Maja Vervoort

Gissen en missen

Valkuilen van de menselijke geest

Amsterdam, 2015

Wist u dat u ook lid kunt worden van Fosfor?

Voor maar € 40 per jaar (dat is slechts € 3,33 per maand) ontvangt u:

•• Elke maand een nieuwe longread – geschreven door topauteurs.

•• Elke week een nieuwe classic – tijdloze longreads uit het verleden.

•• Elke dag, lezen, kijken en luisteren – in ons archief van longreads.

•• Plus: meer dan 150 e-books – onbeperkt te downloaden.

Niet lezen = niet betalen

Als je bij ons een maand niet leest, loopt je lidmaatschap automatisch een maand langer door. Twee maanden niet ingelogd? Dan krijg je van ons twee maanden verlenging (in totaal verlengen we maximaal drie maanden per jaar).

Meer informatie vindt u op www.fosfor.nl

Eerste druk 2004

E-boek 2015

© 2015 Maja Vervoort

E-boekontwerp Fosfor

Vormgeving omslag Zinnebeeld

ISBN 9789462251717

Uitgeverij Fosfor Amsterdam

Gissen en missen verscheen eerder bij Uitgeverij Archipel. 

Website: www.gissenenmissen.nl

Ten Geleide

We leven in een wereld van vanzelfsprekendheden, die vaak bij nader inzien geen stand blijken te houden. Om daar beter op voorbereid te zijn, zouden we eigenlijk voortdurend ons verstand moeten aanscherpen, door middel van hersengymnastiek. We moeten leren dat we de zaken ook achterstevoren, ondersteboven en binnenstebuiten kunnen zien. Maja Vervoorts boek Gissen en missen gaat over die schijnwaarheden: de valkuilen van de menselijke geest.

In mijn universitaire werk over beeldvorming heb ik mij ook met deze problemen beziggehouden, en wel op twee manieren. Ten eerste bij snelle omslagen in communicatie en opinie, bijvoorbeeld bij plotselinge massale rages of paniek. Veel wijdverbreide opvattingen over het belang van zaken blijken namelijk dubbelzinnig, en kunnen plots in hun tegendeel verkeren, dus in het tegenovergestelde veranderen. En ten tweede, bij stereotypen, in woord en beeld, over andere culturen. Zoals: het doorsnijden van de keel van een geit is wreed. Betekenissen blijken namelijk vaak volledig verkeerd geduid te worden, wanneer ze op een heel ander land of volk betrekking hebben.

Natuurlijk is dat niet steeds het geval, misschien geldt het zelfs maar één op de tien keer. Maar vaak is het gevolg van zo’n terugslag, die door die éne misrekening ontstaat, dat de voortgang die in die negen eerdere gevallen is geboekt, weer goeddeels ongedaan wordt gemaakt. Het is dus nuttig om voortdurend op ons qui-vive te zijn: bij alles wat we (denken te) zien en horen, bij het lezen van de krant en het kijken naar televisie, bij het vellen van een oordeel over anderen en het reageren op hun (vermeende) bedoelingen. Dit boek helpt daarbij.

Veel vakpsychologen tonen beurtelings koudwatervrees of zijn bang om hun vingers te branden, wanneer zij alledaagse bevindingen uit hun vak in heldere bewoordingen aan anderen moeten uitleggen. Veel leken hebben omgekeerd een overspannen beeld van de wetenschap, alsof die altijd afstandelijk en gesloten moet zijn. Om die kloof te kunnen overbruggen moet je allereerst over een brede en diepgaande kennis beschikken, en vervolgens moet je in staat zijn om die op een aansprekende en boeiende manier over het voetlicht te brengen. Maja Vervoort behoort tot de weinigen aan wie dat is gegeven.

Ze studeerde in dezelfde tijd af als ik bij een van de pioniers van de Nederlandse psychologie, de Amsterdamse hoogleraar Hubert Duijker. Sindsdien heeft zij vrijwel haar hele loopbaan gewijd aan het breder toegankelijk maken van de psychologie. Zo was zij bijvoorbeeld redacteur van algemeen psychologische boeken als Spectrum psychologische encyclopedie, de Almanak psychologie van Swets, Pioniers in de psychologie en de Therapiewijzer. Als hoofdredacteur van het maandblad Psychologie Magazine heeft zij meegewerkt aan de uitbouw van dit in oorsprong wetenschappelijke tijdschrift tot een publiekstijdschrift, dat tegenwoordig zeer breed gelezen wordt.

Met Gissen en missen is zij er opnieuw in geslaagd om de leukste krenten uit de pap te vissen: al die wonderlijke bevindingen van de psychologie, die ons beurtelings schokken en verbazen. Ik beveel het dan ook van ganser harte bij de lezer aan.

Dr. Jaap van Ginneken

Jaap van Ginneken was onder meer adviseur van verschillende tv-programma’s over psychologie, waaronder series als Cirkus Pavlov van de Vara, Verborgen verleiders van Teleac en Waarom doet u dat?! van de NCRV. Bij de beide laatste schreef hij eveneens gelijknamige boekjes, en verder bijvoorbeeld Striphelden op de divan. Zijn universitaire werk gaat enerzijds over massapsychologie, zoals in Brein-bevingen en Schokgolf. En anderzijds over stereotypen, zoals in De schepping van de wereld in het nieuws en Exotisch Hollywood.

Introductie

Een mens heeft tal van gebreken waar hij geen weet van heeft. Een bekend voorbeeld zijn optische illusies. In klein bestek laten zij zien dat hersenen en zintuigen ons maar al te vaak op het verkeerde been zetten: kijk maar, er staat niet wat er staat!

Dergelijke illusies zijn zo krachtig dat niemand zich eraan kan onttrekken. Maar ook denkillusies komen veel voor, zoals bij het inschatten van risico’s, en beoordelingsfouten als gevolg van verkeerde veronderstellingen. Verder is ons geheugen notoir onbetrouwbaar gebleken doordat we selectief zijn in het opslaan en ophalen van informatie. Ons tijdsbesef is ronduit armoedig. In de omgang met anderen is de self-fulfilling prophecy een algemeen voorkomend verschijnsel dat voor de nodige vertekening zorgt. En het idee dat onze wereld een rechtvaardige wereld is, is een zeer wijd verspreide illusie. Dat we naar astrologie en veel alternatieve therapieën uitwijken, is dan niet zo verwonderlijk; ook deze zijn gebaseerd op de neiging tot zelfbedrog. Kortom, zelfbedrog is een algemeen menselijke, onuitroeibare eigenschap.

In dit boekje vindt u zo’n dertig voorbeelden van ‘gissen en missen’ beschreven die u in het dagelijks leven kunt tegenkomen. Het is een persoonlijke selectie, geen uitputtend overzicht. Ze zijn onderverdeeld in vijf hoofdstukken: illusies rond het zelfbeeld, denkillusies, zelfbedrog in de omgang met anderen, geheugenfouten en illusies in ons beeld van de wereld. Voorzover mogelijk is bij elke vorm van zelfbedrog ook de psychologische onderzoeksliteratuur vermeld. Aan het eind van het boek staan nog veertien optische illusies. De illustraties daarbij onderstrepen nog eens de onmacht van de menselijke geest om zich aan illusies te onttrekken.

Wat hebben wij aan deze wetenschap? Het leert ons wellicht de nederigheid die het Griekse ‘Ken uzelf’ inhield. Deze spreuk, op de tempel van Delphi gebeiteld, herinnerde de Grieken eraan dat menselijke hoogmoed door de goden bestraft werd en dat het noodlot niet te keren was.

Maar Socrates gebruikte de uitspraak als aansporing om zelfkennis te vergaren. Want wie de geheimen van de natuur wil ontsluieren, moet eerst zichzelf leren kennen, inclusief zijn eigen feilen. Deze morele betekenis die de spreuk voor Socrates had, is nog onverminderd van toepassing. De lessen die het psychologisch onderzoek naar zelfbedrog ons leert, zijn onderhoudend en soms hilarisch, maar ze hebben eveneens een morele lading.

Zeker in deze tijd is het duidelijk dat bepaalde eigenschappen noodzakelijk zijn om als mensheid te overleven. Daartoe behoren zelfbeheersing, emotionele stabiliteit en altruïsme.

De psychologie laat zien dat mensen dergelijke mooie eigenschappen niet altijd bezitten, maar dat kortzichtigheid, egoïsme en angst evenzeer bij ons passen. Soms hebben wij een voorkeur voor de kop in het zand en het verstand op nul.

Enige zelfkennis is dus niet overbodig. Het is nuttig in te zien hoe intuïtieve beslissingen tot stand komen en onder welke omstandigheden doordachte besluiten uitblijven. Het is waardevol te weten dat het inschatten van risico’s niet vanzelf gaat. Het is goed te beseffen dat zorg voor de toekomst altijd een zaak van lange adem is maar dat langetermijndenken geleerd moet worden.

De volgende vraag die zich opdringt is of ons van nature gegeven zelfbedrog toch nog ergens toe dient. Hoe kan een eigenschap die ons functioneren belemmert, zo hardnekkig zijn? Wellicht is het te verklaren door te zeggen dat er zonder zelfbedrog , zonder gissen en missen, ook geen hoop is noch verlangen. Een mens zonder verlangens heeft geen idealen. En zonder idealen, de illusies bij uitstek, is er geen samenleving mogelijk.

Zelfbedrog zou dus een noodzakelijke eigenschap kunnen zijn, evolutionair gezien even onmisbaar voor de overleving als het doorzien en ontmaskeren ervan. Ook dat inzicht behoort tot ons arsenaal aan kennis. Maar het blijft wel zelfbedrog.

I. Zelfillusies

Inleiding

Mij werd als kind voorgehouden dat ik te allen tijde mezelf moest zijn. Doe jezelf niet mooier voor dan je bent, was de boodschap. Dat ik dus zorgeloos en vol vertrouwen de school kon doorkomen en op mijn lauweren kon rusten, was echter een illusie. Want, zo was de volgende boodschap, je moet jezelf wel steeds blijven verbeteren. Tevredenheid met een zesje was uit den boze. Doe je best, dan komt alles wel goed.

Alles? Daarna kwam de tijd dat ik mezelf van anderen moest onderscheiden. Werken aan jezelf, heette dat. Zelfontplooiing en zelfverwerkelijking. Ook hier de boodschap: het is nooit goed wat je bent, het kan beter, het kan échter.

En tegenwoordig leren we hoe we onszelf moeten presenteren. Om maatschappelijk in het leven te slagen is het van belang een goede indruk te maken. Hoe kom ik over, hoe profileer ik mezelf?

We vergroten het ‘zelf’ uit, we koesteren het, en zelfkennis wordt als hoogste goed gezien. Maar misschien is de ware zelfkennis een illusie, want goed beschouwd: wat is dat ‘zelf’, dat je vroeger moest zijn of verwezenlijken, en nu tot een acceptabel beeld moet opwaarderen? Het zelf is een cognitieve constructie, we kunnen het vormgeven zoals we willen.

In Alice in Wonderland verkeert Alice in een identiteitscrisis als zij voortdurend van lengte verandert, van een reuzin tot een wezen zo groot als een paddestoel. ‘Wie ben jij?’ vraagt de rups aan Alice. ‘Ik weet het nu per ongeluk niet precies, meneer,’ hakkelt Alice. Ze is immers al een paar keer totaal veranderd. ‘Verklaar je nader,’ zegt de Rups. Waarop Alice verzucht: ‘Ik ben bang dat ik mij niet verklaren kan, meneer, want ik ben mijzelf niet, ziet u.’

Verandert ons zelfbeeld ook niet voortdurend van vorm? Daarover en over sommige valkuilen van het ideale zelf gaat dit hoofdstuk.

1. Het ware zelf

‘Wat wil ik nou echt in het leven, wie ben ik nu werkelijk?’ Mensen die met deze vraag worstelen zijn op zoek naar hun werkelijke verlangens en gevoelens, hun ware zelf. Belangrijke reden voor deze zoektocht is dat zij zich niet (langer) willen aanpassen aan de verwachtingen van anderen (hun ouders, hun partner, hun vrienden), maar voor hun eigen behoeften willen uitkomen en daarin ‘zichzelf’ willen zijn.

Dat ‘zelf’ ligt als het ware verscholen onder een stapel onechte gevoelens en behoeften, en moet veroverd worden op de krachten die het daaronder willen houden. Dat kost behoorlijk wat innerlijke strijd, want veel van die krachten zitten eveneens in onszelf, zoals menig therapeut zal beamen.

Het is de vraag of iemand er ooit in slaagt dit ware zelf te vinden. Je kunt bepaalde ideaalbeelden als ‘onecht’ ontmaskeren en besluiten die voortaan naast je neer te leggen, je kunt ontdekken door welke neurotische manoeuvres je jezelf steeds van je werkelijke behoeften laat afhouden. Het ‘zelf is echter geen statisch gegeven dat, eenmaal ontdekt, als een nieuwe, stralende persoonlijkheid op het toneel verschijnt. Steeds opnieuw zal de zoekende ontdekken dat er nog een laagje oud zeer zit dat de expressie van het ware zelf belemmert, en dat is begrijpelijk, want die oude ‘verkeerde’ gevoelens en behoeften zijn er niet zomaar. Ze zijn in de persoonlijkheid meegegroeid en niet met één pennenstreek te schrappen. Je kunt ze beter accepteren als eigenschappen die ook tot je ware zelf behoren dan ze ontkennen.

In feite is het zien van de persoonlijkheid als een bouwsel van laagjes rond een authentieke kern, een armzalige constructie. Het leidt ertoe dat men de laagjes een voor een moet afpellen om tot de kern te komen, maar wie bepaalt welke binnenste laagjes de kern zijn? Is dat de laag van onze diepste behoeften? Is het ons temperament? Onze lichamelijke dispositie? Er is altijd een diepere laag. De zoeker naar het ware zelf graaft door om dan tot zijn schrik te merken dat er niets overblijft, dat er uiteindelijk geen kern is.

De psycholoog Benjamin Kouwer vergeleek het eens met een ui. De kern van de persoonlijkheid is volgens hem een leegte, maar omdat mensen deze waarheid niet kunnen verdragen, creëren ze de illusie van ‘persoonlijkheid’. Ze kijken naar hun gedrag, hun gevoelens en behoeften, en zoeken naar de uniciteit daarvan. Maar welk gedrag is er überhaupt uniek? ‘De conclusie lijkt onvermijdelijk’, zegt Kouwer in zijn boek Het spel van de persoonlijkheid. ‘De oorzaken van het menselijk gedrag liggen niet bij de personen zelf. Niet hij of zij gedraagt zich, niet ik gedraag mij, maar wij worden als het ware ‘gedragen’. Ons handelen is het resultaat van vreemde machten in of buiten ons, maar in ieder geval van iets volstrekt anders dan ons eigen zelf: want dit zelf is niets.’ Of die vreemde krachten nu instincten of conditioneringsprincipes of beide zijn, doet verder niet ter zake, maar er is geen authentiek ‘zelf’ of ‘ik’ dat aan de touwtjes trekt.

Het zelf in de hersenen

De existentialistische benadering van Kouwer heeft raakvlakken met het boeddhisme, dat de mystieke ervaring van het ‘zijn’ nastreeft, het verliezen van het ik-bewustzijn. Deze stroming staat ver van de psychologische zelfreflectie waarin iemand juist gericht is op het versterken van het ego, het greep krijgen op zijn eigen leven, op zelfinzicht en autonomie.

Kouwers theorie heeft ook raakvlakken met recente bevindingen uit het hersenonderzoek waarbij men probeert te achterhalen welke hersengebieden actief zijn bij de bewuste beleving van het ‘zelf’. De ironie is dat men wel steeds beter inzicht krijgt in de wijze waarop bepaalde hersengebieden ons gedrag en emoties reguleren, maar dat het raadsel van het ‘ik’ als sturend mechanisme nog niet is opgelost. De beleving van het ‘zelf’ is aan geen enkel specifiek hersengebied gekoppeld. Volgens de Amerikaanse onderzoeker Todd Feinberg correspondeert de zelfbeleving eerder met een diffuus netwerk van actieve neuronen in verschillende hersengebieden. Er is daarbij wel sprake van een zekere hiërarchie binnen de betrokken hersenprocessen, maar er ontbreekt één ‘mastermind’, genaamd het ‘ik’, die het bevel tot die hersenprocessen geeft.

Het bewustzijn van zichzelf overstijgt de activiteit in de hersenen, wat volgens Feinberg te maken heeft met de puur persoonlijke betekenis die het heeft: ‘The mind is subjective and personal, and for this reason the mind and the self cannot be reduced to the brain.’

Feinbergs opvatting over het zelf sluit aan bij de manier waarop mensen zichzelf als autonoom persoon ervaren. Wij kunnen onszelf beleven zonder enig weet te hebben van wat er in de hersenen gebeurt. Wat is er dan méér onszelf, onze hersenen of onze beleving? Het blijven twee gescheiden werelden. Gedachten en emoties hebben weliswaar een equivalent in de hersenprocessen en men kan steeds duidelijker bepalen welke gebieden geactiveerd worden, maar desondanks hebben zij toch altijd een eigen hoedanigheid. Een gedachte valt niet samen met zijn neurologisch equivalent.

Dat geldt ook voor het ‘ik’ of ‘zelf’. Zelfs wanneer het ‘ik’ louter een constructie zou zijn, is het een noodzakelijke constructie om ons psychisch evenwicht te bewaren. Mensen willen in contact staan met hun authentieke zelf en willen ervaren dat zij vanuit die beleving handelen. Hoe essentieel dat is blijkt wel wanneer door een hersenletsel of hersenziekte de persoonlijkheid verandert. Iemand die zijn herinneringen verliest raakt zichzelf kwijt. Het totale verlies van het zelf als gevolg van dementie is daarvan een dramatisch voorbeeld.

Misschien moeten we ons zelf ook niet in de diepte zoeken, maar in de breedte: dan is het authentieke zelf alles wat bij iemand hoort, zijn hele bagage aan verlangens, behoeften en idealen, zijn goede maar ook zijn slechte eigenschappen. De ervaringen uit het verleden ‘maken’ wie je bent, althans voorzover je autobiografisch geheugen ze vasthoudt. Idealen en levensdoelen geven vorm aan het zelf en vormen zo onze toekomstige, mogelijke zelfbeelden die we willen bereiken. In het heden komt alles samen in de beschrijving van onszelf als bewust handelend persoon.

Het zelf is een constructie, een metafoor, die we dank zij ons taalvermogen vorm kunnen geven. Het ware zelf bestaat misschien niet, maar onze eigen invulling is onmisbaar voor ons welzijn.

2. Hoe oud voelt u zich?

Het is een bekend verschijnsel dat mensen zich als ze ouder worden graag jonger voelen dan ze in werkelijkheid zijn. Na je veertigste voel je je nog lange tijd een dertiger, maar ook 60-plussers voelen zich in meerderheid jonger (1). Het verstand komt in zoverre met de jaren dat 70- en 80-plussers wel willen toegeven dat het fysiek niet meer zo goed gaat. Mentaal willen ze zich echter – net als iedereen – toch graag jonger voordoen dan ze zijn.

Dit heeft niet alleen iets met heimwee naar de jeugd te maken. Ons zelfbeeld is opgebouwd uit onze herinneringen en het is niet meer dan natuurlijk dat de afgelopen jaren daarin het belangrijkste aandeel hebben. Je voelt je pas echt een veertiger wanneer je de 45 bent gepasseerd, voor die tijd blijf je ‘hangen’ in de dertig-plus.

Maar hoe ouder je wordt, des te meer jaren je in je zelfbeeld verzamelt. Het is dan niet ongewoon dat de voorbije tijd in je herinnering pieken en dalen vertoont. Sommige jaren springen eruit als de jaren waarin je meer van jezelf herkent dan andere. Dat zijn bijvoorbeeld de jaren waarin je een belangrijke beslissing hebt genomen of waarin een gebeurtenis een keerpunt in je leven betekende. Uit al die levendige herinneringen kun je op elk moment van je leven een ‘absolute leefijd’ destilleren: zo voelde ik me toen en zo voel ik me nog steeds. Dat de ‘absolute leeftijd’ met elke volgende ingrijpende gebeurtenis kan veranderen, spreekt vanzelf. Het is bijvoorbeeld een bekend gegeven dat veel mensen zich heel lang jong voelen en dat dat opeens verandert als hun beide ouders overleden zijn. Het is alsof op dat moment pas de echte volwassenheid begint.

Toch springt er in de herinnering gewoonlijk één levensperiode uit: de puberteit. Uit onderzoek aan de Universiteit van Amsterdam blijkt dat de meeste persoonlijke herinneringen uit de tienertijd komen. Dit werd onderzocht door proefpersonen te vragen de eerste persoonlijke herinnering te beschrijven die zij kregen bij neutrale woorden als ‘kikker’ en ‘huis’. Daarna moesten zij deze persoonlijke herinnering dateren.

Mensen blijken zich het meest te herinneren uit de periode tussen hun dertiende en achttiende levensjaar. Bij vrouwen ligt de geheugenpiek gemiddeld drie jaar eerder dan bij mannen.

Dat de geheugenpiek verbonden is aan de tienertijd is niet zo vreemd omdat in die tijd de fysieke en mentale veranderingen zich in hoog tempo voltrekken. De adolescentie is de periode waarin het gevoel van identiteit verworven wordt. Het is ook een verwarrende periode waarin een tiener met heel verschillende rolmodellen te maken krijgt en diverse ‘identiteiten’ uitprobeert. Die heftige emoties kunnen in het geheugen gegrift blijven.

Zij kunnen ook het zelfbeeld voor altijd vorm geven. Dat verklaart misschien waarom sommige schrijvers en kunstenaars zich nog steeds zo graag een puber voelen. Zo beschrijft Harry Mulisch zich steevast als een zeventienjarige, houdt Henk Hofland het op twaalf en voelt Tim Krabbé zich dertien. Van Jean Cocteau is het citaat: ‘Ware jeugd is een eigenschap die men zich pas op rijpere leeftijd kan eigen maken.’

Het is het vasthouden aan de jeugd, niet uit heimwee of romantiek, maar omdat aan die periode de levendigste herinneringen verbonden zijn, die de persoonlijkheid het meest gevormd hebben.

Een peiling op www.seniorweb.nl van 8 juli 2004

Vraag: Hoe oud voelt u zich?

Ik voel me jonger dan ik ben: 65.56%

Ik voel me net zo oud als ik ben: 14.44%

Soms voel ik me jaren ouder dan ik echt ben: 4.44%

Dat verschilt van dag tot dag: 15.56%

Totaal aantal deelnemers: 90

3. Wat noemt u intelligent?

Bent u intelligent? Natuurlijk bent u intelligent. Er zullen weinig mensen zijn die op deze vraag antwoorden: ‘Nou, eigenlijk niet.’ Intelligentie is een van de meest sociaal wenselijke eigenschappen die we in onze westerse cultuur kennen. Zo’n vraag zal dan ook door vrijwel iedereen het liefst volmondig met ja worden beantwoord, waarbij we ons alleen nog door een andere sociaal wenselijke eigenschap geremd voelen: bescheidenheid.

Eigenlijk is dat vreemd. Stel je vraagt mensen ‘Bent u eerlijk?’ of ‘Kunt u goed met mensen omgaan?’, dan zal dat over een grote groep ondervraagden gevarieerde antwoorden opleveren, maar intelligent zijn is van een heel andere orde. Je zou het een ‘retorische’ eigenschap kunnen noemen: er bestaan niet veel mensen die zichzelf ‘onintelligent’ vinden.

Als je mensen echter vraagt wát zij onder intelligentie verstaan, dan blijkt er wel een groot scala aan antwoorden uit te komen, die allemaal wijzen op een situationele definitie van intelligentie: snel kunnen denken, wiskundeproblemen oplossen, goed kunnen leren, (boeren)slim zijn, je uit netelige situaties kunnen redden, je gezond verstand gebruiken, conflicten kunnen oplossen. Allemaal eigenschappen die in onze cultuur hoog scoren, maar uiteenlopen wat betreft gedrag en vaardigheden.

Robert Sternberg en zijn collega’s deden begin jaren tachtig onderzoek naar de gangbare opvattingen over intelligentie. Zij vroegen mensen voorbeelden te geven van gedragingen die kenmerkend waren voor 1. algemene intelligentie, 2. schoolse intelligentie, 3. alledaagse intelligentie en 4. een nieuwe categorie ‘onintelligentie’.

Op basis daarvan stelden de onderzoekers een lijst van 250 eigenschappen samen, 170 kenmerkend voor intelligentie, tachtig voor ‘onintelligentie’. Dat het hierbij heel vaak ging om een persoonlijke voorkeur, blijkt uit antwoorden als ‘leuk om mee om te gaan’ als typerend voor een intelligent persoon. Onintelligent vond men bijvoorbeeld ‘intolerantie voor afwijkende standpunten’, ‘gebrek aan nieuwsgierigheid’ en ‘geen rekening houden met anderen’.

Door factoranalyse werden vervolgens drie onderliggende dimensies aan het algemene intelligentiebegrip onderscheiden. Dit zijn dus de criteria waarop mensen elkaar als intelligent of onintelligent beoordelen:

– praktisch probleemoplossend vermogen (logisch redeneren, verband leggen tussen ideeën, problemen overzien, open staan voor nieuwe informatie);

– verbale vaardigheid (zich duidelijk kunnen uitdrukken, een discussie kunnen voeren, een grote woordenschat hebben, snel en goed kunnen lezen);

– sociale vaardigheid (belangstelling hebben voor anderen, anderen nemen zoals ze zijn, bereid zijn eigen fouten te erkennen).

Tot zover wat men onder de algemene intelligentie verstond. Vervolgens keken de onderzoekers hoe het zat met de schoolse en alledaagse intelligentie. Schoolse intelligentie bleek voor de ondervraagden ongeveer samen te vallen met algemene intelligentie, daar werden dezelfde factoren gevonden. Bij alledaagse intelligentie was er echter een verschil: daar ging het wel om praktisch probleemoplossend vermogen en sociale vaardigheid, maar niet om verbale vaardigheid. In plaats daarvan kwamen er voor alledaagse intelligentie twee nieuwe factoren bij: het hebben van ‘karakter’ en van ‘belangstelling voor onderwijs en cultuur’.

Wat men een intelligente eigenschap vindt, is sterk cultureel bepaald. Zo werd bij een onderzoek in Afrika gevonden dat leden van de ene stam in Oeganda intelligentie in verband brachten met eigenschappen als hard, hardnekkig en inflexibel, terwijl leden van een andere stam als typerende kenmerken noemden: zachtheid, gehoorzaamheid en toegeeflijkheid.

De cultuur bepaalt ook wat mensen onintelligent vinden. De ondervraagden in Sternbergs onderzoek gaven bijvoorbeeld eigenschappen als ‘is bang voor onbekende dingen’, ‘kan moeilijk tot een besluit komen’ en ‘zwicht voor propaganda’. Interessant was verder dat zij deze eigenschappen zwaarder lieten meetellen voor ‘onintelligentie’, dan de positieve eigenschappen voor ‘intelligentie’. Sternberg: ‘Dit houdt in dat mensen erg hard kunnen zijn in hun oordeel over onintelligent gedrag. Als mensen iets doms doen, zullen ze vaak merken dat ze voor dom blijven doorgaan, ook al doen ze ook wel eens iets intelligents.’

Het onderstreept nogmaals hoe belangrijk wij het vinden intelligent te zijn.

Hoe intelligent bent u?

Ook op de volgende vraag kan het antwoord van te voren voorspeld worden:

‘Als u weet dat vijftig procent van de mensen een IQ heeft tussen 90 en 110, hoe hoog schat u uw eigen IQ dan in?’

De meeste mensen zullen zichzelf rond de 110 inschatten, in ieder geval hoger dan het gemiddelde van 100. Dit is echter per definitie onmogelijk, omdat het IQ een frequentieverdeling heeft met een normaalcurve rond de waarde 100. Er zitten evenveel mensen boven als beneden die waarde. Maar het gemiddelde betekent in dit verband voor velen: tot de middelmaat behoren en dat is precies wat we niet willen.

Kennis over wat intelligentie is en hoe je het kunt meten, zou een heleboel onzekerheid kunnen wegnemen. Het IQ als een maat voor algemene intelligentie is echter een eenzijdige benadering gebleken. De IQ-test was aanvankelijk een middel om een zeer grof onderscheid te kunnen maken tussen kinderen die gewoon onderwijs konden volgen en kinderen die dat niet konden; het IQ werd een getal om iemands mentale leeftijd in verband te kunnen brengen met zijn chronologische leeftijd. Het ging altijd om een vergelijking met leeftijdgenoten. Vanaf dat moment begon het IQ zijn opmars door de wereld als een goede voorspeller van schoolsucces en misschien wel als voorspeller van succes in het leven in het algemeen.

De uitslag, tegenwoordig neergelegd in een verslag van een A4'tje, is nog steeds bedoeld om iemands mentale vermogens te kunnen relateren aan die van een vergelijkbare groep. Een sterkte-zwakteanalyse op meerdere fronten, nuttig als informatie bij beroepskeuze, sollicitaties en dergelijke. Het begrip zelf onttrekt zich echter aan een eenduidige definitie. Cryptogrammen kunnen oplossen is een duidelijke vaardigheid, ruimtelijk inzicht is prima te meten, en samenhangen tussen getallen zien, eveneens. Intelligentie is dat alles bij elkaar opgeteld en nog veel meer. Het is ook leren van ervaringen, open staan voor onverwachte samenhangen, het leuk vinden om problemen op te lossen. Het omvat bovendien concentratievermogen, snel kunnen beslissen, overzicht houden en op je intuïtie durven afgaan. Het is buitengewoon lastig, zo niet onmogelijk, om dat in één testbatterij onder te brengen.

Bij gebrek aan een volledig dekkende begripsomschrijving vullen mensen dus zelf het beeld wel in. Intelligentie wordt van een objectief kenmerk een eigenschap met veel plussen en zeer weinig minnen. En zo'n wenselijke eigenschap laat je je niet zomaar afnemen door psychologen die roepen dat een IQ-test slechts een momentopname is en dat vermoeidheid, ervaring en toeval de score beïnvloeden.. De testpsychologen moeten ons antwoord geven op de vraag waar het eigenlijk om gaat: ben ik dom?

Leken versus psychologen

Sternberg c.s. waren nieuwsgierig of het oordeel van leken op andere criteria was gebaseerd dan het oordeel van deskundigen. Je zou verwachten dat het intuïtieve oordeel van een leek minder genuanceerd is dan het ‘wetenschappelijke’ oordeel van een deskundige.

Maar toen zij dezelfde lijst van 250 gedragingen aan psychologen voorlegden, kwamen ze tot een vrijwel gelijkluidend resultaat. Er waren slechts twee verschillen: deskundigen vonden meer dan leken dat onder de schoolse intelligentie ook de motivatie om te leren viel (‘je niet laten afleiden’, ‘hard studeren’ en dergelijke).

Een tweede verschil was dat leken iets meer dan deskundigen de sociaal-culturele aspecten lieten meespelen (‘openstaan voor de behoeften van anderen’, ‘eerlijkheid ten opzichte van zichzelf en anderen’).

Op basis van een nadere analyse kwamen Sternberg c.s. tot de conslusie dat deskundigen bij intelligentie meer denken aan intra-individuele vaardigheden en leken meer aan inter-individuele (sociale) vaardigheden.

Dit was een voorproefje

Verder lezen?

Koop het volledige e-book op fosfor.nl

Over de auteur

Maja Vervoort is psycholoog, wetenschapsjournalist en oud-hoofdredacteur van Psychologie Magazine. Zij was samensteller/redacteur van de bundel Pioniers in de Psychologie (Nijgh & Van Ditmar, 2000) en medeauteur van de Therapiewijzer. Theorie en praktijk van 21 psychotherapieën (Archipel, 2003). Zij schreef artikelen voor het dagblad Trouw en het maandblad Opzij, en is medewerker van het Cultureel Woordenboek voor de rubrieken Gebouwd Erfgoed en Fotografie.

Dank voor de aankoop van dit e-boek van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag dit e-boek voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u dit e-boek in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg het dan alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van dit e-boek wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook

Wist u dat u ook lid kunt worden van Fosfor?

Voor maar € 40 per jaar (dat is slechts € 3,33 per maand) ontvangt u:

•• Elke maand een nieuwe longread – geschreven door topauteurs.

•• Elke week een nieuwe classic – tijdloze longreads uit het verleden.

•• Elke dag, lezen, kijken en luisteren – in ons archief van longreads.

•• Plus: meer dan 150 e-books – onbeperkt te downloaden.

Niet lezen = niet betalen

Als je bij ons een maand niet leest, loopt je lidmaatschap automatisch een maand langer door. Twee maanden niet ingelogd? Dan krijg je van ons twee maanden verlenging (in totaal verlengen we maximaal drie maanden per jaar).

Meer informatie vindt u op www.fosfor.nl