Geert Mak

In de ban van de krekel,
in de ban van de mier

Over oude verhalen in een nieuw Europa

Amsterdam, 2015

U heeft momenteel de e-boek versie van de longread In de ban van de krekel, in de ban de mier in handen.

Fosfor geeft ook een multimediale versie van deze longread uit, die u kunt aanschaffen via de Fosfor Longreads app. U kunt dan genieten van extra's zoals uitgebreide fotografie, video, korte biografieën en een luisterboek.

Meer informatie vindt u op www.fosforlongreads.nl

Ter nagedachtenis aan Bernd Müller

Vooraf

Dames en heren,

Wat zou ik graag deze wintermiddag met u willen doorbrengen, enkel door elkaar verhalen te vertellen. Want wat is het verhaal een fantastisch geschenk! Wat biedt onze menselijke neiging tot vertellen een vreugde, en ook een troost. Wij mensen zijn, zoals de historicus Philipp Blom zo mooi zegt, ‘een verhalende diersoort’. En dat zijn we niet voor niets.

Verhalen brengen structuur in de chaos van de geschiedenis en van de politiek. Ze troosten, ze dragen lessen aan voor de toekomst, ze versterken een bepaalde orde, ze geven ons helden om ons aan op te trekken, schurken en verraders om weg te trappen.

De gedachte dat veel bewegingen ongrijpbaar zijn, dat politiek en geschiedenis meestal chaotisch verlopen, dat we bladeren zijn die worden meegeblazen met de wind, die gedachte vinden we vaak te beangstigend.

We sjouwen zo onze verhalen eindeloos met ons mee, vaak een leven lang. Neem alleen al de twee jaartallen die we de afgelopen maanden herdachten, 1914 en 1989. Wat gloeiden al die Franse, Britse en Duitse soldaten en officieren van trots bij het begin van die zomeroorlog van 1914, wat leefden ze, al was het maar heel even, in een roes van glanzende uniformen en antieke helmen. Met middeleeuwse verhalen in hun hoofd marcheerden ze zo de hel van een 20ste-eeuwse oorlog in.

Of 1989, dat Amerikaanse verhaal over Ronald Reagan die Gorbatsjov toeriep: ‘Tear down this wall.’ En, warempel, kort daarna stortte de Berlijnse Muur ineen, net als de muren van het Bijbelse Jericho. Zo’n verhaal kan toch niet meer kapot, zeker niet bij de Amerikanen, het is immers politiek en religie ineen. Geen mens durft daar nog vragen bij te stellen.

En wijzelf, hoe gretig grijpen wij, zowel in Nederland als in Duitsland, deze laatste maanden rond de Oekraïnecrisis weer terug naar het verhaal van de Koude Oorlog, met Vladimir Poetin in de rol van een wedergeboren Josef Stalin.

Maar passen al die oude verhalen nog wel bij deze 21e eeuw? Zijn ze dan nog steeds zo wijs en onschuldig? Kunnen ze in deze nieuwe werkelijkheid soms zelfs niet razend gevaarlijk zijn? We vragen het ons zelden af.

Ik wil met u een drietal van deze verhalen doornemen, verhalen die de afgelopen tijd binnen Europa telkens weer de toon zetten. Onuitgesproken vormden ze een diepe, drijvende kracht achter de publieke opinie. Ze bepaalden, onbewust, maar al te vaak de prioriteiten van politici, zowel hier in Duitsland en Nederland als in de rest van Europa. Maar genoeg theorie, laat ik beginnen.