van het Zentralkomitee, de leiding van de Socialistische Eenheids-Partij, had het een paar weken vóór 9 november zelf gezegd in een overleg met het West-Berlijnse bestuur: ‘Een moderne staat zonder reisvrijheid is niet meer denkbaar’. Niemand had toen al te veel waarde aan Schabowski’s woorden gehecht. Maar hij heeft ze toch echt in praktijk gebracht, en al op 3 november.

De val van de Berlijnse Muur op 9 november 1989 is een mooie metafoor. Maar eigenlijk was ‘de Muur’ of ‘het IJzeren Gordijn’ voor de Oost-Duitsers al een kleine week eerder eerder gevallen – alleen nog niet die dwars door Berlijn. Deze historische mijlpaal is volkomen ondergesneeuwd door de gebeurtenissen later op de negende in Berlijn.

De provisorische vluchtelingenkampen in Tsjecho-Slowakije zaten rond 1 november vol met DDR-burgers die geen kant uit konden. Die tentenkampen werden almaar voller, totdat de autoriteiten in Praag de ambassadeurs van BRD en DDR bestelden om aan de noodsituatie een einde te maken. De uitkomst was dat met ingang van 3 november elke DDR-burger die dat wilde, via Praag naar de Bondsrepubliek kon uitreizen. Dit heuglijke feit was zelfs, weliswaar wat verdekt, op 2 november in de partijkrant Neues Deutschland aangekondigd: ‘Toeristen kunnen weer naar de CSSR. Pas- en visavrij verkeer’.

Met deze voorkennis komt Günter Schabowski’s beroemd geworden persconferentie toch in een ander daglicht te staan. Het was eigenlijk een saaie persbijeenkomst, die Schabowski als woordvoerder van de partijleiding op 9 november had afgedraaid ten overstaan van de internationale media. Maar om 19.00 uur verkondigde Schabowski dat de reisbeperkingen voor DDR-burgers ‘per direct’ werden opgeheven. Dat was geen vergissing, zoals vaak wordt gedacht, noch een onnozelheid. Het was zijn vertaling van de al bestaande situatie naar de Berlijnse Muur. Maar niemand had voorzien welk eigen leven Schabowki’s woorden zouden gaan leiden, en wel onmiddellijk.

Georg Schertz vierde op dat moment met tout West-Berlijn een verjaardag. De Oost-Berlijnse partijleiding zat al de hele dag in conclaaf en mocht niet worden gestoord. Een aanzwellende massa Oost-Berlijners rukte op naar grensovergangen waar doorgaans alleen enkele bejaarden in de rij stonden. Bij de grensovergang Bornholmerstrasse, niet ver van de Invalidenstraße waar hoofdcommissaris Schertz naartoe ging, eiste de alternatieve Prenzlauer Berg-Szene doorgang. De situatie daar werd onhoudbaar, waarop de dienstdoende officier kort voor middernacht op eigen gezag het hek opende. Zo kwam er een gat in vermoedelijk de sterkst bewaakte grens ter wereld.

Bij de grenspost Invalidenstraße liep het van twee kanten storm. Een West-Duitse actualiteitenrubriek zond inmiddels live uit, zodat ook West-Berlijners erheen stroomden. Een mengeling van emoties maakte zich van Georg Schertz meester, die daar rond middernacht aankwam. De korpschef in hem was geïrriteerd. Schabowski had, verdorie, beloofd de reisvrijheid van Oost- naar West-Berlijn twee weken van tevoren aan te kondigen, zodat Schertz de benodigde maatregelen kon nemen. Er dreigde chaos te ontstaan.

De mens Schertz vergat zulke overpeinzingen snel. ‘Er was een druk grensverkeer van voetgangers en ook Trabbis gaande. Zelfs die Trabanten werden door de West-Berlijners geaaid. Ik was toen al brildrager, gelukkig maar, want de ogen werden toch vochtig.’

In die bewogen uren zag Schertz een van zijn agenten bij de Muur, waar het DDR-gebied was, met een Oost-Duitse grensofficier praten. ‘Ik gaf opdracht hem terug te halen. Maar die DDR-militair, die mij blijkbaar had herkend riep: “Laat maar, komt goed, dat regelen wij hier samen!”’

De anekdote is bijna te mooi voor woorden. Een dergelijke samenwerking in het eerste uur van de open Muur druiste volledig in tegen de decennialange werkelijkheid aan de grens. Aan weerskanten van de Muur heerste een welbewust opgekweekt wederzijds wantrouwen. Niet alleen de geüniformeerde DDR-veiligheidskrachten, ook de West-Berlijnse politieambtenaren hadden vijandbeelden in het hoofd die er niet om logen. De eerste ontmoetingen met de kameraden van drüben gingen gepaard met grote scepsis.

Brandenburger Tor | Bron: Polizeihistorische Sammlung Berlin

Grensopening bij de Brandenburger Tor | Bron: Polizeihistorische Sammlung Berlin