Roel Janssen

Afrekenen met Griekenland

Hoe Syriza langs de euro-afgrond scheerde

Amsterdam, 2015

Wist u dat u ook lid kunt worden van Fosfor?

Voor maar € 40 per jaar (dat is slechts € 3,33 per maand) ontvangt u:

•• Elke maand een nieuwe longread – geschreven door topauteurs.

•• Elke week een nieuwe classic – tijdloze longreads uit het verleden.

•• Elke dag, lezen, kijken en luisteren – in ons archief van longreads.

•• Plus: meer dan 150 e-books – onbeperkt te downloaden.

Niet lezen = niet betalen

Als je bij ons een maand niet leest, loopt je lidmaatschap automatisch een maand langer door. Twee maanden niet ingelogd? Dan krijg je van ons twee maanden verlenging (in totaal verlengen we maximaal drie maanden per jaar).

Meer informatie vindt u op www.fosfor.nl

Inleiding: Plan B

Er was dus toch een geheim plan.

Maandenlang hadden journalisten de Europese autoriteiten aan hun kop gezeurd: ligt er een draaiboek klaar als Griekenland uit de eurozone gaat? En telkens was het antwoord: nee, een grexit is niet aan de orde. Dat was misleidend, want natuurlijk waren er maatregelen in voorbereiding voor het geval dat er een ‘grexident’ zou plaats vinden. Alleen kon dat nooit openlijk worden toegegeven. Pas toen de Griekse crisis compleet was en de valbijl nog aan één draadje hing, bevestigde de voorzitter van de Europese Commissie dat de eurozone ‘in detail’ een grexitscenario had klaar liggen.

Maar er was wel degelijk een Plan B. Of liever gezegd: een plot van een spannende B-film die zich niet afspeelde in Brussel maar in Athene.

Nadat de links-radicale partij Syriza begin 2015 in Griekenland aan de macht was gekomen, stelde de kersverse minister van Financiën Yanis Varoufakis aan premier Alexis Tsipras voor om een plan uit te werken voor een parallel geldsysteem. Tsipras ging akkoord. In het diepste geheim ging een team van vijf mensen op het ministerie van Financiën aan de slag met een project om een alternatief voor de euro te ontwikkelen. Het was bedoeld, zei Varoufakis later, voor het geval dat de Europese Centrale Bank de bevoorrading van de Griekse banken met euro’s zou stoppen. In die noodsituatie moest Griekenland over een eigen geldstelsel beschikken.

Het Varoufakis-team ging voortvarend aan de slag. Het pleegde een computerinbraak in het systeem van de Griekse belastingdienst om de gegevens van alle belastingplichtigen te bemachtigen. En het ontwikkelde een schaduwsysteem van bankrekeningen waarbij de rekeninghouders van nieuwe pincodes konden worden voorzien. ‘Met een druk op de knop,’ zoals Varoufakis naderhand zei, konden de bankrekeningen zo worden omgezet in ‘Griekse euro’s’. Zolang er geen nieuwe bankbiljetten beschikbaar zouden zijn, moesten contante betalingen met papieren schuldbekentenissen worden gedaan.

De voorbereidingen voor de monetaire coup waren afgerond toen premier Tsipras eind juni een referendum over nieuwe bezuinigingen aankondigde. In reactie hierop kneep de ECB de beschikbaarheid van euro’s voor Griekse banken af. De banken moesten sluiten en de euro ging op rantsoen. In de nacht van de overwinning van OXI (Nee) bij het referendum stelde Varoufakis aan Tsipras voor om Plan B in werking te laten treden. De Griekse banken konden zo ontsnappen aan de greep van de ECB. Het ministerie van Financiën zou de controle over de Griekse centrale bank overnemen. Varoufakis en zijn medestanders waren er klaar voor.

Maar Tsipras durfde het niet aan. Hij vond het te riskant, het was onzeker of het plan zou werken. Zeker was wel dat het tot een enorme ophef zou leiden – in Griekenland en in de rest van de eurozone. Als hij zijn laatste kans op een akkoord met de regeringsleiders van de eurolanden wilde vergooien, moest hij hen overvallen met de aankondiging van een parallelle munt. Tsipras wees het plan af. Varoufakis besefte dat zijn geheime project niet zou worden uitgevoerd en bood zijn ontslag aan. Het kernkabinet van Syriza besloot om de superster te vervangen als minister van Financiën. Varoufakis kon zijn motorfiets pakken en naar zijn vakantievilla op het eiland Aegina vertrekken.

Het drama van Griekenland in de eurozone heeft vele gezichten. Het is een botsing van karakters en ideologieën, van politieke strijd en economische machtsverhoudingen. Ogenschijnlijk gaat het om de vraag of de Grieken blijven betalen met de euro of dat ze terugkeren naar de drachme. Daaronder spelen zich processen af van Europese politieke besluitvorming, ondoorzichtige kapitaalstromen en tegenstrijdige opvattingen over financieel-economisch beleid. Het is ook een botsing tussen de Grieks-orthodoxe en de protestantse en katholieke culturen in Europa, terug te voeren op het schisma van 1054 in het christendom. In de kern gaat het om de vraag of een gemeenschappelijke munt van negentien soevereine landen op de lange termijn levensvatbaar is, of dat hiervoor een grotere politieke integratie noodzakelijk is dan de bevolking van de eurolanden bereid is te accepteren.

De deelname aan een muntunie is geen gratis picknick. Het is ook geen wedstrijd met winnaars en verliezers. In de eurozone draait het om stabiliteit en solidariteit, soevereiniteit en samenwerking. Van alle partijen wordt een hoge inzet gevraagd. Aan die inzet heeft het in de Griekse crisis aan beide kanten – bij Griekenland en bij de crediteurenlanden – geregeld ontbroken.

In deze longread worden de ontwikkelingen van het afgelopen half jaar waarin het weinig scheelde of Griekenland was uit de eurozone gegooid, geplaatst in het bredere perspectief van de totstandkoming van de euro, het Europese politieke speelveld en de ideologie van Syriza. De gebeurtenissen zoals die zich van dag tot dag hebben afgespeeld krijgen hierdoor meer diepgang en inkleuring. De nadruk ligt op de onhoudbare verkiezingsbeloftes waarmee Syriza in Griekenland aan de macht was gekomen en de ommezwaai die premier Tsipras zes maanden later in Brussel gedwongen werd te maken.

Een reconstructie van wat er zich heeft afgespeeld is geen draaiboek voor hoe het verder zal gaan. Het biedt wel de mogelijkheid om te onderzoeken waarom het is misgegaan, wat de dieperliggende oorzaken van de crisis in de eurozone zijn en wat de houdbaarheid is van de euro op de lange termijn. Daarnaast roept het de vraag op of een links-radicaal alternatief in één land kans van slagen heeft binnen een muntunie van negentien landen. Een derde vraag is of het beleid om probleemlanden te dwingen tot hervormingen en bezuinigingen zijn langste tijd heeft gehad.

Het alternatief voor doormodderen met een land dat financieel niet op eigen benen kan staan binnen een muntunie is een gereguleerde exitprocedure, zoals er ook toelatingscriteria tot de muntunie zijn vastgesteld. Dit zou in het geval van Griekenland een hoop ellende en geld bespaard hebben. Maar ook dan blijft de belangrijkste vraag onbeantwoord. Namelijk of een muntunie van ongelijksoortige landen met grote verschillen in welvaartsniveau op de lange duur levensvatbaar is zonder te komen tot een politieke unie met bijbehorende overdrachten van geld. Anders gesteld: zijn de belastingbetalers van de crediteurenlanden bereid om tot in lengte van dagen Griekse gepensioneerden te subsidiëren? Het Europese antwoord is ‘nee’.

Over een aantal jaren zal duidelijk zijn of het Griekse drama het voorportaal was voor de ontrafeling van de Europese muntunie, of zelfs van de Europese Unie. Het kan ook het begin zijn geweest van een proces waarbij meer besluitvorming over het macro-economische beleid naar Brussel is overgeheveld. Dan is de Griekse crisis het keerpunt geweest voor de versterking van het bestuur van de eurozone.

1.
De vloek van de euro

Het is eenvoudig om een pleidooi te houden voor een grexit: Griekenland terug naar de drachme. De praktische en economische voordelen hiervan zijn evident. Ten eerste zijn de overige eurolanden van het gedonder af. De afgelopen vijf jaar zijn tegen de honderd Europese vergaderingen van regeringsleiders en ministers van Financiën aan de Griekse crisis gewijd. Dat is absurd. Er zijn dringender vraagstukken waarmee de Europese leiders zich bezig moeten houden. Bondskanselier Merkel noemde deze zomer het vluchtelingendrama terecht de grootste uitdaging waarmee de Europese Unie te maken heeft. Tussen de eurocrisis en de migratiecrisis bestaat trouwens een opmerkelijke parallel: beide zijn voortgekomen uit een onvolkomen unie. Wat de euro betreft op monetair gebied, wat de toestroom van migranten betreft ten aanzien van het vrije verkeer van personen in het Schengengebied en het asielbeleid.

Ten tweede herwint Griekenland met een eigen munt de financieel-economische vrijheid die het ontbeert als deelnemer aan de eurozone. Het kan net zo veel drachmen in omloop brengen als nodig zijn om de lopende uitgaven te dekken. Daarmee komt er een einde aan de bezuinigingen. Bevrijd uit het keurslijf van de euro kan de Griekse economie zich herstellen. Ten derde verdwijnt de bemoeienis van buitenstaanders met de manier waarop Griekenland functioneert. De Griekse politieke partijen kunnen weer terugvallen op hun beproefde systeem van cliëntelisme.

Theoretisch is het een sluitend verhaal, maar de praktijk is weerbarstig. Om te beginnen willen de Grieken in overgrote meerderheid de euro behouden. Ze willen geen Mickey Mouse-geld van Varoufakis, maar de euro van Duitsland. Ten tweede zou het een afgang voor de Europese Unie zijn als ze er niet in slaagt om een economie van het formaat Griekenland te redden. Angela Merkel zou ervan worden beschuldigd dat Duitsland voor de derde keer in een eeuw Europa in het verderf heeft gestort. Voorts zou Griekenland door de waardedaling van de nieuwe munt dramatisch verarmen ten opzichte van de rest van Europa. De geldschieters zouden naar de aflossing van hun kredieten kunnen fluiten, want ze willen geen drachmen terug voor leningen die zijn verstrekt in euro’s. De druk op Griekenland om te hervormen zou wegvallen.

Er spelen ook politieke afwegingen. Herinvoering van de drachme zou de onomkeerbaarheid van de muntunie op losse schroeven zetten. Uiteindelijk zou Duitsland met enkele medestanders uit de euro kunnen stappen – het Franse nachtmerriescenario. Op andere terreinen is nauwe samenwerking met Griekenland gewenst. In de vluchtelingencrisis speelt Griekenland een sleutelrol als doorreisland. De Griekse eilanden liggen vlak bij de Turkse kust en eenmaal in Griekenland zijn migranten in ‘Schengenland’. Ten slotte zou er een economische en politieke instabiele situatie kunnen ontstaan in een strategische uithoek van Europa. Niet voor niets bemoeien de Verenigde Staten zich achter de schermen actiever met de Griekse crisis dan publiekelijk bekend is.

Sinds begin 2010 zijn vijf eurolanden in ernstige financiële problemen geraakt, maar nergens is het zo uit de hand gelopen als in Griekenland. In veel opzichten heeft ‘het geval Griekenland’ aan het licht gebracht wat de tekortkomingen van de Economische en Monetaire Unie – de Europese muntunie – zijn. Die tekortkomingen worden wel ‘de vloek van de euro’ genoemd: landen geven vrijwillig de zeggenschap over hun eigen munt op. De euro is in feite een buitenlandse munt, waarop ze geen directe greep hebben. Hierdoor kunnen landen de speelbal worden van financiële markten. Euro’s stromen binnen en leveren een schijnbare welvaart op, maar zodra deze geldstroom van richting verandert, vervalt een land in economische krimp.

Indertijd is hier nog zó voor gewaarschuwd. Terwijl de Europese bestuurlijke klasse na de val van de Berlijnse Muur in 1989 en de voltooiing van de interne markt in 1992 de blauwdruk voor de invoering van een gemeenschappelijke munt omarmde, waarschuwden (vooral Angelsaksische) economen voor de valkuilen. Ze voorspelden dat het vragen om moeilijkheden was om landen met ongelijksoortige economieën en grote verschillen in sociaal-economische arrangementen samen te voegen in het regime van één munt. Temeer omdat de Europese Unie, anders dan federale staten zoals Brazilië of de Verenigde Staten, geen politieke eenheid vormt, maar een samenwerking is van soevereine landen. De eurozone telt één centrale bank en (inmiddels) negentien ministers van Financiën en regeringsleiders die verantwoording afleggen aan hun eigen parlementen. Er is één monetair beleid, maar er is geen overkoepelend macro-economisch beleid. Op essentiële onderdelen – belastingen, sociale zekerheid, pensioenen, loonkosten, concurrentievermogen, ondernemingsklimaat – hebben de eurolanden hun nationale bevoegdheden behouden. Zelfs in de afgelopen crisisjaren waren ze slechts met tegenzin bereid om hierop in te leveren. Alleen voor het begrotingsbeleid zijn bindende afspraken vastgelegd – de zogenoemde Brusselse regels voor een tekort van maximaal 3 procent van het bruto binnenlands product en een staatsschuld van maximaal 60 procent van het bbp. In de praktijk houdt geen enkel land zich hieraan, valt naleving moeilijk af te dwingen en is de betekenis ervan beperkt.

In Griekenland liep het meer mis dan in Ierland, Portugal, Spanje en Cyprus, de vier andere landen die aan het Europese noodinfuus moesten, maar daar inmiddels weer van af zijn (Cyprus in 2016). Daarom is Griekenland niet zozeer de proeftuin van een harteloos bezuinigingsbeleid, zoals wordt beweerd, maar het laboratorium waarin de spankracht van een onvolmaakte muntunie op de proef wordt gesteld.

Bij de Griekse crisis gaat het om meer dan de directe gevolgen voor de Griekse bevolking. Die zijn dramatisch en het zal voorlopig niet beter worden. Geen wonder dat op de Europese aanpak van de Griekse crisis veel kritiek is geleverd. Voor een deel snijdt die kritiek hout, zo moeilijk is dat niet. De crediteuren – de Europese instituties en het Internationale Monetaire Fonds (IMF) – hebben zeker in het begin verkeerde en vooral te optimistische inschattingen gemaakt over de impact van de crisis. Maar voor een groter deel slaat die kritiek nergens op, is ze gebaseerd op onvolledige informatie of gemakzuchtige opinies, waarbij de tekortkomingen van Griekenland, de ideologie van Syriza en de complexiteit van de Europese besluitvorming worden veronachtzaamd.

Een land hervormen dat zo diep in de problemen verkeert als Griekenland gaat van au. Zachte heelmeesters, Nobelprijswinnaars economie, gedreven journalisten of verontwaardigde opiniemakers helpen daar niets aan.

2.
Het Griekse drama

Een groepje mannen en vrouwen had zich verzameld in Hotel Oscar, vlak bij het Larissa-station in het centrum van Athene. Over hun plannen waren ze het snel eens. Ze zouden de kluizen van de Griekse centrale bank forceren en de pallets met euro’s die ze daar verwachtten te vinden, confisqueren. Als de president van de centrale bank zich tegen de inbraak zou verzetten, zou hij worden gearresteerd. Met het geld konden de pensioenen en ambtenarensalarissen worden betaald. Tegelijkertijd zouden ze de hulp van Moskou inroepen om de drachme te herintroduceren.

De samenzweerders behoorden tot het Linkse Blok van Syriza. Een van hen was Panagiotis Lafazanis, de minister van Energie. Ze waren tegenstanders van het akkoord dat premier Tsipras zojuist in Brussel had ondertekend. Ze waren links en radicaal, tegen de euro en voor de terugkeer van de drachme. Bovenal waren ze van elk politiek en economisch realisme gespeend.

Vierentwintig uur eerder was er na een weekeind van onafgebroken onderhandelingen in Brussel eindelijk overeenstemming bereikt. Vechtend tegen slaapgebrek en uitgeput door de harde confrontaties gaven de hoofdrolspelers in de vroege ochtend van 13 juli 2015 hun persconferenties om de uitkomst toe te lichten. Er was een akkoord over een derde noodkrediet aan Griekenland. Het Griekse parlement zou binnen twee dagen moeten instemmen met bezuinigingen die zwaarder waren dan die het eerder had afgewezen.

Het belangrijkste resultaat was dat Griekenland deel bleef uitmaken van de eurozone. De proefballon van Duitsland om Griekenland vijf jaar met euroverlof te sturen, was niet opgegaan.

Met het akkoord kwam er een (voorlopig) einde aan een Grieks drama dat ruim vijf jaar eerder was begonnen en dat begin dit jaar in een stroomversnelling was gekomen na de verkiezingswinst van de links-radicale partij Syriza en de beëdiging van Alexis Tsipras als premier van Griekenland. Met Syriza aan de macht kreeg de eurozone te maken met een regering die weigerde zich neer te leggen bij de spelregels van de muntunie. Tsipras en zijn flamboyante minister van Financiën, Yanis Varoufakis, wilden Griekenland binnen de eurozone houden, en tegelijkertijd eisten ze een andere muntunie. In de hierop volgende botsing van politieke en economische opvattingen bleken deadlines even onbereikbaar als de horizon en verdampte vertrouwen als ether in de lucht.

Het akkoord dat in Brussel bereikt was, voorkwam dat Griekenland in het ravijn van de terugkeer naar de drachme viel. Het nieuwe steunpakket moest nog wel nader worden uitgewerkt, maar nu er eindelijk serieus werd onderhandeld was dit binnen een maand gebeurd. Ondertussen kreeg Griekenland een overbruggingskrediet om te voorkomen dat het land formeel bankroet zou worden verklaard. In ruil hiervoor moest de Griekse regering toestaan dat het economische bestuur min of meer werd overgenomen door technocraten uit Brussel, Frankfurt en Washington. De Nederlandse econoom Maarten Verweij, een topambtenaar van de Europese Commissie en voormalig ambtenaar van het ministerie van Financiën in Den Haag, geeft leiding aan het Europese interventieteam in Athene. Achter de schermen van de politiek heeft hij de touwtjes in handen.

In de sociale media werd het akkoord afgeserveerd als een zwarte dag voor de democratie in Europa, als het einde van de Europese solidariteit, als een rechtse samenzwering tegen een linkse regering. #thisisacoup was wereldwijd een etmaal lang trending topic.

In de golf van verontwaardiging werd gemakshalve vergeten dat het niet eerder is voorgekomen dat een land voor de derde keer in vijf jaar tijd aan het noodinfuus moest.

Het is waar: de nieuwe ronde van bezuinigingen en lastenverhogingen gaat in tegen de wens van een derde van de Griekse kiezers die Syriza aan de macht hielp met een anti-bezuinigingsagenda en tegen ruim 60 procent van de Grieken die Nee stemden bij het referendum over bezuinigingen dat op 5 juli werd gehouden. Maar evenzeer moest premier Rutte zich in Nederland verdedigen voor zijn gebroken verkiezingsbelofte (‘geen nieuw geld naar Griekenland’) en spartelde de VVD in de Tweede Kamer tegen. Het CDA, een Europagezinde partij bij uitstek, stemde zelfs tegen verdere steun aan Griekenland. In Duitsland had bondskanselier Merkel in de Bondsdag eveneens te maken met rebellie van een deel van haar partij. De Finnen en Slowaken wilden niets meer te maken hebben met Grieken. Ook deze politieke opvattingen moesten worden gerespecteerd.

De voorwaarden die aan Griekenland zijn gesteld, zijn hard. Maar het valt onmogelijk vol te houden dat er geen sprake is van bereidheid Griekenland te helpen nu in totaal 338 miljard euro van de Europese noodfondsen en het IMF wordt uitgeleend met de zekerheid dat een groot deel hiervan nooit zal worden terugbetaald. Niet alleen rijke eurolanden zoals Nederland en Duitsland, ook landen die armer zijn dan Griekenland – Portugal, de Baltische landen – betalen hieraan mee.

Critici lijken niet te beseffen dat de omvang van de noodsteun aan Griekenland zonder precedent is. Tot in de verre toekomst blijft Griekenland aangewezen op externe financiële steun en de laatste aflossing zal vermoedelijk pas tegen het einde van deze eeuw worden gedaan. De pijnlijke werkelijkheid is dat Griekenland een hopeloze economie heeft met een lange geschiedenis van wanbetaling, en dat het land voornamelijk gered wordt omdat het gelegen is op een strategische positie in Zuidoost-Europa.

In het Griekse parlement verklaarde Tsipras dat hij met het mes op de keel een akkoord had getekend waarin hij niet geloofde, maar dat hij niet anders kon. Het alternatief was nog erger geweest. Tsipras had gegokt en verloren, maar met dat laatste had hij gelijk. Terug naar de drachme zou het bankroet van het Griekse bankwezen, economische en sociale ontreddering, een waardeloze munt, inflatie en verarming hebben betekend. Radicalisering tussen hard links (de radicale vleugel van Syriza) en fascistisch rechts (Gouden Dageraad) zou tot politieke instabiliteit in Griekenland kunnen leiden met een ongewisse uitkomst.

Dit alles is voorkomen.

Op korte termijn heeft het akkoord van Brussel een spoor van verliezers opgeleverd. Griekenland is door de Europese bestuurlijke mangel gehaald. Syriza is in twee partijen uiteengevallen. De toekomst zal uitwijzen of Tsipras de geschiedenis ingaat als hervormer of als volksverlakker. ‘Bent u een revolutionair of een valse profeet?’ daagde de leider van de liberale fractie in het Europarlement, Guy Verhofstadt, hem uit. Ook het politieke kapitaal van Angela Merkel is afgebrokkeld. Tot slot is de euro niet de munt gebleken die Europa verenigt, maar één die diepe wonden heeft geslagen waarvan de toekomst zal uitwijzen of die geheeld kunnen worden.

Over de auteur

Roel Janssen is financieel-economisch journalist en schrijver van non-fictie en spannende boeken. Als redacteur van NRC Handelsblad heeft hij zich toegelegd op de totstandkoming van de euro en financiële crises. Met De Tiende Vrouw won hij in 2007 de Gouden Strop, de prijs voor het beste Nederlandse spannende boek. Vorig jaar verscheen Fout Goud over de nazi-roof van het goud van De Nederlandsche Bank. Een groot deel van dit goud bevindt zich nog altijd in Zwitserland.

Colofon

Tekst: Roel Janssen

Foto’s: Hollandse Hoogte / Wikipedia / Flickr

Tekstcorrectie: Martien Bos

Omslag: Zinnebeeld

ISBN: 9789462251687

© Uitgeverij Fosfor, Amsterdam

Dank voor de aankoop van deze longread van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag deze longread voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u deze longread in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg dan deze alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van deze longread wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook