Dolph Kohnstamm

Ik ben ik

De ontdekking van het zelf

Amsterdam, 2015

Dank voor de aankoop van dit Fosfor e-boek.

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag dit e-boek voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u dit e-boek in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg het dan alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van dit e-boek wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook

Eerste druk 2002

E-boek 2015

© 2002-2015 Dolph Kohnstamm

E-boekontwerp Fosfor

Vormgeving omslag Zinnebeeld

ISBN 9789462251496

Uitgeverij Fosfor Amsterdam

Ik ben ik verscheen eerder bij De Bezige Bij en Amsterdam University Press. Een papieren versie is verkrijgbaar via bravenewbooks.nl

1
Een plotseling inzicht

Een van de wonderlijkste dingen die een kind kan overkomen, is het plotselinge besef dat het een zelfstandig individu is. In het bewustzijn kan dat oplichten als een nieuw en indrukwekkend inzicht. Kinderen die zo’n inzicht ervaren, kunnen daar zo van onder de indruk raken dat zowel de gedachte als het gevoel van dat moment,én de situatie waarin het zich voordeed in het geheugen wordt opgeslagen en daar jarenlang bewaard wordt, soms zelfs tot in de hoge ouderdom.

Al eeuwen breken geleerden zich het hoofd over de vraag hoe fenomenen als bewustzijn en zelfbewustzijn mogelijk zijn. Het vermogen tot zelfreflectie ontstaat meestal heel geleidelijk en niet met een sprong. Dit boek gaat over die gevallen waarbij het wél met een sprong komt Ontwikkelingspsychologen proberen te achterhalen hoe en wanneer kinderen tot zelfbesef komen. Het is een aspect van wat men tegenwoordig ‘metacognitie’ noemt: kennis over kennis, ‘bovenkennis’ eigenlijk. Het bewustzijn kan zich verheffen boven het denken, om over dat denken zelf iets te denken en zo nodig onder woorden te brengen. Soms is er in die geleidelijke ontwikkeling opeens een gedachtesprong, een plotseling bewustzijn van zichzelf. De latere herinnering aan zo’n plotseling inzicht is iets anders dan een vroegste herinnering. Iedereen kent wel een eerste of oudste herinnering, meestal aan een op zich niet erg belangrijke gebeurtenis uit het dagelijks leven. Deze vroegste herinneringen gaan meestal terug naar ons derde levensjaar, maar er zijn ook mensen die herinneringen hebben aan hun tweede levens jaar en er zijn mensen die zich niets herinneren van vóór hun vijfde jaar. Doorgaans is een vroegste herinnering vrij triviaal, ofschoon dierbaar aan de persoon die hem koestert. De plotselinge inzichten waarover dit boek gaat komen pas later in het leven van een kind, meestal pas na het zevende jaar en soms pas in de adolescentie¹, maar er zijn in dit boek ook een paar herinneringen opgenomen van kinderen die amper twee, drie of vier jaar oud waren toen zij zich, door een bepaalde aanleiding, opeens als individu gingen beleven.

Er zijn niet zoveel volwassenen die zich zo’n moment van helder inzicht uit hun kinderjaren herinneren. Maar er zijn er wel veel meer dan tot nog toe bekend was. Dat is mij gebleken uit een grote hoeveelheid brieven en e-mails die mij werden toegezonden. Veel van die briefschrijvers dachten dat zij de enigen waren met zo’n merkwaardige herin-nering. Want nooit hadden zij er ergens iets over gelezen en nooit hadden zij er iemand over horen spreken. Hoe is het gekomen dat zij zich met hun herinnering aan mij bekend maakten?

Vijftien jaar geleden liet een Zweedse vriend mij een dvd zien met daarop een gefilmd interview met Carl Jung, de bekende Zwitserse psychiater. De film werd in de zomer van 1959 opgenomen toen Jung vierentachtig jaar oud was. Het begin van dat gesprek ging zo:

Interviewer: Herinnert u zich het moment waarop u voor het eerst tot zelfbewustzijn kwam?

Jung: Ik was toen elf jaar, toen ik plotseling, op weg naar school, uit een mist stapte. Het was net alsof ik in een mist gelopen had en ik stapte eruit, en ik wist ‘ik ben’, ik ben wat ik ben. En toen dacht ik: maar wat ben ik hiervoor dan geweest? En toen zag ik dat ik in een mist geleefd had, waarbij ik geen verschil zag tussen mijzelf en de dingen. Ik was gewoon een ding tussen andere dingen.

Interviewer: Kwam dit doordat u een bijzondere episode in uw leven doormaakte of was het gewoon zoals die dingen in de adolescentie gebeuren?

Jung: Dat is moeilijk te zeggen. Voor zover ik mij kan herinneren had er tevoren niets plaatsgevonden dat dit plotseling tot bewustzijn komen kon verklaren.

Interviewer: U had bijvoorbeeld niet net ruzie gehad met uw ouders?

Jung: Nee, nee.²

Waarom speciaal dit fragment op mij zo’n indruk maakte weet ik niet. Herkende ik iets uit mijn eigen jeugd? Ik heb wel vage herinneringen aan twee gebeurtenissen die hierop een beetje leken, maar eigenlijk zijn die overeenkomsten niet sterk genoeg om een ‘schok van herkenning’ te kunnen geven. Nee, het moet eerder mijn oude belangstelling geweest zijn voor plotselinge inzichten bij kinderen. Lang geleden, toen ik pas psychologie was gaan studeren, las ik in een boek dat door mijn grootvader, Philip Kohnstamm, geschreven was over het blinde en volledig dove Amerikaanse meisje Helen Keller. Mijn grootvader was erg onder de indruk geweest van wat haar op de leeftijd van zeven jaar was overkomen.

In zijn denken over waar het met het Nederlandse onderwijs naar toe moest was Philip Kohnstamm gericht op het verwerven van inzichten, meer dan op het verwerven van feitenkennis, zoals die met instampen verkregen kan worden. In de waarnemings- en denkpsychologie van zijn tijd zag hij de opkomst van de gestaltpsychologie als een revolutie. Hij vergeleek die wending zelfs met de totale omwenteling in het menselijk denken die met de naam van Copernicus verbonden is. Copernicus leverde de argumenten voor het bewijs dat de aarde om de zon draaide, en niet andersom. Zo bracht voor mijn grootvader de gestaltpsychologie een Coperni-caanse revolutie teweeg in het denken over het denken.

Een gestalt is een geheel dat men opeens kan zien in een stel losse elementen. Het brein, ons brein, neemt via de zintuigen dingen waar. Die gewaarwordingen kunnen op zichzelf blijven staan, onverbonden blijven, niet geïntegreerd raken. Maar de verbazende eigenschap van onze hersenen is dat zij geleerd hebben te streven naar het zien van een betekenisvolle samenhang in die los staande gewaarwordingen. Onze hersenen blijken erop gericht (geraakt) om in een oogwenk een betekenisvol geheel – door Duitse psychologen indertijd ‘Gestalt’ genoemd – te construeren, uit gewaarwordingen die, louter fysisch gesproken, niet met elkaar samenhangen maar die zich op hetzelfde moment aan de waarnemer voordoen. Het menselijk brein construeert dus gehelen uit onderdelen, gehelen die het herkennen kan uit overeenkomsten met eerdere constructies. Het waarnemen is dus geen passief proces van het opvangen van prikkels die op het netvlies vallen, de huid raken, het trommelvlies doen bewegen, maar een actieve interpretatie van de betekenis van die losse gewaarwordingen tot voor de waarnemer zinvolle gehelen, gestalten. Vandaar ook de bekend geworden kerngedachte van de gestaltpsychologie: het geheel is méér dan de delen. Een tweede kerngedachte was: het geheel is er eerder dan de delen. Dat wil zeggen: in ons bewustzijn komt eerst de indruk van het geheel en pas daarna kunnen wij ons richten op de samenstellende delen. Onze hersenen bouwen razendsnel een betekenisvol geheel en schotelen dat ons bewustzijn voor. Pas daarna kunnen wij ons ertoe zetten ons bewust te worden van de samenstellende elementen uit dat grotere geheel. Denk er maar aan hoe je een landschap ervaart als je opeens van een hoge weg komend het dal voor je ziet, of een schilderij waarvoor je voor het eerst komt te staan, of een verkeerssituatie waarin je terechtkomt. Gelukkig maar dat je in dit laatste geval niet eerst allerlei elementen ziet die je tot je door moet laten dringen, maar dat je je meteen kunt concentreren op het grotere geheel.

Onze hersenen hebben in de loop der evolutie een steeds grotere capaciteit gekregen voor het zien van betekenisvolle gehelen, en een samenstel van zulke betekenissen noemen we inzicht. Is het dan een wonder dat filosofen en psychologen gefascineerd zijn geraakt door het plotseling doorbreken van nieuwe inzichten? Want ligt daar niet de sleutel voor vooruitgang? Zijn niet heel veel uitvindingen gebaseerd geweest op een plotseling doorbrekend inzicht, op een plotselinge herstructurering van elementen die tot dan toe door iedereen op een andere wijze met elkaar in verband waren gebracht? Nee, nee, de zon draait niet om de aarde, de aarde is niet het middelpunt van het heelal. Het kan ook anders zijn, het zou kunnen zijn dat de zon stilstaat en de aarde daar in al zijn rondheid omheen draait! O, hoe licht vergeet men het revolutionaire belang van dit ooit doorgebroken inzicht! Wat kunnen wij daar nu schamper over doen, blind zijn voor het dramatische karakter daarvan, er grappen over maken. Maar hoe anders was het voor de helden van het menselijk denken die tot deze gewaagde herstructurering kwamen. Met angst en beven moeten zij die nieuwe mogelijkheid onder ogen hebben gezien. Het wereldbeeld van eeuwen her viel opeens aan diggelen, de dogma’s van de kerk daarbij. Op hetzelfde moment moeten zij zich gerealiseerd hebben welke straffen op een dergelijke vorm van ketterij stond. De helden van de geest.

Komen mensen nog wel tot plotselinge inzichten of is alles al bekend? Nee, in ons persoonlijk leven komen wij daar nog steeds toe. Inzichten in onze relaties bijvoorbeeld. Hoe die zich geleidelijk veranderd hebben. Opeens zien we dat. Zoals de Engelse filosoof Bertrand Russell in zijn autobiografie schreef: ‘Ik ging die middag een eindje fietsen, en reed over een landweg, toen ik me opeens realiseerde dat ik niet langer van Alys hield. Ik was mij er tevoren absoluut niet van bewust geweest, tot aan dit moment toe, dat mijn liefde voor haar aan het afnemen was.’ Niet al zulke inzichten komen plotsklaps. Ook bij Russell niet. Want over Alys’ moeder schreef hij: ‘Geleidelijk kwam ik haar te zien als een van de slechtste mensen die ik ooit had leren kennen.’ Maar ook plotselinge inzichten in de betekenis van ons werk, van de zin of zinloosheid van het leven dat we leiden, van de dood die we – helaas – tegemoet gaan of van wat we aan wie zouden willen nalaten. Dát is het wonder van de plotselinge inzichten die onze hersenen ons geven kunnen, en wel zó, dat wij over die inzichten kunnen nadenken, dat wij ze verwoorden kunnen, voor onszelf, voor anderen.

Mijn grootvader gaf de ervaring van Helen Keller als voorbeeld van zo’n prachtige en indruk-wekkende constructieve daad waartoe reeds een kinderbrein in staat is. Hij was een gelovig man en zag zulke menselijke mogelijkheden altijd als uitingen van Gods genade. Maar juist wie hierin niet een goddelijke kracht wil zien moet vervuld zijn van respect voor de autonome werking van onze mensenhersenen, in de evolutie gevormd. Een wonder zoals zo vele waar wij in het drukke dagelijks leven achteloos aan voorbij gaan.

Wie was Helen Keller en tot welke gedachte-sprong kwamen haar hersenen? Baby Helen was op de leeftijd van anderhalf jaar door een ziekte geheel doof en blind geworden. Zij kon toen ook niet meer leren spreken en werd een driftig en onhandelbaar wezentje. Toen Helen een kleuter was vertrouwden haar radeloze ouders de opvoeding toe aan de zorgen van Annie Sullivan, die daartoe bij het gezin in huis kwam wonen. Annie Sullivan bleek een lieve, geduldige en uiterst intelligente gouvernante. Van wat er op een ochtend in 1887 bij de waterpomp gebeurde deed zij dezelfde avond nog verslag in een brief aan een oudere kennis. Die brief is bewaard gebleven en daaraan ontleen ik het volgende. Annie had al enige tijd geprobeerd Helen de namen van gebruiksvoorwerpen en dagelijkse handelingen te leren door met haar vinger in Helens hand letters te tekenen. Op een ochtend liet Helen merken de tekens voor water te willen kennen. Toen nam Annie haar mee naar buiten, naar het pomphuisje en liet daar het water in en over Helens hand stromen, daarbij de letters voor w-a-t-e-r in haar vrije hand schrijvend. In haar andere hand had zij een beker.

Toen dat woord zo direct volgde op de ervaring van het koude water dat over haar hand stroomde leek ze te schrikken. Ze liet de beker vallen en stond als bevroren. Een nieuw licht kwam over haar gezicht. Ze spelde verschillende malen ‘water’.Toen viel ze op de grond en vroeg hoe die heette en wees naar de pomp en het traliewerk, draaide zich plotseling om en vroeg naar mijn naam. Ik spelde ‘teacher’. Juist op dat moment bracht de kinderjuffrouw Helens kleine zusje in het pomphuis en Helen spelde ‘baby’ en wees op de kinderjuffrouw. Op de weg terug naar het grote huis was ze erg opgewonden en vroeg de naam van ieder voorwerp dat ze aanraakte zodat zij binnen een paar uur dertig nieuwe woorden leerde. Dit zijn er een paar van: deur, open, dicht, geef, ga, kom, en nog veel meer.³

Ze stond als bevroren en een nieuw licht kwam over het gezicht... met die schijnbaar niets ziende ogen. Dit moment van bevroren staan, van volkomen gericht zijn op de plotselinge verandering in het eigen bewustzijn, komt in verschillende van de beschreven herinneringen voor die mij werden toegezonden. Waarom begon ik zulke herinneringen te verzamelen? Als ik zo geïnteresseerd was in plotselinge inzichten bij kinderen had ik toch beter kinderen zélf kunnen ondervragen?

Immers, nu ben ik afhankelijk van wat volwassenen zich van lang geleden menen te herinneren, en iedereen weet welke vertekeningen van het vroeger gebeurde daarbij kunnen optreden. Mijn probleem was dat ik dan met heel veel kinderen gesprekjes had moeten voeren, misschien wel met duizenden, om ten slotte op enkele tientallen bruikbare beschrijvingen uit te komen. Ook kon ik tevoren niet weten tot welke leeftijd ik me zou moeten richten. De leeftijd die Jung had, elf, of die van Helen Keller, zeven? Dat maakt nogal een verschil voor de opzet van een onderzoek. Dat ik dat niet kon weten kwam ook doordat een dergelijk onderzoek nooit eerder gedaan was. Althans daar is, naar mijn beste weten, nooit iets over gepubliceerd. Misschien is er wel over geschreven, maar is dat door tijdschriftredacties niet geaccepteerd. Of misschien is het wel gepubliceerd, maar in een taal die ik niet kan lezen. Het enige wat ik in dit verband in de literatuur kon vinden was een artikel van een Duits-Amerikaanse filosoof en fenomenoloog, Herbert Spiegelberg, voor het eerst gepubliceerd in 1961. In dat artikel citeert Spiegelberg een paar schrijvers die in hun romans of autobiografieën aan hun hoofdpersoontjes een plotseling inzicht toeschrijven van het soort dat hij, Spiegelberg, een ‘I-am-me experience’noemt. Vervolgens gaat Spiegelberg in op de schriftelijke enquêtes die hij hield onder verschillende groepen van studenten, waarbij hij hen vroeg naar herinneringen aan overeenkomstige inzichten. De resultaten van deze enquêtes heb ik aan het einde van dit boek kort weergegeven in een hoofdstuk gewijd aan het werk van Spiegelberg. Zij leverden hem niet veel op en hij liet het daar toen maar bij. Wel zei hij te hopen dat er psychologen zouden zijn die het onderzoek – naar zulke ervaringen bij kinderen – van hem zouden overnemen. Het lag immers meer op hun terrein, vond hij, dan op dat van hemzelf: de geschiedenis van de fenomenologische beweging in de filosofie.

Ik vind het tot op de dag van vandaag onbegrijpelijk, en eigenlijk ook nog steeds onwaarschijnlijk, dat er daarna nooit een psycholoog geweest is die een onderzoek heeft ingesteld naar zulke ervaringen van plotselinge inzichten bij kinderen. Althans, ik ken daarvan, zoals gezegd, geen verslag. Hoe dit ook zij, ik kon dus niet bij anderen afkijken op welke leeftijd en op welke manier ik kinderen zou moeten gaan ondervragen.

Toen ik daar over liep na te denken schreef ik voor het dagblad Trouw twee columns over mijn grote belangstelling voor plotselinge inzichten. Ik gebruikte daarin de twee genoemde voorbeelden, van Helen Keller en Carl Jung. Aan het einde van de tweede column vroeg ik lezers en lezeressen mij te willen berichten als zij zelf zo’n duidelijke herinnering hadden uit hun kinderjaren. Die oproep leverde een eerste reeks van ongeveer twintig brieven op. Daarbij waren heel nauwkeurig beschreven herinneringen aan ervaringen van het soort dat Spiegelberg tot het ik-ben-ik type rekende. Maar dat laatste wist ik toen nog niet, want toen kende ik Spiegelbergs artikel nog niet. Maar wat ik toen wel wist was dat ik door zulke oproepen te plaatsen sneller en gerichter een verzameling zou kunnen opbouwen dan door met duizenden kinderen gesprekjes te voeren. En dus herhaalde ik mijn oproep enkele keren, in een radioprogramma van de VARA (1998), in het maandblad Psychologie Magazine (1999 en 2000) en ten slotte in het literair tijdschrift De Gids (2001). Al met al heeft zich een verzameling van uitgeschreven of uitgetypte herinneringen gevormd waaruit ik voor dit boek de mooiste exemplaren heb uitgekozen.

Behalve brieven en e -mails over ervaringen van ik ben, ik besta, ik ben ik of ik kan niet een ander zijn, kreeg ik ook verslagen van andere soorten plotselinge inzichten toegezonden – ook omdat ik daar nadrukkelijk om had gevraagd. Ongeveer de helft van alle mij toegezonden herinneringen voldeden aan door mij opgestelde criteria van duidelijkheid, zakelijkheid en ogen-schijnlijke betrouwbaarheid. Zij moesten over-tuigend beschreven zijn voor een in het algemeen sceptische en kritische lezer. Want dat ben ik ook. Uit dat geheel van geaccepteerde beschrijvingen maakte ik groepjes van op elkaar lijkende herinneringen. Die groepjes heb ik verwerkt tot de hoofdstukken 3 tot en met 11 van dit boek.

In het tweede hoofdstuk staan beschrijvingen van herinneringen zoals die in romans en auto-biografieën zijn te vinden. Aan het einde van het boek heb ik een overzicht gegeven van hoe er in de geschiedenis van de psychologie gedacht is over het geleidelijk groeiend zelfbesef bij kinderen. Nogmaals, geen van die psychologen heeft over de mogelijkheid van een plotseling doorbreken van zo’n besef geschreven. Daarna schrijf ik over wat Spiegelberg vond en hoe hij zijn onderzoek deed. Zonder zijn artikel, door toeval en een onbedoelde vingerwijzing van een Groningse collega gevonden, was dit boek er nooit gekomen. Het was Spiegelberg die mij, lang na zijn dood, liet weten dat ik op de goede weg was. Ik weet zeker dat dit boek niet alleen de grote belangstelling van mijn grootvader gehad zou hebben, maar ook dat van Herbert Spiegelberg. En ook weet ik zeker dat mijn Amsterdamse leermeesters C.F. van Parreren en H.C.J. Duijker zich verheugd zouden hebben over mijn terugkeer tot de gestaltpsychologie, evenals mijn Utrechtse promotor M.J. Langeveld met genoegen zou hebben opgemerkt dat ik dus toch wel wat zag in de fenomenologische psychologie.

Mijn grote dank gaat uit naar allen die mij in goed vertrouwen een weergave van hun uiterst persoonlijke herinneringen hebben toegestuurd. In vrijwel alle gevallen was ik de eerste voor wie zij hun belevenis, zo lang bewaard, opschreven. Dikwijls ook hadden zij er nog nooit met iemand over gesproken. Achter in het boek heb ik van sommigen – met hun toestemming – de naam vermeld, met daarbij het bladzijdenummer waarop hun herinnering te vinden is. Ik noem daar alleen die inzenders van wie de naam enigszins bekend is uit hun eigen geschriften. Door hun namen te vermelden hoop ik sommige sceptische lezers – zij die wantrouwend staan tegenover alle weergaven van herinneringen uit de kinderjaren en vroege jeugd – aan het twijfelen te brengen: als die en die nu ook al zo’n herinnering heeft, en hem kennelijk voor waar gebeurd houdt, dan is die Kohnstamm misschien toch nog niet helemaal mesjokke.

Dikwijls vraag ik me af waarom ik nu toch deze herinneringen zó mooi vind dat ik ze wil doorgeven. Dat moet te maken hebben met hoe ik de mens, mezelf ook, het liefste zie: als een over zichzelf nadenkend wezen, als een persoon die zich bewust is van zijn of haar uniciteit, die niet altijd op wil gaan in een groep, die weerstand biedt aan modes, die van tijd tot tijd stilstaat bij wie hij of zij eigenlijk is of zou willen zijn, die de waarheid onder ogen wil zien van de eenzaamheid van het eigen denken, de eigen zelfreflectie, zelfs als men door liefhebbende anderen wordt omringd. Een persoon dus die niet wars is van introspectie, die groot respect heeft voor wat zijn of haar brein vermag te doen, zoals ook: denken over zichzelf. In het leven van zulke mensen is er misschien ooit een eerste keer geweest, een eerste keer van bevroren staan, de aandacht gericht op een gedachte, en de verwondering daarover. Gewoonlijk kennen wij kinderen als altijd rondrennend en druk in de weer met de buitenwereld. Gulzig reagerend op telkens nieuwe prikkels uit de omgeving. Te midden van die drukte is er dan opeens een moment van distantie. Het kind wordt door een eigen gedachte getroffen. En dat besef van iets, en het besef van dat besef, maakt dan zo’n indruk dat de volwassene die uit dat kind groeit die situatie en dat moment voor altijd blijft onthouden.

2
Schrijvers over plotseling zelfbewustzijn bij kinderen

In zijn boek over de schrijver Baudelaire (1947) schreef Jean-Paul Sartre het volgende:

Ieder van ons heeft in zijn jeugd het toevallige en schokkende doorbreken van het zelfbewustzijn kunnen ervaren. André Gide heeft het beschreven in zijn Si le grain ne meurt; na hem Mme Maria Le Hardouin in La voile noire; maar niemand deed het beter dan Richard Hughes in A high wind in Jamaica.¹

Sartre citeert dan de bewuste passage, met weglating van minder relevante gedeelten. Datzelfde doe ik hieronder, maar gebaseerd op de oorspronkelijke Engelse versie van dit verhaal.² Ik laat nog meer weg dan Sartre deed, omdat ik niet geheel zeker ben van de authenticiteit van de aan Emily toegeschreven gedachten.

En toen gebeurde er iets heel belangrijks met Emily. Zij realiseerde zich plotseling wie zij was. Het is waarschijnlijk volkomen toevallig dat dit niet vijf jaar eerder gebeurde, of vijf jaar later [Emily is tien jaar] en zeker gebeurde het die middag zonder enige reden.

Ze had gespeeld in een hoekje van de boeg, naast de lier, en liep nu doelloos over het achterdek, vagelijk denkend aan bijen en een sprookjesprinses, toen zij zich plotseling in een flits realiseerde dat zij zij was (it suddenly flashed into her mind that she was she). Zij bevroor in haar bewegingen, en keek naar zichzelf, voor zover ze dat kon. Want veel zag ze niet, behalve de voorkant van haar rokje, en haar handen toen ze die ophief om ze te kunnen in-specteren; maar dat was voor haar voldoende om zich een ruwe voorstelling te kunnen maken van dat kleine lichaam dat zij opeens het hare wist. [Allerlei gedachten gingen door haar heen] maar iedere overweging kwam als een korte flikkering, vrijwel woordloos (quite innocent of words) en tussendoor dwaalden haar gedachten af, nu eens dacht zij aan niets, dan weer aan de bijen en de sprookjesprinses. Als men het totaal van de momenten van bewust nadenken zou optellen, zou je misschien op vier of vijf seconden komen, verspreid over meer dan een half uur van nietsdoen.

Ik geloof niet dat ‘ieder van ons’ zoiets in zijn jeugd heeft kunnen ervaren, zoals Sartre meende. Daarvoor ken ik te veel mensen die zich van zo’n plotseling doorbreken van het zelfbewustzijn absoluut niets kunnen herinneren. Als ik volwassenen vraag wie zich zoiets herinnert zijn er van de velen die mijn vraag lezen of horen maar enkelen die een bevestigend, en overtuigend, antwoord geven. En ook in de wetenschappelijke literatuur zijn nauwelijks verwij-zingen naar dit flitsverschijnsel te vinden.

De in het vorige hoofdstuk genoemde Herbert Spiegelberg heeft aan de schrijver Richard Hughes gevraagd of zijn beschrijving van Emily misschien een kinderherinnering van hemzelf betrof. Waarop Hughes antwoordde dat dit inderdaad het geval was. Alleen was hij zelf jonger geweest dan zijn tienjarige Emily, zes of zeven jaar.

Hughes antwoordde Spiegelberg:

Vreemd genoeg, toen ik het boek schreef [uitgekomen in 1929] herinnerde ik me dat het mij net zo terloops overkwam als Emily; maar op dit moment [35 jaar later] vraag ik me af of de ervaring niet was losgemaakt door een ander incident, het bijna ondraaglijke tafereel van een poes die met een nog levende muis speelde. Daarbij identificeerde ik me met de wanhopige, gemartelde muis; en de ontdekking dat ik die muis niet was zou me tot de vraag hebben kunnen brengen wie ik dan wél was. Beide incidenten zijn in mijn herinnering verbonden met hetzelfde stukje tuinpad, maar ik herinner ze mij afzonderlijk en heb geen bewijs dat ze gelijktijdig optraden.

Dat Emily’s belevenis indruk gemaakt heeft blijkt wel uit het feit dat niet alleen Sartre, maar ook Erich Fromm en Simone de Beauvoir er in hun beschou-wingen gebruik van hebben gemaakt³ overigens zonder dat zij over Hughes’ toelichting aan Spiegelberg beschikten.

Hier is dus sprake van een romancier die een eigen kinderherinnering tot belevenis maakt van een van zijn romanfiguren. In zulke gevallen kan alleen nadere informatie van de schrijver opheldering geven over de ware toedracht, de ware leeftijd, de details van de situatie waarin, het moment waarop het gebeurde plaatsvond. Opvallend is hier dat niets in de beschijving van Emily’s belevenis duidt op door haar gevoelde angst, maar dat in Hughes’ eigen herin-nering die angst wel een rol speelt. Sartre inter-preteerde dit soort ervaringen als volgt:

Deze flitsende intuïtie is volkomen loos: het kind heeft nog maar juist de overtuiging gekregen dat het geen willekeurig iemand is, of het wordt door die overtuiging juist wel een willekeurig iemand. Het is anders dan de anderen, dat is waar, maar elk van die anderen is op eenzelfde wijze ook anders. [...] Wat te doen met een ontdekking die ons bang maakt en niets oplevert? De meesten proberen die zo snel mogelijk te vergeten. Maar het kind dat zichzelf heeft ontdekt in wanhoop, woede en jaloezie, zal zijn hele leven baseren op de vruchteloze overpeinzing van zijn formele anders-zijn. ‘U heeft mij verjaagd’ zal hij tot zijn ouders zeggen. ‘U heeft mij verjaagd uit die volmaakte eenheid waarin ik opging, u heeft mij veroordeeld tot een geïsoleerd bestaan. [...] Als u mij later weer tot u zou willen trekken en mij opnieuw tot de uwe maken, dan zou dat niet langer mogelijk zijn, want ik ben mij van mijzelf bewust geworden tegen iedereen in.’ [...] En tegen zijn schoolkameraden en de straatjongens die hem achtervolgen, zal hij zeggen: ‘Ik ben een ander. Een ander dan jullie allemaal die mij dwarszitten. Jullie kunnen mij achtervolgen in mijn lichaam, maar niet in mijn anders-zijn.’

Op grond van mijn eigen verzameling beschrijvingen van zulke jeugdherinneringen van gewone mensen – dus niet van schrijvers – meen ik dat Sartre het kleine aantal beschrijvingen van ervaringen waarover hij beschikte nogal eenzijdig heeft geduid. Daarbij werd hij vooral op het verkeerde been gezet door een herinnering van Gide (André, elf jaar oud en snikkend in de schoot van zijn moeder: ‘Ik ben niet als de anderen!’), die ikzelf overigens niet erg typerend vind voor het soort inzichten waarin ik geïnteresseerd ben.⁴ Het besef anders te zijn dan andere kinderen is iets anders dan het besef van de eigen individualiteit. Het is waar, mij zijn een paar herinneringen toegezonden waarin het plotselinge ik -besef gepaard gaat met gevoelens van angst voor het alleenzijn en waarbij ook in het latere leven de negatieve toon van deze herinnering overheerst. Maar ik heb er veel meer waarbij de verteller zich een moment van gespannen verwondering, vreugde en trots herinnert. Uit hun mededelingen over hun leven daarna blijkt zelden iets van een negatieve nawerking in het geheugen.

Trouwens, er zijn andere schrijvers geweest, aan Sartre destijds niet of nog niet bekend, die soortgelijke ervaringen in emotioneel neutrale of positieve tonen beschreven hebben. De aan Spiegel-berg – en nu aan mij – oudst bekende is van de Duitse schrijver Jean Paul (schrijversnaam van Johann Paul Friedrich Richter, 1763-1825), in zijn postuum verschenen autobiografie. Jean Paul was evenals Jung een domineeskind, en woonde in de pastorie van Joditz, een klein dorp in Oberfranken (Beieren). Hoe oud hij was toen hem het volgende overkwam weten we niet. Alleen dat hij ‘ein sehr junges Kind’ was.

Ik zal nooit de ervaring vergeten die ik tot nu toe aan niemand verteld heb waarbij ik getuige was van de geboorte van mijn zelfbewustzijn. Nog weet ik de plaats en het tijdstip. Op een ochtend toen ik nog een erg jong kind was stond ik in de voordeur naar de houtstapel links van mij te kijken, toen plotseling het besef ‘ik ben een ik’ (ich bin ein Ich) als een bliksemschicht uit de hemel kwam en daar lichtend bleef staan. Op dat moment had mijn ik zichzelf voor het eerst gezien, en voor altijd. Dat mijn geheugen me hier zou bedriegen is niet goed voorstelbaar. Er kan van buitenaf niets zijn toegevoegd omdat ik over deze ervaring in mijn verborgen innerlijk niemand anders verslag heb horen of zien doen. Alleen de nieuwheid van de ervaring heeft permanentie kunnen verlenen aan de alledaagse omstandigheden waaronder het gebeurde.⁵

Richard Hughes was zes of zeven jaar, Jean Paul misschien nog wel jonger toen dit hem overkwam. Vergeleken met Jung, die elf jaar was, is dat erg jong. Evenmin als bij Jung en Hughes is bij Jean Paul de herinnering verbonden met angst, een gevoel van eenzaamheid of het gevoel ‘anders’ te zijn dan anderen.

Van Zuid-Duitsland naar het oude Rusland van vóór de revolutie. Vladimir Nabokov beschreef in zijn autobiografie Speak, memory een gebeurtenis van toen hij vier jaar oud was. In de vertaling van Rien Verhoef luidt deze herinnering aldus:

Aanvankelijk besefte ik niet dat de tijd, op het eerste gezicht zo onbegrensd, een gevangenis was. Bij het graven in mijn kindertijd (dat het op één na beste is na het graven in je eeuwigheid) zie ik het ontwaken van het bewustzijn als een reeks verspreide flitsen, waarvan de tussenruimten gaandeweg slinken totdat zich heldere blokken waarneming vormen die het geheugen een glibberig houvast verschaffen (affording memory a slippery hold, DK). Ik had al zeer vroeg min of meer gelijktijdig leren tellen en praten, maar de innerlijke wetenschap dat ik ik was en dat mijn ouders mijn ouders waren lijkt zich pas later te hebben vastgezet, toen ze rechtstreeks verband hield met mijn ontdekking van hun leeftijd in verhouding tot de mijne. Afgaand op het felle zonlicht dat bij de gedachte aan die openbaring onmiddellijk met gelobde zonnevlekken door overlappende loofpatronen mijn geheugen binnendringt, is de gelegenheid misschien mijn moeders verjaardag geweest, in de nazomer, op het platteland, en had ik vragen gesteld en de antwoorden gewogen die ik had gekregen. Dat strookt allemaal naar behoren met de recapitulatietheorie; het begin van het reflexieve bewustzijn in de hersenen van onze verste voorouder moet beslist zijn samengevallen met het dagen van het tijdsbesef.

Vandaar dat er, toen de pas geopenbaarde, verse en nette formule van mijn eigen leeftijd, vier, werd geconfronteerd met de ouderlijke formules, drieëndertig en zevenentwintig, iets met me gebeurde. Ik kreeg een ontzagwekkende stimu-lerende schok. [...] Op dat ogenblik drong scherp tot me door dat het zevenentwintigjarige wezen in zacht wit en roze dat mijn linkerhand vasthield mijn moeder was, en dat het drieëndertigjarige wezen in hard wit en goud dat mijn rechterhand vasthield mijn vader was. Terwijl zij gelijkmatig voortstapten, trippelde ik tussen hen in, nu eens parmantig, dan weer op een drafje, van zonneplek naar zonneplek, over het midden van een pad dat ik nu nog gemakkelijk herken als een laan met siereikjes in het park van ons landgoed Wyra, in de vroegere provincie Sint-Petersburg in Rusland. In feite zie ik vanaf mijn huidige verhevenheid van afgelegen, afgezonderde, vrijwel onbewoonde tijd, mijn nietige ik op die augustusdag in 1903 de geboorte van het bewuste leven vieren.⁶.

Nabokov dacht dus aan een reeks verspreide flitsen, niet aan één, zoals de meesten doen. Maar het besef dat ‘ik ik was en dat mijn ouders mijn ouders waren’ komt na die reeks flitsen toch nog als een ‘ontzagwekkend stimulerende schok’. In alle volgende pagina’s van zijn kinderherinneringen beschrijft Nabokov geen herhaling van zo’n schokeffect. Ook voor hem moet deze ene gebeurtenis dus een apart geval zijn geweest, waarbij de details van de situatie hem even scherp zijn bijgebleven als Richard Hughes. Juist die bijkomende herinnering aan concrete omstandigheden maakt voor mij veel van zulke beschrijvingen geloofwaardig, overtuigt mij ervan dat ze niet achteraf zijn gefantaseerd. Ook komen in zulke herinneringen vaak dezelfde elementen terug. Zoals de speling van het zonlicht op een plek waar het kind naar kijkt. In nogal wat van de aan mij meegedeelde herinneringen wordt dit zonlicht beschreven, niet altijd zo poëtisch als hierboven, maar wel overtuigend. Bijvoorbeeld: een meisje zit op de wc, en door het wc-raampje valt het zonlicht op haar arm; zij kijkt naar de haartjes op haar arm, in het zonlicht goed te zien, en dan opeens komt de schok van het besef: ik ben! Of een jongen die in het vroegere Nederlands-Indië naar huis loopt en de zon ziet schitteren in een nieuwe koperen cent die hij net gekregen heeft, en dan, boem!

Maar het zonlicht is geen voorwaarde, het kan ook in het donker gebeuren. Lees wat de Nederlands-Amerikaanse schrijfster Dola de Jong beschreef in haar roman En de akker is de wereld, verschenen in de Salamanderreeks van Querido, in 1947.⁷. Ook in deze herinnering speelt het besef van tijd een rol. Zoals Richard Hughes plantte ook Dola de Jong haar eigen jeugdherinnering in haar hoofdpersoon, Maria. Zelf zegt zij hierover nu: ‘Het gekke is dat ik zonder twijfel toen ik De Akker schreef, nog een herinnering had aan de ervaring van “ik-ben-ik” die ik Maria liet ervaren, maar nu, 47 jaren later, geen Ahnung heb hoe, waar en wanneer ik dit ondergaan heb.’⁸.

Het is in de oorlog. Maria is in haar vroege puberteit en woont in Tanger tijdelijk in huis bij de Nederlandse consul en zijn gezin.

Die avond voor het inslapen, hoorde Maria de klok stilstaan. Ineens uit de stilte was het tikken van de klok naar voren gekomen, duidelijk en nadrukkelijk. Een jachtig tikken, dat plotseling afgebroken werd en dan stilte, peilloze, diepe stilte. Ze zat met een ruk overeind, het tikken van de klok binnen in haar, vibrerend door heel haar lijf. Maar in de kamer stilte. Ik hoorde de klok stilstaan, dacht ze, ik, Maria, hoorde de klok stilstaan. Het was een ontzaglijk gebeuren, het grootste. Ik, Maria Lefkowitz, hoorde de klok stilstaan. Ze zat in de wereld, de zwarte stilte, de eindeloze wereld. En dan kwam de ontdekking...

Ik ben Ik. Ik, Maria Lefkowitz, ben Ik. En dan weer het ontzaglijk gebeuren, ik hoorde de klok stilstaan. Ik hoorde het! Ik! Ik, Maria Lefkowitz. Ik zit hier. En daar buiten is de wereld, eindeloos, en Ik ben Ik. En de verbazing, de verwondering om het wonder, ‘Ik’.

Uit het verdere verslag van deze gebeurtenis spreekt eerder angst dan blijdschap. Had Sartre dit boek gekend dan had hij deze passage zeker naast die van Hughes geplaatst ter ondersteuning van zijn al te zwaarwichtige interpretatie van existentiële angst. Emily en Maria, fictieve persoontjes belast met het verleden van hun scheppers.

Verschillende mensen hebben mij op nog ander vindplaatsen gewezen. De psycholoog Piet Bierkens gaf mij een passage uit de autobiografie van Julien Green (deel I, Grasset 1963). Green moet ongeveer vijf jaar geweest zijn.

Ik zat voor het raam toen ik plotseling het besef kreeg te bestaan. Iedereen heeft dit merkwaardige moment gekend waarop men zich opeens gescheiden voelt van de rest van de omringende wereld [...] op dat moment trad ik uit het paradijs. Het was het melancholieke moment waarop de eerste persoon enkelvoud het menselijk bestaan binnentreedt om daar tot aan zijn laatste zucht vóór op het toneel te moeten staan [...] verdreven uit de hof van Eden door de engel met het flikkerende zwaard die zich Mij noemt.

Van Eden naar Eeden is maar een letter. In het begin van zijn roman Van de koele meren des doods berichtte Frederik van Eeden over zijn – toen negen- à tienjarige en later psychotisch geworden – Hedwig, het volgende:

Toch was zij in genen dele een droefgeestig kind [...] maar zij had wel, schoon onopgemerkt door ieder die haar kende, kortstondige tijden van inzich-gekeerdheid, soms weinige minuten durend, waarin het was, alsof zij diep, diep in zichzelve zag, op onbegrijpelijke en beklemmende wijze. Dan prevelde zij haar eigen naam ‘Hedwig, – Hedwig Marga de Fontayne – ik, ik, ik, – ikzelf, ik ben Hedwig de Fontayne’ en dan was het haar, alsof zij in afgronden zag, waarvan de diepte en ondoorgrondbaarheid haar den adem roofde. Deze ogenblikken waren schaars, en zij vergat ze geen van allen, noch de plaats, de omgeving, en de houding waarin zij ze doorleefde.

Onder de grote blanke marmerstenen van de gang waren er twee die blijkbaar uit één stuk waren gezaagd, en, met hun schei-vlakte boven, aldus waren aaneengelegd dat het figuur der aderen den vorm vertoonde van een groot, wit, reuzenhart. Hiervoor geknield liggend in be-schouwing, daar zij het pas haar vriendinnetje gewezen had als een merkwaardigheid van ’t huis, op een namiddag in laatwinter, had Hedwig plotseling dat zelfinzicht op ’t allersterkst gekregen. En deze maal gold haar als type of oerbeeld [voor] alle andere malen. Zij was den verderen dag daarna verruimd en vrolijk, zoals een die voor anderen een heuglijk geheim te verbergen heeft.⁹.

De bekende psychiater H.C. Rümke, die het geval Hedwig analyseerde, schreef hierover: ‘[Dit] is een uiterst originele waarneming die ik in de psychopathologische literatuur nooit ben tegen-gekomen, ook niet bij Pierre Janet die een meester is in het weergeven van belevingen op de grens van het normale en abnormale.’ 9

Nee, al werd Hedwig dan psychotisch, zelf heb ik inmiddels genoeg beschrijvingen van herinneringen gelezen die aannemelijk maken dat zulke ervaringen kinderen kunnen overkomen die later heel gezond blijven. Daarvan geef ik een laatste voorbeeld uit de Nederlandse romanliteratuur, een heel recent geval in de roman O Mores! van de schrijver Huub Beurskens.¹⁰. Desgevraagd liet de schrijver mij weten dat het ook hier om een eigen herinnering gaat die hij aan de ik-figuur in deze roman gegeven heeft. De herinnering krijgt zijn betekenis voor dit boek vooral door de beschouwing achteraf van de schrijver.

Ik herinner me dat ik als veertienjarig jongetje in de fietsenkelder van het Sint-Thomascollege in Venlo stond als stond ik naast mezelf. Ik besefte van het ene ogenblik op het andere dat ik de hele weg – door de met linden omzoomde straten van mijn geboorte- en woonplaats, over het betegelde fietspad langs de rijksweg naar de stad, twee keer overstekend op de drukke verkeersrotonde onder het spoorwegviaduct, verder langs de Maaskade, door het villapark en uiteindelijk onder de schoolpoort door –, dat ik vijf kilometer lang zó door mijn gedachten in beslag was genomen dat ik me, plotseling naast mijn fiets, absoluut niet meer kon voorstellen de route te hebben afgelegd. Even bekroop me een panische angst. Ik stelde me voor dat ik misschien wel drie, vier keer ternauwernood aan de dood was ontsnapt. Dat ik door rood was gefietst. Dat moeders op het trottoir hun kinderwagen hadden losgelaten om de handen voor de ogen te slaan. Dat een auto met gillende banden en een luidkeels doch onhoorbaar roepende bestuurder tot stilstand was gekomen. En dat alles zonder dat ik er enig besef van had gehad. Even was ik zelfs bang dat ik geheel onwetend de dood had gevonden.

Voordat ik mijn leren boekentas van de snelbinders bevrijdde voelde ik heimelijk aan mezelf of ik er nog was, tegelijkertijd ook weer beseffend dat het daad-werkelijk met jezelf jezelf voelen nog geen enkele garantie bood voor de zekerheid in het leven en niet in een of ander hiernamaals te zijn.

Beurskens schrijft over deze herinnering het volgende:

De mens kan een wonderbaarlijke tweevuldig-heid, zelfs een drie- of veelvuldig-heid zijn. [...] Hoewel ik het [...] niet kan laten nog wel eens heimelijk aan mezelf te voelen of ik nog besta, weet ik inmiddels dat je jezelf of je andere ik heel wat kunt toevertrouwen.

Vaak is het zelfs raadzaam je zo min mogelijk met dat andere ik te bemoeien. [...] Het typische is dat ik me [...] nog dat moment van plotseling besef kan herinneren, dat ik me al zesendertig jaar lang glashelder dat ene moment in de fietsenkelder voor de geest kan halen [...].

Hier dus een plotseling besef van op een automatische piloot gefietst te hebben, met de gedachten elders geweest te zijn terwijl een ander ik (die piloot) de weg vond. Een besef van ‘tweevuldigheid’, van twee keer ‘jezelf’, de een doet dit, de ander dat. Daaraan gekoppeld de angst geen greep meer te hebben op de werkelijkheid, omdat het beschouwende zelf kennelijk niet stuurde en oplette, maar een ander zelf. Zoals men angstig kan zijn voor de autonomie en fantasie van de droomgenerator in ons, toch ook een deel van onszelf.

Omdat Beurskens hier ook van een drie- of veelvuldigheid spreekt, is het misschien goed met enige nadruk te stellen dat dit boek niet over de zogenaamde ‘meervoudige persoonlijkheid’ gaat, een onderwerp dat de laatste jaren nogal populair geworden is. Nee, voor zover het over ik-ben-ik-inzichten gaat – want ook andere plotselinge inzichten passeren de revu – gaat het slechts over die twee, ik en je andere ik, soms genoemd mij of mezelf; in mijn volgende boek de ‘eigenander’.

Identificatie

Aan sommigen van hen die mij hun herinneringen toestuurden vroeg ik of ik hun naam mocht vermelden. Zij vonden dat goed. In de tekst zelf zijn reeds de namen genoemd van Rinus Ferdinandusse (blz. 130 ), Rita Kohnstamm (blz. 136), Hans Lentink (blz. 109 ) en Egbert Warries (blz.131).

Niet bij hun herinneringen vermeld zijn de namen van:

Els Broeksma – van Capelle

blz 82

Ronald van Gelder

blz 125

Hilde Pach

blz 37

Beatrijs Ritsema

blz 35

Hugo Röling

blz 101

BEZOEK ONZE WEBSITE VOOR MEER INFORMATIE OVER DEZE EN ANDERE FOSFOR E-BOEKEN