Willem de Haan en Bart Zuidervaart

De Schipholbrand

De vergeefse jacht op een zondebok
Reconstructie van een tragedie

Amsterdam, 2015

Dank voor de aankoop van dit e-boek van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag dit e-boek voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u dit e-boek in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg het dan alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van dit e-boek wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook

Eerste druk 2010

E-boek 2015

© 2010-15 WILLEM DE HAAN & BART ZUIDERVAART

E-boekontwerp Fosfor

Vormgeving omslag Zinnebeeld

ISBN 9789462251694

Uitgeverij Fosfor Amsterdam

De Schipholbrand verscheen eerder bij Uitgeverij L.J.Veen. 

U bent net aangehouden voor brandstichting en dood door schuld. Hebt u dat begrepen?

Ja, ik heb dat begrepen.

Hoe is het met u?

Ik heb door de brandwonden het gevoel dat ik het koud heb. Ik zou graag een deken willen hebben.

(Noot verbalisant: er wordt een deken gehaald voor verdachte.)

Bent u in staat om een verhoor aan te gaan?

Een klein beetje, maar niet helemaal. Ik ben ziek. Ik bedoel hiermee dat: kijk naar mijn handen, mijn handen zitten in het verband. Ik ben psychisch niet in orde en je merkt aan mijn mond dat ik niet normaal praat.

(Noot verbalisant: verdachte trilt met zijn mond, er komt bij tijd en wijle een beetje speeksel uit en hij zit vanaf zijn ellebogen tot aan zijn handen in het verband, dat los begint te raken aan de handzijde. Het verband is bij de vingers geel verkleurd. Verdachte draagt bij zijn verhoor alleen een bruin kleed.)

Gisteren heb ik de witte pillen geslikt en ik zit te trillen. De pillen heb ik gekregen omdat ik hysterisch ben. Door jullie uitlating ben ik angstig geworden. U vraagt mij wat ik daarmee bedoel? Wat er gebeurde is overmacht en jullie zeggen dat ik het expres gedaan heb.

Wat is er dan gebeurd?

Het vuur.

Uit: politieverhoor van Ahmed Issa Al-Jeballi, 7 november 2005.

Vooraf

Bijna 7,5 jaar lang heeft Justitie alles geprobeerd om Ahmed Issa Al-Jeballi veroordeeld te krijgen voor de Schipholbrand. In september 2009 leek de klus van het Openbaar Ministerie eindelijk geklaard: het gerechtshof veroordeelde de toen 27-jarige Libische asielzoeker voor brandstichting in het cellencomplex op Schiphol-Oost. Elf vreemdelingen stierven op die bewuste avond in oktober 2005 een kansloze dood. De Libiër rookte in zijn cel een peuk, schoot deze weg en viel in slaap. Er volgde een nacht vol chaos, die bij alle betrokkenen diepe, en vaak traumatische sporen heeft achtergelaten.

De veroordeelde man werd uitgezet naar de Libische hoofdstad Tripoli. Al eerder waren de ministers Piet Hein Donner (Justitie) en Sybilla Dekker (VROM) afgetreden. Het politieke gebaar was gemaakt, de strafzaak leek over. Het cellencomplex werd gesloopt om af te kunnen rekenen met die gitzwarte periode. Iedereen wilde de ramp het liefst vergeten. Eind 2009 besloten wij dit boek te schrijven, in zeker zin bedoeld als afronding.

Toch is er alle reden voor deze nieuwe uitgave, dit keer als e-boek. Eind 2010, nog geen twee maanden na het verschijnen van de eerste versie, deed de Hoge Raad een uitspraak die de hele strafzaak liet kantelen. Het is het begin van een nieuw hoofdstuk, waarin zekerheden van de vijf jaar daarvoor plotseling ter discussie kwamen te staan. Een hoofdstuk met een Van Nelle-shaggie, gedraaid van blauwe Rizla-vloei, als hoofdrolspeler.

Nu, tien jaar na de brand, kan eindelijk de balans worden opgemaakt. Met een eindresultaat dat bepaald geen reclame is voor de waarheidsvinding binnen onze rechtsstaat.

Willem de Haan en Bart Zuidervaart
Oktober 2015

I
VOORSPEL

1. Snelle cellen

Het is alsof de tijd heeft stilgestaan. De cellenvleugel maakt deze maandagmiddag, 7 juni 2010, een lugubere indruk. Op de grond liggen nog altijd de verbogen dakplaten. Complete celdeuren zijn verschroeid, stukken staal verwrongen. De muren die nog overeind staan, zijn zwartgeblakerd. In het midden van het gangpad ligt een stoel. Die is in de nacht van 27 oktober 2005 in de chaos door iemand omgestoten en nooit meer rechtop gezet. Aan de wand hangt een brandslang. Ongebruikt.

Hier, in vleugel K van het detentiecentrum, wordt de erfenis van de Schipholbrand pijnlijk zichtbaar. Alleen de geur van de dood is verdwenen. Die vervloog volgens sommigen pas na enkele weken. Justitiemedewerkers en gevangenen worden al jarenlang dagelijks met de gevolgen van de brand geconfronteerd. Zolang de mogelijkheid bestaat dat er nieuw onderzoek kan worden gedaan, moet de cellenvleugel in deze toestand blijven staan. ‘Wat ons betreft, breken ze het gebouw vandaag nog af,’ verzucht een directielid van het detentiecentrum. ‘Iedereen hier wil zich richten op de toekomst, maar zolang deze uitgebrande vleugel er staat, is dat onmogelijk.’ De man kijkt naar de lucht boven hem, die vol hangt met vliegtuigen. Ook de vakantieganger die uit het raampje tuurt, kan de ellende op de grond zien. Een afgebrand gebouw, zal een argeloze toeschouwer zeggen. Een gitzwarte bladzijde voor de overheid, vinden betrokkenen.

De kiem voor de ramp werd gelegd in januari 2002, in de tijd dat Nederland opzichtig faalde in de aanpak van bolletjesslikkers. Wie op luchthaven Schiphol met maximaal een kilo cocaïne werd opgepakt, kon vanwege een groot cellentekort met enkel een dagvaarding de deur uit lopen. De Tweede Kamer was woedend en riep toenmalig minister Benk Korthals (VVD, Justitie) ter verantwoording. Er volgde een heftig debat. De minister overleefde een motie van afkeuring. Hij zegde ‘drastische maatregelen’ toe om de drugskoeriers een halt toe te roepen.

Drie maanden later stond minister Korthals aan de rand van de Fokkerweg, in de modder van Schiphol-Oost. Hij gaf daar het officiële startsein voor de bouw van honderdzes cellen voor bolletjesslikkers. Het waren omgebouwde zeecontainers. Er kwamen cellenvleugels, aangeduid met de letters A tot en met H. Daarnaast verrees een heuse rechtbank met twee zittingszalen. Zo konden verdachten razendsnel worden berecht.

Drugssmokkelaars zouden er samen in een cel worden geplaatst, op dat moment een unicum in Nederland. De minister noemde het regime ‘sober, maar humaan’. ‘Het enige wat bolletjesslikkers nog van Nederland zullen zien, is de rit naar de gevangenis,’ beloofde hij. De plannen oogden deugdelijk, de woorden van de minister klonken veelbelovend.

Korthals had haast. De gemeente Haarlemmermeer protesteerde aanvankelijk tegen de komst van bolletjesslikkers, voelde toen de druk vanuit Den Haag en ging schoorvoetend akkoord.

Het ministerie van Justitie kampte tegelijkertijd met een ander, soortgelijk probleem. Vanwege het steeds strenger wordende vreemdelingenbeleid was er een gebrek aan cellen voor illegalen en uitgeprocedeerde asielzoekers ontstaan. De oplossing werd snel gevonden: tijdelijke en goedkope prefabbouw. Net als de nieuwe gevangenis voor bolletjesslikkers.

De Rijksgebouwendienst (RGD) vroeg bij de gemeente Haarlemmermeer een vergunning aan voor de bouw van twee extra cellenblokken op Schiphol-Oost om vreemdelingen in op te kunnen sluiten. Ze kregen de namen vleugel J en vleugel K. De RGD schreef: ‘Ook voor deze uitbreiding gelden dezelfde criteria van maatschappelijk belang.’

Haarlemmermeer verleende de bouwvergunning. Ten onrechte. Vleugel K voldeed niet aan de bouwregelgeving. De oppervlakte zou maximaal vijfhonderd vierkante meter mogen zijn; in werkelijkheid besloeg die achthonderdvijftig vierkante meter. De afvoerinstallatie voor warmte en rook was te klein voor deze ruimte. In augustus 2003 verleende de brandweer de gebruiksvergunning voor J en K. Ook dat was tegen de geldende regels. De brandweer had op dat moment onvoldoende gegevens om de brandveiligheid te kunnen beoordelen.

En zo werd aan de rand van het luchthaventerrein een cellencomplex in gebruik genomen, dat razendsnel uit de grond was gestampt. Regelgeving bleek daarbij ondergeschikt aan de enorme tijdsdruk. Maar er was niemand die hardop protesteerde. Zeker de Tweede Kamer niet. Daar constateerde de parlementariërs tevreden dat bolletjesslikkers opeens aan de lopende band werden vastgezet en veroordeeld.

Waar de gevangenisdirectie al snel tegen aanliep, waren de vele valse brandmeldingen. Meestal waren rokende gedetineerden de oorzaak. Ze drukten hun sigaret niet goed uit of hielden de peuk opzettelijk dicht bij de rookmelder. Voor Justitie was dat reden genoeg om een vertraging in het meldsysteem in te bouwen. De brandweer kreeg pas drie minuten na een melding een automatisch signaal. In die tussentijd kon de bewaarder de ernst van de situatie inschatten en de melding eventueel annuleren. Zonder deze drie minuten vertraging in het systeem, zou de brandweer volgens de gevangenisdirecteur ‘elke dag op de stoep staan’. En daar had niemand zin in.

In de vroege ochtend van 12 december 2003 riep de gedetineerde in cel 14 van vleugel J een bewaarder bij zich. De vreemdeling vroeg om een aansteker, maar kreeg het niet. Toch slaagde de man erin vuur te maken, want korte tijd later hoorde de bewaarder iemand ‘brand!, brand!’ schreeuwen. Het alarm ging af. De bewaarder verklaarde later aan de marechaussee dat hij ‘door het luikje van cel 14 keek en iemand op de grond zag liggen’. De man werd vervolgens aan zijn benen uit de cel gesleept en kreeg in de gang medische hulp. De andere gedetineerden werden geëvacueerd en in allerijl naar de luchtplaats gebracht. Het incident liep goed af, maar bij de leiding groeide de weerstand tegen rokende gedetineerden.

Het is landelijk beleid van Justitie om gedetineerden te laten roken in hun eigen cel. De gedachte erachter is dat hij die ruimte moet kunnen beschouwen als zijn huiskamer. De overheid kan iemand zijn vrijheid ontnemen, maar niet zijn sigaret. Toch besloot locatiedirecteur Arend de Korte om het roken op Schiphol-Oost niet langer te tolereren. Hij vond die beslissing te rechtvaardigen. Want, zo zei hij, ‘gedetineerden kunnen op de luchtplaats roken. En wij plaatsen hier twee personen op één cel. Als mens gezien, vind ik het fatsoenlijker om ervoor te kiezen om niet te roken.’

Volgens De Korte had het rookverbod zowel een veiligheidsals een sociaal aspect. In de loop van 2005 was vuur taboe in alle vleugels van de bolletjesslikkers. Daarna volgde vleugel J.

Vóór het einde van 2005 zou het detentiecentrum op Schiphol-Oost geheel rookvrij zijn. Het wachten was op een verbod in vleugel K, de laatste vleugel waar de sigaret werd gedoogd.

2. Ahmed Issa

Hij leek in niets op een bijzondere asielzoeker. Het ontbrak Ahmed Issa Al-Jeballi aan een goed en overtuigend vluchtverhaal. Hij was, als zovelen, een kansloze gelukszoeker in de dop. Toen Ahmed op 26 januari 2003 het politiebureau in Arnhem binnenstapte, was hij nog vol goede moed. ‘Ik ben uit mijn geboorteland Libië gevlucht,’ vertelde hij de beambte in gebrekkig Engels. ‘Daar loop ik groot gevaar. Ik heb recht op asiel.’

Op het politiebureau worden geen verblijfsvergunningen uitgedeeld. De politiebeambte stuurde Ahmed naar Zevenaar, naar het aanmeldcentrum. Daar deed de toen twintigjarige Libische jongen een officieel asielverzoek. De uitkomst daarvan zou enkele maanden duren, werd hem verteld. De medewerker van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) zei ook dat Ahmed die tijd in het opvangcentrum in Ommen kon blijven.

Daar begon het turbulente verblijf van Ahmed Issa Al-Jeballi in Nederland, dat bijna zeven jaar zou duren. Wat op het oog een doorsnee-asielzoeker leek, ontpopte zich tot één van de meest veelbesproken vluchtelingen uit de Nederlandse geschiedenis.

Ahmed werd op 26 mei 1982 geboren in Tripoli, in een gezin met zeven kinderen. Na de basis- en middelbare school kon hij studeren aan de technische faculteit van de universiteit in Tripoli. Hij wilde computerprogrammeur worden. Maar tijdens zijn eerste studiejaar ging het mis. Hij stopte voortijdig met zijn propedeuse. Er waren ‘problemen’. Politieke problemen met hooggeplaatste mensen, zou hij later in Nederland tegen IND-ambtenaren verklaren. Hij noemde de naam van de zoon van de Libische leider Khadafi. Hij besloot zijn land te ontvluchten. Een ‘reisagent’ was bereid hem tegen betaling naar West-Europa te brengen. Eerst met de boot de Middellandse Zee over, daarna met de trein naar het noorden. Ahmed had zelf geen voorkeur voor een bepaald land. De smokkelaar koos voor Nederland.

Hoe serieus de problemen van Ahmed ook waren, zijn asielverzoek werd in 2004 afgewezen. Het relaas werd ongeloofwaardig geacht. Voor Justitie was duidelijk dat hij veilig terug kon keren naar Libië. Hij verhuisde naar het asielzoekerscentrum in Dongen, en later naar het opvangcentrum in Gilze. In de tussentijd konden de autoriteiten werken aan zijn uitzetting.

Ahmed werd op 18 oktober 2005 ‘gepresenteerd’ aan de consul van Libië, op de ambassade in Den Haag. Dat was nodig omdat de jongen geen identiteitspapieren meer bezat. De consul was bereid om tijdelijke documenten te verstrekken, om zo de gedwongen vlucht naar Tripoli mogelijk te maken. Ahmed zat op dat moment een korte straf uit in de gevangenis in Zwaag. Hij was opgepakt voor diefstal en kon de boete niet betalen. Het was niet de eerste keer dat Ahmed in de gevangenis zat. Hij werd eerder gearresteerd wegens winkeldiefstal en zwartrijden in de trein.

Op 24 oktober 2005, toen zijn straf erop zat, werd de jongen overgebracht van Zwaag naar het uitzetcentrum op Schiphol-Oost. Ahmed kwam in vleugel K terecht, de afdeling voor illegale vreemdelingen en uitgeprocedeerde asielzoekers. Aanvankelijk werd hij bij een andere vreemdeling in cel 7 geplaatst, maar om ‘medische redenen’ kwam Ahmed in cel 11 terecht; hij zat daar alleen in een tweepersoonscel. Zijn vliegticket was reeds geboekt: Ahmed zou op 27 oktober 2005 om 09.55 uur met vlucht KL 573 worden uitgezet naar zijn geboorteland.

Het vliegtuig naar Tripoli ging, maar zonder Ahmed. De nacht ervoor legde een verwoestende brand de complete vleugel K van het cellencomplex in de as. Er vielen elf doden, opgesloten vreemdelingen die in afwachting waren van hun gedwongen vertrek uit Nederland. Ze stierven in hun cellen door de verstikkende rook die onder de deuren door naar binnen trok. Ze schreeuwden tevergeefs om hulp, hun celdeuren bleven gesloten.

Vijftien anderen raakten gewond. Vreemdelingen, gevangenbewaarders, brandweerlieden. De brand ontstond tegen middernacht, in cel 11, de cel van Ahmed Issa Al-Jeballi.

3. Mehmet en Caroline

Iedereen in het Turkse dorp Hani kende Mehmet Ava van de schoenenzaak die hij runde. Wat weinig mensen wisten was dat hij ook werkte voor de PKK. Hij deed koerierswerk voor de Koerdische afscheidingsbeweging. En hij zamelde geld in. Het was eind jaren tachtig. Mehmet, toen midden twintig, was een overtuigd politiek activist.

In 1990 ging het mis. Mehmet werd opgepakt door de Turkse politie en tijdelijk vastgezet. Toen hij vrijkwam stond hij voor de keuze: naar de bergen vluchten en van daaruit verder strijden of het land verlaten. Mehmet Ava hoorde over andere koeriers die door de Turkse geheime dienst waren opgepakt en door het hoofd geschoten. Hij koos voor de tweede optie. Dat leek veiliger.

Met een vals paspoort op zak, en na omzwervingen door Roemenië, Hongarije, Oostenrijk en Duitsland, arriveerde hij in België. Daar vroeg de Koerdische Turk in november 1991 asiel aan. Het was kansloos, vooral omdat hij tegenover de immigratiedienst niet wilde zeggen waarom hij op de vlucht was geslagen. Zeven jaar later, toen hij in Nederland een nieuwe asielpoging waagde, zou de ambtenaar van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) aan hem vragen waarom Mehmet destijds zijn mond had gehouden. ‘Ik vertrouw niemand,’ antwoordde de inmiddels drieëndertigjarige man. ‘Ik vertrouw u ook niet, dat ligt niet aan u, dat is nu eenmaal zo. Je weet nooit waar je verhaal terechtkomt. Misschien is de tolk hier wel een Turkse militair.’

Op 12 januari 1993 vuurden onbekenden een raket af op het huis van zijn familie in Hani, gelegen in het zuidoosten van Turkije. Zijn moeder en grootmoeder waren op slag dood. Zijn vader verloor een arm. Zijn zus stierf zes maanden later aan haar verwondingen.

Mehmet Ava zette een leven in Turkije definitief uit zijn hoofd. Hij zocht het geluk in Frankrijk, vroeg daar om asiel, maar kwam in afwachting van het antwoord naar Nederland. Daar woonde zijn broer en daar wilde ook hij wonen. Samen zetten ze een shoarmazaak op. Op 4 december 1994 werden beide broers opgepakt voor drugshandel vanuit hun eigen restaurant. Mehmet zat ruim drie jaar vast. Toen hij vrijkwam, begin 1998, begon hij zijn asielprocedure in Nederland. Een kansloze, opnieuw, dit keer vanwege zijn strafblad. Mehmet werd uitgezet naar Turkije, maar keerde snel terug naar Nederland. In Raalte begon hij een nieuw bestaan, als illegaal. Zoals hij inmiddels gewend was.

Het was in het plaatselijke café Saloon waar Mehmet Ava en Caroline Nijboer elkaar ontmoetten. Hij probeerde haar te versieren, zij ging er aanvankelijk niet op in. Twee weken later wel. Hij bood haar wat te drinken aan, zij accepteerde het. Het was het begin van een relatie.

Haar ouders stonden niet te juichen. Zij was toen twintig, hij vierendertig. Mehmet praatte in het begin nauwelijks over zijn verleden, Caroline moest er beetje bij beetje achter komen. Zijn hachelijke situatie deerde haar niet. Ze was verliefd zoals ze dat nog nooit was geweest. Mehmet was een grappige, charmante man. Ze wilde de rest van haar leven bij hem blijven.

Ze besloten samen te gaan wonen. Caroline huurde een huis in Olst en Mehmet trok bij haar in. Op een avond reed de politie door de straat. Een half uur later opnieuw. Toen nog een keer. Caroline voelde nattigheid. Vooral ook omdat haar vriend de dag ervoor was aangehouden op het station van Olst. Hij liet toen een identiteitspasje zien, waar niet zijn echte naam op stond, maar wel zijn eigen foto. Hij kwam ermee weg.

Twee dagen later, om half zes in de ochtend, ging de deurbel. Agenten van de vreemdelingenpolitie wilden de woning doorzoeken. Mehmet was op zoiets voorbereid. Hij verborg zich snel in een schuilplek die ze in een inbouwkast hadden gecreeerd. Een agent keek in de kast, maar zag hem niet. Het liep met een sisser af. De politie vertrok zonder Mehmet.

Caroline en Mehmet leerden alert te leven. Op een avond brachten ze een bezoek aan zijn broer Ahmed en diens vrouw, die ook in Olst woonden. Op het moment dat Caroline en Mehmet daar vertrokken, draaide net een politieauto de straat in. De agenten hadden hem in het vizier. Caroline scheurde weg en liet Mehmet een paar straten verderop uitstappen. Niet lang daarna werd ze door de agenten tot stoppen gedwongen. Ze zat alleen in de auto, hij was spoorloos verdwenen.

Het stel besefte dat het zo niet lang goed zou gaan. Begin december 2001 schreef Caroline een persoonlijke brief aan koningin Beatrix, Paleis Noordeinde, te Den Haag:

‘Uit wanhoop richt ik mij tot u met mijn problemen,’ zo begon ze. ‘Ik slaap heel slecht en als ik even in slaap kom, dan heb ik nachtmerries over de inval of dat mijn vriend weg moet. Voor het eerst heb ik fijn gedroomd. In mijn droom gaf u mij een hand en dat gevoel zal ik nooit vergeten. U bent mijn enige hoop op een fijn leven en een gelukkige toekomst samen met mijn vriend.’

De Rijksvoorlichtingsdienst antwoordde dat de koningin hier vanwege de ministeriële verantwoordelijkheid geen antwoord op kon geven. De brief werd doorgestuurd naar het ministerie van Justitie. Daar bleef het stil.

In 2004 liep hun relatie op de klippen. Caroline zegde haar woning op en trok weer in bij haar ouders in Raalte. Mehmet verbleef korte tijd bij een nieuwe vriendin, maar pakte spoedig zijn zwervende bestaan weer op. Mehmet en Caroline hielden wel contact. Hun liefde was te sterk om elkaar los te laten.

In mei 2005 was de breuk geheeld. Mehmet trok in bij Carolines ouders. Het was geen ideale situatie, maar het ging. Op maandagavond 10 oktober bracht Caroline Mehmet naar enkele vrienden in Deventer om wat met hen te drinken. Caroline was er eigenlijk niet gelukkig mee, het liep al tegen middernacht. De volgende ochtend belde een van die vrienden haar op. Het onvermijdelijke was gebeurd: Mehmet was opgepakt tijdens een politiecontrole en overgebracht naar het bureau in Deventer.

Toen Caroline daar die ochtend halsoverkop arriveerde, was haar vriend al vertrokken richting de gevangenis in Zwolle. Ze zag nog net een geblindeerd arrestantenbusje wegrijden. Mehmet verbleef twee weken in Zwolle. Caroline ging regelmatig op bezoek en ze belden elkaar elke dag. De agenten waren er vriendelijk. ‘Ik weet dat hij geen criminele dingen meer doet, maar het moet nou eenmaal,’ zei er een.

Caroline en Mehmet baalden van de situatie, maar wisten ook dat die niet uitzichtloos was. Hij zou worden uitgezet naar Turkije, maar zo snel mogelijk terugkomen naar Nederland. Dat had hij vaker gedaan. Hij kende de weg.

Op maandagochtend 24 oktober werd Mehmet overgebracht naar het uitzetcentrum op Schiphol-Oost. Hij kwam in vleugel K terecht, links achterin, in cel 9. Omdat het regelen van bezoek moeilijk ging, waren ze veroordeeld tot de telefoon. Die woensdagmiddag belde hij nog met Caroline. Het was vlak voor vijf uur, het tijdstip waarop de gedetineerden zouden worden ingesloten. ‘Ik bel je morgenmiddag weer,’ zei Mehmet.

Dat was het laatste wat ze van hem zou horen.

4. Roxana

Roxana Kotzebue groeide op in Suriname. Ze woonde met haar moeder en jongere zus in de wijk Zorg en Hoop in Paramaribo. Behalve een afwezige vader had ze een gewone kindertijd. ‘Als kleuter ging ik naar de crèche en ’s middags naar sportles. In de weekeinden gingen we naar oma of een tante, soms maakten we uitstapjes naar de Colakreek om te zwemmen. Mijn tante werkte bij Telesur en kon goedkoop zomerhuisjes huren voor de vakanties.’ Op haar zesde woonde Roxana met haar moeder en zusje een half jaar op Curaçao, maar moeder wilde toch terug naar Suriname. Vier jaar later besloten ze naar Nederland te emigreren.

‘Eigenlijk gingen we voor een vakantie, maar mijn moeder had hier veel familie en die zei: blijf toch hier, dan hebben je dochters ook meer kans op goed onderwijs.’ Het was toen, in 1990, nog vrij eenvoudig om je met de Surinaamse nationaliteit in Nederland te vestigen. Moeder huurde een woning in Amsterdam-Oost, Roxana en haar zus gingen naar de basisschool in de buurt. Roxana herinnert zich vooral de vele duiven in Amsterdam, het andere snoep, de dikke kleren die de mensen aanhadden.

Voor de rest viel de overgang wel mee. ‘Ik kon zelfs een klas overslaan. De taal was ook geen probleem, want wij spraken in Suriname ook gewoon Nederlands, we mochten geen Surinaams praten.’ De Nederlandse school bleek beduidend minder streng: ‘In Suriname moest je het niet wagen om zomaar wat tegen de juf te zeggen, als je brutaal was kreeg je een tik op je vingers. Ik weet niet hoe het nu is, maar we mochten ook niet in korte rokjes lopen.’

In Amsterdam-Noord ging ze naar een middelbare school waar ‘vrijheid-blijheid’ troef was: ‘Daar spijbelde het grootste deel van de klas. Ik bleef prompt zitten.’ Het gezin verhuisde naar Amsterdam-Zuidoost en Roxana verkaste naar een andere school. ‘Daar kon ik de havo doen, maar ik wilde liever naar de mavo om snel kapster te kunnen worden.’ Een eigen zaak was haar droom, maar Roxana kwam in loondienst. Ze danste goed, vooral limbo, en trad een jaar lang regelmatig op met een dansgroep. Na een tijd hield ze het dansen en het kappersvak voor gezien en verhuisde ze naar Almere.

In de krant viel haar oog op een advertentie voor beveiliger: opleiding en stage in één. Een van haar docenten adviseerde haar om op de baan bij Justitie te solliciteren. Ze werd aangenomen. ‘Ik merkte dat ik het leuk vond om met gedetineerden te werken, om ze een beetje te kunnen helpen. Ik was goed in duidelijk zijn: als jij je aan de afspraken houdt kan ik wat voor jou doen, anders niet. Ik had met de meesten best een goed contact.’

Na een interne opleiding van een paar weken begon Roxana op 22 november 2004 als bewaarder van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) in het cellencomplex op Schiphol-Oost. Dat was minder dan een jaar voor de tragedie.

5. Een waarschuwing

Het complex was nog in aanbouw, toen op 30 november 2002 om 04.00 uur in de ochtend vijfentwintig cellen in vleugel C uitbrandden. De technische recherche deed onderzoek en concludeerde dat het ontbranden van kabels in de kabelgoot in de loze ruimte boven de cellen de meest waarschijnlijke oorzaak was. Maar hoe ontbrandden die kabels? Mogelijk door kortsluiting, stelden de onderzoekers. Al was de ware toedracht niet meer te achterhalen vanwege de volledige verwoesting. Aangezien er geen ‘verdachten’ waren, bleef het bij een proces-verbaal van de recherche.

Maar de gemeente Haarlemmermeer was er niet gerust op en gaf het NIBRA opdracht om nader onderzoek te doen. Het toenmalige Nederlands Instituut voor Brand- en Rampbestrijding kwam met een ander scenario over de brandoorzaak: mogelijk was de brand ontstaan door ontbranding van de elektrische straalkachels of een televisie in een van de verwoeste cellen. Vanuit de ene cel kon de brand via de kabelgoot zijn doorgeslagen naar de naastliggende cellen. En de brand had zich mogelijk in de loze ruimte boven de cellen enige tijd kunnen uitbreiden zonder dat deze door de bewaarders was opgemerkt. Die loze ruimte was niet voorzien van brandmelders.

Buiten deze bouwkundige gebreken was het ook de vraag, zo stelde het NIBRA, of wel steeds de juiste materialen waren gebruikt. Want nog geen maand later, op 16 december 2002 was er opnieuw een brandje geweest. Daarbij bleek dat bij de bouw in plaats van met aluminium beklede steenwol, een isolatieplaat van brandbaar materiaal was gebruikt.

Het NIBRA deed een aantal aanbevelingen, zoals het aanleggen van brandmelders in de loze ruimten boven de cellen, het construeren van een betere brandwerendheid tussen de cellen en de loze ruimten erboven, het aanleggen van een nattesprinklerinstallatie of een schuimblusinstallatie in de loze ruimte, en een directe doormelding van brandalarm in het cellencomplex naar de brandweer.

Het instituut concludeerde in december 2002: ‘Feitelijk staat er een pand dat ons inziens op een aantal cruciale punten (constructie) niet voldoet aan de eisen uit de regelgeving. In de huidige situatie kan een gebruiksvergunning niet verleend worden.’

Ook installateur Siemens roerde zich eind 2002. In een brief van 13 december aan het ministerie van Justitie wees het bedrijf op het risico van de zogenoemde vertraagde doormelding in een ’s nachts onbemande vleugel. Siemens schreef: ‘In de huidige configuratie kan een brandalarm vertraagd doorkomen waardoor met name in de nacht kostbare minuten verloren kunnen gaan.’ Ook wees het bedrijf op het risico van tv’s die altijd op stand-by staan.

De Rijksgebouwendienst (RGD, onderdeel van het ministerie van VROM) vroeg naar aanleiding van de kritiek van het NIBRA advies aan het TAC, het Technisch Advies Centrum. Welke aanpassingen waren naar aanleiding van het NIBRA-rapport noodzakelijk?

Het TAC adviseerde de RGD in januari 2003 om een aantal aanbevelingen van het NIBRA over te nemen. Bijvoorbeeld het afdichten van de ruimten tussen de cellen en de ruimten erboven, en het aanleggen van een sprinklerinstallatie. Een door het NIBRA bepleite zogenoemde natte sprinkler, waar altijd waterdruk op staat, was volgens het TAC onnodig. Een droge sprinkler – waarbij de brandweer in geval van nood het systeem eerst op een watertoevoer moet aansluiten – zou volstaan.

Ook andere voorgestelde maatregelen, zoals een directe doormelding van een brandalarm naar de brandweer en de aanschaf van persluchtmaskers voor het personeel, werd door het TAC of door de RGD niet nodig geacht. Ze werden beschouwd als adviezen, niet als eisen.

Dit was een voorproefje

Verder lezen?

Koop het volledige ebook op fosfor.nl

Over de auteurs

Willem de Haan is onderzoeksjournalist voor Argos en werd voor zijn onderzoekswerk naar de Schipholbrand genomineerd voor de Jacques van Veen-prijs. In 2014 was hij met Kees Vlaanderen genomineerd voor de Tegel voor de documentaire Het is uw land over de Dienst Terugkeer en Vertrek (DT&V). Voor die productie won hij met Kees Vlaanderen de Groninger Persprijs 2015

Bart Zuidervaart (1978) is momenteel chef van de politieke redactie van dagblad Trouw. Voor deze krant volgde hij jarenlang de nasleep van de Schipholbrand. In 2008 zocht hij de overlevenden op en schetste hun leven, wat hem een nominatie voor de Tegel opleverde. In 2011 werd De Schipholbrand genomineerd voor de Groninger Persprijs.

De pers over

‘Met een scherp oog voor het beschamende gesol met asielzoekers, overlevenden en nabestaanden beschrijven Zuidervaart en de Haan jaren van geklungel’ - Binnenlands bestuur

‘In De Schipholbrand komen voor het eerst een betrokken bewaarder, de brandweer en het Openbaar Ministerie uitgebreid aan het woord.’ - Trouw

Wist u dat u ook lid kunt worden van Fosfor?

Voor maar € 40 per jaar (dat is slechts € 3,33 per maand) ontvangt u:

•• Elke maand een nieuwe longread – geschreven door topauteurs.

•• Elke week een nieuwe classic – tijdloze longreads uit het verleden.

•• Elke dag, lezen, kijken en luisteren – in ons archief van longreads.

•• Plus: meer dan 150 e-books – onbeperkt te downloaden.

Niet lezen = niet betalen

Als je bij ons een maand niet leest, loopt je lidmaatschap automatisch een maand langer door. Twee maanden niet ingelogd? Dan krijg je van ons twee maanden verlenging (in totaal verlengen we maximaal drie maanden per jaar).

Meer informatie vindt u op www.fosfor.nl