Johan de Boose

De magie van de orthodoxie

Waarom het Kremlin niet zonder Kiev kan

Amsterdam, 2015

U heeft momenteel de e-boek versie van de longread De magie van de orthodoxie in handen.

Fosfor geeft ook een multimediale versie van deze longread uit, die u kunt aanschaffen via de Fosfor Longreads app. U kunt dan genieten van extra's zoals uitgebreide fotografie, video, korte biografieën en een luisterboek.

Meer informatie vindt u op www.fosfor.nl

Dank voor de aankoop van deze longread van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag deze longread voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u deze longread in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg dan deze alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van deze longread wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook

Een anekdote

Wie een tijdlang de bezoekers van een Russisch orthodoxe kerk gadeslaat, krijgt alle lagen van de samenleving te zien. Een jong stel komt gearmd binnen, gaat dertig seconden voor de iconostase staan en verdwijnt weer. Een gesluierde vrouw gaat plat op haar buik op de koude vloer liggen. Een andere vrouw wordt overmand door verdriet en kust hartstochtelijk een icoon. Een dakloze, beladen met plunjezakken, bekruist zich langdurig en kruipt in een hoek tegen een gietijzeren radiatortje aan. Een pokdalige, jonge man praat hardop, een beetje bozig, tegen een heilige en wacht op antwoord. Een oudere zakenman in pak kust de vloer waarover de pope heeft gelopen. De pope draagt een smetteloos, zwart habijt en kijkt niemand in de ogen. Een kind steekt een kaars aan en plant die in een zandbak tussen tientallen andere kaarsen. Bij het kaarsenstalletje schrijft een student de naam van iemand, die door de priester moet worden herdacht, Een baboesjka met een bont sjaaltje op haar hoofd beloert alle bezoekers. Vrouwen zonder hoofddoek op, mannen met de handen op de rug of een toerist met een hand in zijn broekzak worden door haar tot de orde geroepen. ‘We moeten streng zijn, anders krijgen we terroristen over de vloer,’ zegt ze, ‘of erger nog, de Pussy Riots.’ Luidkeels zingt ze samen met andere gelovigen ‘Hosanna in den hoge’ (Osanna v vysjnych), maar uit haar mond klinkt het net iets anders: Osa v visjnjach (‘Er zit een wesp in de kers’).

Eeuwige waarden

Ruslands politieke agenda mag dan duister en dubbelzinnig lijken, vast staat dat niemand het Kremlin tegenhoudt als het zijn grenzen wil verleggen. De grenzen van wat men in Rusland Novorossija noemt (Nieuw-Rusland), zijn natuurlijk niet arbitrair; ze worden bepaald door de geschiedenis. Dat ze ook worden bepaald door spiritualiteit, is minder bekend. Rusland wil Grensland (wat ‘Oekraïne’ in het Russisch letterlijk betekent) er zo graag bij hebben, omdat dáár het spirituele hart van Rusland klopt, al sinds de Middeleeuwen. Oekraïne is Ruslands eerste thuis, Ruslands hartland. De eerste Russische vorsten Vladimir de Heilige en Jaroslav de Wijze waren in de tiende en elfde eeuw ook de religieuze leiders. Voor een progressieve cultuur als de onze lijkt het onbegrijpelijk dat een volk zich vandaag beroept op duizend jaar oude gevoeligheden. Maar laat dat nou net de betekenis van de Russische ziel zijn: een diepgewortelde vorm van verbondenheid met en een geloof in een hogere wereld. Tijd doet er niet toe, het gaat om eeuwige waarden. Muzikaal heeft Modest Moessorgski dit wellicht het best uitgedrukt in ‘De poort van Kiev’, een onderdeel van zijn ‘Schilderijententoonstelling’: een pathetische, spirituele stoet die niet te stuiten is.

Over Poetin kan veel worden gezegd, zelfs enkele goede zaken, maar een van zijn opvallendste verdiensten was het eerherstel van de Russisch-orthodoxe spiritualiteit, nadat die ruim zeventig jaar met geweld was onderdrukt. Spiritualiteit onderdrukken, zei een Russische vriend, is als een tafeltennisballetje onder water duwen: zodra je het loslaat springt het met verdubbelde kracht omhoog.

Het Kremlin is meer dan ooit het politieke én spirituele zenuwcentrum van Rusland en kan met de Oudkerkslavische Bijbel in de hand het volk onder de knoet houden. Kerk en staat vormen net zoals onder de tsaren weer een hechte eenheid, die over alle grenzen heen jong en oud verbindt, arm en rijk verenigt en iedere vorm van platte of geraffineerde ketterij krachtdadig onderdrukt. Toen de meisjes van Pussy Riot in de Moskouse Christus-Verlosserkerk op 21 februari 2012 een punkgebed tegen Poetin aanhieven, was dat voor de westerling grappig en in het ergste geval stout, maar voor de Rus was het heiligschennis, een aanslag op eeuwige waarden.

Dubbelzinnigheid

Onze verbazing over een millennium oude gevoeligheden is opvallend. Vooral als je merkt hoe er in het Westen ook een grote fascinatie bestaat voor het Russisch-orthodoxe geloofsleven. Die fascinatie is in de afgelopen eeuw alleen maar gegroeid. Revoluties, totalitarisme, oorlogen, oligarchen en maffia konden weinig veranderen aan de grote aantrekkingskracht van het orthodoxe geloofsceremonieel: de donkere en zalvende gezangen als een echo uit de Middeleeuwen, de iconen die de toeschouwer aankijken alsof ze hem willen ondervragen, de kerken met vlamvormige, bontgekleurde torens, de mysterieuze, gebaarde monniken à la Raspoetin. Jaarlijks bezoeken miljoenen mensen de kloosters langs de Gouden Ring van Moskou, zowel pelgrims als nieuwsgierige toeristen.

De rituele magie wordt graag in verband gebracht met de Russische ziel, met gevoelens van diepe verbondenheid, van geloof in een hogere werkelijk. Fjodor Tjoettsjev, een negentiende-eeuws dichter zei: ‘Op Rusland krijgt het brein geen vat, het gaat gewone norm te boven, het meet zich met een eigen lat, in Rusland kan men slechts geloven.’ Rusland en geloof zijn van oudsher synoniemen.

In mijn vriendenkring van slavofielen en Oost-Europareizigers hebben sommigen zelfs het licht gezien nadat ze in de ban waren geraakt van het Oudkerkslavisch (het Latijn van de orthodoxie) en de icoonschilderkunst. Ze bekeerden zich en werden priester of monnik. Onder hen hiëromonnik Serafim, met wie ik samen heb gereisd.

Bevat de Russische orthodoxie iets wat het westerse christendom door zijn geleidelijke maar onafgebroken modernisering heeft verloren? Met die vraag in mijn achterhoofd ben ik naar mijn orthodoxe vrienden toegegaan. Ik wilde zowel de historische context als de hedendaagse situatie begrijpen. Zonder mijn eerbied te verliezen, heb ik achter de schermen van deze godsdienstvorm gekeken, daar waar het licht niet valt.