Hans Steketee

Brits voor beginners

Avonturen van een correspondent

Amsterdam, 2015

© 2015 HANS STEKETEE

E-boekontwerp Fosfor

Vormgeving omslag Zinnebeeld

ISBN 9789462251434

Uitgeverij Fosfor Amsterdam

Delen van Brits voor beginners verschenen eerder op de Achterpagina van NRC Handelsblad en in het boek Eiland tussen de oren (2006). 

Inleiding

Getoosterde boterham

Een buitenlands correspondentschap is een avontuur. Bij een krant als NRC Handelsblad betekent het een enorme vrijheid om onderwerpen te kiezen, mits je Groot Nieuws niet mist. Daaraan was geen gebrek in de zeven jaar dat mijn gezin en ik in Londen woonden, van 1998 tot 2005. Bomaanslagen, de Irak-oorlog, bittere rivaliteiten in de politiek.

Tegelijkertijd probeerde ik verhalen te zien waar ze niet voor het oprapen lagen. Terugkerende vraag: hoe veilig en vertrouwd voelen de Britten zich nog op hun eiland nu alles razendsnel verandert door open grenzen en de middelpuntvliedende krachten van de globalisering? En terwijl de oude lijm van geloof, monarchie, en de Britse Unie van Engeland, Schotland, Wales en Noord-Ierland steeds minder hecht?

Ze voelden zich niet heel veilig, ontdekte ik. De Britse identiteit betekende vanouds: wie zijn we níet? Ze wilden niet bij het continent horen, ze waren geen katholiek land, ze hadden geen bloedige revoluties gehad en ze waren nooit door de nazi’s bezet. Maar die externe factoren hadden hun betekenis goeddeels verloren. En naarmate er minder buitenwereld was om zich tegen af te zetten, verloor hun binnenwereld aan onderscheidend vermogen.

Het is niet voor niets dat het idee van de Europese Unie als een bedreiging nergens zo snel en diep postvatte als bij de Britten. En toch is het steeds moeilijker te zien waarin het Verenigd Koninkrijk nog fundamenteel verschilt van andere Europese landen. Migranten, legaal of niet, trekken zich van de zoute slotgracht weinig aan. Vliegvelden, containerhavens en internet zijn de echte – net zulke poreuze – buitengrenzen. Net als in Nederland of Italië. Britten staan wagenwijd open voor Nike, The West Wing, Franse voetbalspelers en Spaanse tapas. Net als die andere Europese landen.

Sommige rituelen bleven: theedrinken, dierenliefde, in de rij staan, de verbale duels in het parlement. Ja, ze waren nog steeds anders. Maar waren ze ook anders anders dan Fransen of Duitsers? Misschien moest je daarom wel zeggen dat het eiland alleen nog ‘tussen de oren’ bestond. Eiland tussen de oren werd de titel van het boek dat ik er in 2006 over schreef.

Toen we met ons vieren aan ons avontuur begonnen, namen we het besluit om onszelf onder te dompelen in de samenleving.

Willem en Doortje – toen negen en drie jaar oud – gingen naar een gewone openbare school en Marjon, mijn vrouw, kreeg een baan tussen de Britten als manager van een strijkkwartet. We leerden de stad kennen en we kregen vrienden, met wie we lief en soms leed deelden. Ik geloof dat we wortel schoten. Het hielp ook om van binnenuit de samenleving te berichten, stelde ik me voor. En dat was ook zo, up to a point.

De leercurve was steil. Neem de taal. Het duurde lang voor ik ontdekte dat de letterlijke betekenis van woorden vaak minder belangrijk is dan een tweede, verborgen betekenis. ‘Up to a point’ is een goed voorbeeld. Je zou denken dat het ‘tot op zekere hoogte’, ’niet helemaal’ betekent. Maar dat is slechts een vermomming. Want ‘up to a point’ betekent: ‘absoluut niet’, of ‘niet in het minst’.

Waarom? Misschien heeft het ooit ‘niet helemaal’ betekend, maar in Scoop, zijn klassieke roman uit 1938 over de journalistiek, heeft Evelyn Waugh de nieuwe betekenis gemunt. Iedereen is bang voor Lord Copper, de puissant rijke maar leeghoofdige eigenaar van het dagblad The Daily Beast, en tegenspreken is geen optie. Dus als Lord Copper aan een van zijn assistenten vraagt: ‘Capital of Japan? Yokohama, isn’t it?’, luidt diens antwoord: ‘Up to a point, Lord Copper.’

Maar hoe moet je dat weten als je Scoop niet hebt gelezen? Dat is nu net het punt, ontdekte ik: de Engelse taal is een code, een spelletje voor insiders dat buitenstaanders (en buitenlanders) op afstand houdt.

De fijnere, soms surrealistische nuances van die taal en de sociale codes leer je alleen met vallen en opstaan kennen. En helemaal lukt het nooit. Als ik ergens spijt van heb, is het dat ik daarover pas later in mijn correspondentschap ben gaan schrijven. Die stukjes schreven zich min of meer vanzelf vergeleken bij de artikelen over de Grote Onderwerpen, waar niet zelden bloed, zweet en tranen in gingen zitten. Van de lezers hoorde je daarover meestal weinig, maar als ik bijvoorbeeld schreef over het Neder-Engels dat mijn dochter ontwikkelde (‘elboog’, ‘getoosterde boterham’), liep de brievenbus over.

Terwijl veel Grote Onderwerpen van toen intussen terecht vergeten zijn, heb ik de beste herinneringen aan de avonturen van ons jonge gezin bij de Britten. Ik dank Jeroen van Bergeijk voor het aanbod er een aantal in dit e-book te verzamelen.

Eat your tea

Over het klassenstelsel 

Toen we net in Londen woonden, nam mijn zoon een vriendje mee van school, een gewone openbare school met kinderen van alle rassen en klassen. Om een uur of zes werd het joch opgehaald door zijn moeder.

‘Have they had their tea?’

‘Nou nee, ze hebben cola gedronken.’

Verbaasde blik. Pas later begreep ik waarom ik het verkeerde antwoord had gegeven. Voor de ene sociale klasse is tea een kop thee, eventueel met scones of sandwiches, om een uur of vier. Voor de andere klasse is tea een maaltijd aan het eind van de middag. Voor kinderen nog steeds: beans on toast, of frieten met een gebakken ei of fish fingers (wie ‘fish sticks’ zegt, krijgt trouwens ook rare blikken). ‘Eat your tea!’ roept hun moeder als ze hun bord niet leeg eten.

Met dinner is iets soortgelijks aan de hand. Voor de middle classes (een eufemisme waaronder de Britten tegenwoordig ook de upper class verstaan) is het de avondmaaltijd om een uur of zeven of later, een tikje formeler dan supper. Voor de working class is dinner wat de anderen lunch noemen. Wie op de school van mijn zoon geen packed lunch meenam, kreeg tussen de middag een maaltijd van slappe worteltjes, een pizzapunt en turkey twizzlers. De lieve dames die dat maal toebereidden, en aan wie Jamie Oliver de oorlog had verklaard, heetten dan ook dinner ladies.

‘Het is onmogelijk voor een Engelsman om zijn mond open te doen zonder dat een andere Engelsman hem haat of minacht,’ schreef George Bernard Shaw in het voorwoord van Pygmalion. Zo is het niet echt meer. En toch is het Britse klassenstelsel nooit helemaal verdwenen. Als buitenlander denk je aanvankelijk dat je er bijna per definitie buiten staat. Maar je moet kiezen, kleur bekennen. ‘Tea’ zeggen of ‘dinner’. Dat is, zoals de Britten het zelf noemen, een uitdaging.

Ongemerkt voordringen

Zijn Britten echt beschaafder?

Leerzame ontmoeting in de Rotterdamse metro tijdens een kort verblijf in Nederland. Iemand botst tegen me op, omdat hij verdiept was in zijn bakje met friet. Na een paar jaar in Londen ben ik langzamerhand gewend aan de gedragscodes van de Britse openbare ruimte, dus mompel ik: ‘Sorry.’ Hij bedenkt zich geen seconde en zegt:‘Kejje nie autkaike? K*t!’

De Londense Tube is een stuk drukker dan de ondergrondse van Rotterdam. Toch is zo’n incident, een mogelijke opmaat naar zinloos geweld, daar onwaarschijnlijk. Na die aanvaring realiseerde ik me hoe behendig Britse metrogangers om elkaar heen navigeren. Als er al eens twee botsen, zeggen ze allebei sorry. Toch bekennen ze dan geen schuld; ze trekken er de lont mee uit een potentiële confrontatie, die toch geen winnaars zou opleveren en hoe dan ook kostbare tijd kost.

Je ziet het ook bij het postkantoor of wachtend op de bus. Britten proberen niet met list of geweld hun wachttijd te verkorten, maar gaan in een rechte rij staan en wachten ogenschijnlijk schaapachtig op hun beurt. Zelfs als een Brit toevallig eens alleen op de bus moet wachten, wekt hij nog steeds de indruk dat hij een ordelijke queue van één persoon vormt, heeft George (György) Mikes geschreven, een Hongaar die in de oorlog in Londen voor de BBC kwam werken. Ze beginnen ermee op het schoolplein en als forenzen in de file doen ze het nog steeds. Sluiproutes genoeg, maar Britten doen weinig moeite er een te nemen en lijden liever collectief in de file.

De Nederlandse schrijver Bob den Uyl heeft wachtend voor loketten aangetoond dat de snelste rij per definitie die is waarin je niet staat, ook en vooral als je van rij wisselt. De Britten hebben voor dat dilemma allang een oplossing gevonden door bij meerdere loketten één rij te vormen, waarvan de voorste naar het eerste vrije loket stapt.

Postkantoren helpen hun klanten daarbij met een ingeblikte stem die ‘Cashier number seven, please!’ zegt. Pas na een jaar kwam ik erachter dat het bandje met een vrouwenstem spreekt als de beschikbare lokettist een vrouw is, en met een mannenstem als een mannelijke beambte op het knopje met ‘volgende klant’ drukt. Niet dat de eerst wachtende zo’n aansporing echt nodigt heeft. Daarom werkt die stem eerder als een soort soundtrack bij het queue’en.

Veel waarnemers zien in de goede manieren een diep gevoel voor de democratie en het egalitarisme, die een hoofdbestanddeel zouden zijn van het Britse volkskarakter. Mikes noemde de Brit in de rij een ‘fair man, minding his own business, die leeft en laat leven, die een plicht nakomt terwijl hij zijn rechten uitoefent, kortom alles doet waarin een Engelsman gelooft’.

Ze zijn er zelf ook trots op en zien er zelfs het bewijs in dat ze beschaafder zijn dan andere Europese volken. ‘Stel je een echt multinationale situatie voor waarin je allemaal voor dezelfde skilift staat te wachten,’ zei Jeremy Paxman. ‘De Italianen duwen allemaal hun ski’s naar voren en de Fransen gedragen zich bijna net zo slecht. Maar alle Engelsen zeggen: “After you, Claude”.’

Ik weet het zo net nog niet. Probeer maar eens naar voren te lopen, langs de mensen die op vrijwel elk uur van de dag naast Paddington Station op een taxi staan te wachten. Binnen een paar seconden roept er iemand gegarandeerd: ‘Excuse me, there’s a queue here.’

Ik ben niet de enige relativist. Kate Fox, een antropologe uit Oxford die in 2004 een boek publiceerde met treffende veldwaarnemingen over haar landgenoten, zegt dat een Britse rij alleen maar op het eerste gezicht uit makke schapen bestaat. In werkelijkheid proberen ook de Britten zo snel mogelijk vooraan te komen, concludeerde ze. Maar omdat ze het uit valse schaamte niet zo bot durven doen als hun mede-Europeanen, doen ze het met een zeldzame combinatie van kinderachtige onhandigheid en subtiliteit. ‘Oh, sorry!’ zegt de betrapte voordringer quasi-verbaasd. ‘Were you in front of me?’ Waarna degene achter hem in de rij alsnog zegt: ‘Oh, eh, no, that’s all right, you go ahead.’ De voordringer wint, maar lijdt gezichtsverlies. De verliezer moet langer wachten, maar heeft moreel gewonnen. Zo’n dubbele pyrrusoverwinning is een van de minidrama’s die zich in rijen afspelen. Ze illustreren de paradox dat queue-jumping onder Britten een doodzonde is, terwijl je er juist onder Britten het makkelijkst mee weg komt.

Kan het zijn dat Britten alleen maar op het oog zo beleefd zijn, omdat ze bang zijn voor de gevolgen als ze hun masker zouden laten vallen? Dat hun codes bedoeld zijn om een diepere agressie in bedwang te houden? Omdat ze elkaar anders de hersens inslaan? Je zou het soms denken als het deksel weer eens van de vulkaan springt en de kranten vol staan van seriemoordenaars en hooligans. Of bij de meedogenloze, razendsnelle manier waarop de politieke partijen zich ontdoen van hun leiders die niet bevallen – mensenoffers. Of bij het zoveelste geval van road rage met dodelijke afloop, omdat bij een van de beleefd ritsende achterblijvers in de file de stoppen alsnog doorsloegen. Dat blijft na een paar jaar leven tussen de Britten een raadsel: hoe zinvol zulk geweld is. En dus ook: hoe zinloos de beleefdheid.

Nog een tip van Kate Fox aan beginners: denk niet dat er in de pub geen rij staat voor de bar. De pub is de enige Britse plaats met een onzichtbare rij. Nu ja, behalve het parlement dan. En de eerst wachtende komt er niet per definitie als eerste aan de beurt. Daarvoor is het op beide plaatsen de kunst om de blik te vangen van de voorzitter.

Vader Kerstmis

Hoe het Engels het Nederlands binnensijpelt 

Wie met kinderen een paar jaar naar Londen verhuist, krijgt steevast te horen: ‘O, wat fijn dat ze dan zo goed Engels leren.’ Dat is waar, maar zelden vraagt iemand zich af wat er met hun Nederlands gebeurt zodra ze niet meer dagelijks met leeftijdgenoten oefenen. Wij ook niet, totdat het begon op te vallen.

‘Ik moest in de lijn staan op de playground,’ zei Doortje (toen vier jaar oud) na haar eerste schooldag. ‘Waar?’

‘Nou, op de playground dus.’

Toen snapten we het: ze maakte voor het eerst kennis met een schoolplein in Engelse gedaante en kende het Nederlandse woord niet eens. In de rij staan – ‘Now, children, stand in line, please!’ – was ook nieuw. Toen zijn we op de ijskast maar een lijst met ‘engelsismen’ gaan bijhouden.

Hoe gemakkelijk het Engels het Nederlands binnen sijpelt, blijkt vooral bij woorden die weinig van elkaar verschillen. Bovendien, zo realiseer je je, is het verschil eigenlijk volkomen willekeurig. Vandaar dat Doortje het bijvoorbeeld had over haar ‘elboog’ (elbow) in plaats van haar elleboog en over ‘zandpapier’ in plaats van schuurpapier (sand paper), haar veter die was ‘losgekomen’ (came loose). Ze vertelde over een huis dat ‘in vuur’ (on fire) stond en ze wilde geen vrienden met iemand worden, maar ‘vrienden maken’ (make friends with), wat gezien de inspanning die je er soms voor moet doen, trouwens logischer klinkt. Ze was ‘de laatste om de klas uit te gaan’ (the last to leave) en als ze treuzelt, komt ze wel eens ‘vijf minuten laat’ (late, want too late is net iets anders). Een boterham sneed ze ‘in half’, in plaats van doormidden, en een sinaasappelschil wilde ze er niet zelf af ‘pielen’ (to peel). Pruimen werden ‘pluimen’ (plums), die ze vervolgens ‘één bij één’ legde. Ook wilde ze weten ‘hoeveel minuten er waren langsgekomen’ (have passed), wat goed beschouwd zeker zo mooi klinkt als dezelfde vraag in het Nederlands.

Engelse voorzetsels zijn om de een of andere reden heel verleidelijk voor wie Nederlands als moedertaal heeft. ‘Zoeken naar’ werd ‘zoeken voor’ (look for), ‘sturen naar’ werd ‘sturen tot’ (send to) en iemand bleek ‘op’, niet in Doortjes groep te zitten (on my team).

Zelfs haar oudere broer Willem, die meer Nederlands heeft gesproken maar nu werd ondergedompeld in het jargon van middelbare scholieren, was zeker niet immuun. Zo raakte hij ‘uitgepeigerd’ (crashed out). Als hij wil zeggen dat je niet moet denken dat hij gek is, zegt hij: ‘Het is niet alsof ik gek ben of zo’ (It’s not as if I’m crazy, or something). En over een medescholier oordeelde hij dat-ie niet ‘durfde op te staan voor zichzelf’ (stand up for himself).

Even besmettelijk lijkt de woordvolgorde van het Engels. ‘Daar ben ik niet gewend aan’, klinkt ze bijvoorbeeld niet gek in de oren, en zelfs bij de ouders begint het te slijten. Vooral bij meerdere werkwoordsvormen in één bijzin legt het Nederlands het nogal eens af tegen het Engels. ‘Hij zei dat hij er niks meer mee wilde te maken hebben’, in plaats van ‘te maken wilde hebben’. Moet je dit corrigeren? Waarschijnlijk wel, maar het is vechten tegen de bierkaai. Ook te leuk om te verbeteren: ‘mijn trui is geshronken’, ‘laatst jaar’, ‘in de zomer gaan we kampen’, ‘in de winter maken we een sneeuwman en dan komt Vader Kerstmis’. ‘Mag ik nog een getoosterde boterham?’ ‘Is dat een fact?’ O ja, en dat zelfgeschreven sprookje met onderaan: ‘het einde’ (the end).

De pers over
Eiland tussen de oren

‘Een uitdagend en liefdevol geschreven boek’ - de Volkskrant

‘Op elegante wijze laat Steketee zien (…) hoe de Britten de rol bleven spelen waarvoor ze geboren lijken: muddling through, doormodderen.’ - De Groene Amsterdammer

‘De afwisseling tussen het zware en het lichte (…) zijn de kracht van dit veelzijdige, goed geschreven boek’ - Nederlands Dagblad