Tijs van den Boomen

Groeten uit Vinexland

Amsterdam, 2015

De reis naar Vinexland, waarvan deze longread verslag doet, vormt de aftrap van De Vinexmensen, een project van het International New Town Institute in het kader van het Jaar van de Ruimte.

Van Tijs van den Boomen verscheen eveneens bij uitgeverij Fosfor:

Turtle 1: De auto uit Afrika

De vierkante meter

Asfaltreizen

Vooraf: Rolkoffer

Is het toeval dat ik in de trein een zitplaats heb gekozen die me achteruit naar Vinexland brengt? Of komt het gewoon door de kater van oudjaarsnacht, die mijn aanvankelijke optimisme heeft weggeblazen en die me nu met zorgen vervult over de reis die voor me ligt, zeventien dagen in Vinexland, waar ben ik aan begonnen?

Het is donderdag 1 januari 2015, elf uur in de ochtend. Het Jaar van de Ruimte, dat terugkijkt op een kwart eeuw Vinex, is koud begonnen. Die kwart eeuw klopt overigens niet helemaal, want officieel is de Vierde Nota Ruimtelijke Ordening Extra pas 24 jaar oud. In mijn rolkoffer zit de eigenlijke aanleiding: het boekje Tot in tweeduizendvijftien, een gepopulariseerde versie van de Nota (toen nog zonder Extra). Nu is het plotseling 2015 en is mijn reis langs acht Vinexwijken begonnen.

Hoe liggen de wijken erbij en vooral: hoe vergaat het de bewoners? Individueel gaat het ze goed, blijkt uit vele onderzoeken, maar is dat geluk beperkt tot het eigen huis, of strekt het zich ook uit tot het sociale leven?

De vraag stellen is al een teken van neerbuigendheid, weet ik van Herbert Gans, de beroemde Amerikaanse socioloog die een halve eeuw geleden The Levittowners schreef, een standaardwerk over het leven in de suburbs. Ze is typisch voor de houding van de stedelijke elite, die nieuwbouwwijken met een toeristische blik bekijkt om vervolgens te constateren dat er niets te beleven valt. En erger nog: die haar eigen waarden en behoeftes projecteert op andere klassen – ‘Ik zou er nog niet dood gevonden willen worden.’

Voor de goede orde: Gans woonde twee jaar in een suburb en deed nog jaren aanvullend onderzoek; ik zal twee, soms drie dagen in een wijk verblijven. Maar hoe kort ook, zelf kijken is altijd beter dan alleen nota’s lezen, statistieken analyseren en meninkjes rondpompen.

En dus zit ik nu in de trein met mijn rug naar de toekomst, niet wetend wat de komende weken me zullen leren, maar wel met het vaste voornemen me onder te dompelen: ik zal in Vinexland eten en slapen, flaneren en fietsen, kijken en fotograferen, praten en luisteren, vooral veel luisteren. Vinex, here I come.

1
Stad van de Zon

Het meer waarop de harde westenwind schuimkoppen blaast, de grote witte tent met vrijwilligers die klaarstaan met handdoeken en oranje Unoxmutsen: alle ingrediënten zijn aanwezig voor de nieuwjaarsduik van de Stad van de Zon. Alleen van de deelnemers ontbreekt nog ieder spoor. Het is plus vijf graden, het voelt als min vijf. Wie zal er zo gek zijn hier vrijwillig langs een uitgezet parcours door het water te rennen?

Acht jaar geleden besloten het wijkteam van de Stad van de Zon en de Heerhugowaardse Onafhankelijke Partij (HOP) de nieuwjaarsduik naar de Vinex te halen. En wat was een betere locatie dan het Meer van Luna, de zandafgraving waaruit de Stad van de Zon is geboren en die de wijk geheel omgeeft, zodat ze een kruising lijkt tussen een eiland en een versterkte veste? Bovendien lag aan de rand van het meer de Waerdse Tempel, een reusachtig muziekcomplex dat dienst kon doen als ontvangstruimte. Het was een instantsucces, mede doordat burgemeester Han ter Heegde manmoedig meedeed.

Vijf jaar lang organiseerde de Stad van de Zon de duik, toen was de puf er een beetje uit: een ander wijkteam moest het stokje maar overnemen, het was tenslotte geen exclusief Vinexfeestje, de hele gemeente liep ervoor uit. Bovendien was de exploitant van de Waerdse Tempel inmiddels over de kop gegaan en was het gebouw verzegeld. De gemeente sponsorde een tent, een ander wijkteam trad aan, de HOP zette zijn organisatorische schouders eronder en de duik bleef behouden.

En dus stromen tegen twee uur bijna vijfhonderd Heerhugowaarders toe voor hun fifteen seconds of fright. Zeker in bikini of zwembroek is niet uit te maken wie in de Vinex woont en wie niet, zoals het hele onderscheid tussen Vinexwijk en niet-Vinexwijk in Heerhugowaard niet altijd makkelijk is – alles is hier nieuw. Dat is een van de redenen waarom de burgemeester, in vol ornaat aanwezig, zich zo inzet voor gemeenschapsvorming – wat er in Heerhugowaard gebeurt, zo hoor ik van iedereen: Han ter Heegde is er.

’s Avonds kan ik kiezen tussen patat en Chinees. Voor de locatie maakt het niets uit, want snackbar Family en Chinees restaurant Kaihua huizen onder één dak. De menukaart – ‘Eet ook eens hier’ – en de tafeltjes langs de muur nodigen de gasten uit de maaltijd ter plekke te nuttigen, maar dat wil niet zeggen dat zoiets ook gebruikelijk is. Uiteindelijk ontdekt de eigenaar dat hij mijn bestelling op de kassa moet aanslaan onder ‘op rekening’, om te voorkomen dat ik bij elk gerecht en elk biertje vooraf moet betalen. Hoe klein de Stad van de Zon ook is – nog geen kilometer in het vierkant – de norm is hier dat je je bestelling per brommerkoerier laat bezorgen, slechts een minderheid komt zelf afhalen.

Als ik na het eten naar mijn Airbnb-adres loop, is het stil. De straten zijn opvallend schoon. Als er al vuurwerkresten te vinden zijn, dan liggen die netjes bijeengeveegd in de betegelde voortuin. De vierkanten, cirkels en ovalen die architect Ashok Bhalotra voor het stedenbouwkundige plan gebruikte – hij ontvoerde naar eigen zeggen ‘een vierkant uit de Mondriaans geordende graslanden’ –, blijken voor de wandelaar helemaal geen abstracte hocus pocus op te leveren, maar een prettige, dorpse afwisseling met doorkijkjes en tussenruimtes. In een kromming van de weg zie ik, als in de folder van een projectontwikkelaar, ineens tien puntdaken die met dezelfde kerstverlichting getooid zijn.

Ondanks mijn keurige nieuwe jas lijkt het me niet zo’n goed idee mensen op nieuwjaarsavond te overvallen met de vraag ‘hoe dat nou zo gekomen is’. Dus bel ik de volgende morgen aan bij Hemelboog Buiten 27 en zit binnen de kortste keren aan de koffie. Acht jaar geleden kwamen Rob en Astrid hier met hun dochters wonen en het klikte meteen met het rijtje buren van nummer 13 tot en met 31. Ze zijn hecht: de kerstverlichting brandt van Sint Maarten tot eind januari, mijlpalen worden gezamenlijk gevierd, de mannen koken en vissen samen en dit jaar was de Postcodeloterij hun genadig en dus zal er in mei een touringcarbus voorrijden om hen naar de Toppers in de Amsterdamse Arena te brengen.

Ze zijn uit Alkmaar hierheen gekomen vanwege het vrijstaande huis. Rob: ‘Nee, niet vanwege dat duurzame verhaal. Ik dacht eerder: wil ik die zonnepanelen wel? Maar nu lach ik me rot om de rekening: dankzij de subsidie krijg ik aan het einde van het jaar zelfs geld terug.’ Het zou Herbert Gans niks verbaasd hebben: mensen verhuizen omdat ze een betere woning willen, niet vanwege de gemeenschap die hun in brochures wordt voorgespiegeld. En vervolgens kijken ze zelf of het nodig is om in hun nieuwe omgeving actief te worden.

Wat de buren van Hemelboog Buiten mede aaneen smeedde was een externe dreiging, of meer een dreiginkje: de invulling van de overzijde van de straat, waar ze de eerste jaren onbekommerd volleybal speelden omdat de geplande bungalows door de crisis onverkoopbaar bleken. Toen het gerucht ging dat daar een muur van rijtjeshuizen zou verrijzen, kwamen ze in actie. Dat hielp, glimt Rob, nu staan er slim gepositioneerde twee-onder-een-kappers, waar ze goed tussendoor kunnen kijken.

Een gemeenschappelijk probleem blies ook de enige officiële protestbeweging van de wijk, het Luna Wind Comité, leven in: overlast van drie windturbines aan de westzijde van de wijk. Op het eerste oog staan ze er prima: aan de overzijde van het meer, langs de provinciale weg van Alkmaar naar de Kop van Noord-Holland. Wie zou daar nu last van hebben?

De turbines blijken ongenode gasten, in de oorspronkelijke plannen kwamen ze niet voor. Halverwege de aanleg van de wijk – de meeste woningen waren op papier al verkocht – bleek dat zonne-energie niet voldoende was om de wijk energieneutraal te krijgen, een eis die de Europese Unie had gesteld aan haar ruimhartige subsidiëring. Op zich volstond één windturbine om het energietekort aan te zuiveren, maar de gemeente had zelf ook duurzaamheidsambities en dus werden het er drie.

Het windcomité opereert op kousenvoeten, en ook de tegenspelers – de gemeente Heerhugowaard en energieproducent Eneco – zijn behoedzaam. Formeel blijken er geen fouten te zijn gemaakt: de windreuzen staan meer dan driehonderd meter van de eerste huizen. Bewoners die geld eisten voor de waardevermindering van hun huis – geroutineerd aangeduid als ‘planschadecompensatie’ –, kregen bij de rechter dan ook het deksel op de neus.

Toch hebben hun protesten effect gehad, vertellen de drie leden van het comité: de provincie Noord-Holland houdt tegenwoordig een cirkel van vijfhonderd meter aan, Heerhugowaard schrapte het plan voor 23 turbines elders in de gemeente en Eneco bestudeert momenteel de klachtendagboeken, speurend naar maatwerk om de overlast te minimaliseren. En daarmee is het windcomité, dat moet schipperen tussen een bewoonster bij wie de overlast ‘op d’r hart is gaan zitten’ en buren die vinden dat ze ‘hun kop moeten houden om de huizenprijzen niet in gevaar te brengen’, voorzichtig tevreden.

Intermezzo: Metro B

In de achterruit van de bus verdwijnt mijn eerste Vinexwijk langzaam uit zicht, het laatste dat ik zie zijn niet de windturbines, maar de zestig jaar oude populieren die als een lint dwars door de wijk lopen. Vorig jaar zijn ze ‘gekandelaberd’, om te voorkomen dat er takken van afwaaien.

De Stad van de Zon is een dorp in een modern jasje, bedenk ik, zelfs aan dorpsgekken is gedacht: vanuit het AC, het activiteitencentrum, zwermen verstandelijk gehandicapten uit over de wijk om glas op te halen en papier te prikken. Bejaarden ontbreken evenmin, zoals de 86-jarige mevrouw Eppinga, die weer helemaal de oude is geworden sinds ze drie jaar geleden hierheen verhuisde. Niet dat ze nog buiten komt, maar al die jonge mensen die ze over het plein ziet lopen, dat vindt ze heerlijk.

Dankzij de app 9292 is ook de reis per openbaar vervoer behoorlijk Vinex: moeiteloos stap ik van het ene vervoermiddel op het andere, alles grijpt in elkaar, alsof de wereld een goed afgesteld uurwerk is. Amsterdam ligt achter me voor ik het in de gaten heb en op Utrecht Centraal, dat ik deze reis driemaal aan zal doen, stap ik over op de boemel naar Rotterdam Alexander.

En daar is Metro B al, de bovengrondse metrolijn naar mijn eindbestemming. De stedenbouwkundige jaarringen van Rotterdam trekken voorbij: de strakke betonnen flats van Ommoord uit de jaren zestig, de beige jarenzeventigbouw van Nieuw Verlaat, de grijze blokkendozen en dito rijtjeshuizen van Ambachtsland uit de jaren tachtig.

Bij Station De Tochten stap ik uit, op de grens van Nesselande. De jaren negentig beginnen met de gloedvolle bakstenen van de Charley Toorop Toren. Dat de grote stad niet ver weg is, blijkt uit de roestvrijstalen driehoeken die zijn aangebracht in de nissen, die moeten wildplassers ontmoedigen. Op straat liggen her en der vuurwerkresten.