Arthur van Amerongen

Brussel: Eurabia (deel I en II)

Terug naar kalifaat Molenbeek

Amsterdam, 2015

© 2008-2015 Arthur van Amerongen

E-boek ontwerp Fosfor

Omslag ontwerp Roald Triebels

ISBN 9789462251540

Deel 1 van dit boek verscheen eerder bij Uitgeverij Atlas.

Wist u dat u ook lid kunt worden van Fosfor?

Voor maar € 40 per jaar (dat is slechts € 3,33 per maand) ontvangt u:

•• Elke maand een nieuwe longread – geschreven door topauteurs.

•• Elke week een nieuwe classic – tijdloze longreads uit het verleden.

•• Elke dag, lezen, kijken en luisteren – in ons archief van longreads.

•• Plus: meer dan 150 e-books – onbeperkt te downloaden.

Niet lezen = niet betalen

Als je bij ons een maand niet leest, loopt je lidmaatschap automatisch een maand langer door. Twee maanden niet ingelogd? Dan krijg je van ons twee maanden verlenging (in totaal verlengen we maximaal drie maanden per jaar).

Meer informatie vindt u op www.fosfor.nl

INLEIDING:
De klokkenluider van Brussel

De poep raakte de ventilator in de zomer van 2007, ruim voor het uitkomen van Brussel: Eurabia. Mijn tropenjaar in de krochten van mohammedaans Brussel zat er op en ik was blij dat ik samen met mijn Spaanse vriendin Paula een enkele reis naar Paraguay had geboekt. Ik was weer gaan drinken en feesten toen ik haar ontmoette en de euforie beviel me prima, na al die godvergeten sloten thee temidden van de mistroostige, humorloze en geheelonthoudende baardmannen.

Onze afscheidstournee was feestelijk en onbekommerd: wandelen door de Ardennen en de Hoge Venen, badderen in Spa, na een nacht doorzakken in Luik struinen over de zondagsmarkt in Luik, daar starnakel zat Tombe la Neige van Adamo zingen in Café Chantant Les Olivettes en afsluitend een week strandwandelen langs de Noordzee. Ik was vergeten hoe leuk België kon zijn.

We sloten de wittebroodsweken af op de Poëziezomer in Watou, in de Westhoek van Vlaanderen waar ze een dialect spreken dat bij VRT-programma’s ondertitels krijgt. Het roemruchte festival werd decennia lang georganiseerd door Guido Haerynck (ook wel bekend als de dichter Gwij Mandelinck) en zijn familie. Sinds hun vertrek naar Brugge, vanwege allerlei politieke intriges, is het ooit roemruchte festijn verworden tot een braderie voor zondagsdichters, mond- en voetschilders en andere dilettanten.

Zoon Jan, journalist en Jan Hoet-biograaf, had mijn strapatsen in Brussel gevolgd en een groot interview voor weekblad Knack geregeld. Er is een ongeschreven wet in de archaïsche wereld van de uitgeverijen dat je nooit met publiciteit en ketelmuziek moet beginnen voordat een boek op de markt is gebracht, maar dat vind ik allemaal bakerpraatjes. De uitgever van Brussel: Eurabia zei altijd dat een goed boek zichzelf verkoopt en dat je dus als uitgeverij helemaal niet veel PR en marketing hoeft te doen, maar die filosofie vertrouwde ik ook niet helemaal. Het interview kwam daarom in het augustusnummer van Knack, een half jaar voor het verschijnen van Brussel: Eurabia. De coverstory deed het nodige stof opwaaien in het toch al zo schrikkerige België, en vooral de snedige quote ‘Een aanslag in Brussel is een kwestie van tijd’ hakte er lekker in.

Juichaapjes

Al snel hing het nieuws van TVBrussel aan de bel, een politiek correct bulletin dat in opdracht van de Vlaamse overheid via juichaapjes dagelijks opgewekt bericht over de zegeningen van de maakbare multiculturele samenleving. Ik vond dat best wel een beetje eng, een interview in een live programma, maar het betekende ook dat ze mijn eventuele kwinkslagen en plaagstootjes er achteraf niet uit konden knippen. Ik had om de keel te smeren vast een klein rummetje gedronken op het zonovergoten terras van café Belga op het Flageyplein, om de hoek van de studio van TVBrussel.

Een kwartier voor tijd wandelde ik in een goede luim die studio binnen; veel tijd voor een voorgesprek was er niet meer. Gelukkig heb ik een bloedhekel aan voorgesprekjes en bovendien had de redactie voldoende materiaal: het interview in Knack.

De interviewer was qua uiterlijk een soort verwijfde uitvoering van Eddy Wally en duidelijk niet voorbereid op het mijns inziens geestige gesprekje dat volgde. Terwijl ik vrolijk doortetterde en de pratende pop zenuwachtig en duidelijk ontregeld naar zijn voorgekauwde vraagjes staarde, zag ik vanuit mijn ooghoek hoe er steeds meer consternatie ontstond in de studio gaandeweg het interview. Redactieleden keken elkaar stomverbaasd aan. Toen ik, nadat ik de anchorman een dikke zoen had gegeven, de studio verliet, werd ik verbijsterd nagestaard door de aanwezigen. Hier was iets gruwelijk misgegaan, in hun perceptie. Alsof iemand in het Noord-Koreaanse journaal president Kim Jong-un het dwingende advies gaf eens te gaan lijnen en een andere kapper te nemen. 

Enfin, u kunt het interview hier bekijken: https://www.youtube.com/watch?v=7mHsCUkDsto

Censuur!

De weken daarna was ik volop in het nieuws. Brussel Deze Week, het door en door politiek correcte papieren zusje van TVBrussel, gaf het startschot.

De antiracismebeweging MRAX (Mouvement contre le Racisme, l'Antisémitisme, et la Xénophobie) gaat bij de Raad voor Journalistiek klacht indienen tegen TVBrussel en overweegt ook juridische stappen. De vereniging verwijt de Brusselse regionale zender de uitzending van een interview met de Nederlandse journalist Arthur Van Amerongen. Die hanteerde volgens MRAX racistische taal, terwijl er te weinig tegengewicht was. Ex-oorlogscorrespondent en journalist Arthur van Amerongen dook afgelopen jaar onder in de Brusselse moslimwereld. In zijn boek Brussel: Eurabia schetst hij het beeld van Brussel als een stad waar de Marokkanen de Belgen haten en heel gevaarlijk zijn. Hij voorspelt ook een terreuraanslag in de hoofdstad . In een studio interview op 13 augustus bij TVBrussel zet Van Amerongen de stellingen uit zijn boek ongenuanceerd verder in de verf. Voor MRAX gaat het om racistische en xenofobe opmerkingen tegenover de Marokkaanse en de islamgemeenschap. Volgens de vereniging veralgemeent de journalist en bood TVBrussel te weinig tegengewicht. Volgens TVBrussel-hoofdredacteur Jan De Troyer heeft zijn zender geen fouten gemaakt bij het interview met de Nederlandse journalist Arthur Van Amerongen over zijn boek Brussel: Eurabia. ‘Onze journalist heeft verschillende keren kritisch gereageerd en we hebben een andere stem laten horen. Dat Van Amerongen zo straf uit de hoek zou komen, konden we niet voorspellen. Dat zijn de gevaren van live televisie.’

Volgens De Troyer arriveerde Van Amerongen pas om 17.40 uur op de redactie voor de live uitzending van 18 uur. ‘Hij was serieus boven zijn theewater en we konden het interview slechts enkele minuten voorbereiden’, aldus De Troyer. ‘Toen bleek dat Van Amerongen uit de bocht ging heeft onze journalist verschillende keren ingegrepen, onder meer door erop te wijzen dat er misschien wel gevaarlijke Marokkanen of islamisten in Brussel wonen, maar dat je toch niet de hele gemeenschap over dezelfde kam kan scheren.’

Volgens De Troyer is de zaak een voorbeeld van de gevaren van live televisie. ‘Je kan nooit inschatten hoe het echt zal uitdraaien. In een interview in Knack, de aanleiding voor ons stuk, was Van Amerongen bijvoorbeeld veel genuanceerder. We beseften wel dat het interview een totale mislukking was geworden, maar waren tevreden toen het snel uit de actualiteit verdween, zegt De Troyer. Tot het item opdook op internet. We kregen klachten, zelfs vanuit Marokko, en lieten het clipje meteen van de bewuste site halen. Groot was mijn verbazing toen ik vanmorgen zag dat het terug online stond. We vragen nu opnieuw het meteen te verwijderen.

De bips van Kim

Tsja. Een filmpje proberen te verwijderen van internet lijkt mij nogal een ouderwetse gedachte die weinig blijk geeft van realiteitszin. Het interview is alleen op Youtube al 20.000 keer bekeken en dan heb ik het nog niet over alle andere vormen waarin het terug te vinden was op internet. Het is bovendien vertaald naar het Frans, Duits, Engels, Spaans en nog wat andere talen en kreeg een soort internationale cultstatus. Het betrof niet altijd even frisse websites maar daar kan ik verder ook niets aan doen. Kim Kardashian weet ook niet wat cybernauten achter hun bureaus voor viezigheid uitspoken met goedbedoelde kunstzinnige foto’s van haar blote bips.

Ik moest erg lachen toen ik het filmpje kort voor het schrijven van dit intro weer terugkeek, temeer vanwege het groene ribfluwelen jasje dat ik op de dag van het interview had gescoord voor 1 euro bij een Marokkaanse sjacheraar op de vlooienmarkt van het Vossenplein. Speciaal voor TVBrussel was ik ook nog eens bij een kapper binnengelopen, nota bene.

Alle gekheid op een stokje: beschuldigd worden van racisme is niet kinderachtig. Iemand kaltstellen als racist of als antisemiet is dodelijk. Dan ben je een paria met ebola en dus uitgesloten van ieder serieus debat, en al helemaal in België zoals in het tweede deel van Brussel: Eurabia zal blijken.

Voor de goede orde: Marokkanen zijn geen ras en mohammedanen zijn ook geen ras. Dus die aanklacht van MRAX wegens mijn vermeende racistische uitlatingen zijn sowieso al lariekoek. Bovendien zeg ik in het interview enkel dat ‘zij’ ons haten, niet dat ik ‘hun’ haat. Met zij bedoel ik dan de Marokkaanse moslims in Brussel. Die praten in de regel niet erg aardig over hun Belgische gastheren, al was het gebruik van het woord ‘haat’ wellicht wat zwaar aangezet en had ik beter kunnen zeggen: Marokkaanse moslimmensen vinden Belgische mensen vaak niet lief en soms ook best stom omdat ze varkens eten en heel veel biertjes drinken.

Ik draaide het beeld van de lieve, zielige, kwetsbare, hulpbehoevende, goedbedoelende, onderdrukte Marokkaanse moslim in de slachtofferrol (zoals dat graag benadrukt wordt door de Belgische media) bewust om. Wat in Brussel op microniveau gebeurt - de moslim als underdog - gebeurt ook wereldwijd: ‘De kwetsbare islamitische minderheid van 1, 6 miljard zielen wordt onderdrukt en heeft geen enkel aandeel in de bloedige conflicten waar dan ook op de aardkloot maar is juist het slachtoffer.’

Van de racismeklacht van MRAX heb ik nooit meer iets vernomen. Het obscure staatsruiverniersclubje was destijds samengesteld uit Marokkaanse moslims en Afro-Belgen. Hun baas was gek genoeg een blanke Belgische man van middelbare leeftijd. Hoewel MRAX officieel ook antisemitisme bestrijdt, zat er opvallenderwijs niet één jood in de stichting.

Racistische dronkemanspraat

Het verhaal rond mijn interview begon een eigen leven te leiden. Een Belgische blogger schreef:

Het optreden van de Nederlandse journalist Arthur van Amerongen op TVBrussel zorgt voor nogal wat deining. Deze gefrustreerde oorlogscorrespondent schreef een alarmerend boek over de moslims in Brussel. “Omdat je moet luisteren naar alle meningen” (dixit de hoofdredacteur van TVBrussel), mocht van Amerongen het ook even komen uitleggen in de studio. Maar het liep grondig fout. Van Amerongen kwam twintig minuten voor hij live op antenne moest de studio in gestrompeld met een stuk in zijn kraag. Om zich onder te dompelen in de leefwereld van de Brusselse moslims had van Amerongen acht maanden niet gedronken, zo vertelde hij even later aan de TVBrussel-journalist die zich op dat moment wellicht afvroeg waarom Van Amerongen net dat moment had uitgekozen om de schade in te halen. Van Amerongen was toen al een stuk opgeschoten met zijn wereldrecordpoging gemeenplaatsen en racistische bon mots uitspuwen in één interview. Een lange lijst onderzoekers van de UCL en de ULB schreef vandaag een brief naar TVBrussel waarin ze een recht van antwoord eisen. Spijtig natuurlijk dat net TVBrussel zoiets moet overkomen. De zender doet moeite om kleurrijk te berichten over de hoofdstad. Alleen is de verdediging van de hoofdredacteur zwak. “We hebben het recht om dergelijk iemand aan het woord te laten”, klinkt het. Het recht om iemand racistische praat te laten verkopen en te beledigen, is niet meteen een recht waar je trots op moet zijn.

De keurige, politiek correcte hoofdredacteur van TVBrussel wordt hier in feite weggezet als iemand die racisten faciliteert. En dat terwijl ik niets racistisch hebt gezegd in het interview, nog los van het feit dat ik geen racist ben. En dronken was ik ook niet.

Zever in pakskes

Een lieve, verdrietige maar licht onnozele reactie op het interview kwam van Malika Abbad, Marokkaanse en destijds adjunct-kabinetchef van Vlaams minister Bert Anciaux (Spirit):

‘Ik zeg niet dat hij iets uit zijn duim heeft gezogen. Ik geloof dat hij die dingen in een bepaald gezelschap echt gehoord heeft. Maar hij kan ook in andere milieus onderduiken, waar hij iets anders zou horen. Ik vind het boek helemaal niet vernieuwend. Zeker niet als de grote conclusie is dat er een grote terreurdreiging is. Hij zegt dat hij nu de Marokkanen haat die hij vroeger lief had. Ik vind dat eerlijk gezegd zever in pakskes. Ik had liever gehad dat hij dit onderwerp had benaderd vanuit een menselijke invalshoek. We moeten dringend nadenken over hoe we deze mensen op een menswaardige manier in onze samenleving kunnen insluiten en hen het gevoel geven dat ze er ook echt bijhoren.’

De hoofdredacteur van Le Soir maakte het nog het bontst (los van de anonieme reaguurder op Maroc.nl die schreef dat ik, na Theo van Gogh, het volgende varken zou zijn dat geslacht moest worden). De beste man ging vol op het orgel in een hoofdredactioneel commentaar en bombardeerde mij zonder omwegen tot xenofoob én racist. Hij vond het interview misselijkmakend en hoopte dat de ‘Bataafse racist’ nooit meer terug zou keren uit de jungle van Paraguay.

Ik ben veel maar geen xenofoob. Ik woonde vier jaar in Paraguay, zes jaar in het Midden-Oosten en inmiddels al 3,5 jaar in Portugal: niet slecht voor iemand met een allergie voor vreemdelingen. Overigens is de onzinnige term islamofobie direct afgeleid van xenofobie. Eind jaren zeventig verzonnen de handlangers van Khomeini de term analoog aan xenofobie, met als bedoeling kritische moslims en islamcritici de mond te snoeren (daarover meer in Brussel: Eurabia, deel II).

Weer een rellette!

In de herfst van 2007 vloog ik met mijn vriendin naar Zuid-Amerika, waar ik in alle (betrekkelijke) rust het manuscript van Brussel: Eurabia afrondde. In februari 2008 kwam het boek op de markt en vloog ik terug naar de Oude Wereld voor interviews en andere promotionele activiteiten. Opnieuw werd ik het middelpunt van een rellette.

Mijn uitgever, Atlas, betaalde het dure vliegticket omdat ik in De Wereld Draait Door geïnterviewd zou worden. Een dag voor de uitzending hoorde ik dat het interview niet doorging. Ik logeerde bij mijn boezemvriend Rob Muntz in Zaandam en die ging, boos en verdrietig, een rondje bellen naar zijn vrienden in de media. Mijn geluk was dat Peter R. de Vries en Freek de Jonge kort voor mij óók op het laatste moment waren afgezegd door DWDD en daarover luidruchtig hun beklag hadden gedaan. Nu was ik, het straatarme schrijvertje uit Paraguay dat speciaal voor DWDD een hele dag in de vliegmachine had gezeten, de dupe van de duistere praktijken en machinaties van Matthijs van Nieuwkerk. Showtime!

Een bericht hierover uit de illustere Mediacourant (met een vette knipoog):

‘Arabist en auteur Arthur van Amerongen gaat het programma De Wereld Draait Door van de VARA aanklagen. Hij zou naar eigen zeggen zijn uitgenodigd door de talkshow, maar na een lange reis uit Paraguay weer zijn afgebeld. Presentator Matthijs van Nieuwkerk is voorlopig nog niet van de auteur af. “Die ga ik gewoon aanklagen. Dit kost mij handen vol met geld. Ik ben schrijver en heb geen cent. Bovendien is mijn hele reputatie naar gort”, liet Van Amerongen woensdag weten aan RTL Boulevard.

Van Amerongen: “Ik heb levendig e-mailverkeer gehad met een ervaren redactrice (Elma Verhey) en die wilde me exclusief in het programma hebben. We waren heel enthousiast. Het was helemaal niet onder voorbehoud. Het was exclusief en ik mocht niet in Pauw & Witteman. Er stond in dat ik duizenden boeken extra zou verkopen als ik in het programma zou verschijnen. Daar kan ik natuurlijk geen nee op zeggen.”

De auteur kwam speciaal vanuit Paraguay. “Ik dacht dat de Publieke Omroep altijd heel beschaafd was. Dat je opgehaald werd door een taxi en een hapje kreeg van tevoren. Niets van dat alles. Ik sta gewoon in de kou, letterlijk en figuurlijk.”

In De Volkskrant zegt Van Amerongen een e-mail van de redactie van De Wereld Draait Door gehad te hebben, waarin letterlijk staat: Je staat nu op het bord voor donderdag de veertiende. Van Amerongen: "Dat is dus gewoon een afspraak. Ze hebben het toch niet over een bord erwtensoep? En ik moest daarvoor niet uit Lunteren komen, maar uit Paraguay. Dan word ik vlak van tevoren afgebeld door een bakvis van 18, omdat ze iets willen doen met Valentijnsdag’, zegt Van Amerongen. ‘Ik word door DWDD nu weggezet als een leugenaar. Dat schrijvertje poeieren we wel even af. Maar zo werkt het niet."’

De echte reden waarom ik niet in DWDD kwam, zo heb ik mij laten vertellen door iemand uit Vara-kringen, was dat de boodschap van Brussel: Eurabia niet zo goed paste in het wereldbeeld van de redactie. Ik werd echter wel keurig ontvangen bij Pauw & Witteman en die hadden in die tijd één miljoen kijkers.

In België werd ik door kranten en weekbladen met bijzonder veel argwaan en wantrouwen bejegend, op het onfatsoenlijke af. Een vrouw bij een Brusselse radiozender weigerde mij zelfs een hand te geven toen ik mij meldde bij de studio. Ik stond te boek als een xenofobe racist en dat was dat.

Genomineerd voor de AKO-literatuurprijs

Uiteindelijk werden er zesduizend exemplaren verkocht van Brussel: Eurabia, een bestseller in het genre. Bovendien werd ik genomineerd voor de AKO-literatuurprijs en stond mijn naam ineens tussen Arnon Grunberg, Doeschka Meijsing, Charlotte Mutsaers en Cees Noteboom. Het was daarom vreemd in Het Parool een recensie over Brussel: Eurabia te lezen waarin stond dat het een slecht boek was.

Ik was begin jaren negentig correspondent in Beiroet voor Het Parool. Na de moord op Theo van Gogh schreef ik voor het Parool samen met Loes de Fauwe de serie ‘Kasba Mokum’, over Marokkanen in Amsterdam. Voor die serie kregen we de Prijs van de Dagbladjournalistiek. De schrijver van de recensie over Brussel: Eurabia was de gefossileerde mastodont, jobhoppende babyboomer en PvdA-lakei John Jansen van Galen. Hij zat in het bestuur van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, dat deels mijn verblijf in Brussel heeft betaald. Jansen van Galen was fel tegen de toekenning van mijn subsidie voor het schrijven van Brussel: Eurabia, zo hoorde ik van een bestuurslid van het Fonds. Waarom precies weet ik niet, maar ik vermoed dat de politiek correcte gezondheidsfreak niet zo houdt van islamkritiek door academische geschoolde journalisten die niet vies zijn/waren van een goed glas op zijn tijd, een chineesje en een snuifje.

Leest, huivert en roflolt:

‘Junk onder de moslims

Dit is een boek dat zijn belofte niet waarmaakt. Op de eerste pagina's vertelt de schrijver in november 2006 aan studenten journalistiek op de Hogeschool van Mechelen dat hij sedert dat voorjaar 'is ondergedoken in de islamitische gemeenschap van Brussel'. Hij wil namelijk een boek schrijven om duidelijk te maken welk 'paard van Troje' we met de moslims in huis hebben gehaald en wat hen beweegt om zelfmoordaanslagen te plegen. Goede vragen, maar riskant.

Geen wonder dat een studente met sproeten hem bezorgd vraagt of hij niet bang is voor 'represailles uit de islamitische gemeenschap na de publicatie van het boek'. 'Was mij dan niet hetzelfde lot beschoren als Theo van Gogh?'

Een veelbelovend, spannend begin. Het geduld van de lezer wordt echter danig op de proef gesteld met 85 pagina's over het leven van Arthur van Amerongen. Kort samengevat: gereformeerde jeugd op de Veluwe, drank, drugs, studie, drank, drugs, journalistiek, drank, drugs. Down and out in Beiroet en Ede. De autobiografie van een verslaafde kan meeslepend zijn, mits zij goed geschreven is en liefst een verhelderend inzicht biedt in verslaving, maar daar heeft Van Amerongen geen tijd voor. Met de gejaagdheid van de junk (die bovendien een vroegere vorm van ADHD blijkt te hebben) sleurt hij ons in haastige zinnen voort door Libanon, Israël, de Jellinekkliniek en Afghanistan, langs ontelbare whiskyflessen, joints, lijntjes coke en heroïneshots. Tegen de tijd dat we eindelijk Brussel bereiken, heeft de lezer nog slechts een vraag: zal het hem daar lukken van de roesmiddelen af te blijven. En wat denkt u? Nee. Na een jaar, meldt hij op pagina 173, 'ging ik weer voor de bijl'. Zo is het boek per saldo toch een treffend zelfportret van een junk, want junks plegen uit te munten in het maken van plannen en voornemens, die ze nooit uitvoeren.’

Uiteindelijk heeft John Jansen Van Galen het moeten afleggen tegen de andere bestuursleden en zijn verzet tegen mijn subsidie moeten staken, temeer omdat ik gesteund werd door de vermaarde Arabist professor Ruud Peters van de Universiteit van Amsterdam, bij wie ik ben afgestudeerd op het islamitische fundamentalisme in Algerije. De wraak van Jansen van Galen kwam dus in de vorm van die recensie. Het was zijn tweede negatieve recensie over een boek van mij binnen twee jaar. De prijswinnende serie ‘Kasba Mokum’ werd uitgegeven als boek, Kasba Holland. Over de hoofdstukken van Loes de Fauwe was John Jansen van Galen jubelend, mijn aandeel werd afgedaan als onsamenhangend prietpraat van een alcoholistische junk. Uiteindelijk heeft hij nog geprobeerd de subsidie van Brussel: Eurabia terug te eisen maar ook dat is hem niet gelukt, nadat ik in diverse media het verhaal van de twee petten van JJVG had verklapt.

Bon, zand er over! John Jansen van Galen is inmiddels veilig opgeborgen in het Rosa Spierhuis of - als dat niet meer bestaat in - wandelt hij rond op een ander olifantenkerkhof der oudlinkse creatieven. De honden huilen, maar de karavaan trekt verder.

Ik had gelijk

De aanslag waar ik in 2007 voor waarschuwde kwam er wel, zij het zeven jaar later op het Joodse museum van Brussel. Maar al in december 2008 werd de Kerstmarkt op de Grote Markt van Brussel afgelast omdat moslimterroristen verregaande plannen hadden om de boel gezellig op te blazen. Na de schietpartij in Verviers begin 2015, waarbij twee moslimterroristen die snode moordplannen hadden, net op tijd onschadelijk werden gemaakt, stond de internationale pers bol van de verhalen over België als hoofdkantoor van het Europees jihadisme. Ik kreeg tientallen e-mails van mensen die mij na het lezen van Brussel: Eurabia voor gek hadden verklaard, maar nu eerlijk schreven dat ik toch gelijk had gehad met mijn observaties. Het geeft me enige voldoening en ik kreeg zowaar weer aandrang om terug te gaan Brussel, acht jaar later. Dat leest u allemaal in Brussel: Eurabia 2.

Ik ben wel eens de klokkenluider van Brussel genoemd. Maar toen ik mij in Brussel vestigde, was net het boek van de journaliste Hind Fraihi over Molenbeek gepubliceerd: Undercover in Klein Marokko: achter de gesloten deuren van de radicale islam. Fraihi werd publiekelijk gekielhaald. De Marokkaanse gemeenschap verweet haar het eigen nest te bevuilen. Een blanke activistische islamknuffelaar uit Molenbeek maakte het helemaal bont en schreef in Brussel Deze Week:

‘Hind Fraihi schreef een oneerlijk boek, tégen de moslimgemeenschap en tégen Molenbeek. Hind Fraihi ligt blijkbaar overhoop met haar geloof en haar geloofsgemeenschap. Hind Fraihi gebruikt dus de vlag van strijd tegen de extremisten binnen haar geloofsgemeenschap. Hind Fraihi gedraagt zich als een hautaine kleinburger, met vurige zendingsdrang vervuld, die haar «conservatief-achterlijke zusters en broeders» eens flink de les wil lezen. Hind Fraihi krabt als een extreem-rechtse propagandiste naar de «integratiewerkers». Hind Fraihi gebruikt Molenbeek als een sensatie-anker.’

Hind Fraihi was de eerste echte klokkenluider inzake het levensgrote gevaar van de radicale islam in België. Respect!

BRUSSEL: EURABIA
DEEL I

Voor Paula en Serge

De trotse dwaas zegt in zijn boos gemoed: ‘Daar is geen God’. ‘Zij doven ’t licht der rede en maken zich, door gruwelijke zeden, afschuwelijk: daar is geen mens die goed op aarde doet.

Psalm 14

Vrees Allah in jouw zelf, ben je soms niet bang van Allah of ben je niet bang van de dood. Ik zweer bij Allah dat de wereld zal vergaan en vroeg of laat zul je sterven en Allah ontmoeten op de dag des oordeels. En Allah zal je bestraffen en Allah is streng in het straffen.

De Ware Moslim, Diyauud-deen Al-Qudsee (in de vertaling van Mohammed Bouyeri, de moordenaar van Theo van Gogh)

Preambule:
Op weg naar Damascus

Brussel, november 2006. Op het verlaten perron van station Mechelen klinkt schelle marsmuziek. Een winteravond in Vlaanderen. De boemel naar Brussel is leeg. We staan nodeloos lang stil op spookstations: Weerde, Eppegem, Vilvoorde, Buda, Schaarbeek. Pas op station Brussel-Noord komt er wat leven in de brouwerij. Het schijnsel van de rode neonlichten in de Van Aarschotstraat komt mij haast weldadig voor, als de infraroodlamp van Philips waarmee mijn moeder haar reumapijn probeerde te verzachten. Achter de ramen wiebelen de hoeren met hun benen. Ik ken de stationsbuurt als mijn broekzak, het afgelopen halfjaar heb ik hier dagelijks rondgestruind. Ze is een wonderlijk amalgaam van peepshows, peeskamers, frituren, kebabzaken, slijterijen, staminees met zatte hoerenlopers, winkels van Sinkel volgestouwd met rotzooi uit het Verre Oosten, islamitische boekhandels en illegale moskeeën. De islam woekert en gedijt hier als een roos op een mestvaalt.

Ik kom terug van een gastcollege aan studenten journalistiek op de Hogeschool van Mechelen. In een kille bunker, een voormalige bierbrouwerij, sprak ik met aarzeling over mijn boek in wording. Ruim twintig jaar was ik gefascineerd geweest door de islam, al die tijd was ik ervan overtuigd dat de moslims een verrijking voor onze cultuur waren. Nadat ik jarenlang met tussenpozen in het Midden Oosten had gewoond was de islam mij net zo vertrouwd geworden als het orthodoxe calvinisme uit mijn jeugd, er waren meer overeenkomsten dan verschillen, zo leek het.

Maar in de steden van Europa waren islamitische getto’s met eigen mores en wetten ontstaan die amper nog in contact stonden met de buitenwereld. Het leek er steeds meer op dat we het Paard van Troje in huis hadden gehaald. Ik wilde weten in hoeverre de moslims een bedreiging voor onze samenleving vormden. Ik wilde weten wat moslims bewoog om zelfmoordaanslagen te plegen, een fenomeen dat ik al die jaren tevergeefs had proberen te begrijpen. Ik vertelde de studenten dat ik daarom sinds het voorjaar van 2006 ondergedoken was in de islamitische gemeenschap van Brussel. Een berichtje in een krant van 10 november 2005 stond aan de basis van deze hachelijke onderneming. De Belgische Muriel Degauque had zichzelf een dag eerder opgeblazen naast een groep politieagenten in Baquba, ten noorden van Bagdad. Zelf stierf ze onmiddellijk, een militair raakte gewond. In de omgeving van de krater die de explosie had veroorzaakt, vonden Amerikaanse veiligheidstroepen een Belgisch paspoort. Uit de stempels in de pas – met een foto van Degauque zonder sluier – bleek dat ze met haar echtgenoot Issam Goris per auto via Turkije en Syrië naar Irak was gereden.

Muriel Degauque (19 juli 1967) ging de geschiedenis in als de eerste blanke Europese martelares van al-Qaida. Haar graf bevindt zich nu ergens in Irak. Van een ruige meid die alles deed wat God verbood, was ze in een radicale moslima veranderd. Kort na de aanslag schoten Amerikaanse mariniers haar man dood; hij stond op het punt een zelfmoordaanslag te plegen. Een kogel door zijn hoofd vervroegde zijn hemelvaart met luttele seconden. Niet lang na de aanslagen werd in Brussel Pascal Cruypenninck gearresteerd, die zich na een criminele carrière in de gevangenis tot de islam had bekeerd. Cruypenninck werd beschouwd als de leider van Brusselse cel die zelfmoordcommando’s voor Irak had geronseld, onder wie Muriel Degauque. Er waarde een spook door de hoofdstad van Europa.

Kort na de aanslagen in Amerika op 11 september 2001 bezwoer de Belgische regering haar onderdanen dat er geen enkele dreiging bestond van terroristen. Maar in werkelijkheid was de hoofdstad van Europa toen al een bolwerk van moslimextremisten. Noureddine el F., een van de veroordeelde leiders van de Hofstadgroep, had jarenlang een huis in Brussel. Op 1 februari 2005 werd Youssef Belhadj gearresteerd in Brussel, op verdenking van betrokkenheid bij de aanslagen in Madrid. Hij was een van de belangrijkste leiders van al-Qaida in Europa. Op 11 maart 2004, de dag dat de bommen in Madrid ontploften, werden zes mannen van de gevangenis naar het Paleis van Justitie in Brussel gebracht. Onder hen bevonden zich Tarek Maaroufi en Nizar Trabelsi. Trabelsi, voormalig profvoetballer in de Duitse Bundesliga, had aanslagen beraamd op een militaire basis in België, de Amerikaanse ambassade in Parijs en de Philipstoren in Brussel. Tarek Maaroufi werd ervan verdacht Belgische moslims te hebben gerekruteerd voor de jihad, onder wie de moordenaars van Ahmed Sjah Massoud, de leider van de Noordelijke Alliantie in Afghanistan. De twee daders waren van Tunesische afkomst en woonachtig in Brussel. Ze gebruikten paspoorten die tussen 1990 en 2000 gestolen waren in het Belgische consulaat in Straatsburg en de Belgische ambassade in Den Haag.

Ik vertrouwde de studenten toe dat ik tijdens de research had ontdekt dat er opvallende overeenkomsten waren tussen mij en Muriel Degauque. Net als de Belgische had ik een turbulent leven geleid, vol mislukte relaties, een gebroken huwelijk en buitensporig drank- en drugsgebruik. Beiden hadden we in een kwetsbare fase van ons leven een broer verloren en sindsdien een buitengewone belangstelling voor de islam ontwikkeld.

Het was mij al eerder opgevallen dat relatief veel nieuwe moslims in een vorig leven harddrugs hadden gebruikt. Richard Reid, de shoe bomber uit Engeland, was een hardnekkige junk en draaideurcrimineel, die in de gevangenis het licht had gezien. Veel verslaafde Marokkanen keerden in de bajes terug naar hun wortels. Ik opperde dat mijn voormalige heroïneverslaving mijn bekeringscarrière mogelijk had bespoedigd. De studenten keken alsof ze water zagen branden.

Ik herinnerde me te laat dat er in België een zwaar taboe rust op drugsgebruik en vreesde dat deze brave borsten mij na mijn openhartigheid als een psychiatrische patiënt zouden beschouwen, en niet als de doorgewinterde journalist die op de website van hun opleiding was aangekondigd. Ik moest nog twee uur vullen en begon van lieverlee aan de PowerPointpresentatie. Een roodharige studente met sproeten vroeg mij oprecht bezorgd of ik niet bang was voor represailles uit de islamitische gemeenschap na de publicatie van het boek. Was mij dan niet hetzelfde lot beschoren als Theo van Gogh? Ik aarzelde opnieuw.

Moest ik haar vertellen dat Theo, verkleed als imam, een preek zou geven op mijn bruiloft maar amper een week voor het feest was vermoord? Ik wilde vooral niet terugdenken aan mijn scheiding, die net zo snel tot stand was gekomen als het huwelijk.

De studente droeg een alpinopet en een groene sjaal en had mij vanaf het moment dat ik binnenkwam onafgebroken aangestaard. Soms lachte ze verlegen, waardoor haar glinsterende beugel zichtbaar werd. Het was doodstil geworden in de collegezaal. Ik frummelde aan mijn laptop en vertelde het sproetenkopje dat dit dilemma mij inderdaad van mijn nachtrust had beroofd en voegde daaraan toe dat ik zeker onverrichter zake naar Nederland terug had kunnen keren als ik in de islamitische gemeenschap van Brussel had rondgebazuind dat ik journalist was. Een bijdehante student vroeg mij fijntjes of ik mijn werkwijze ethisch kon verantwoorden. ‘Was het niet uiterst dubieus dat u zich voordeed als een potentiële bekeerling, puur uit journalistiek effectbejag?’ Ik had die vraag verwacht maar stond desondanks even met de mond vol tanden.

Ik legde uit dat ik al mijn hele leven gefascineerd was door de islam en wel degelijk oprecht had overwogen moslim te worden. Het werd tijd om de groep duidelijk te maken waar mijn fascinatie voor de islam vandaan kwam.

De eerste moslims die ik ooit zag waren Turken en Marokkanen. Ze vestigden zich in het midden van de jaren zestig in Ede, mijn uit de kluiten gewassen geboortedorp waar de verveling hoogtij vierde. De komst van de besnorde, donkere migranten met een vreemd geloof veroorzaakte dan ook de nodige opschudding. Ze werkten op het industrieterrein aan de rafelrand van het dorp. De zeer vrome Edenaren hadden geen besef van de islam want daar schreef de Bijbel niet over. De uitdrukking ‘vieze Turk’ kenden ze wel; de angst voor de Ottomanen had zich in het collectieve bewustzijn van de christenen genesteld. Ooit waren de islamitische legers gestrand bij Poitiers en Wenen, nu kwamen ze via de achterdeur toch binnen. Uit christelijke naastenliefde brachten mijn moeder en ik af en toe tweedehands kleding naar de armetierige pensions waar de gastarbeiders verbleven. Ze droegen mutsjes en rare jurken en boden ons thee aan die we niet opdronken.

Ik was gefascineerd door deze buitenaardse wezens met hun onbegrijpelijke gebrabbel, maar mijn sympathie voor moslims en Arabieren zou zich pas in 1981 ontwikkelen, toen ik in een restaurant in Tel Aviv werkte. Met een handpers maakte ik dagelijks tientallen liters sinaasappelsap, geholpen door Mohammed en Tawfik, twee opgeschoten Palestijnen uit de bezette Gazastrook. Ze hadden een donkere huid en gitzwart haar. Hun synthetische kleding stonk naar zweet. De twee arriveerden op zondagmorgen en keerden op vrijdag weer terug naar Gaza. Mohammed en Tawfik sliepen op de betonnen vloer in een schuurtje dat aan het restaurant grensde. Douchen deden ze niet, alleen voor het gebed wasten ze hun gezicht, handen en voeten onder een kraantje bij de schuur. Mohammed en Tawfik werden door de eigenaar van het restaurant, een Marokkaanse jood, als beesten behandeld. Hij gaf ze bevelen in gebroken Arabisch en snauwde ze de hele dag af. Mij vertelde hij dat dat de enige toon was die Arabieren begrepen, en hij kon het weten omdat hij uit Marokko kwam. ‘In je gezicht zijn ze aardig, maar zodra je ze de rug toekeert, steken ze er een mes in. Tegen jou zijn ze vriendelijk omdat je geen jood bent, maar ons willen ze de zee in drijven. Zie je de haat in hun ogen dan niet? Ze hebben alles gejat van mijn familie in Marokko; onze synagogen in Casablanca zijn verbrand, onze graven geschonden. Geweld is de enige taal die ze spreken, als je niet keihard tegen ze bent, lopen ze over je heen, vermorzelen je.’ Ik had mijn schouders opgehaald.

Ik reisde met de twee jongens voor een weekend mee naar de Gazastrook. Op een uur rijden van Tel Aviv bestond een andere wereld, vol ezels, handkarren, gesluierde vrouwen en duizenden werkloze jongens die de hele dag op straat liepen te lummelen. Bioscopen en cafés waren er niet. Meisjes boven de zestien leken in die stinkende woestijn niet te bestaan. Overal had het Israëlische leger wegversperringen opgericht. Tanks en jeeps denderden door de nauwe straatjes en steegjes. De weelderige tuinen in de joodse nederzettingen vormden een schril contrast met de dorre Palestijnse dorpen. Mohammed en Tawfik woonden in het vluchtelingenkamp Jebalyah. Hun ouders waren in 1948 uit het noorden naar de Gazastrook gevlucht, die toen onder Egyptisch bestuur stond. Ik werd met open armen ontvangen door de straatarme maar waardige familie met acht broers en zes zussen. Aan het eind van de vrijdagmiddag spreidde de moeder een kleed over de vloer. De zussen, die zich angstvallig in de keuken ophielden, brachten schalen met komkommer, tomaat, kaas, hummus en brood binnen. Ik woonde al maanden in Israël maar was nog nooit door een joodse familie uitgenodigd.

Ik was ontroerd door de eenvoud en de warmte die heerste in het gezin, door de getekende maar trotse gezichten van de ouders. We spraken in gebarentaal, soms gebruikte ik de paar Arabische woorden die ik van de twee jongens had geleerd. ’s Avonds werden de ligbanken in de woonkamer tot bedden omgebouwd. Ik deelde de kamer met Mohammed, Tawfik en drie broers. De oudste, Ali, studeerde aan de met toestemming van de Israëlische autoriteiten geopende islamitische universiteit. De Shin Bet, de Israëlische geheime dienst, was bang dat de PLO te populair zou worden en steunde daarom de onschuldig ogende apolitieke islamitische bewegingen in de Gazastrook. De islamitische universiteit van Gaza zou de bakermat van Hamas worden.

Aan de kale muren van de woonkamer hingen een schilderij van de Aksamoskee in Jeruzalem, een Korantekst en een foto van Yasser Arafat, die liefkozend ‘Abu Amar’ werd genoemd. Hij stond voor het hoofdkwartier in Beirut, met een kaffiya, een zonnebril en in de hand een pistool, geflankeerd door een beschaafd uitziende man die Abu Jihad werd genoemd. ’s Avonds dronken we eindeloos thee en keken we naar een Amerikaanse speelfilm op het eerste Israëlische kanaal. Bij een pikante scène schakelde de vader naar een Egyptische zender.

Na een jaar als gastarbeider in de joodse staat te hebben gewerkt, keerde ik terug naar Nederland. Ik wilde Arabisch en Hebreeuws kunnen spreken en ging uiteindelijk Semitische talen studeren in Amsterdam. Tijdens mijn studiejaar aan de Hebreeuwse universiteit in Jeruzalem, in 1987, keerde ik terug naar de familie in Gaza om te zien hoe het Mohammed en Tawfik was vergaan. De intifada woedde in alle hevigheid. Op straat brandden autobanden en houten kratten, het Israëlische leger hield mij regelmatig aan. Op vertoon van mijn studentenkaart mocht ik doorlopen, meewarig nagekeken door de soldaten die mij snauwerig hadden gevraagd of ik soms levensmoe was. De familie verkeerde in een grafstemming. Drie weken eerder was Tawfik doodgeschoten omdat hij stenen had gekatapulteerd naar het bezettingsleger. Mohammed en Ali zaten zonder enige vorm van proces vast in de beruchte Ansargevangenis.

Voor het eerst in mijn leven voelde ik iets van solidariteit. Ik was geroerd door de onbaatzuchtigheid en vastberadenheid van de Palestijnen. Schamper lachend lieten de joodse studenten op de Hebreeuwse universiteit mij weten dat ik gezwicht was voor de Arabische propaganda. Ik had het maar makkelijk als goj. Zijzelf zouden een bezoekje aan een Palestijns vluchtelingenkamp zeker niet overleven, daar waren ze heilig van overtuigd. Op de campus bracht ik de meeste tijd door met de Palestijnse studenten; die trokken zich als tweederangs burgers terug op hun eigen verdiepingen en gingen zo min mogelijk naar het centrum van Jeruzalem. Op straat werden ze voortdurend geïntimideerd door de gevreesde Magav, de grenspolitie, die vooral uit zwarte Ethiopische joden en Druzen, een islamitische sekte uit het noorden, bestond. Laatstgenoemden beschouwden zich in die tijd nog steeds als volwaardige Israëlische staatsburger, iets waar de Israëlische autoriteiten sluw op inspeelden. In het kader van de verdeel-en-heerspolitiek konden de Druzen als enige Arabieren in het Israëlische leger dienen. Tijdens de eerste intifada waren het vooral de Druzen die, vaak zonder enige reden, Palestijnen molesteerden in Jeruzalem.

Ik voelde me thuis op de Palestijnse afdelingen van de campus. Echt hard studeerden mijn vrienden niet, bier dronken ze des te meer. In de weekends ging ik vaak met ze mee naar hun families in Galilea. Met de propaganda viel het wel mee, tenzij de copieuze maaltijden die ik steevast kreeg aangeboden een verborgen politiek wapen waren.

Mijn gastcollege in Mechelen had een merkwaardige wending gekregen. Ik had me voorgenomen om over de islam in Brussel uit te wijden, maar sprak nu openhartig over die allesbepalende periode in mijn leven. De studenten zaten op het puntje van hun stoel. Ik biechtte op dat de hoofdredacteur van het weekblad waar ik jarenlang voor schreef, mij ooit een eenzame wolf had genoemd. Helemaal gelijk had hij niet, want ik was wolf tegen wil en dank. Diep in mijn hart brandde altijd een hevig verlangen om ergens bij te horen, maar ik viel altijd en overal buiten de boot. Op de lagere school werd ik onophoudelijk gepest vanwege mijn rode haar en sproeten en omdat ik tot een ultraorthodoxe christelijke sekte behoorde. Wij hadden thuis geen televisie en ik kon ’s ochtends nooit meepraten over de televisieprogramma’s van de vorige avond. Hoongelach was dan mijn deel.

Tijdens de gymnastiekles werd er in de kleedkamer met mijn steunzolen gevoetbald. Ik kreeg ze op doktersadvies en had ze met het schaamrood op de kaken laten aanmeten in het Bio Revalidatiecentrum nabij Arnhem. Bioscoopfilms werden in die tijd altijd voorafgegaan door reclamefilmpjes voor het centrum. De camera volgde een druk spartelende mongool in een zwembad. Aan het eind van het filmpjes hees hij zich op aan de rand en brulde: ‘En en en en weeeeet je wat ik nou het leukkkkste vind? Dat ik kkkkaaan zzzzzwemmmeen en mijn ouders niet.’ De zaal lag dan altijd plat. De Mechelse studenten waren ook in de lach geschoten. Ik vertelde dat er na de levensechte mongool een getekende en bijzonder ambetante kraai op het scherm verscheen die met een collectebus rammelde. Steunzolen van het Bio Revalidatiecentrum waren kortom voor mongolen. De orthopeed van het centrum had in eerste instantie een voetoperatie geadviseerd, maar mijn moeder had dat faliekant geweigerd. De doorzichtige, gele steunzolen waren het gevolg en ik droeg ze als een kruis.

Toen mama langdurig in een inrichting werd opgenomen vanwege een psychose, was het hek echt van de dam. De grappen en grollen over haar waren op mijn school niet van lucht. Toen ze uit de kliniek ontslagen was, stortte ze zich met hart en ziel op de macrobiotiek; de ongeneselijke jeugdkanker waar mijn jongere broertje Gerard aan leed, lag daaraan ten grondslag. Nadat Gerard was opgegeven door de kankerspecialist van het Emma Kinderziekenhuis in Amsterdam, had mijn moeder vertwijfeld contact gezocht met dokter Moerman, de alternatieve kankerbestrijder uit Vlaardingen. Gerard leefde een jaar langer dan de specialisten in Amsterdam hadden voorspeld, al dan niet dankzij het dieet, dat de arts eerst op duiven had uitgeprobeerd. Tegen heug en meug kreeg ons gezin dagelijks bieten- en wortelsap, zilvervliesrijst en non-descripte sojaproducten door de strot gestouwd. Friet en frikadellen waren voortaan uit den boze, hoewel die vette hap in die tijd mijn lievelingseten was.

Ik had inmiddels een gevoel alsof ik bij de psychiater zat, maar de studenten luisterden gefascineerd. Vanwege mijn moeders overgave aan de macrobiotiek en aanverwante zaken – die passie combineerde ze ogenschijnlijk probleemloos met haar orthodoxe geloof – werd ze door de buurt openlijk uitgescholden voor heks; tot mijn intens verdriet, want mijn moeder was mijn steun en toeverlaat en de enige persoon die ik blind vertrouwde. Toen ze zwanger was van mij, had ze vanwege een psychose zware kalmeringsmiddelen geslikt. De dokter had mijn vader gewaarschuwd dat een van ons beiden het kraambed niet zou overleven. Daarom hadden mama en ik een onbenoembare band.

Mijn moeder had een zwak voor verschoppelingen en stumperds, een eigenschap die ze op mij overdroeg. Ik raakte bevriend met de eerste negerjongen op mijn lagere school en had enkel vriendjes met een afwijking, variërend van klompvoeten en bochels tot waterhoofden. Keesje, bijvoorbeeld, was zwaar verlamd en zat in een invalidenwagentje. Zijn ouders waren van onze kerk en hadden conform de oekaze van de dominee geweigerd hun kind tegen polio in te enten, met alle gevolgen van dien. Een paar keer in de week ging ik met Keesje een stukje rijden. Dat betekende in de praktijk dat ik in een hemeltergend traag tempo naast zijn karretje liep. Ik kon het loodzware monster ternauwernood de stoep op trekken. Keesje fleurde echter altijd zichtbaar op als ik langskwam. Ik was zijn enige vriend. Op zijn dertiende overleed Keesje aan de gevolgen van diverse complicaties, en ik huilde tranen met tuiten op zijn begrafenis, vooral toen de dominee predikte dat het zo beter was voor Keesje. Dan was er nog Arendje, een lichamelijk en geestelijk gehandicapte jongen uit Rijssen. Hij verbleef permanent in een inrichting in de bossen bij Ede, en zijn ouders kwamen hem eens in de twee weken bezoeken. Dan namen ze Arendje mee naar mijn ouderlijk huis. Terwijl de beide echtparen in de voorkamer in bewogen taal over het geloof spraken, moest ik het mongooltje vermaken in de tuin. Hij was vier jaar ouder dan ik en bovendien beresterk. Ik denk nog steeds dat Arendje mij niet mocht, om mij onbegrijpelijke redenen want ik was zijn enige speelmakkertje. Hij trok aan mijn haren, krabde me en gaf me rake stompen. Het bezoek duurde in de regel gelukkig niet langer dan twee uur.

Tot de verschoppelingen van mijn jeugd behoorden uiteindelijk ook de gastarbeiders die ik met mijn moeder bezocht. En eenzelfde soort sympathie voor uitschot overviel mij jaren later voor Tawfik en Mohammed in Gaza. De levensstijlen van die twee broers en de Palestijnse studenten aan de Hebreeuwse universiteit van Jeruzalem verschilden hemelsbreed, maar allen werden ze tot op het bot vernederd door de zich superieur wanende Israëli’s.

Mijn Palestijnse vrienden accepteerden me volledig, nooit voelde ik enige achterdocht. Een groepje joods-Amerikaanse studenten op de campus bekeek mij dat studiejaar met stijgende argwaan, grenzend aan paranoia. Ze waren modern-orthodox, wat inhield dat ze door de week vooral bezig waren met het verkrijgen van blowjobs en in het weekende heel strikt de regels van de sjabbat observeerden. De dudes droegen keppeltjes met de namen van Amerikaanse honkbalclubs en waren vooral heel luidruchtig, al dan niet veroorzaakt door het roken van miezerige jointjes. Ze volgden het One Year Program van de Hebreeuwse universiteit, een peperdure kennismaking met de joodse staat. De meesten liepen in T-shirts met opschriften als I GOT STONED ON THE WEST BANK en AMERICA DON T WORRY, ISRAEL IS BEHIND YOU. Zelfs de Israëlische studenten meden de Amerikanen als de pest. Al snel concludeerden enkelen van de Amerikanen dat ik wel een antisemiet moest zijn. ‘Leren jullie nu eerst maar eens fatsoenlijk Hebreeuws, dan praten we wel verder. Neem een voorbeeld aan de Palestijnse studenten, jullie Semitische broeders, die spreken vloeiend Hebreeuws’, riposteerde ik in de regel.

In de daaropvolgende jaren werd ik definitief verliefd op de Arabische wereld en de Arabische cultuur. Na mijn afstuderen woonde en werkte ik jarenlang in het Midden-Oosten als verslaggever. Mijn specialisatie was de radicale islam: Hamas, de Hezbollah, het Front Islamique du Salut in Algerije, de Iraanse Revolutie. Maar ik heb nooit begrepen waarom moslims zich opbliezen in naam van de islam. Na de aanslagen in Amerika en de moord op Theo van Gogh stond ik als expert opnieuw met een mond vol tanden. Steeds meer mensen vroegen mij stomverbaasd hoe moslims tot dergelijke gruweldaden in staat waren. Ik wist het niet maar dacht dat raadsel in Brussel op te kunnen lossen. Ik was weer terug bij mijn boek, de reden waarom ik voor het gastcollege was uitgenodigd.

Ik vertelde de groep over mijn grondige werkwijze. De lente en zomer in Brussel waren zacht en zwoel geweest, de wittebroodsweken verliepen perfect. Iedere dag stond ik voor dag en dauw op en oefende de salat, het gebed en de woedoe, de rituele reiniging die eraan voorafgaat. Ik at halal, was geheelonthouder geworden en voelde me op mijn zesenveertigste fitter dan ooit. Iedere dag trok ik baantjes in het zwembad aan het Vossenplein en zwierf daarna door Anderlecht, Molenbeek, Schaarbeek, Sint-Gillis en andere Brusselse gemeentes waar veel moslims wonen. In 2006 was ruim een kwart van de bewoners van de regio Brussel-Hoofdstad moslim. Bij het Brusselse bevolkingsregister was de populairste jongensnaam al vijf jaar Mohammed, voor meisjes Sarah. Een groot deel van de moslims woonde in Molenbeek, waar ik de meeste tijd doorbracht. De bewoners van die wijk hadden sinds mensenheugenis een rauwe reputatie. In 1830 vochten ze tegen de Hollanders tijdens de bevrijding van Brussel, en tegen het eind van de Tweede Wereldoorlog rekenden ze op hardhandige wijze af met nazicollaborateurs. De dokwerkers en arbeiders die schepen door het kanaal trokken, maakten plaats voor de Marokkaanse migranten. Maar die nieuwe Molenbekers waren net als hun Belgische voorgangers geduchte vechtersbazen en relschoppers. De beruchte rellen van 1994 ontstonden toen de rijkswacht op de hoek van de Graaf van Vlaanderenstraat en de Sint-Mariastraat een gezochte jongeman uit Schaarbeek wilde aanhouden. Hij trachtte te vluchten en de rijkswacht schoot hem dood. Er volgde een volksoproer nabij het Gemeentehuis van Molenbeek. De woede werd mede veroorzaakt door de achterstelling en verwaarlozing van de wijk door de overheid, en de voortdurende discriminatie van de bevolking door politie en rijkswacht. De wijk was in 2006 nog steeds een kruitvat: de ruim twintigduizend inwoners woonden op een oppervlakte van minder dan een vierkante kilometer.

Blijmoedig en enthousiast liep ik drie avonden en een hele zaterdag per week college aan een islamitische academie in Anderlecht, samen met bebaarde Marokkaanse jongens en gesluierde meisjes die godsdienstonderwijzer wilden worden. Ik moet in die periode in muffe gebedsruimtes, zaaltjes van islamitische verenigingen en in moskeeën bovendien minstens vijftig lezingen hebben bijgewoond. De thema’s varieerden: seksualiteit, homofilie, abortus, haram en halal, vasten, de positie van de vrouw in de islam, de jihad. Ik demonstreerde in de zomer van 2006 meerdere malen mee tegen de Israëlische bombardementen op Libanon, te midden van duizenden woedende moslims.De studenten hadden ademloos naar mijn relaas geluisterd, ik hoopte dat ik ze overtuigd had van mijn integere bedoelingen.

Ik had al die tijd naar de dansende screensaver op mijn beeldscherm getuurd, en heel soms een blik geworpen op het aandoenlijke roodharige meisje dat mij had aangesproken over mogelijke represailles van de islamitische gemeenschap. Af en toe meende ik iets van ontroering in de ogen van het sproetenkopje te bespeuren. Het meisje, dat Kathelijne heette, vroeg of ze met me mee mocht lopen naar het station. Onderweg vertelde ik haar dat ik wel degelijk bang was maar dat het pas echt gevaarlijk zou worden als ik werkelijk moslim werd; een niet-moslim kon waarschijnlijk veel onbevangener over de islam schrijven dan een renegaat, een afvallige. Waarschijnlijk, herhaalde ik, en ik voegde daar snel aan toe dat het niet mijn bedoeling was om een negatief boek over moslims te schrijven. We waren inmiddels op het station aangekomen en het meisje drukte mij tegen zich aan. ‘Pas alsjeblieft heel goed op uzelf,’ fluisterde ze, ‘ik zou het heel plezant vinden om u nog eens een keer te ontmoeten. Ik zie u namelijk heel graag. Ik heb nog nooit zo’n ontroerend verhaal gehoord. Ik ga uw boek zeker kopen.’ Ze kuste me op de mond en stapte in de trein naar Gent. De laatste keer dat ik lijfelijk contact had gehad met een vrouw, leek een eeuwigheid geleden. Moederziel alleen wachtte ik op de stoptrein naar Brussel, mezelf vervloekend dat ik niet met Kathelijne was meegegaan. Nooit eerder had ik zo’n behoefte gehad om tegen iemand aan te liggen, mij geborgen te voelen.

In de trein naar Brussel begreep ik waarom ik me na een halfjaar zo eenzaam en ellendig voelde. De aanvankelijke onbevangenheid en het enthousiasme waarmee ik begon, waren namelijk weggespoeld door de Brusselse regen. De grauwheid van de stad zaaide zich uit in mijn hoofd. Ik zag alleen nog maar islamitische belwinkels, islamitische groenteboeren, halal slagerijen, islamitische boekhandels, vrouwen in boerka’s en mannen met baarden in soepjurken. Ik werd verteerd door twijfel, als Saul op zijn weg naar Damascus. Door mijn ascetische levenswijze was ik eindelijk afgekickt van drank en drugs. Maar opnieuw roerde de duivel van de verslaving zijn staart. Ik vreesde de terugval en wachtte op een wonder, een goddelijk ingrijpen. Ik voelde mij een ghostbuster die op moslims joeg.

Het islamitische milieu waarin ik me bevond, had mij genadeloos teruggeworpen op het calvinisme uit mijn jeugd. Een vreugdeloos geloof, gespeend van enige humor, met een onbeschrijfelijke angst voor het Opperwezen en het hiernamaals. Bekeer je voor het te laat is, placht mijn moeder te zeggen en daarom had ik mijn hele jeugd onafgebroken gebeden, bang als ik was voor de dood en de hel. Gerardjes dood was aangekomen als een mokerslag en confronteerde mij al vroeg met de vergankelijkheid van het bestaan. Aan het eind van zijn leven was hij gesloopt door de leukemie en de chemotherapie, al werd zijn leven nog een jaar gerekt door het moermandieet.

Gerardjes dood was een zware en onmenselijke beproeving voor ons gezin. Mijn moeder raakte niet lang na zijn overlijden opnieuw in een zware psychose. Op een nacht werd ik wakker van geschreeuw in de slaapkamer van mijn ouders. Twee ziekenbroeders stonden naast het bed, mijn vader zat op de rand en probeerde mijn moeder te kalmeren. Ze was naakt en kronkelde als een bezetene over het matras. Ze schreeuwde: ‘Ik ga naar de hemel, ik ga naar Gerard, Here, ik kom.’ Machteloos en beschaamd vanwege haar naaktheid keek ik toe hoe mijn moeder op een brancard werd gesnoerd en weggevoerd in een ambulance. Weken later zag ik haar pas weer terug, in een door bossen omgeven inrichting op de Veluwe. Ze droeg een hoofddoek en maakte poppetjes van touw, intussen onbegrijpelijke teksten uitkramend. Ze straalde desondanks een geheimzinnige rust uit. Pas veel later kwam ik erachter dat ze elektroshocks had gekregen. Iedere zaterdag bezocht ik haar, een jaar lang. Dan wandelden we uren door de bossen en hield ik haar hand vast terwijl ze luidkeels psalmen zong. Tijdens haar afwezigheid werden mijn jongere broer, mijn zus en ik zo goed en kwaad als het ging opgevoed door gezinsverzorgsters, opa’s en oma’s, tantes en ooms, omdat mijn vader moest werken.

Pas in mijn vierenveertigste levensjaar kwam ik er op pijnlijke wijze achter dat ik Gerards dood nooit had verwerkt. Nadat mijn ouders kort na elkaar waren overleden, werd hun huis verkocht en moesten mijn zus en ik de eigendommen inventariseren. Een uiterst pijnlijke taak want het merendeel van huisraad, kleding, schoenen en andere parafernalia kon bij het grof vuil worden gezet. Voor de laatste keer liet ik mijn vaders boeken door mijn handen glijden.

Hij was er heilig van overtuigd geweest dat de joden het onheil over zichzelf hadden afgeroepen door Jezus Christus te kruisigen. Tegelijkertijd was papa een hartstochtelijke judeofiel,

met nadruk op de Holocaust en de getuigenissen van de joden die de kampen hadden overleefd. Werkelijk elk dagboek uit Auschwitz, Theresienstad en Dachau stond in de uitpuilende boekenkast. Een ander deel van zijn bibliotheek bestond uit zware theologische werken en boeken over het weer, mijn vaders tweede obsessie. Elk gesprek wist hij naar het weer of de Holocaust te manoeuvreren. Na het overlijden van Gerard ontwikkelde mijn vader een obsessie voor kanker. Er kwam een nieuwe boekenkast bij met alles wat er in die tijd over kanker werd gepubliceerd. Uren kon mijn vader naar foto’s van tumoren staren. Af en toe mompelde hij dan: ‘Tjonge tjonge, wat zien die dingen er toch geweldig mooi uit.’

Mijn vader was ook een hartstochtelijke amateurfotograaf geweest en had het leven van het gezin Van Amerongen op een gedetailleerde en haast klinische wijze vastgelegd. Bladerend door de tientallen fotoboeken werd ik voor het eerst in lange tijd weer geconfronteerd met die afschuwelijke, door mij volkomen verdrongen hellegang. Een foto, genomen op 21 juni 1973, toonde de achterkant van het Emma Kinderziekenhuis vanaf de Mauritskade te Amsterdam. Het bijschrift was geschreven in het onmiskenbare handschrift van mijn pa: ‘Mama en Gerard kijken naar buiten, 2e box links van het balkon.’ Op de foto daarnaast staart een kaal, uitgemergeld en bijna blind jongetje tussen de spijlen van een ziekenhuisbed door. Ik barstte in snikken uit.

De laatste maanden van zijn leven werd Gerard thuis verzorgd. Hij leek op een mummie. Elke nacht sloop ik naar zijn slaapkamer en kneep keihard in zijn neus, armen of benen om mij ervan te vergewissen dat hij nog leefde. Als er dan een gekwelde uitdrukking verscheen op het verschrompelde gezichtje, was ik enigszins gerustgesteld. Tegelijkertijd voelde ik me schuldig omdat ik het weerloze kind nodeloos pijn had gedaan. Tot enkele jaren terug werd ik ’s nachts vaak wakker en kneep dan in de neus van mijn vriendin, om te kijken of ze nog leefde.

Een andere tic die ik opliep door de ziekte van mijn broertje, is mijn allergie voor huilende kinderen. Gerard huilde elke nacht van de pijn, een gekerm dat door merg en been ging en dat ik nooit meer zou vergeten. Door mijn overgevoeligheid voor kindergehuil kreeg ik al snel de reputatie van kinderhater.

De nacht van Gerards dood kwam mijn moeder mijn slaapkamer binnen. Ze pakte mijn hand en zei: ‘Gerardje is nu in de hemel.’ Ik was in alle staten. Mijn smeekbeden waren niet verhoord. Duizend keer had ik geknield voor de God van de Veluwe en Hem gevraagd of hij mijn broertje wilde redden. Zeven jaar na het overlijden van Gerard ging ik naar Israël. Die krampachtige bedevaart moest voorgoed een eind maken aan mijn allesverterende angst voor het Opperwezen, de dood en de hel. Als kind van amper vijf jaar lag ik al nachtenlang te woelen in mijn bed, bang voor de eeuwigheid. Voor het slapengaan smeekte ik God om genade, ik was immers in zonde geboren. Tijdens al die slapeloze nachten, die jaren zouden voortduren, probeerde ik mij van de eeuwigheid een voorstelling te maken. Eeuwig, dat was niet tien jaar, niet honderd jaar, niet duizend jaar en ook niet duizend keer duizend jaar.

In Jeruzalem wilde ik eindelijk afrekenen met de demonen die spookten in de krochten van mijn ziel. Voor de meeste pelgrims was de bedevaart naar Jeruzalem één groot feest, voor mij was ze letterlijk en figuurlijk een hellegang. Alles in Jeruzalem was gericht op de eindtijd. Het was de stad van de haat, de zeloten kregen meer en meer de overhand, christenen, joden en moslims verlangden naar de Eindtijd. Joden maakten elkaar en Palestijnen het leven zuur, moslims bedreigden christenen. Er werd geruzied over de authenticiteit van het graf van Jezus in Jeruzalem – er waren er twee in de stad – en Hamasfanaten gooiden zuur in het gezicht van Palestijnse vrouwen die geen sluier wensten te dragen. De seculiere bewoners raakten steeds meer in de verdrukking en verhuisden naar satellietdorpen als Mevasseret of naar nederzettingen als Ma’alee Adomim. Steeds meer wijken kregen een orthodox bewind. In de messianistisch boekhandel Immanuel, vlak bij de Jaffopoort, werden apologetische vlugschriften verspreid met titels als: ‘Waarom verwerpt God andere religies?’ ‘Gaan mensen die nooit van Jezus hebben gehoord naar de hel?’ ‘Zijn christenen huichelaars omdat zij zondigen?’ en ‘Hoe kan ik weten dat de wederopstanding werkelijk heeft plaatsgevonden?’

In Bijbelse tijden stonden in de vallei van Ben Hinnom, tussen de westelijke muur van de oude stad en de cinematheek, altaren en afgodsbeelden. De heidenen offerden hier hun kinderen aan de bloeddorstige Moloch. Moloch had het gezicht van een kalf, in zijn binnenste brandde een allesverterend vuur. Zeven omheiningen scheidden de Moloch van het volk. De armoedzaaiers die slechts een kippetje konden offeren, mochten maar tot de eerste omheining lopen. Met een bokje kwamen ze tot de tweede, met een kalf bij de derde omheining. Met een kind mochten ze het beeld tot op enkele meters naderen. De zoon of dochter werd in de uitgestrekte, roodgloeiende armen van Moloch gelegd en onmiddellijk geroosterd. Het offeren ging gepaard met muziek, waardoor het gekrijs van de kinderen in het verzengende vuur niet hoorbaar was. De vallei van Ben Hinnom, gai Ben Hinnom in het Hebreeuws, werd later door de Grieken verbasterd tot Gehenna, en onder die naam zou het opduiken in de Nederlandse Statenvertaling, die ik maar al te goed kende. Deze vallei, vol ezelpoep, cruisende homo’s, gebruikte condooms en zwerfvuil, was dus het Gehenna waarvoor dominee Van Dieren in honderden donderpreken had gewaarschuwd. Ontelbare malen doolde ik tussen de duizenden graven op de hellingen van de Olijfberg, aan de oostelijke kant van de vallei van Ben Hinnom. Dit zou het huiveringwekkende decor worden van de de Laatste Dag, die vreselijke Dag des Oordeels, de Dag der Wederopstanding. Als kind was ik doodsbang voor het Einde der Tijden. Hier zou ik eens voor de troon van de Messias komen te staan en berecht worden voor mijn zonden, om vervolgens eeuwig te branden in de hel, die dus een paar honderd meter verderop was gelegen. Om de angst voor de Dag des Oordeels aan te wakkeren predikte de dominee met een haast sadistisch genoegen over de Openbaringen van Johannes. Dat laatste hoofdstuk van de Bijbel onderging ik, vastgenageld aan mijn houten klapstoel, als een horrorfilm. Nog hoor ik de stem van de dominee bulderen door de kerk. Ik was doodsbang voor het Lam dat het boek der zeven zegelen ging openen, voor het beest dat uit de zee zou opkomen, voor de zeven laatste plagen en voor Babylon, de moeder der hoererijen en van de gruwelen der aarde. Het onbegrijpelijke vlugschrift, dat leek te zijn uitgebraakt door een psychopaat op lsd, door een Bijbelse Charles Manson, eindigde met het nieuwe Jeruzalem en een nieuwe hemel en een nieuwe aarde.

Er waren talloze idioten die meenden de Dag des Oordeels te kunnen bespoedigen. Jaarlijks werden in Jeruzalem honderden mensen opgenomen in psychiatrische inrichtingen. Ze vertoonden schizofrene verschijnselen of verkeerden in een acute psychose. Sommigen beweerden God te zijn, de Messias, Jezus, Maria. De eerste symptomen openbaarden zich meestal binnen vijf dagen na aankomst in Jeruzalem. Dan begonnen ze te prediken, werden agressief, liepen naakt rond, waren suïcidaal. Het Jeruzalemsyndroom was vooral een gedragsstoornis, een religieus-cultureel fenomeen waarvoor vooral joden en protestantse christen gevoelig waren. Ik bleef godzijdank gevrijwaard van deze religieuze psychose. Door de shocktherapie die mijn eerste confrontatie met Jeruzalem in feite was, het mateloze gebruik van drank en drugs en een studie Semitische talen zou ik mijn God en zijn bespottelijke attributen uiteindelijk doen verschrompelen tot een calvinistisch curiosum. In Jeruzalem drong tot mij door dat de Olijfberg en de Vallei van Ben Hinnom onderdeel van de Bijbelse versie van Disneyland waren geworden, banale hersenspinsels van sterfelijke mensenkinderen. Ik verslond alle boeken over Jeruzalem en over de Eindtijd en bezocht alle Bijbelse plekken zo vaak tot ze gereduceerd waren tot hun werkelijke betekenis: tourist traps voor domme gelovigen.

De islam had zo mogelijk nog ongeloofwaardiger opvattingen over de Eindtijd dan het christendom. Toch stond ik in Brussel op het punt moslim te worden. Mijn moeder zou zich zeven keer omdraaien in haar graf.

Ik was jaloers op mijn vrome medestudenten van de islamitische faculteit in Brussel. Zij kenden geen enkele twijfel en aanvaarden de dogmatiek van de islam met een verpletterende blijheid. Een aan de opleiding verbonden imam opende elk college met dezelfde mantra: ‘De islam is het geloof van de zekerheid.’ De islam was inderdaad een onwrikbaar geloof, net als dat van mijn

vaderen. De kerkgangers uit mijn jeugd waanden zich het uitverkoren volk, net als de studenten in Brussel. Op de academie heerste een gevoel van morele superioriteit ten aanzien van de Belgen. Die zopen de godganse dag, vraten varkens en neukten erop los. Er was één wezenlijk verschil tussen moslims en de gelovigen van de weerbarstige zandgronden en uitgestrekte bossen op de Veluwe die het decor van mijn jeugd vormden: de islam kende het begrip predestinatie niet. Vrome moslims verheugden zich in dit aardse tranendal al op het paradijs. De hemelpoorten stonden wijd open, als ze zich maar hielden aan de geboden en verboden van de islam. Terwijl mijn God al voor mijn geboorte beslist had of ik naar de hemel ging of naar de hel. Daar was geen bidden tegen opgewassen.

Als potentiële bekeerling werd ik door de moslims met open armen ontvangen. Op de academie waren ze blij met mijn aanwezigheid. Tijdens de ramadan genoot ik van de gezamenlijke iftars, de maaltijden die ’s avonds het vasten onderbraken. Mijn medestudenten waren oprecht in mij geïnteresseerd en nodigden mij elke keer weer vriendelijk uit om deel te nemen aan het gemeenschappelijke gebed. Ik wist hoe ik moest bidden maar iets weerhield me ervan om me aan Allah te onderwerpen, een verstandelijke schroom. Er bestond een traditie in de godsdienstpsychologie die bekering vooral beschouwde als een reactie op een persoonlijke crisis: angst, verslaving, gedragsproblemen. Welnu, aan die voorwaarden voldeed ik ruimschoots. Maar de twijfel was nog net zo groot als toen ik Hebreeuws studeerde en overwoog joods te worden.

De trein stopt in de gewelven onder Brussel Centraal. Ik loop door het verlaten station langs de plek waar eerder dit jaar de jonge Joe van Holsbeeck beelden uit de veiligheidscamera’s, dat de daders Marokkanen waren. Uiteindelijk bleken het Poolse zigeuners te zijn. Door de stromende regen loop ik naar mijn huis in de Marollen, met een stukgewaaide paraplu. Op mijn zolderverdieping met uitzicht op het Justitiepaleis trek ik de dekens over mijn oren. Naast mijn matras liggen stapels boeken over de islam maar het lukt me niet om te lezen. Ik kan de slaap niet vatten en denk aan Kathelijne uit Gent. De tijd kruipt: kwart over twee, tien voor drie, kwart over drie, vijf over halfvier. Juni volgend jaar moet ik me melden in de Grote Moskee van Brussel, om een bekeringsexamen af te leggen. Nooit eerder voelde ik me zo eenzaam en verscheurd. Als ik eindelijk in slaap val, droom ik voor het eerst in vijfentwintig jaar weer van de hel.

Dit was een voorproefje

Verder lezen?

Koop het volledige e-book op fosfor.nl

Over de auteur

Arthur van Amerongen is schrijver en Volkskrant-columnist (Ik, Arthur van Amerongen, met tekenaar Gabriel Kousbroek). Hij studeerde Semitische Talen, Islam en Midden-Oostenkunde aan de Universiteit van Amsterdam en de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem. Was correspondent in Beiroet en Jeruzalem. Won in 2005 de Zilveren Nipkowschijf Radio met Rob Muntz en in 2006 de Prijs voor de Dagbladjournalistiek. Publiceerde Mambo Jambo (Nijgh & Van Ditmar), Paranoia Paraguay (Prometheus), Brussel: Eurabia (genomineerd voor de AKO Literatuurprijs, uitgeverij Atlas), Mwendanjangula! Aids in Zambia (Mets en Schilt), en Een Passie voor Jeruzalem (SUA/De Geus).

Van Amerongen woonde van 2007 tot 2011 in Zuid-Amerika (Paraguay en Rio de Janeiro) en sinds 2012 in de Algarve, Portugal. Zijn nieuwe roman Vandalusia verschijnt in 2015 bij Nijgh & Van Ditmar. Op 15 mei 2015 verschijnen de eerste 150 Volkskrant-columns gebundeld bij uitgeverij XTRA. Arthur van Amerongen is hoofdredacteur en enige redacteur van de Portugal Post.

Dank voor de aankoop van dit e-boek van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag dit e-boek voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u dit e-boek in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg het dan alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van dit e-boek wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook