Petra Quaedvlieg

Fanie en Rose

Een Zuid-Afrikaanse vertelling

Amsterdam, 2015

Dank voor de aankoop van dit e-boek van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag dit e-boek voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u dit e-boek in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg het dan alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van dit e-boek wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook

Eerste druk 2010

E-boek 2015

© 2010-2015 Petra Quaedvlieg

E-boekontwerp Fosfor

Vormgeving omslag Zinnebeeld

ISBN 9789462251502

Uitgeverij Fosfor Amsterdam

Fanie en Rose verscheen eerder bij Athenaeum-Polak & Van Gennep. 

Vooraf

Begin 1997 maakte ik met mijn geliefde een reis door Zuid-Afrika. We trouwden in Stellenbosch, onder Afrikaans gesternte en met het verlangen terug te keren. Vier maanden later werd dat verlangen ingelost. Geliefde verwisselde zijn redacteurschap bij de Volkskrant voor een correspondentschap, ik ging als freelance-journalist.

We woonden op drie verschillende plekken, eerst een jaar op het platteland nabij Pretoria, toen bijna vijf jaar in Johannesburg, en het laatste jaar brachten we door in Kaapstad.

In die kleine zeven jaar heeft zich heel wat afgespeeld en ik dacht vaak: ik zou dit moeten vastleggen in een boek. Maar ik had nooit een helder idee voor de juiste aanpak. In Shanghai, waar ik nu woon, kreeg ik dat zes jaar later op een ochtend in de schoot geworpen. Ik lag nog in bed en mijn gedachten dwaalden af naar Zuid-Afrika. Ineens hoorde ik twee namen in mijn hoofd: Fanie en Rose.

Toen wist ik het.

Ik realiseer me dat ik een verblijf van jaren heb ingedikt tot een serie gebeurtenissen die zich nu kort op elkaar afspelen. Aan de andere kant zijn dit wel de momenten die in mijn geheugen gegrift staan. En die bij elkaar genomen een verhaal vertellen van het land.

Om wat afstand te nemen en de lens scherp te stellen op Fanie en Rose heb ik onze eigen namen, dat wil zeggen die van man en dochter (ik ben naamloos), veranderd. Soms lijkt het wel fictie, maar het is allemaal waar gebeurd.

De man die bij het huis hoorde

Fanie slaapt uitstekend in Johannesburg, want de tokoloshe uit het dorp heeft hem nog niet gevonden. ‘Hij is in de war, hij zoekt me nog,’ grinnikt hij.

Fanie verhuisde vier weken geleden met ons mee naar Johannesburg. Een jaar lang hadden we in het diamantmijndorp Cullinan gewoond, niet ver van Pretoria, en op een dag vonden we het mooi geweest op het oude Transvaalse platteland, waar de blanken nog Baas heten. Het was tijd om naar de grote stad te vertrekken, de poort van het nieuwe Zuid-Afrika.

In het dorp plaagde de tokoloshe hem ’s nachts geregeld, zegt Fanie. Urenlang lag hij te piekeren en ’s morgens was hij doodmoe. De tokoloshe is klein, legt Fanie uit, maar hij kan hoog springen. Daarom heeft Fanie zijn bed verhoogd met stapeltjes bakstenen, onder elke poot een stapeltje van drie.

Wat de tokoloshe zoal doet? ‘O,’ zegt Fanie, ‘hij kan ’s nachts je suikervoorraad plunderen en je uien laten rotten.’ Zelfs kan hij, voegt hij er vertrouwelijk aan toe, vrouwen stiekem bezwangeren. ‘Maar dat is een truc van slechte vrouwen,’ lacht hij.

‘Heb je de tokoloshe weleens gezien, Fanie?’

‘Ag nee tog! Je kunt hem niet zien. Hij is veel te slim!’

Je hoeft hem echt niet gezien te hebben om te weten dat hij bestaat. Als je ’s ochtends moe opstaat, met pijn in je rug en koppijn, dan weet je: dat is het werk van de tokoloshe. ‘Hij kruipt bij je in bed en terwijl je slaapt, slaat en stompt hij je!’

‘De tokoloshe wordt pas echt gevaarlijk als hij in handen komt van een toverdokter,’ zegt Fanie met een blik van afschuw en opwinding. Hij wacht even op mijn reactie.

‘Ik luister, Fanie.’

Wanneer je wraak wilt nemen op iemand, legt hij uit, kun je een toverdokter vragen of hij een tokoloshe naar die persoon stuurt. De tokoloshe zorgt er dan voor dat zijn maïs verdroogt, zijn vee sterft, of dat zijn auto uit de bocht vliegt.

‘Nee, is dat echt waar?’

Fanie knikt. Hij heeft zijn leven lang op het platteland gewoond. Daarom weet hij hoe de mensen denken en waartoe ze in staat zijn. ‘De mensen in de dorpen zijn nog dom,’ zegt hij hoofdschuddend. Een winkelier die het voor de wind gaat en zich allerlei moois kan veroorloven, een zilverkleurige tv, een eigen vierpersoons Suzuki, wekt jaloezie op en is in de ogen van veel dorpelingen verdacht. Hij doet aan hekserij, hoe kan hij anders zo rijk worden?

‘Zo denken ze,’ zucht Fanie. ‘Vooral weduwen met een goedlopend winkeltje zijn verdacht. ‘Dan wordt er gefluisterd: hoe komt het dat deze vrouw niet stilletjes in huis zit, nu haar man dood is?’

Fanie is de man die bij het huis hoorde. Hij werd ons in de schoot geworpen toen we in Cullinan ons huis huurden. Na het tekenen van het huurcontract zei de eigenaar: ‘O ja, in het kamertje achter de garage woont de tuinman. Hij werkt als schoonmaker op de kantoren van de diamantmijn. Hij houdt de tuin bij en in ruil daarvoor mag hij hier wonen. Bezwaar? Gelijk hebben jullie, een tuinman is duur tegenwoordig.’

We vroegen hoe hij heette.

‘Fanie,’ zei de eigenaar. ‘Het is een goeie jongen. Soms komt hij op vrijdagavond een praatje maken, dan heeft-ie wat gedronken. Als hij te lang blijft kletsen, zeg je: zo is het wel genoeg Fanie. En dan gaat-ie weer.’

Op onze zoektocht naar een huis troffen we geregeld een of twee bediendes, die, indien gewenst, konden blijven. In een schuurtje achterin de tuin, op een kamertje op de binnenplaats of bij de stallen, in een hok achter de garage. Als we zeiden dat we uit Holland kwamen, lichtten de ogen van de Afrikaner huiseigenaren op. ‘Uit Holland? Nee tog! Wij hebben een neef in Alkmaar!’ reageerde een vlotte Afrikaner vrouw met scherpe trekken in een bleek gezicht, alsof ze de zon nooit zag. ‘Hoe vinden jullie ons land?’ Heel mooi, zeiden wij. ‘Ja,’ zuchtte ze, ‘dit is baie mooi, maar eertyds was dit nog mooier.’

Ze had een vijftigjarige bediende, die Flippus heette. Hij was bezig een rode Volkswagen Golf te boenen. Als we het huis wilden huren, kon hij blijven als we wilden. ‘Hij doet klusjes en poetst de auto’s. Je hebt geen last van hem. Soms hoor je ’s avonds even zijn radio. En soms komt zijn vrouw op bezoek.’

‘Hij is getrouwd?’

‘Ja, maar zijn vrouw woont bij een gezin in Klipfontein, het volgende dorp. Die mensen willen geen man erbij, begrijp je.’

Al snel bleek dat we het goed konden vinden met de man die bij het huis hoorde. Fanie was een tuinman met hart voor de zaak: een flinke lap gras met een scala aan exotische bomen en verschillende wulpse bloemperken, omgeven door een haag van golvende, paars-rode bougainvillea. Onder het raam van zijn kamer kweekte hij in een paar potjes zelf wat tomatenplanten. We vonden dat hij best een stukje van de tuin kon gebruiken om wat te verbouwen. Daar keek hij van op. Hij ging meteen aan het werk, met de schop tekende hij een stukje gras af en begon te spitten.

Fanie stond elke dag om vijf uur op, ging naar zijn werk en was ’s middags tegen drieën terug. Dan begon hij met vegen, met een takkenbosbezem. Hij veegde de bladeren en takjes weg die op het tuinpad waren gewaaid en zich voor de voordeur hadden opgehoopt. Hij veegde de achterveranda en de stoep voor zijn eigen kamerdeur. Hé, Fanie is thuis, dacht ik tevreden, zodra ik het regelmatige, zacht schuivende geluid van de bezem hoorde.

Als hij klaar was met vegen, ging hij snoeien, wieden en harken. Hij wist precies wanneer de wind ging opsteken, wanneer je wel en niet mocht sproeien en hoe je jonge tomatenplantjes tot groei aanzet. Hij maakte de grond rondom de plantjes los en gaf ze dan voorzichtig water. ‘Ik maak hulle kwaad!’ zei hij.

Planten, bloemen, vruchten: het waren levende wezens met een ziel. Fanie gaf me een kwart van zijn sappig rode watermeloen met de mededeling: als je ’m in de ijskast legt, moet je ’m goed afdekken, anders voelt-ie zich niet lekker en krimpt in elkaar.’

Op een dag zagen we op het rode grind langs het teerpad naar ons dorp een blanke man in verschoten werkplunje. Hij stond een sigaretje te roken naast een aantal kartonnen dozen. We gingen langzamer rijden en zagen knikkende ganzenkopjes boven de rand uitsteken. Gé en ik keken elkaar aan: zullen we...? Je woont op het platteland of niet, vonden we. We kozen een mannetje en een vrouwtje. De een wit, de ander wit met bruine vlekken.

Fanie bekeek onze aankoop met grote aandacht. ‘Ze zijn nog jong en goed gezond,’ stelde hij vast. ‘Ze zullen vet worden, want ze vreten alles. We moeten oppassen dat ze niet de hele tuin kaalvreten.’

Nu waren we dus met z’n vijven. Wij, Fanie, en de ganzen. Het duo waggelde gelukzalig door het gras en het mannetje begon te blazen als je te dicht bij kwam. Ze scheten de hele tuin vol – daar hadden wij, Hollandse stadslui, natuurlijk niet aan gedacht. Maar Fanie zei dat het goede mest was en spoot de slappe drek met de tuinslang weg.

Het duurde niet lang of we waren met z’n veertienen, en het scheelde een hels onweer met hagelstenen of we waren met z’n achttienen geweest: vier piepkleine geelgroene ganzenembryo’s lieten tijdens die storm het leven. Fanie begroef ze netjes naast de composthoop.

Op de dag dat we de trotse eigenaren waren van negen jonge gansjes, trokken we ’s avonds een fles fonkelwijn open en nodigden Fanie uit voor een glaasje op onze veranda. We keken naar de kraakheldere sterren en Fanie vertelde een paar smakelijke verhalen over de buren, twee middelbare blanke mannen (een stel?) die ’m flink konden raken en dan luidkeels tegen elkaar tekeer gingen.

Als we op reis waren, paste Fanie op ons huis en sliep in de woonkamer. Dat vond hij veiliger, zei hij. Waren onze koffers niet gestolen op de eerste dag dat we er waren ingetrokken? Die avond gingen we in een restaurant in het dorp iets eten. Toen we terugkwamen, was het raam van onze slaapkamer ingegooid en waren twee koffers verdwenen. Fanie was die avond niet thuis. Het was een vrijdagavond en hij was op stap.

We belden de eigenaar. Een halfuurtje later arriveerde hij met de politie. ‘Kwajongens uit Refilwe,’ zei de politie. Refilwe was het zwarte township van Cullinan. ‘Ze wisten waarschijnlijk dat het huis leeg stond en zagen door het raam opeens jullie bagage. Was er geen personeel thuis?’

‘Vrijdagavond. Dan gaat de tuinman meestal drinken,’ zei de eigenaar.

‘Mmm,’ zei de politieman. ‘Is hij betrouwbaar?’

‘O ja,’ zei de eigenaar. ‘Geen sprake van.’

De volgende ochtend kwam de eigenaar terug met een verzekeringsman. Ze liepen om het huis en bekeken het slaapkamerraam. ‘Ik zou er toch maar siertralies in laten zetten,’ merkte de verzekeringsman op. Alle kleinere ramen – de ramen die je open kon zetten – hadden siertralies, de grote niet.

Fanie zat een beetje voorovergebogen op het stoepje voor zijn deur.

‘Het is goed, Fanie,’ zei de eigenaar, die een blik op hem wierp voordat hij vertrok. ‘Moe nie worry nie. Ek weet, dis nie jy nie.’

‘Maar de nieuwe mensen...’ zei Fanie, en hij keek naar ons.

‘Ag nee,’ zei de eigenaar. ‘Hulle is nie besorgde mense nie.’

Toen de eigenaar vertrokken was, verzekerden we Fanie dat we geen enkele reden hadden om hem te verdenken. ‘Jij woont toch ook hier,’ zeiden we. ‘Dit is toch ook jouw huis?’

‘Baie dankie,’ zei Fanie.

Toen rechtte hij zijn rug. ‘Het gebeurt. Je laat je vrienden in Refilwe weten dat de kust veilig is. En later doe je alsof je van niks weet.’

Dus sliep Fanie in onze woonkamer als we weg waren. Zet de tv maar aan en neem iets te drinken uit de koelkast, zeiden we.

Na een tocht door het binnenland leek onze auto – een ouwe, kanariegele Volkswagen Passat stationcar – op een Dinky Toy die in het zand was gevallen; alles was bedekt met een fijn laagje rode stof, de bagage, de zittingen, de ramen, het dashboard. Zelf zagen we eruit alsof we een wandeling door de woestijn hadden gemaakt, het haar in stijve pieken, onze gezichten verhit en bruin, met lichte kringen rond de ogen: de afdruk van de zonnebril.

Zodra we de auto voor de garage hadden geparkeerd, kwam Fanie aanlopen met de tuinslang en begon hem schoon te spuiten.

Toen we terugkeerden van een reis naar het verre Messina, op de grens met Zimbabwe, vertelde hij ons bladeren vegend over de buren. Hij had aan het eind van de dag een biertje zitten drinken op onze veranda, toen plotseling het hoofd van de buurman boven de heg verscheen. ‘Zeg,’ riep hij naar Fanie, ‘jij denkt nu zeker dat je een wit vel hebt?’ En de buurman trok demonstratief aan de huid van zijn onderarm.

Fanie had, even demonstratief, zijn benen over tafel gekruist, een slok genomen en teruggeroepen: ‘Ag man, jij loopt achter. Jij denkt dat je nog in de apartheid zit. Jy praat kak.’

Fanie barstte in lachen uit. De buurmannen waren zo kwaad nog niet, zei hij. ‘Wij mopperen en schelden op elkaar, maar we praten tenminste.’ Dezelfde mannen lenen Fanie hun ladder en geven hem uienbollen om te planten. Bovendien: ‘hulle is maar mense.’ En Fanie doet voor hoe de buurman eens zo dronken als een Maleier thuiskwam. ‘Stond-ie met z’n dikke pens en dronken kop aan het hekslot te morrelen en kreeg ’t niet open. Ik heb het even aangekeken, haha, en ben hem toen maar gaan helpen.’

Fanie bezemde verder en besloot met ‘Hulle is okay. Zij zien mij tenminste als een mens, niet als een hond.’

Op het platteland

’s Avonds brandden op het platteland de vuren. Overal werd het stugge, gortdroge winterse gras in brand gestoken en dan overgelaten aan de wind. Wanneer we na zonsondergang van Pretoria naar huis reden, langs Rayton, Nooitgedacht en Zonder Water, kon het vuur plots opduiken: een fel, aanlokkelijk licht, alsof er in de verte een groot feest gaande was, een midwinterfeest. Razendsnel kwam het dichterbij, de uitlopers knaagden aan de rand van het wegdek.

Soms sloegen de vlammen vlak langs de weg hoog uit en reden we door dikke wolken rook. We verbaasden ons erover dat de bomen geen vlam vatten, dat we de volgende dag een keurig afgebrand veld zagen. Ze zullen hier wel weten wat ze doen, dachten we. Maar op een avond sloeg ons hart over, we zaten op de bank, de deken tot over onze neus getrokken, en hoorden ineens een merkwaardig, aanzwellend geschuifel en vervolgens het knappen van takken.

We renden het huis uit. Het koppie, de heuvel voor ons huis, stond in de fik. Het vuur laaide op en spuugde walmende vlammen uit. Fanie kwam ook naar buiten. Moesten we de tuinslang pakken en het huis natspuiten?

‘Ag nee,’ zei Fanie. Er lag toch een teerpad tussen het koppie en ons huis? ‘Zolang er asfalt ligt,’ zei hij, ‘hoef je je geen zorgen te maken.’ Wíe zich zorgen maakten als het brandde, waren de mensen in het plakkerskamp, waar hun pondokkies, hun in elkaar geflanste hutjes, in een mum van tijd vlam vatten.

Fanie zei welterusten en ging slapen. Wij bleven staan en tuurden naar het vuur. Het leek al snel over zijn hoogtepunt heen, in kleine vlammen kroop het naar de weg, danste even langs het wegdek en doofde uit.

Waarom we in godsnaam op het platteland waren gaan zitten, vroegen collega’s die allemaal in Johannesburg woonden.

Het was vooral een gevoel. Naar Zuid-Afrika verhuizen en dan meteen in de grootste stad gaan wonen?

We zagen hier hoe de mensen leefden die overdag in Johannesburg en Pretoria werkten. Als we in de prille ochtendkou bij het Portugese café (kruidenier, snackbar en bakker in een) brood en een krant haalden, zagen we zwarte mannen en vrouwen langs de grote weg rennen. Er stopten hier verschillende taxibusjes uit de streek en iedereen had haast. De vrouwen droegen gympen en rokken tot aan de kuit en hielden al rennend één hand op hun baret: o, als ze dat busje maar haalden dat daarnet stopte – de taxi-jongens zijn genadeloos, ze wachten niet en vol is vol; de zwarte forensen zaten dicht opeen gepropt.

Als we dan aan het begin van de avond, wanneer de vuren begonnen te branden, opnieuw een boodschap gingen doen, zagen we de taxibusjes en bakkies, pick-ups, langs jakkeren, terug naar het zwarte achterland. De mannen in de bakkies hadden dekens over hun hoofd getrokken, hun gloeiende sigarettenstompjes lichtten op in het donker, als vuurvliegjes.

Het raasde naar Refilwe en verder, naar de slums van het platteland, naar plaatsen met namen als Kwamahlanga Zone A, Tweefontein Unit J en Vlaklaagte 1. Woonwijken zonder straatnamen en met huisnummers die opliepen tot in de duizenden. Huisnummer 3452 zul je moeten vinden met aanwijzingen als: na de benzinepomp linksaf, tegenover café Umbezi rechtsaf, als het teerpad ophoudt de tweede zandweg rechts.

Uit deze contreien kwam Fanie. Preciezer gezegd: hij was van Vlaklaagte 2.

Vlaklaagte 1 en 2 maakten ooit deel uit van het thuisland KwaNdebele, Huis van de Ndebele. Ooit, in het Groot Ontwerp van ‘gescheiden ontwikkeling’, waarin de bantoestans of thuislanden ‘zelfbestuur’ hadden: een handvol zwarte chiefs-politici-zakenlui kreeg een maandelijks staatsinkomen plus vergunningen voor het openen van supermarkten en drankwinkels.

KwaNdebele was een verzinsel. Het was niet eens één geheel, maar bestond uit verspreide stukken vlak, droog land, waar voornamelijk mensen woonden die in het verleden van de blanke farmlands waren gestuurd, of uit de wit verklaarde stedelijke woonwijken. Minder dan de helft had Ndebele wortels. In het nieuwe Zuid-Afrika was het deel geworden van de provincie Mpumalanga, verder was er weinig veranderd. De mensen met werk stapten ’s morgens in dezelfde taxibusjes, naar hun banen in wat nu de service-industry heette. Anderen waren self-employed en hadden winkeltjes aan huis: een front met tralies waarachter zich een gammel bouwsel bevond, met smalle plankjes waarop de koopwaar lag uitgestald. De meeste bewoners hielden een paar kippen en geiten, verbouwden wat groente op een minuscuul lapje grond en waren verder afhankelijk van het inkomen, meestal een pensioentje, van een familielid.

Tegen kersttijd, hoog zomer inmiddels, besloten we Fanie te vergezellen op zijn jaarlijkse tocht naar huis. Kerst voor de duizenden migrantenarbeiders in Gauteng, de Randstad van Zuid-Afrika, betekent: zoveel inkopen doen voor thuis (in de verre provincies) als maar mogelijk is. Uitpuilende legergroene plunjezakken, turkentassen en vuilniszakken worden meegezeuld naar de taxistandplaatsen, in de busjes gestouwd, op bakkies geladen.

De jaarlijkse uittocht verloopt in middelpuntvliedende richting, van Gauteng naar KwaZulu-Natal, Limpopo, de Oost-Kaap. De wegen koeken dicht met overbeladen vehikels en het aantal ongelukken loopt tot aan kerstdag gestaag op.

Wij beloofden Fanie dat we hem zouden brengen met onze Passat-stationcar. Hij wierp een onderzoekende blik op de auto en ging toen als een razende inkopen doen. In de garage stapelden zijn boodschappen zich op: zakken rijst, mieliemeel, bonen, suiker en metselkalk.

Zelf hadden we een – uit nood geboren – verrassing voor zijn familie: acht jonge, gezonde ganzen (het negende gansje had het loodje gelegd). Ons kroost was spectaculair gegroeid, het wegspuiten van de drek was een dagtaak geworden en als we niet snel ingrepen was onze weelderige, geile tuin straks kaalgevreten.

Met een wagen volgeladen gingen we op weg. Gé en Fanie voorin, ik achterin tussen de ganzen en het mieliemeel. Eenmaal voorbij de blanke woonwijken passeerden we kilometers lang niets dan lage, halfafgebouwde huizen, kleine erfjes, afgezet met takkenbossen, waar wat kleinvee rondscharrelde. Lapjes grond waarop bonen, pompoenen en maïs werd verbouwd. Vlaklaagte 2 deed haar naam eer aan: grijs, stoffig, plat land met woonunits en -zones zonder plan.

Fanie was de benjamin van de familie, had hij ons verteld. Een nakomeling. Hij had twee oudere broers en zussen, maar zijn tweede broer en zijn oudste zus waren overleden. Zijn broer had een auto-ongeluk gehad en zijn zus was ziek geworden. Ook zijn vader was dood. Zijn oudste broer had een eigen winkel in Vlaklaagte 2. Hij boerde best goed, zei Fanie, elk jaar werd zijn huis groter en zijn veranda mooier.

We arriveerden bij een rommelig plot, erf, waar een en ander in aanbouw was. Fanie wees naar het vierkante huisje van lichtgrijze baksteen en een dak van golfplaat. ‘Dat is het hoofdhuis,’ zei Fanie. ‘Mijn broer en ik hebben het gebouwd voor mijn moeder. Nu zijn we bezig met de bijgebouwen.’

Op het erf voor het huis scharrelden een paar kippen. Een geit klom bovenop een afvalhoop, de bel om zijn nek klingelde zacht. Voor de deur blonk een teil met wasgoed in het felle zonlicht.

Een vrouw van een jaar of veertig kwam naar buiten en zwaaide. Dat moest Elsie zijn, Fanies zus. Elsie had al drie grote kinderen. Ze woonde met haar man bij Witbank, waar ze in de huishouding werkte bij een Indiase familie. Haar man werkte in een garage. Elsie, had Fanie gezegd, had niet veel tijd om haar moeder te bezoeken, maar met kerst kwam iedereen bij elkaar.

We gaven Elsie een hand en maakten een praatje in het Afrikaans. Elsie was verwonderd. ‘Hulle Afrikaans is baie swak!’ zei ze tegen Fanie. Hij legde uit dat we geen Afrikaners waren. ‘Hulle is van Holland.’ Elsie lachte. ‘Ongelooflijk!’ zei ze. ‘Hoe is het bij jullie, overzee?’ ‘Veel regen en heel koud,’ zeiden wij. Ze lachte weer en schudde haar hoofd.

Fanies moeder kwam naar buiten schuifelen. Ze had een feestelijke, oranjerode doek om haar hoofd geknoopt, dik als een tulband, maar haar gezicht had een diepvermoeide uitdrukking en haar ogen stonden dof. We begroetten haar beleefd. Ze gaf een zwakke hand, maar zei niets.

Elsie praatte zachtjes Zoeloe tegen haar, pakte haar bij de schouders en duwde haar voorzichtig terug naar binnen.

‘Ik ben blij dat Fanie bij goede mensen woont,’ zei ze opgewekt toen ze zich omdraaide. ‘Hij is een volwassen man, maar eigenlijk is hij nog een baby!’ Ze schaterde luid. ‘Maar kom nu binnen. Het is te heet buiten.’

Binnen was het donker. Fanies moeder zat op de bank. Ze had haar voeten op een krukje gelegd. Wij gingen met Fanie aan een formica tafel zitten, waarop een gehaakt kleedje lag. Elsie maakte thee, zette een schaaltje koekjes op tafel en een bord met stukken watermeloen.

‘Hebben jullie dorst?’ vroeg ze. ‘Willen jullie eerst een soda? Fanie, ga tegen Boy zeggen dat-ie een paar soda’s haalt.’

Fanie liep naar buiten. We hoorden hem ‘Boy’ roepen.

We kregen een mok thee met veel melk. Elsie bracht haar moeder thee en kwam toen bij ons zitten. Ongevraagd deed ze een paar volle scheppen suiker in onze mokken. We roerden, slurpten, en vroegen Elsie hoe het met haar kinderen was.

Ze waren gezond, baie dankie, zei ze. Maar ze hadden geen werk. Voor haar dochter was het niet zo erg, zij deed nu de huishouding, ze kookte en waste. Maar haar twee zonen hingen maar een beetje rond. Dat was niet goed. Dat leidde tot verkeerde dingen.

Hadden ze een opleiding gedaan? Elsie zuchtte. ‘Ze hebben hun school afgemaakt, ja, maar ze hebben geen professie. Dat is de moeilijkheid.’

Fanie kwam terug met een paar flesjes feloranje Fanta. Hij opende ze en gaf ons elk een flesje.

Vanuit het schemerdonker klonk ineens de stem van Fanies moeder. Haar Zoeloe klonk somber, als een jammerklacht.

Fanie gaf een lang, gedecideerd antwoord. Toen zweeg hij abrupt. Het was verrassend om hem zo te horen praten. Geen tegenspraak duldend, bijna autoritair.

‘Mijn moeder klaagt dat Fanie geen vrouw heeft,’ zei Elsie. ‘Ze zegt: waarom trouw je niet, Fanie? Ik ben moe. Ik wil dat er iemand voor me zorgt.’

‘Ik heb de juiste vrouw nog niet gevonden,’ legde Fanie uit. ‘Bovendien is de lobola duur. Ik wil eerst dat het huis klaar is.’

Wanneer hij trouwde, had Fanie ons verteld, zou zijn vrouw bij zijn moeder gaan wonen. Zij zou koken en wassen en voor zijn moeder zorgen terwijl hij geld verdiende. Maar hij zou eerst moeten sparen voor de lobola, de bruidsprijs. Die liep snel tegen de twee- à drieduizend rand. En dan nog de bruiloft zelf. Nee, hij was er nog niet klaar voor, ook al was hij nu vierendertig jaar.

Na de thee gingen Gé en Fanie de auto uitladen. Fanie liet de ganzen los in een gemetseld vierkant, het fundament van een bijgebouw. Twee ganzen bleven bij de moeder van Fanie, twee gingen met Elsie mee en de rest bracht Fanie naar zijn broer. Die had het grootste erf, zei Fanie.

We reden Vlaklaagte 2 uit en passeerden de Liquor Store. Het was vrijdagnamiddag en voor de drankwinkel was het feest. Uit een gettoblaster dreunde een luide, krakende beat. Een groepje mannen draaide rondjes om elkaar heen, de flesjes bier in de lucht geheven. Op de stoep wiegde een vrouw wezenloos met haar bierflesje heen en weer. Een stel danste wang aan wang, de heupen dicht tegen elkaar gedrukt. De man hield zijn biertje losjes achter de rug van de vrouw. Hij wilde een slok nemen, maar het flesje gleed uit zijn hand en spatte, pats!, op de stoepstenen uit elkaar.

De pers over

‘Een roerend portret van het alledaagse Zuid-Afrika waar de wonden van het verleden nog dagelijks in de omgang schuren. In scherpe observaties en kleine dialogen wordt in Fanie en Rose meer verteld dan in menige politieke reportage.’ - Adriaan van Dis over Fanie en Rose.

‘Een charmant, bescheiden boek. In korte maar rake schetsen van alledaagse situaties maakt ze duidelijk hoe moeilijk het ondanks alle welwillendheid is elkaar echt te doorgronden. Quaedvlieg schrijft liefdevol over Fanie en Rose, die de ketenen van de apartheid nog altijd niet volledig hebben afgeworpen.” - VPRO-Gids.

‘Uit dit heel persoonlijke verhaal rijst langzaam het beeld op van een land dat nog steeds met zichzelf worstelt, een land waar angst voor de ander en misdaad nog altijd alom tegenwoordig zijn.’- De Volkskrant

‘Deze novelle beklijft meer dan een politieke analyse over het leven van die miljoenen zwarten na de apartheid. Het is een ontroerende vertelling over het alledaagse leven van een blank gezin met zwart huispersoneel in Johannesburg […]. Verfrissend in de hele resem Zuid-Afrikaboeken die deze zomer de rekken vullen.’- De Standaard

BEZOEK ONZE WEBSITE VOOR MEER INFORMATIE OVER DEZE EN ANDERE FOSFOR E-BOEKEN