Frank Westerman

De naschok

Terug naar Srebrenica

Amsterdam, 2015

Dank voor de aankoop van deze longread van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag deze longread voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u deze longread in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg dan deze alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van deze longread wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook

Van Frank Westerman verscheen eveneens bij uitgeverij Fosfor:

De moord op de boekverkoopster
Alva achterna

Een

Twintig jaar later. De hemel boven Zagreb is strakblauw, maar onder aan de vliegtuigtrap voelt de lucht kil aan. Ginds in de verte lost de landingsbaan niet op in plassen atmosferisch bedrog – zoals in die julidagen van 1995.

Het is april 2015 en ik ben terug op Balkan-bodem. Op luchthaven Pleso om precies te zijn.

Welcome to Croatia, welcome to the European Union – staat er boven de schuifdeuren die ons opslokken in de aankomsthal. Wie had daarop zijn geld durven zetten, twintig jaar terug? In codetaal wordt hetzelfde bericht herhaald op een witte pilaar:

HR, EU

01-07-13

Als in een bezweringsformule. Een Hrvat is een Kroaat, en het volksverhaal wil dat de Kroaten al Europees en beschaafd waren lang voordat Europa bestond: als uitvinders en eerste dragers van de stropdas – niet toevallig cravate in het Frans.

Op de eerste meters functioneert ex-oorlogsland Kroatië zonder haperen. Cash uit de muur (alleen kuna-biljetten vooralsnog) creditcard, car rental. Er is keus uit een dozijn verhuurders. Als ik over het tegelpad naar mijn huurauto loop doemen links de loodsen en kantoren op van de vroegere unprofor-basis. Kamp Pleso. Hier pal voor mij was het Holland House ingericht, en daar, achter de schutting die de parkeerplaats afpaalt, vond het ontladingsfeest van Dutchbat plaats. Terwijl ik mijn koffer in de achterbak til, komt het beeld terug van Hasan die afzijdig zat – enkele tientallen meters achter me. Er hijgt gehos in mijn nek; ik zie ontblote, vooruitgestoken armen die pompbewegingen maken. Biertje! Biertje! Biertje!

Hasan was bij Emir gaan zitten. Yellow Card 1 en Yellow Card 2. Een paar keer slingerde de staart van de polonaise voorbij, en al gebaarden de Dutchbatters dat ze mee moesten doen, de tolken waren niet in de stemming, net zo min als de vier locals die met een AzG-pasje aan de executievelden waren ontkomen. Onder hen: Ćamila’s broer Dule, voluit Abdulah. Hoewel hij op de compound van Karremans een snackbar runde voor Dutchbatters, was het Artsen zonder Grenzen dat hem uit de enclave had geleid.

Ik verstel de bestuurdersstoel en werp een blik in de achteruitkijkspiegel. De meest in het oog springende afwezigen, naast de 239 uitgeleverde mannen van de ‘onderbroeklijst’ van majoor Franken, waren de elektricien Rizo Mustafić en de vader en broer van Hasan, voor wie er geen pasje af had gekund. Zíj hadden op de schouders genomen moeten worden, niet generaal Couzy.

Bij het starten schiet me ineens weer te binnen waarom we de brassende Dutchbatters niet meer op tv te zien krijgen: veel van de blazers van het ingevlogen Fanfarekorps, wier bolle wangen in close-up voorbijkwamen, waren een jaar later bij de Hercules-ramp op vliegveld Eindhoven omgekomen. Uit kiesheid voor hún nabestaanden hebben de omroepen de videoband van het ontladingsfeest geblokkeerd.

Mijn Opel Astra vult zich met een fluwelen stem die me via twee afslagen naar de E70 praat. Dit was de Snelweg van Broederschap en Eenheid, de roemruchte autoput, na de Tweede Wereldoorlog aangelegd als rijgdraad om Tito’s Joegoslavië bijeen te binden, een hechting voor de broodnodige bratsvo (broederschap) en jedinstvo (eenheid). Alleen is de oorspronkelijke naam in vergetelheid geraakt. Op het scherm van de TomTom aan de voorruit, en ook in het echt, verschijnt het gemoderniseerde tolplein waar je voor de muziek uit alvast in euro’s kunt betalen. Voorbij deze toegangssluis opent zich de diepe Balkan. Je mag er 130 en je kunt weer net als voor de oorlog doorrijden tot aan Belgrado.

Ik ben gekomen om stil te staan bij het herdenken. De zeventig jaar sinds WO II; de twintig sinds de Oorlog van het Einde van Joegoslavië. In het bijzonder: de twintig sinds de genocide op de moslimbevolking van het Veilige Gebied Srebrenica, dat onder bescherming stond van Nederlandse blauwhelmen.

Hoe worden de gruweldaden van de vorige generatie(s) herdacht? Wie of wat wordt er herdacht? Door wie?

De gedenktekens die volken en naties oprichten zijn de gestolde uitvloeisels van het collectieve gemoed; nu eens zijn ze sereen en ingetogen, dan weer woest en eruptief. Ik wil een poging wagen ze af te lezen als een thermometer voor de onderlinge, naoorlogse verhoudingen. Mijn route is simpel, ik heb drie halteplaatsen: Jasenovac, Vukovar, Srebrenica. In die volgorde. Sava, Donau, Drina. De gedenkplekken van de drie grootste slachtingen liggen aan drie rivierarmen van hetzelfde vanggebied.

Al na drie kwartier kondigt het logor Jasenovac zich aan, ‘het Auschwitz van de Balkan’. Niet alleen op de bewegwijzering, maar ook op een toeristisch bord in bruin en wit – zo een waarop een landstreek waar dan ook in de EU zijn grotten, zandstranden of kastelen aanprijst. Het voormalige concentratiekamp ligt in de uiterwaarden van de Sava, verscholen achter vloedbossen die in dit jaargetijde zilverachtig uitbotten.

De binnenweg is verbeterd en verbreed, in de verte torent uit het knekelveld de kolossale bloem van beeldhouwer Bogdan Bogdanović – uitgevoerd in ruw kistbeton, daterend van 1966. Geen vernietigingskamp uit de Tweede Wereldoorlog waar zo grillig is herdacht als in Jasenovac. Na 1945 waren de barakken, uitkijktorens en omheiningen rücksichtlos onder de rivierklei geploegd. Aan het tribunaal in Neurenberg gaf maarschalk Tito voor Jasenovac een dodental op van 700.000. Het moorden geschiedde er planmatig, zij het zonder ovens. De sterksten werden eerst nog afgemat in de steenfabriek, maar uiteindelijk was Jasenovac ook voor hen een vernietigingskamp waar Hitlers Kroatische vazallen zich niet alleen van Joden, zigeuners en communisten ontdeden, maar vooral van Serviërs.

Wie het officiële dodencijfer in twijfel trok, kon als dissident gevangen worden gezet. ‘De moord op de 700.000’ was tot een handzaam politiek steekwapen geslepen om de Kroaten binnen de federatie Joegoslavië in het gareel te houden. Als staatshoofd had Tito een dagtaak aan het uitbalanceren van de onderlinge, etnische verhoudingen. Kreeg één volk te veel gewicht dan zou het schip Joegoslavië kapseizen en zinken.

In 1991, toen president Milošević de Serviërs met zijn rock the boat-nationalisme naar één kant wist te lokken, bezat de betonbloem van Jasenovac geen militair-strategische waarde. Niettemin lag het terrein, gedrenkt in vooral Servisch bloed, op Kroatisch grondgebied – en Kroatië scheidde zich af, zich vastklampend aan de rest van Europa. De Serviërs aarzelden niet, ze pakten de wapens op en wisten Jasenovac te bezetten. Ze troffen er een in haast kapotgeslagen kampmuseum aan. Bij mijn eerste bezoek in 1993 hadden Serviërs in camouflage-uniform me de aangerichte ravage laten zien, voorzien van de ondertiteling dat de hakenkruisminnende ustaša’s, net als in ’41-’45, opnieuw boven waren komen drijven in Zagreb. Kroaten waren een volk van Holocaustplegers én -ontkenners, die met hun vandalisme hun ware aard hadden getoond.

In mei 1995 was ik naar Jasenovac teruggekeerd in het kielzog van Operatie Bliksem van het Kroatische leger, een blitzkrieg die op hun beurt de Serviërs weer verjoeg – terug over de Sava. Ik sprak met triomfdronken soldaten die in de luwte van een spoordijkje lagen uit te rusten. We keken uit op de betonbloem boven de riviervlakte. ‘De echte misdaad die hier is gepleegd,’ zei een van hen met gevoel voor pathos, ‘is de geschiedvervalsing.’ Hij doelde op het schaduwboksen met getallen dat als een warming-up aan de Oorlog van het Einde van Joegoslavië vooraf was gegaan. Eerst schroefde de patriarch van de Servisch-orthodoxe kerk ‘de 700.000’ op tot een miljoen. Een nationalistische historicus uit Belgrado riep 1,1 miljoen, waarna de meest patriottische Serviërs anderhalf miljoen boden.

Franjo Tudjman, president van Kroatië, sloeg terug met de publicatie van eigen cijfers (30.000 doden, 35.000 maximaal), ten bewijze dat de gepleegde misdaad zwaar werd overtrokken. Zijn soldaten bij het spoordijkje die in mei 1995 de vluchtende Servische boerenfamilies van alle kanten hadden beschoten, schepten op dat ze de bloemsculptuur, die er als verzoeningsteken nogal verloren bij stond, met het nodige ceremonieel zouden opblazen. Daar werd alvast op gedronken.

Vandaag, twintig jaar na dato, stelt het me gerust dat het monument van Bogdan Bogdanović (toch een Serviër) nog fier overeind staat, hier aan de zuidgrens van EU-lidstaat Kroatië. Het is een grauwe constructie, een vrijstaande abstractie die je ruimte laat voor je eigen verbeelding. In de afzonderlijke bloembladen kun je evengoed vleugels zien, of vlammen. Het gras in de weilanden is gemaaid, dit moet de eerste snede van het seizoen zijn.

In het nieuwe kampmuseum – er ís een nieuw kampmuseum – zoek ik vergeefs naar de vitrine met de beulshandschoen-met-de-haak. Die blijkt uit piëteit uit de tentoonstelling te zijn verwijderd. Maar ja, de Srbosjek (Serfsnijder) bestaat wel en om het ding nou weg te stoppen in het depot, dat riekt naar het verdoezelen van de feiten.

De getallenoorlog blijkt zo goed als uitgewoed. Het ‘werkelijke’ aantal Jasenovac-slachtoffers dat de argeloze bezoeker krijgt voorgeschoteld is sinds 2006 nog maar één keer bijgesteld. Historici uit binnen- en buitenland zijn het er nu over eens dat het dodental tussen de 80.000 en 100.000 moet liggen. Dit cijfer zou de eindstand zijn waar de geschiedenis mee voort moet.

In de index van gedode gevangenen zijn het er 83.145 – ruwweg een tiende van het getal van Tito, ruim het dubbele van dat van Tudjman. Hun namen staan op alfabetische volgorde in een dunbladig boekwerk van het formaat telefoongids, met de dikte van drie stoeptegels. Je kunt je vinger over het papier laten glijden. De onderverdeling:

47.627

16.173

13.116

4.255

1.128

846

Serviërs

Roma

Joden

Kroaten

Bosnische moslims

Overigen

Van wie: 20.812 kinderen onder de veertien.

Het voormalige herdenkingscentrum uit de Titotijd is gerenoveerd. Het gebouw huisvest tegenwoordig de katholieke ‘Basisschool Jasenovac’.

Colofon

Tekst: Frank Westerman

Foto’s: Frank Westerman, video-stills afkomstig uit A cry from the grave

Omslag: Piet Schreuders / Barbara van Ruyven

ISBN: 9789462251595

© Uitgeverij Fosfor, Amsterdam

De naschok - terug naar Srebrenica is de integrale tekst van het nieuwe slotdeel uit 'De slag om Srebrenica' (de Bezige Bij) waarin Frank Westerman bestaand Balkan-werk aanvult met dit actuele reisverslag anno 2015.

De Fosfor Longreads en Fosfor Longreads app worden mede mogelijk gemaakt door Stichting Democratie en Media en het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek.