Ryszard Kapuściński

De dood van de ambassadeur

vertaald uit het Pools door Ewa van den Bergen-Makała

Amsterdam, 2015

U heeft momenteel de e-boek versie van de longread De dood van de ambassadeur in handen.

Fosfor geeft ook een multimediale versie van deze longread uit, die u kunt aanschaffen via de Fosfor Longreads app. U kunt dan genieten van extra's zoals uitgebreide fotografie, video, korte biografieën en een luisterboek.

Meer informatie vindt u op www.uitgeverij-fosfor.nl

Dank voor de aankoop van deze longread van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag deze longread voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u deze longread in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg dan deze alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van deze longread wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.uitgeverij-fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook

Inleiding

In april 1970 werd de West-Duitse ambassadeur Karl von Spreti in Guatemala door rebellen ontvoerd en zes dagen later doodgeschoten. Het zou de aanzet zijn voor een van de meest omstreden verhalen van de Poolse journalist Ryszard Kapuściński. Vanachter zijn bureau in Mexico-Stad volgde hij tot zijn verbijstering de berichtgeving over de moord in de internationale pers. Volgens hem werd ‘het publiek misleid door journalisten’. In zijn ogen werden er ‘afschuwelijke verhalen geschreven over de guerrilla-bewegingen, omdat de wereldwijde informatienetwerken worden beheerd door rechtse systemen. Het systeem spreekt nooit één onvertogen woord over de heersende dictaturen, wat die regimes allemaal uitvoeren of de omstandigheden die de militanten ertoe dwingen om te vechten. Het herhaalt zichzelf alleen eindeloos in het veroordelen van de ‘terroristen’.’

De dood van de ambassadeur is door critici opgevat als het vergoelijken van politieke moord. Wiktor Osiatynski, nota bene een vriend van Kapuściński, schreef: ‘Hij rechtvaardigt het begaan van moord zolang het in naam is van een strijd tegen uitbuiting, onderdrukking en dictatorschap.’

Of dat werkelijk zo is, mag de lezer zelf bepalen. Fosfor vindt dit verhaal van Kapuściński nog altijd relevant, zelfs in de wetenschap dat hij, zo hebben we de afgelopen tien jaar geleerd, zijn boeken iets rijker inkleurde dan hoe de werkelijkheid zich liet zien. Desondanks blijft hij inspireren als literaire non-fictie verteller. Kapuściński’s verhalen overstijgen de feitelijke gebeurtenissen en schetsen een beeld van fenomenen die zich moeilijk tastbaar laten maken, zoals dit verhaal, waarin hij prachtig inzicht geeft in de werking van een dictatuur en het cruciale belang van de stilte.

Bovendien is De dood van de ambassadeur nog nooit in een Nederlandse vertaling verschenen. Als producent van longreads met literaire inslag, is eigenlijk alleen dat al genoeg reden om een oude maar echte Kapuściński nieuw leven in te blazen.

Namens Fosfor, Lars Anderson

Ryszard Kapuściński

1

Meteen de eerste scène zegt alles over Guatemala:

Dinsdag 31 maart, enkele minuten na het middaguur. Op de Avenida de las Américas rijdt een zwarte Mercedes. Achter het stuur chauffeur Eduardo Hernández, achterin een oudere, grijze man met bril: graaf Karl von Spreti, ambassadeur van de Bondsrepubliek Duitsland. Ze rijden langzaam, een week geleden werd de toegestane snelheid in de stad verlaagd tot 30 km per uur. Wie gaat sjezen kan beschoten worden. De graaf verblijft pas drie maanden in Guatemala en gelooft dat een regel een regel is. Opeens komen twee Volkswagens vanuit een zijstraat aangereden en blokkeren de Mercedes de weg. De wagen van de ambassadeur stopt. Zes jonge mannen met machinegeweren stappen uit de Volkswagens. Ze lopen naar de Mercedes toe, openen de portieren en verzoeken de graaf om in hun auto plaats te nemen. Von Spreti geeft gevolg aan de opdracht. Even later vertrekken de twee Kevers. Hernández wacht totdat de auto’s uit het zicht zijn verdwenen. Hij zet de auto in de eerste versnelling en keert langs dezelfde weg terug naar de ambassade.

Ambassadeur Karl Graf von Spreti | Credit: Keystone Pictures

Waarin schuilt de diepere betekenis van deze scène?

Die schuilt daarin dat de Avenida de las Américas een drukke straat is. Een straat vol auto’s en mensen. De ontvoering van de graaf moet enige tijd gekost hebben. In theorie zou je verwachten dat er iemand zou stoppen, gaan observeren, iets zou zeggen, iets roepen, de politie erbij halen. Je zou denken dat een menigte zich zou verzamelen, dat een kijkgrage voorbijganger zou vragen: ‘Maar wacht eens even, beste mensen, wat is hier eigenlijk aan de gang?’

Maar nee, geen sprake van. Er heerst normale drukte, alleen alles beweegt wat sneller. De chauffeurs geven gas, de voetgangers versnellen hun pas. Niet zien is op dit moment van levensbelang voor een ieder die de door twee Volkswagens geblokkeerde Mercedes passeert. Die mensen weten dat ze getuigen zijn van een of andere overtreding. Welnu, op straat in Guatemala doet de volgende zelfverdedigingstactiek opgeld: geen getuige zijn van wat dan ook. Want als er sprake is van een overtreding, dan moeten er koppen rollen. Maar zelden is dat de kop van de dader. De werkelijke dader opereert buiten het bereik van de politie. De politie moet echter haar effectiviteit tonen. Dit land kent geen enkele zaak waarin de schuldige niet is opgepakt. De president onderstreept dat in al zijn toespraken. Maar hoe pak je de schuldige op als hij van de aardbodem lijkt te zijn verdwenen, als hij geen spoor heeft nagelaten? Geen probleem hoor, het is slechts een kwestie van een beetje goede wil. Is een schuldige niet aan te wijzen, dan wordt er gezocht naar getuigen. De getuige wordt vastgehouden totdat alles opgehelderd is. Tot het zover is wachten de aangehouden getuigen in de gevangenis. Echter, zodra iemand de gevangenis ingaat, komt hij er meestal niet meer levend uit.

Als de politie de misdadiger niet vindt, dan wordt de getuige die misdadiger, want ‘zien’ kan ‘deelnemen’ betekenen. Het gaat weliswaar slechts om visuele deelname, maar het is toch een deelname. Hij zag en hij zweeg. Waarom zweeg hij? Omdat hij één van hen was. Of: hij zag en hij schreeuwde. Waarom schreeuwde hij? Om te misleiden. In elk geval wordt de schuld van de getuige bewezen. Het is per slot van rekening niet belangrijk dat degene wordt omgebracht die heeft gedood. Iemand heeft gedood, dus iemand anders moet worden omgebracht, daar gaat het om. Misdaad en boete hebben in dit land grijze, anonieme gezichten die niet van elkaar te onderscheiden zijn. Aangezien de onschuldigen schuldig zijn, kan ik worden gedood omdat ik niemand heb gedood. Kortom: hoe onschuldiger iemand is, hoe schuldiger hij is. Daarom ook: hoe onschuldiger iemand is, hoe banger hij wordt.

Zomaar een straat in Latijns-Amerika, waar Kapuściński eind jaren zestig correspondent was | Credit: Ryszard Kapuściński

Colofon

Tekst: Ryszard Kapuściński

Vertaling: Ewa van den Bergen-Makała

Foto’s: Hollandse Hoogte e.a.

Omslag: Piet Schreuders

ISBN: 9789462251571

© Uitgeverij Fosfor, Amsterdam