Renate Dorrestein

Penvriendin in China

Hoe ik dacht een dissident te helpen

Amsterdam, 2015

Dank voor de aankoop van deze longread van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag deze longread voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u deze longread in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg dan deze alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van deze longread wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook

Proloog

Veel avonturen beginnen met een onverwacht telefoontje. In mijn geval kwam het op een zomerse vrijdagavond. Ik zat met mijn man in de tuin witte wijn te drinken. Straks, als het donker was, zou ik in de hemel naar de Grote Beer of Cassiopeia wijzen en stellig zeggen: ‘Kijk! Tralfamadore!’

Op planeet Tralfamadore – bekend van het oeuvre van de Amerikaanse schrijver Kurt Vonnegut – wonen zachtaardige groene wezens die er uitzien als gootsteenontstoppers. De Tralfamadorianen onderscheiden zich verder van aardbewoners doordat zij de tijd beschouwen als een cyclisch continuüm, waarin niets definitiefs of onontkoombaars kan gebeuren. Als iemand bijvoorbeeld sterft, is hij weliswaar ergens op een bepaald moment overleden, maar leeft hij elders gewoon door. Als je een Tralfamadoriaan vraagt naar het waarom van bepaalde gebeurtenissen, zal hij antwoorden: ‘Why? There is no why.’

De telefoon ging. Ik liep naar binnen en nam hem op.

Het was Maartje Duin, journaliste en bestuurslid van PEN, de organisatie die aandacht vraagt voor schrijvers die vanwege hun werk worden vervolgd. Ze vertelde me over een project dat ze aan het starten was, PEN-vrienden, en waarvan ze hoopte dat ik eraan zou willen deelnemen. Ze zocht schrijvers die wilden corresponderen met een dissidente collega in het buitenland, met als doel diens verhaal over censuur aan het Nederlandse publiek te vertellen.

‘Brengt dat geen risico’s met zich mee voor die dissidenten?’ vroeg ik.

Nee, beslist niet. Maartje had zelf in Vietnam met vervolgde schrijvers gesproken, waarbij het haar was opgevallen dat die precies wisten wat ze deden. Ze kenden de veiligheidsmarges tot op de millimeter. En ze achtten het in hun eigen belang dat de wereld kennis nam van hun situatie.

Ik voelde me vereerd een bijdrage aan de strijd voor het vrije woord te mogen leveren. Volmondig zei ik mijn medewerking toe. Toen haalde ik een nieuwe fles witte wijn uit de koelkast. In de tuin zei ik tegen mijn man: ‘Ik ga met een dissidente schrijver corresponderen, waarschijnlijk uit China, hoor ik net.’

Een

De censuur in de Volksrepubliek China was voor mij geen geheel onbekend fenomeen. In 2005 had ik op verzoek van Amnesty International meegedaan aan een actie voor een vervolgde Chinese boekhandelaar en schrijver, Hada. Hij was afkomstig uit Binnen-Mongolië, één van de ‘autonome’ regio’s in China, en was daar voorzitter van een organisatie die op vreedzame wijze werkt voor het behoud van de eigen cultuur. Na het schrijven van een boek over de Mongoolse tradities werd hij opgepakt en wegens ‘samenzwering tegen de regering’ veroordeeld tot vijftien jaar gevangenisstraf. Hij moest tien uur per dag zware dwangarbeid verrichten. Naar alle waarschijnlijkheid werd hij ook mishandeld. Zijn vrouw Xinna, die hem in 2004 voor het laatst mocht bezoeken, vreesde dat haar man zijn detentie niet zou overleven.

Op diverse bijeenkomsten van Amnesty voerde ik het woord over Hada’s lot.

Hada (midden) in de gevangenis, met links zijn vrouw Xinna en rechts zijn zoon Uiles

Ik zei dan: ‘Dictatoriale regimes kunnen boeken verbranden en schrijvers vervolgen, maar ze kunnen niet een literatuur naar hun eigen smaak doen ontstaan. Ze kunnen de vrijheid van meningsuiting op draconische wijze inperken, maar ze kunnen geen hun welgevallige meningen doen postvatten. Ze kunnen louter vernietigen en vermoorden, iets scheppen of tot stand brengen kunnen ze niet. Ze kunnen iemand zoals Hada opsluiten en martelen en zijn leven tot een hel maken. Maar wat Hada belichaamt en vertegenwoordigt kunnen ze nooit uitroeien: het recht op eigen gedachten, het recht op een eigen stem.’

Ook had ik me danig geweerd toen Amnesty en PEN in 2011 Nederlandse schrijvers opriepen om in de Boekenweek aandacht te vragen voor collega’s die in China vastzaten. Beide organisaties stuurden ons een button toe met daarop in Chinese tekens de naam van Liu Xiaobo, China’s eerste schrijvende Nobelprijswinnaar, die voor zijn werk was veroordeeld tot elf jaar gevangenisstraf. Ons werd verzocht die button op het Boekenbal te dragen omdat dat niet zomaar een feestje was, maar óók ‘een viering van het vrije woord’. Zo gezegd, zo gedaan, en met de borst vooruit betrad ik bij de Amsterdamse Stadsschouwburg de rode loper.

Nu wil de folklore dat je daar altijd wordt opgewacht door een ploeg van de NPO-televisie die een leutige vraag op je afvuurt in relatie tot het Boekenweekthema. Dat jaar was het thema ‘Curriculum Vitae’. Toen de verslaggever met zijn camera op me af stoof, wees ik op mijn Liu Xiaobo-button en zei: ‘Het is belangrijk dat je hier ook aandacht aan besteedt, hoor.’ Hij hoorde me niet eens, hij kwam alleen maar een antwoord halen op de enige vraag waarmee hij daar stond. Die luidde: ‘Wat in je eigen cv zou je het liefst hebben overgedaan?’

In de uitzending van het item over deze feestelijke bijeenkomst van de Nederlands intellectuele elite zou een montage van onze antwoorden weer het jaarlijkse hoogtepunt zijn.

Ik stuurde er een ingezonden brief over naar NRC Handelsblad. Daarin merkte ik op dat Nederland later datzelfde jaar gastland zou zijn op de Beijing International Book Fair, een van de grootste boekenbeurzen ter wereld. De bezoekers zouden er kennis kunnen maken met een keur aan Nederlandse schrijvers, vertalers en uitgevers. Maar van de schrijvers uit hun eigen land zouden ze er alleen door de Partij goedgekeurde leden van de Chinese Writers Association kunnen ontmoeten, auteurs die in staatsdienst zijn. Vrijwel alle andere Chinese letterkundigen, schreef ik, zitten gevangen of zijn in ballingschap, en hun werk is verboden. Ze worden gemarteld, zijn gescheiden van hun gezin, hebben geen enkele zekerheid over hun toekomst. Zou het niet zinniger zijn geweest als de NPO dáár aandacht aan had besteed, in plaats van ons, dienaren van het vrije woord, irrelevante snedigheden te ontlokken?

Mijn brief werd niet geplaatst.

Why? There is no why.

Een portret van schrijver Liu Xiabo wordt geprojecteerd op het stadhuis van Oslo, nadat hem de Nobelprijs voor de Vrede is toegekend

Hoe dan ook, ik had een paar ‘Chinese ervaringen’ als fundament om op voort te bouwen, dacht ik zo. Vlijtig legde ik na het telefoontje van PEN meteen een knipselmap met nieuws uit China aan. Onder de nieuwe president Xi Jinping nam de repressie zorgbarend toe, ideologische zuiverheid werd met steeds hardere hand afgedwongen, verderfelijke invloeden van buiten werden uitgebannen. Daarnaast las ik het vuistdikke When China Rules the World (‘By far the best book on China to have been published in many years’), waarin de Britse journalist Martin Jaques beargumenteert dat China niet bezig is te verwestersen, maar de westerse wereld juist meer Chinees zal worden. Met het oog op de communicatie met mijn toekomstige correspondentievriend(in) leek me dat vooralsnog best een gunstige ontwikkeling.

Ter voorbereiding sprak ik ook nog met een vriend die China diverse keren als verslaggever had bezocht. Hem leek het erg interessant om de vraag op te werpen of er in de Volksrepubliek zelf wel enig draagvlak voor dissidenten is. Het was zijn indruk dat zij hun veiligheid en soms zelfs hun leven in de waagschaal stellen voor een zaak die verder vrijwel iedereen koud laat. De gemiddelde Chinees, zei hij, is meer bezig met het eigen materiële welbehagen dan met politieke issues. Tot slot gaf hij me de contactgegevens van de China-expert van Amnesty International. Een bijzonder deskundige vrouw, zei hij.

Ik legde het briefje met haar nummers op mijn bureau. Ziezo, ik was klaar om te beginnen.

Ik heb nog vaak aan dat moment teruggedacht. En aan hoe naïviteit na naïviteit zich toen al opstapelde. Of zelfoverschatting na zelfoverschatting.

Ik zat op dat moment midden in een roman, dus daar ging ik mee verder terwijl ik wachtte totdat er een PENvriend of -vriendin voor me was gevonden. Voor die roman had ik een paar maanden als gastschrijver in Almere gewoond. Ik was daar nog maar net gearriveerd toen de PVV schriftelijke vragen aan het college stelde over mijn aanwezigheid, omdat ik in een regionaal televisieprogramma had gezegd dat Almere mij vroeger als stad altijd ‘spuug- en spuuglelijk’ had geleken.

Als ik eraan dacht, moest ik er nog om lachen, zoals je als Nederlander nu eenmaal onwillekeurig in lachen uitbarst wanneer iemand meent je te kunnen voorschrijven wat je wel of niet mag zeggen. Als redactrice van het feministische maandblad Opzij had ik dat vroeger ook regelmatig meegemaakt. Mijn collega’s en ik waren opgetogen als De Telegraaf weer eens schreef dat wij verboden moesten worden. Dat betekende immers dat we een niet te verwaarlozen aanwezigheid in de openbare arena waren geworden. Dat soort tegenwind doet de vlieger alleen maar stijgen.