Eric Slot

De dood van een onderduiker

LOUIS VAN GASTEREN EN DE WAARHEID

Amsterdam, 2015

Wist u dat u ook lid kunt worden van Fosfor?

Voor maar € 40 per jaar (dat is slechts € 3,33 per maand) ontvangt u:

•• Elke maand een nieuwe longread – geschreven door topauteurs.

•• Elke week een nieuwe classic – tijdloze longreads uit het verleden.

•• Elke dag, lezen, kijken en luisteren – in ons archief van longreads.

•• Plus: meer dan 150 e-books – onbeperkt te downloaden.

Niet lezen = niet betalen

Als je bij ons een maand niet leest, loopt je lidmaatschap automatisch een maand langer door. Twee maanden niet ingelogd? Dan krijg je van ons twee maanden verlenging (in totaal verlengen we maximaal drie maanden per jaar).

Meer informatie vindt u op www.fosfor.nl

Eerste druk 2006

E-boek 2015

© 2006-2015 Eric Slot

E-boekontwerp Fosfor

Vormgeving omslag Zinnebeeld

ISBN 9789462251755

Uitgeverij Fosfor, Amsterdam

De dood van een onderduiker verscheen eerder bij Uitgeverij Mouria 

Voor mensen als Volkert Seket
en zijn dochter Marijke

Met dank aan

Peter Kroesen, Jaap Verseput, Harmen Snel, Mascha & Gwan en andere medewerkers van het Gemeentearchief Amsterdam, Gerard Aalders en David Barnouw (Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie), Eberhard van der Laan, Wicher Bouman, Otto Volgenant en Willem van Manen (Kennedy & Van der Laan advocaten).

Inleiding

In 1975 begon de cineast Louis van Gasteren materiaal te verzamelen voor een documentaire over de executie van dertien mensen uit Roermond door de Duitsers in december 1944. De executie werd uitgevoerd onder verantwoording van majoor Ulrich Matthaeas, commandant van een bataljon Fallschirmjäger dat in Limburg was gelegerd. Dertig uur film had Van Gasteren al geschoten toen hij Matthaeas twee jaar later (in oktober 1977) – ‘Zo laat pas, om gedocumenteerd te zijn, zodat Matthaeas mij geen oor zou aannaaien’ – vroeg om een gefilmd interview. Maar deze weigerde zich door de cineast te laten interviewen, weigerde mee te werken aan de reconstructie van dit drama, aan opheldering.

Van Gasteren gaf daarop een paginagroot interview aan het Limburgs Dagblad, waarin hij zei: ‘Ik heb geprobeerd Matthaeas ervan te overtuigen, dat hij een onmisbare schakel in een eerlijke geschiedschrijving zou zijn.’ Maar de Duitser bleef bij zijn weigering en de documentaire werd niet uitgebracht, want Van Gasteren kon – zo liet hij de lezers van het Limburgs Dagblad weten – dit onderzoek niet afsluiten zonder een diepgaand interview met de man die voor deze executie verantwoordelijk was.¹

Het had ook anders gekund, aldus de cineast in datzelfde interview. Matthaeas had volgens Van Gasteren namelijk ook kunnen zeggen: ‘Geen gelul. Ik sta voor mijn daden. Het was de enige beslissing die ik kon nemen.’

Zelf was Van Gasteren in 1943 verantwoordelijk voor de dood van een joodse onderduiker, Walter Oettinger. Naar eigen zeggen zat hij – Van Gasteren – in het verzet en was de moord een daad van verzet. Maar wie denkt dat de cineast zich als onmisbare schakel in een eerlijke geschiedschrijving diepgaand liet interviewen door journalisten die de achtergrond van dit drama wilden reconstrueren, komt bedrogen uit. Van Gasteren weigerde steevast.

Het had ook anders gekund, Van Gasteren had ook kunnen zeggen: ‘Geen gelul. Ik sta voor mijn daden. Het was de enige beslissing die ik kon nemen.’

Op 24 mei 1943 sloeg de 20-jarige Van Gasteren – zoon van de bekende acteur Lodewijk van Gasteren en concertzangeres Elisabeth Menagé Challa, broer van de actrice Josephine van Gasteren – in zijn woning in de Beethovenstraat in Amsterdam-Zuid met een stuk hoogspanningskabel de 38-jarige Walter Oettinger de hersens in. Oettinger verbleef sinds 19 mei op zijn kamer. Een jaar later werd Van Gasteren wegens doodslag veroordeeld tot een gevangenisstraf van vier jaar, na een eis van drie jaar. In januari 1946 – tweeënhalf jaar na de moord² – verscheen in Het Parool een bericht met de mededeling dat Van Gasteren ‘volledig’ was gerehabiliteerd door de Grote Adviescommissie der Illegaliteit (een orgaan dat de regering adviseerde), nadat de Vrije Groepen Amsterdam – een bundeling van verzetsgroepen – hadden aangetoond dat hij Walter Oettinger had gedood in het belang van het verzet. Van Gasteren was weer een vrij man.

In december 1989 gaf Van Gasteren samen met de journalist Henk Hofland en filmer Jan Vrijman (pseudoniem van Jan Hulsebos) een interview aan NRC Handelsblad. Van Gasteren liet weten in de oorlog verzet te hebben gepleegd en dat de ‘levensgevaarlijke’ Oettinger in het belang van het verzet was gedood, een liquidatie derhalve.³ Het interview was de eerste keer dat Van Gasteren in het openbaar over de zaak sprak en het motief verzet presenteerde. Hij vertelde ook plannen te hebben om deze episode uit zijn leven te verwerken tot een film, getiteld Er is geen vliegtuig naar Zagreb. ‘Ik heb al dingen gefilmd en gereconstrueerd, materiaal verzameld uit de oorlog, zelfs over de liquidatie van die onderduiker die voor mij gewoon een levensbedreiging

was – en niet voor mij alleen, maar ook voor anderen – en na gemeen overleg moest worden geliquideerd. Daar heb ik al opnamen van gemaakt.’

Oettinger werd dus niet alleen in het belang van het verzet, maar ook na gemeen overleg met het verzet geliquideerd.

De journalist Bart Middelburg twijfelde aan de juistheid van die claim. Op 27 januari 1990 – zo’n twee maanden na het interview – verscheen in Het Parool een artikel van zijn hand onder de kop: ‘Een moord in de Beethovenstraat.’ Een tussenkop luidde: ‘Was de dood van Walter Oettinger daad van verzet of roofmoord?’

Middelburg had Van Gasteren om een interview gevraagd, zoals het journalistiek betaamt: hoor en wederhoor. Maar Van Gasteren weigerde zich door de journalist te laten interviewen, weigerde mee te werken aan de reconstructie van dit drama, aan opheldering. Dertien jaar nadat hij Matthaeas had verweten niet mee te werken, weigerde hij nu zelf. Later verscheen een tweede artikel in Het Parool.

Van Gasteren stapte naar de rechter en verloor, ging in beroep en kreeg gelijk – tot en met de Hoge Raad: Het Parool kon niet aannemelijk maken dat roof het motief was.

Maar was het daarmee een liquidatie in het belang van het verzet en gepleegd na gemeen overleg met dat verzet? Moest Walter Oettinger dood en is daarover gesproken? Of is het Van Gasteren gelukt een mythe te creëren, zijn eigen waarheid?

Deel een
PUNT

Lijk in de Boerenwetering

Op zaterdag 29 mei 1943 tegen half negen ’s avonds zag tuinder Ad Bohte in het water van een zijsloot van de Boerenwetering ten zuiden van Amsterdam een kist drijven. Een houten, geschilderde kist van stevig maaksel. Zwart van kleur. Bothe riep zijn zoon Albert en samen trokken ze de kist aan wal. Het deksel ervan was afgesloten met twee ijzeren beugeltjes, die met kleine schroefjes waren vastgezet. Met een nijptang opende Bohte de kist, hij schoof pakpapier en kapok aan de kant en belde de politie: erin lag een lijk.

Korte tijd later arriveerde agent Chris Dekker. Hij schatte de afmetingen van de kist: 120 cm lang, 60 cm breed en 70 cm hoog. De kist was groen van binnen. Het lijk in de kist was vermoedelijk van een manspersoon en geheel naakt. Dekker kreeg de indruk dat er een misdrijf in het spel was en waarschuwde de recherche van het derde district, bureau Overtoom.⁴

Om tien uur die avond belde de wachtcommandant van bureau Overtoom rechercheur Henk Sleijfer thuis aan de Jacob van Lennepkade 54-1 in Amsterdam en las hem de notitie voor die agent Dekker had gemaakt. Sleijfer – 46, getrouwd, twee dochters – begaf zich daarop naar de Boerenwetering en nam de zaak over.⁵ Ook hij kon niet ter plaatse vaststellen of het lijk dat van een man dan wel een vrouw was en evenmin of het een heel lijk was dan wel gedeelten daarvan. Wel leidde hij uit de afmetingen van een voet en de tenen af dat het een man moest zijn.

Sleijfer hoorde Bohte, die hem vertelde dat hij de kist zag drijven toen hij zijn handen in het water van de sloot waste. Veel meer kon hij niet verklaren. Sleijfer verzegelde daarop de kist en liet die met het lijk er nog in door de GG&GD naar het Westergasthuis aan de Eerste Helmersstraat in Amsterdam-West brengen, waar ze ter beschikking van justitie werd gesteld. Hij stelde vast dat het misdrijf niet op de vindplaats maar elders was gepleegd en wel in de afgelopen vierentwintig uur.

Die avond om kwart voor twaalf werd de burgemeester van Amsterdam geïnformeerd, zoals voorgeschreven; vijf minuten later de Sicherheitsdienst (de politieke politie van de bezetter), eveneens volgens voorschrift.⁶

De dag na de vondst van het lijk vervoegde Sleijfer zich bij de 67- jarige bootjesverhuurder Johannes Kuiter. Een getuige had Sleijfer gemeld dat hij twee mannen in een roeibootje had gezien en mogelijk was Kuiter degene die hun dat bootje had verhuurd. Dat bleek het geval te zijn. De huurder – een jongeman van ongeveer drieëntwintig jaar oud, Kuiter zou hem bij weerzien herkennen – wilde een kist naar zijn tuin achter de stadswallen transporteren. Hij voer echter niet weg richting stadswallen maar in de tegenovergestelde richting, de stad in. Korte tijd later zag Kuiter het bootje weer, waarin zich toen een tweede persoon bevond. Ook stond er een donker gekleurde kist in het bootje. Nu voer het wel richting stadswallen. Kuiter had de naam van de jongeman overgenomen uit diens persoonsbewijs: Van Gasteren. Ook het adres had hij genoteerd: Beethovenstraat 146-3.

Op dat adres kreeg Sleijfer te horen dat Van Gasteren zich één verdieping lager bevond: op 146-2, bij zijn buurvrouw en minnares Henriette Engbertsen. Van Gasteren was inderdaad bij haar. Hij gaf desgevraagd op te zijn genaamd Louis Alphonse van Gasteren, geboren te Amsterdam 20 november 1922, van beroep elektricien. Sleijfer nam hem mee naar Kuiter, die hem herkende. Daarop hield Sleijfer Van Gasteren aan en bracht hem over naar bureau Overtoom, waar hij – het was inmiddels tien over elf in de ochtend – ter beschikking van de commissaris van politie werd gesteld.

Bij fouillering bleek Van Gasteren 17 gulden 55, een postcheque betaalbaar aan toonder groot 10 gulden, enige distributiebescheiden en ‘overigens niets ter zake dienende’ in z’n zakken te hebben. Sleijfer verhoorde hem, maar Van Gasteren ontkende een bootje gehuurd en daarmee een kist vervoerd te hebben. Na het verhoor werd Van Gasteren in het cellenblok van het bureau opgesloten, ter zake het vervoeren van een lijk. Dat hij betrokken was bij de dood van het slachtoffer moest immers nog blijken.

Van Gasteren, een toneelfamilie

Januari 1915. Het Nederlandse leger lag al vier maanden onder de wapenen en verveling was de ergste vijand van de soldaten. De bezettingstroepen van forten en stellingen leidden een weinig enerverend bestaan.

Om deze vijand te verslaan, zette de Centrale Commissie voor Ontwikkeling en Ontspanning der Gemobiliseerde Troepen – al snel O & O genoemd – leeszalen op en organiseerde in de avonduren cursussen: Nederlands, Engels, boekhouden, rekenen, stenografie en tekenen. Bij het veldleger was de animo om na een zware werkdag een cursus te volgen, gering. Maar in de forten en stellingen vond het programma meer aftrek.

De kunstzinnige vorming had echter ook in de forten en stellingen weinig succes. Bij een uitvoering van het Concertgebouworkest onder leiding van dirigent Willem Mengelberg viel de helft van de soldaten in slaap en probeerde de andere helft te ontsnappen.

Eind 1915 ging O & O met bekende vaderlandse artiesten langs forten en garnizoensplaatsen op zoek naar getalenteerde soldaten die voor ‘voegzame ontspanning en afleiding’ zouden kunnen zorgen. Zo werden de ziekenverpleger Dirk Witte en de landweerkorporaal Clinge Doorenbos ontdekt tijdens een tournee van de bekende volkszanger J.H. Speenhoff.

Naast Speenhoff werden nog andere professionele artiesten gecontracteerd, onder wie Jean-Louis Pisuisse, Rika Hopper, Ernest Poestkoke, Jean Kiveron, Maurits Coronel, het duo Van Biene en Louis (Lodewijk) van Gasteren senior.⁷ De laatste had in 1905 zijn eindexamen Toneelschool gedaan en genoot inmiddels landelijke bekendheid. Hij speelde aanvankelijk bij het Rotterdamse Hofstad- Tooneel, waar hij onder meer de titelrol in Franz Werfels Paulus onder de Joden heeft vertolkt, Brutus in Shakespeares Julius Caesar, de vader in Ik heb een mens vermoord en Rubek in Henrik Ibsens Als wij doden ontwaken.⁸

Op 14 november 1915 werd Lodewijk 28 jaar. ‘Kooltje Vuur’ was zijn bijnaam, naar de gitzwarte haren en donkere ogen – maar niet alleen daarom. Hij was getrouwd met de ‘forse, roerige’ Elisabeth Christina Menagé Challa, concertzangeres.⁹ De sopraan trad voor het eerst in 1915 in Amsterdam op, in de tweede van Mahler. Twee jaar later (op 22 maart 1917, het jaar waarin zij huwden) werd hun eerste kind geboren: Josephina. Op 20 november 1922 schonk Elisabeth het leven aan Louis Alphonse.

De Van Gasterens: een toneelfamilie, een geposeerde familie – volgens de toneelspeler Fons Rademakers, die hen in de oorlog door zijn huwelijk met Josephine leerde kennen. Lodewijk van Gasteren sprak volgens hem met rondborstige stem en geëxalteerde gebaren. Hij en Elisabeth waren fervente communisten, ze adoreerden Stalin. ‘Hij is hard, zeiden ze, maar dat is nodig. Als je een Nieuwe Mens wilt maken, dan gaat dat niet anders’ – aldus Rademakers.¹⁰ Elisabeth maakte voor de oorlog een tournee door de Sovjet-Unie op uitnodiging van de Russische regering – Lodewijk mocht mee – en ze trad veelvuldig op tijdens communistische en antifascistische bijeenkomsten. In die mentaliteit is Van Gasteren junior grootgebracht, aldus Rademakers, in die stalinistische sfeer heeft hij zijn hele jeugd verkeerd. ‘Voor de goede zaak werd moord niet uitgesloten.’

Amusante en ook wel enerverende buren, zij het dat er voor de Van Gasterens geen enkel verschil bestond tussen waan en werkelijkheid. Aldus buurvrouw en historica Annie Romein-Verschoor. Ze kende de Van Gasterens ook al omdat die zich gemakkelijk zelf uitnodigden. ‘Ze waren een overgangsverschijnsel in de ontwikkeling die zich in de toneelwereld voltrok van komedianten naar geschoolde kunstenaars, ze hadden de onbeheerste impulsiviteit van de eersten en demonstreerden graag de kwaliteiten van de laatsten. Ze kenden geen scheiding tussen toneel en leven, ze speelden alles in een zwaar aangezette vorm, en de drama’s, die aan de lopende band in hun huis werden opgevoerd – het ging altijd over hun volmaakt onhandelbare kinderen – waren alleen voor de buitenstaander komisch.’

Elisabeth ‘nam de gewoonte aan, als ze weer eens met het een of ander in de knoop zat, naar mij over te lopen en me snikkend het hele drama voor te spelen, omdat ik “het allemaal zo rustig aanhoorde”. Ze was een van die mensen die hun leed niet verdrinken maar versnoepen, en ze kon, terwijl de tranen langs haar dikke wangen stroomden met een gretig kindergebaar de jampot van de nog niet afgeruimde ontbijttafel nemen, waaraan ze snikkend was neergevallen, om ze verder snikkend halfleeg te snoepen of zich in de keuken naast het fornuis te installeren om jammerend de flensjes bijna even snel op te eten als ik ze bakte.’¹¹

Dochter Josephine debuteerde als Lien Pot in het toneelstuk De andere wereld van Madelon Szekely-Lulofs onder regie van Louis Saalborn. Dat was in 1935, hetzelfde jaar waarin ze enige bekendheid kreeg door haar bijrol in de film Op stap van Ernst Winar. Ze speelde daarna onder meer voor de Amsterdamsche Tooneelvereeniging van August Defresne en Albert van Dalsum. Ze zou vaker onder Van Dalsum spelen.

Josephine werd op vroege leeftijd moeder. Ze was achttien jaar oud toen ze op 15 december 1935 van een zoon beviel, Robert. De vader was op dat moment al een landelijk bekende acteur, 28 jaar ouder dan zij. Het was misschien de eerste, maar zou niet de enige relatie met een invloedrijke figuur zijn die Josephine had. Opportunisme leek altijd een bijslaapje.

Lodewijk en Elisabeth – ze liet zich Elise noemen – waren ook actief in het Spanje Comité. Elisabeth hield van Spanje. Tegen Het Parool zei ze, met veel expressie in haar stem: ‘Ik ben altijd een zoekend mens geweest en in Spanje vond ik wat ik zocht. Ik voel me in Spanje on-voor-stel-baar thuis, ondanks Franco en ondanks de on-geloof-lijke feodale tegenstellingen. Maar niettemin: het is daar, in die verschrikkelijke armoede toch beter dan hier, in deze ont-zetten-de kleurloze civilisatie.’ Klemtonen als hartige hapjes. Literatuur vond ze iets met vijf o’s: grandióóóóós.¹² Dochter Josephine sprak ook zo: ‘Dit is tonéééél! zegt ze met een heel lange éééél.’¹³

De bijeenkomsten van het Spanje Comité werden gehouden in het muzieklyceum aan de Apollolaan, dat later zou worden afgebroken ten behoeve van het Hilton. Tot de vaste bezoekers van de bijeenkomsten behoorde José M. de Semprun. Hij was in de jaren 1937 en 1938 tijdelijk zaakgelastigde voor de Spaanse republiek in Nederland. Lodewijk en Elisabeth van Gasteren bezochten de bijeenkomsten veelal in gezelschap van hun dochter Josephine. De schrijver Theun de Vries kon zich herinneren dat ‘Josephine een zeer intieme relatie’ met Semprun had. Sommigen vonden dat zo’n verhouding afbreuk deed aan de ernst van de strijd. De Vries vond dat onzin. ‘Want dergelijke affaires doen zich natuurlijk ook in tijden van crisis en oorlog voor.’

‘Maar waar vrijwel iedereen moeite mee had was de gretigheid waarmee die familie, en dan vooral Elise Menagé [Challa], liet blijken dat ze toch vooral aan de goede kant stonden. Dat werd er zo dik opgelegd dat mensen gegeneerd de andere kant op gingen kijken. Elise was er bijvoorbeeld zo trots op dat haar vader van origine van Spaanse afkomst was – of Portugese, daar wil ik vanaf wezen – dat ze dat verhaal te pas en te onpas vertelde, ook als je het al duizend keer gehoord had, en ook als het gesprek over totaal iets anders ging.’¹⁴

Volgens Louis van Gasteren was Elise van Spaanse afkomst. Misschien dat Van Gasteren zijn moeder op haar blauwe ogen heeft geloofd, maar een bezoek aan het Gemeentearchief van Amsterdam – ‘Het geheugen van de stad’ – maakt duidelijk dat van een Spaanse afkomst geen sprake is. Van haar zestien betovergrootouders kwamen er tien uit Amsterdam, één uit Noorwegen en vijf uit Duitsland.¹⁵ Kennelijk vond ze een Spaanse afkomst toen wel zo opportuun, in de jaren dertig. Haar zoon zou later nog een draai aan de familiegeschiedenis geven, toen hij een verzetspensioen aanvroeg: zijn moeder zou ook nog eens van joodse afkomst zijn.

Bij de Centrale Inlichtingendienst (CID) stonden Lodewijk, Elisabeth en Josephine in de jaren dertig overigens bekend als communisten en antifascisten.¹⁶ Louis had niet de aandacht van de CID of is aan die aandacht ontsnapt.

Communisme was overigens niet het enige isme waar de ouders in meegingen. In de woorden van Bart Middelburg herinnerde Theun de Vries zich: ‘Over hun diepere bewogenheid heeft echter altijd twijfel bestaan. Elise Menagé Challa gold destijds weliswaar als een bevlogen communiste, maar zij heeft in de loop der jaren wel meer bevliegingen gehad: van feminisme tot vegetarisme, van antimilitairisme tot spiritisme, van boeddhisme tot katholicisme – kieskeurig is zij in levensbeschouwelijk opzicht nooit geweest.’

Toen Josephine van haar zoon Robert beviel, stond oom Louis sinds korte tijd ingeschreven op de Vierde HBS-B, de 3-jarige opleiding. Hij volgde die tot en met het schooljaar 1937-1938, dat hij afsloot met louter onvoldoendes (uitgezonderd handtekenen: 6; en lichamelijke oefening: 7), waaronder slechts twee vijven. Hij werd dat jaar dan ook niet bevorderd en stapte over naar de Electrotechnische School. Op 26 juli 1941 kreeg hij daar zijn diploma uitgereikt. Later zou Van Gasteren verklaren dat hij uit protest tegen de cultureel correcte opvoeding van zijn ouders naar de Electrotechnische School was overgestapt.¹⁷

In 1941 waren Lodewijk en dochter Josephine al jaren in dienst bij Het Nederlandsch Tooneel, de vaste bespeler van de Stadsschouwburg. Op 5 februari van dat tweede oorlogsjaar stuurde Seyss-Inquarts Beauftragter dr. Hans Böhmcker een brief naar de gemeente Amsterdam met het verzoek hem zo spoedig mogelijk te berichten hoever het stond met de zuivering van de Stadsschouwburg van joden. ‘Bei der NV Nederlandsch Tooneel soll einer jüdischer Regisseur Saalborn sein. In dem Ensemble sollen sich mehrere Juden befinden. Der “Verwalter der Stadsschouwburg” J.M. Bendien soll Jude sein.’¹⁸ (Bij Het Nederlandsch Tooneel zou de joodse regisseur Saalborn werkzaam zijn. Het ensemble zou verschillende joden tellen. De beheerder van de Stadsschouwburg J.M. Bendien zou jood zijn.)

Vader noch dochter trok consequenties uit de verwijdering door de bezetter van joodse toneelspelers, zij bleven spelen – en dat lijkt in tegenspraak met een gesprek in huize Van Gasteren waaraan Van Gasteren junior na de oorlog refereerde.

Louis van Gasteren stond in de eerste dagen na de oorlog voor de keuze: vraag ik gratie (strafvermindering) of wil ik het vonnis laten herzien (revisie). In dat laatste geval zou de rechtszaak door de Hoge Raad worden heropend. In 1989 verklaarde Van Gasteren in NRC Handelsblad dat hij gratie had gevraagd en geen revisie van zijn proces omdat hij zich niet door de Hoge Raad wilde laten beoordelen: ‘Ik heb geweigerd mij te laten beoordelen door de Hoge Raad omdat ik mij het moment herinner waarop de joden uit de Hoge Raad werden gezet. Dat gebeurde in het begin van de oorlog en dat was aanleiding voor een lang gesprek bij mij thuis, waarbij wij begrepen dat alle rechtsgrond langzamerhand onder onze voeten verdween. Door dat niet gecorrigeerde instituut heb ik mij na de oorlog niet willen laten beoordelen.’

Niet elk lid van de familie Van Gasteren was tijdens de oorlog dus even principieel als Louis ná de oorlog. Er werd in het begin van de oorlog bij hen thuis aan de Amstelkade 136-huis dan wel lang gesproken over het verwijderen van joden uit de Hoge Raad en misschien werd er ook lang of zelfs langer gesproken over het verwijderen van joodse collega’s als Saalborn van het toneel, consequenties werden uit dat eventuele gesprek niet getrokken.

Een jaar later, op 16 februari 1942, belegde directeur H.D. van Dellen van het Theaterbedrijf een bijeenkomst in de grote foyer van de Stadsschouwburg. Aanleiding was een maatregel van de bezetter. Wie als toneelspeler zijn vak wilde blijven uitoefenen, moest zich bij de – geheel naar Duits model ingestelde – Kultuurkamer aanmelden. Toneelspelers die zich niet aanmeldden dan wel werden afgewezen, mochten niet langer op de planken staan. 19 februari 1942, drie dagen na de bijeenkomst in de foyer, was de laatste dag waarop men zich kon aanmelden.

Vader en dochter waren aanwezig, die 16e februari; beiden meldden zich bij de Kultuurkamer aan.¹⁹ Weinig principieel, maar ze waren niet de enigen. Echter: na de oorlog reconstrueerde Van Gasteren senior zijn oorlogsverleden. Tegenover de Haagse Post verklaarde hij dat hij had geweigerd lid te worden van de Kultuurkamer en dat hij dus na 19 februari 1942 niet meer op de planken heeft gestaan: ‘De oorlog breekt uit en een periode van non-activiteit breekt aan.’²⁰

Een gemakkelijk te weerleggen leugen, maar de journalist van de HP sprak hem niet tegen. In het seizoen 1942-1943 stond Lodewijk – zo telde de administrateur van het Theaterbedrijf – 105 keer op de planken, iets wat onmogelijk was zonder lid te zijn van de Kultuurkamer. In het volgende seizoen trad hij 101 keer op. Viermaal minder dan in het voorgaande seizoen, maar nog altijd 101 keer vaker dan hij in 1959 wilde doen geloven.²¹ Onduidelijk is of de administrateur de dubbelrol in Maria Stuart als één of als twee speelbeurten heeft geteld.²² In het seizoen 1944-1945 ten slotte ontving Van Gasteren 5600 gulden aan salaris – maar niet zonder tegenprestatie. De enige momenten van non-activiteit waren de reguliere vakanties en het ziekteverlof in de dertig dagen voorafgaand aan het proces tegen zijn zoon in 1944. Maar het bleef onweersproken en senior had een krantenknipsel om mee te zwaaien.

Ook Josephine van Gasteren verklaarde na de oorlog in interviews – fermer naarmate de oorlog langer geleden was – dat ze in 1942 was gestopt met acteren. Het werkte, want bij haar dood in 1989 meldden de kranten eensluidend dat ze in 1942 was gestopt. Roep het vaak, want journalisten schrijven het klakkeloos op en ze schrijven elkaar ook nog eens over. Josephine had in het seizoen 1942-1943 precies 122 speelbeurten.

Haar man Fons Rademakers was ook aanwezig op die bijeenkomst, op 16 februari 1942.²³ Hij vertolkte in datzelfde seizoen maar liefst 152 maal een rol. Maar hij heeft nooit gezegd dat hij heeft geweigerd voor de Kultuurkamer te tekenen en hij heeft ook nooit gezegd dat hij in 1942 was gestopt.

Eén van de weinigen die wel weigerden zich bij de Kultuurkamer aan te melden was Carla de Raet, artiestennaam van Gerharda Smit Sibinga. Ze sloot zich aan bij de verzetsgroep van haar voormalige klasgenoot Frits Nieuwenhuis. Een ander was Albert van Dalsum; hij dook met zijn joodse vrouw onder in Limburg. Een derde was Hans Tiemeijer, die later actief werd in de verzetsgroep rond de kunstenaar Eduard Veterman. Hij omschreef de drijfveren van hen die wel tekenden: ‘Het is een mengsel geweest van angst, baatzucht en geestelijke luiheid.’²⁴

Van Gasteren senior heeft overigens geprobeerd Carla de Raet ervan te overtuigen dat ze ook moest tekenen. ‘Waarom?’ vroeg ze. ‘Omdat we het dan geweldig krijgen. De Duitsers zijn zeer op kunst ingesteld en ik ben ervan overtuigd dat ze het toneel financieel enorm zullen steunen.’ Van Gasteren was volgens haar een heel ijdele man. ‘Hij hoopte erop dat hij de nieuwe directeur van de schouwburg zou worden.’²⁵

Elf dagen na die bijeenkomst in de grote foyer werden Josephine en Fons ingeschreven op het adres Diepenbrockstraat 38, een kapitaal pand met drie verdiepingen (193 vierkante meter, maar liefst negen kamers). Daar woonde al sinds september 1940 Leendert van der Graaf, die zich Leonardo noemde. Het pand was eigendom van de jood Jacques Paperel en diens joodse vrouw Marianne Gomperts. Toen Josephine en Fons op 20 mei 1942 trouwden, was Leonardo hun getuige. De relatie tussen de beide echtlieden en Van der Graaf was kennelijk warm. Die tussen Louis van Gasteren en ‘Leonardo’ was volgens de eerste eveneens goed. Van Gasteren stelde in de verklaring die hij in 1993 ter gelegenheid van zijn verzetspensioenaanvraag tegenover de Stichting 1940-1945 aflegde (vanaf nu: verklaring Stichting 1940-1945) dat hij van deze Van der Graaf heeft geleerd persoonsbewijzen te vervalsen. Ook zou hij in de oorlog van hem een vuurwapen hebben gekregen.

Opvallend genoeg noemde Van Gasteren in de verklaring Stichting 1940-1945 één van de bewoners van de Diepenbrockstraat 38 niet: de Duits-joodse Magda Levy. Misschien – maar dat is niet zeker – omdat ze ervan werd verdacht voor de Duitsers te werken, voor de Geheime Staatspolizei.²⁶ Behalve medewerkster van de Gestapo was ze echter ook de vriendin van Van der Graaf. Ze werd ervan beschuldigd dat ze met deze Van der Graaf – hij werkte vóór de oorlog bij het consulaat van Mexico in Rotterdam – en met goedvinden van de bezetter joden liet emigreren naar de Verenigde Staten of Zuid-Amerika, maar dan wel tegen inlevering van geld en (onroerende) goederen. Paperel en zijn vrouw waren twee van hen.

Mei, juni waren traditioneel de maanden waarin de contractbesprekingen voor het nieuwe seizoen werden gevoerd. Josephine had in deze jaren regelmatig – want jaarlijks – schriftelijk ruzie met directeur Van Dellen over de verlenging van haar contract. De wederkerende briefwisseling zegt iets over haar querulante aard, maar ook over haar opportunisme.

In het seizoen 1941-1942 verdiende Josephine van Gasteren 2200 gulden – én kreeg ze 250 gulden kostuumvergoeding, hoewel die vergoeding doorgaans alleen werd gegeven aan hen die minder dan 2000 gulden verdienden. Maar in het contract voor het vorige seizoen had ze – heel slim – een clausule laten opnemen: over de verhoging van haar salaris kon worden onderhandeld, het contract zou echter op dezelfde voorwaarden worden verlengd. Dus mét kostuumvergoeding.

Op 29 juni 1942 schreef ze Van Dellen een brief waarin ze hem bedankte voor het boeket bloemen dat ze na de première van Aimée had gekregen. Maar de werkelijke reden voor het schrijven van de brief lijken de stukgelopen onderhandelingen over het contract voor het seizoen 1942-1943 te zijn. ‘Gaarne zou ik van de gelegenheid gebruik willen maken U te verzoeken mij toch een voorloopig contract ter teekening toe te zenden. Ik begrijp niet, welke beweegreden er zijn, dat ik dit, ondanks herhaald verzoek niet toegezonden krijg?! Mag ik dit dus nog van U ontvangen?’

Vermoedelijk, waarschijnlijk – zo blijkt uit een memorandum aan Van Dellen – werd haar geen contract ter tekening toegestuurd omdat ze vasthield aan die kostuumvergoeding.

Op 2 juli stuurde Van Dellen de actrice toch een bevestiging van haar aanstelling: ‘Hierbij bevestig ik U, dat U voor het tijdvak van 1 Augustus 1942 tot 1 Augustus 1943 verbonden zijt bij het Gemeentelijk

Theaterbedrijf, tegen een salaris van ƒ 3300.- (drie en dertig honderd gulden). Indien de kosten voor moderne kleeding in de bovenbedoelde periode buitensporig hoog mochten zijn, zal overwogen worden U hierin tegemoet te komen. Een definitief contract zal U zoo spoedig mogelijk ter teekening worden voorgelegd. Ten overvloede deel ik U nog mede, dat medewerking bij een ander gezelschap gedurende de vacantie niet geoorloofd is.’

Directeur Van Dellen trok aan het langste eind, ze tekende het definitieve contract – zonder de kostuumvergoeding. Maar een jaar later zou het weer mei, juni worden.

De laatste opmerking van Van Dellen doet overigens vermoeden dat Josephine – die zich met een ten onrechte aangemeten accent aigu in het telefoonboek van Amsterdam liet vermelden: Joséphine – tijdens haar vakanties schnabbelde.²⁷

Voor haar echtgenoot Fons Rademakers was 1941-1942 zijn eerste seizoen. Samen met Guus Hermus en Elise Hoomans – collega-talenten – speelde hij in De mooiste ogen van de wereld, dat op 23 januari 1943 in première ging. In het Algemeen Handelsblad stond op 25 januari 1943 een recensie van het stuk. Over Rademakers werd geoordeeld: ‘Van Fons Rademakers (Arthur) verraste de hartstochtelijke uitbarsting in het laatste bedrijf.’

Even leek het erop dat ze bij Het Nederlandsch Tooneel die hartstochtelijke uitbarsting lange tijd, misschien zelf voor altijd zouden moeten missen: een paar dagen na de première werd Rademakers door de Duitsers gearresteerd.

In huize Rademakers-Van Gasteren waren de dagen ervoor toch al enerverend geweest. Op 1 februari 1943 schreef Jaap van der Poll – hij was vertegenwoordiger van intendant Cor van der Lugt Melsert – een ‘epistel’ aan Josephine van Gasteren, dat helaas niet bewaard is gebleven. De inhoud van dat epistel was voor Josephine wel aanleiding schriftelijk ontslag te nemen. Die ontslagname trok ze weer in nadat haar was gebleken dat het epistel niet in opdracht en zelfs niet met medeweten van directeur Van Dellen was geschreven.²⁸

Maar Josephine liet het er toch niet bij zitten, ze schakelde een advocaat in. Die deelde Van der Poll mee dat zij ‘geen genoegen wenscht te nemen met het grof en beleedigend schrijven, dat Gij gemeend hebt op 1 dezer tot haar te moeten richten.²⁹

Tenzij hiervoor uiterlijk 8 dezer verontschuldigingen door U zijn aangeboden, zal cliënte zich verplicht zien te dezer zake rechtsmaatregelen tegen U te moeten doen nemen.’

Of Van der Poll zijn excuses heeft aangeboden is onbekend en of de ruzie van Josephine met Van der Poll en de arrestatie van Rademakers met elkaar in verband staan is onduidelijk, maar in de vroege ochtend van dinsdag 9 februari 1943 – het ultimatum van Josephine aan Van der Poll was net verlopen – stonden twee Duitsers en een Amsterdamse politieagent op de stoep van de Diepenbrockstraat 38. Rademakers werd meegenomen naar de Sicherheitsdienst (SD) in de Euterpestraat.

Na de oorlog heeft Rademakers tijdens verschillende interviews verhaald over zijn arrestatie. In Vrij Nederland: ‘In 1943 speelde ik een grote rol in een stuk onder regie van Cor van der Lugt [Melsert]. Midden in de nacht kwamen twee SS’ers en een Amsterdamse politieman me halen. Ik moest mee naar de Euterpestraat, daar kreeg ik een pak op m’n sodemieter. Er waren bij mij joden ondergedoken geweest. De volgende dag ging Van der Poll (...) naar de foute burgemeester [Edward John Voûte], en die heeft me eruit gekregen. Twee nachten later kwam de politieman weer, nu om me te waarschuwen. Ze zouden me arresteren. Dus gevlucht. Naar Roosendaal waar ik een vals persoonsbewijs kreeg. Ik heette Alfons Renard en was in Tunesië geboren, ging als vrijwilliger naar Marseille.’³⁰

Volgens deze verklaring vluchtte Rademakers dus op 11 februari 1943, twee dagen na zijn arrestatie.

Tegenover de Haagse Post verklaarde Rademakers dat hij in de Gijsbrecht de rol van portier van het klooster speelde en zijn regels een anti-Duitse lading gaf.³¹ Rademakers: ‘Ik sprak dan de tekst: “Soldaten brengen ons zelden veel geluks. We zien ze nô van voren en allerliefst van achter.” Nadat ik dat zei, kwam er een staande ovatie van wel tien minuten.’ Niet veel later – zo parafraseerde de journalist – werd Rademakers ’s nachts van huis gehaald door de SS, vergezeld van een Amsterdamse politieagent.

‘Hij werd naar de Euterpestraat gebracht en verhoord. Waar het om ging was hem aanvankelijk niet duidelijk. Ze zouden toch niet om zoiets onbenulligs... Uit de vragen bleek dat een joodse vriend die hij had helpen onderduiken was opgepakt. In diens adressenboekje had ook zijn adres gestaan. Na een paar dagen werd hij bij de Obersturmführer gebracht: hij kon gaan. De NSB-burgemeester Voûte had per brief om zijn vrijlating gevraagd. Niet uit vaderlandsliefde, maar omdat de voorstellingen in de Stadsschouwburg bij het ontbreken van een van de hoofdrolspelers opgeschort waren. Het was dezelfde Amsterdamse politieagent die een paar nachten later weer aan zijn deur verscheen. Deze keer echter om hem te waarschuwen. Hij zou weer gearresteerd worden. Voorzien van het Ausweis dat hem als acteur toestond om na spertijd over straat te gaan, zwierf hij door Amsterdam. Thuis durfde hij niet te blijven en de treinen gingen pas in de ochtend. Naar Zwitserland, dat leek hem het beste.’

In deze versie van het verhaal zat hij ‘een paar dagen’ vast en vluchtte hij ‘een paar dagen’ na zijn vrijlating. Maar nog steeds in februari.

In Elsevier zei Rademakers dat hij werd gearresteerd nadat een man in ’t Gooi die bij hem ondergedoken had gezeten, was opgepakt.³² ‘Hij had mijn naam en adres in een boekje staan. Midden in de nacht kwamen een Gestapo-man, een SS’er en een Amsterdamse politieagent ons huis binnen. Ik werd van mijn bed gelicht. Ik werd ondervraagd, maar zei de onderduiker niet te kennen. Ik ben bevrijd door Van der Poll, administrateur van het gezelschap. Omdat ik de grote rollen moest spelen, maar dus vast zat, lag alles stil. Van der Poll heeft gebeld met Voûte, de burgemeester van Amsterdam. Die belde vervolgens met de Duitsers. Het toneel moest door, begrijpt U.’

‘Ik was net twee, of drie dagen vrij en ik ging ’s morgens om elf uur naar de Schouwburg en kwam Lou in de Beethovenstraat tegen: naast hem liep een man met een fiets in de hand. Je voelde de dreiging. Lou wenkte mij en stamelde: “Ik... ik... moet ... met die meneer mee.” Ik wist dat het mis was. Later vertelde Lou mij dat die man, die natuurlijk een agent was, tegen hem had gezegd, dat toen Lou met die droge mond begon te praten, hij zijn hand aan zijn revolver hield en dacht: als-ie wegloopt schiet ik hem neer, want nu wist die agent zeker dat Lou het had gedaan.’

Dat hij de rol van portier speelde in de Gijsbrecht, het zou kunnen. Maar dat is toch niet een grote rol die hij alleen en niemand anders kon vervullen. Veel interessanter is het aantal dagen dat Rademakers volgens déze verklaring gevangen zou hebben gezeten: meer dan honderd. Hijzelf werd immers op 9 februari gearresteerd, zijn zwager op 30 mei 1943.³³

In werkelijkheid kwam Rademakers al na een paar uur vrij: op diezelfde 9 februari 1943, door toedoen van Van der Poll – hoewel Josephine anders wilde doen geloven, zoals hieronder zal blijken.

Om tien voor zeven die ochtend van 9 februari 1943 belde Josephine Jaap van der Poll – en niet om alsnog diens excuses te eisen voor het epistel. Van der Poll bracht op 11 en 12 februari 1943 in twee mededelingen aan intendant Van der Lugt Melsert verslag uit van de echte reden van het telefoontje van Josephine: de arrestatie van haar man.³⁴ Hij schreef dat hij ‘met de grootste moeite’ contact had gekregen met de Befehlshaber van de Sicherheitspolizei, waardoor Rademakers werd vrijgelaten. Maar kennelijk had Josephine in haar omgeving de indruk gewekt dat zij haar man had vrij gekregen, door haar goede contacten met de bezetter. Van der Poll: ‘Mevrouw Van Gasteren heeft nu een verhaal gedaan, waaruit zou moeten blijken dat zijn vrijlating niet aan mijn inspanning te danken is geweest. Ik begrijp dan niet waarom de Heer Rademakers mij Dinsdag tweemaal heeft bedankt, eerst direct bij zijn vrijlating en later toen hij daarvoor nog eens speciaal op kantoor kwam.

Ieder lid van het gezelschap weet wel, welke waarde aan de beweringen van Mevrouw Van Gasteren gehecht moet worden, maar een en ander is voor mij aanleiding, om in het vervolg niet meer handelend op te treden, wanneer Mevrouw Van Gasteren mijn hulp inroept als er iets met haarzelf of haar man gebeurd is.’

Van der Poll besloot de eerste mededeling met: ‘Mocht zich weer in de familie Rademakers-Van Gasteren een geval van arrestatie voordoen, dan behoef ik mij ook niet ongerust te maken, want Mevrouw Van Gasteren coquetteert zóó met één harer connecties bij de Gestapo in Den Haag, dat haar invloed wel voldoende zal zijn, om een spoedige invrijheidstelling te bewerkstellingen.’

In de tweede mededeling schreef Van der Poll verder dat Josephine hem had verteld dat ze naar een ‘goede bekende’ van haar – ‘iemand van de Gestapo, te Den Haag’ – zou gaan om te proberen door diens bemiddeling haar man vrij te krijgen. Van der Poll beloofde haar naar de Befehlshaber van de Sicherheitspolizei in de Euterpestraat te gaan en raadde haar aan dat ook te doen, omdat ze had beweerd ‘dat ze eens aan den Befehlshaber, den Heer Blumenthal’ [de tweede man van de Sicherheitspolizei en de SD, na Willy Lages] was voorgesteld.

Hoe het ook zij, Josephine had haar man dus weer terug – maar daarmee nog niet haar baan. Ze had haar ontslag weliswaar weer ingetrokken, maar een dag vóórdat Rademakers werd gearresteerd had directeur Van Dellen een briefje aan haar advocaat geschreven. ‘Ingesloten zend ik U afschrift van een schrijven d.d. 2 Februari 1943, waaruit duidelijk blijkt, dat Mevrouw Joséphine van Gasteren ontslag heeft genomen.’ Een heel kort briefje, volledig geciteerd. Niet een briefje waaruit blijkt dat Van Dellen van zins was haar weer aan te nemen. Het ontslag dat Josephine had genomen na het ‘epistel’ van Jaap van der Poll was en bleef aanvaard.³⁵

Ondertussen speelde ze gewoon door (het seizoen was nog niet afgelopen) en in april werd toch over verlenging van haar contract gecorrespondeerd, hoewel door Van Dellen niet van harte. Op maandag 12 april 1943 bood Van Dellen haar toch een engagement voor het seizoen 1943-1944 aan tegen een salaris van 4000 gulden – ‘verder kan ik niet gaan.’ ‘Ik verzoek U mij vóór a.s. Donderdag te berichten, of U al dan niet op dit voorstel kunt ingaan.’

Op zaterdag 17 april 1943 schreef Van Dellen Josephine een briefje met de mededeling dat hij de overeenkomst van het Gemeentelijk Theaterbedrijf met haar per 31 juli als beëindigd zou beschouwen, aangezien Josephine niet binnen de gestelde termijn had geantwoord. Drie dagen later antwoordde Josephine alsnog. De brief was ‘in de schoonmaak’ zoekgeraakt en ze bevestigde nu ‘dus’ dat het seizoen 1943-1944 geëngageerd was tegen een wedde van 4000 gulden.

Nog dezelfde dag reageerde Van Dellen. Hij kon zich niet voorstellen dat Josephine zijn brief niet had ontvangen en handhaafde zijn standpunt: Josephine was per 1 augustus 1943 niet meer aan het Gemeentelijk Theaterbedrijf verbonden. Ook op 23 april bleef hij bij zijn besluit.

Op 30 april schreef Josephine vier kantjes vol argumenten die Van Dellen ervan moesten overtuigen dat er van ‘eenige opzettelijkheid’ aan haar kant geen sprake was. Ze benadrukte in de brief al het goede dat ze afgelopen tijd voor ‘de zaak’ (het Gemeentelijk Theaterbedrijf) had gedaan: ingevallen bij ziekte van collega’s; kostuums en vergunningen verzorgd; ondanks een ontsteking alsmede hoge koorts en een verbod van haar specialist opgetreden. ‘Ook destijds voor den Heer Dommelshuijzen heb ik in Den Haag bij dezelfde instanties, waarbij ik voor mijn man was, mijn uiterste best gedaan. Vraagt U dit den Heer v.d. Lugt Melsert!’

Josephine doelde hierbij op de arrestatie door de Duitsers van de acteur C.H. Dommelshuizen, in de week voorafgaand aan de week waarin Rademakers werd opgepakt. Dommelshuizen was ook aan het Theaterbedrijf verbonden; waarom hij werd gearresteerd is onbekend. Met ‘dezelfde instanties’ doelde Josephine dus op de Gestapo. Ze bevestigde derhalve hetgeen Van der Poll in zijn mededelingen aan intendant Van der Lugt Melsert schreef. Josephine had, zei althans goede relaties te hebben met de Gestapo in Den Haag. Opnieuw koketteerde ze – in de woorden van Jaap van der Poll – ‘met één harer connecties bij de Gestapo’ in de hofstad, waar de top van de Sicherheitspolizei en de SD was gevestigd.

Josephine vervolgde. Of Van Dellen wist wat het in deze tijd betekende om – als actrice, als echtgenote en als moeder – ‘in een dergelijke positie te geraken.’ Werkloos, zonder inkomen.

Van Dellen nam 23 dagen de tijd om over die vraag na te denken, althans om er antwoord op te geven. Hij bood haar een contract voor zes maanden aan, tegen 333 gulden per maand – twee gulden minder dan wanneer ze onmiddellijk had ingestemd. Hij bouwde een zekerheid in, die hij positief formuleerde: ‘Indien Uw gedrag in dien tijd geen reden tot ontevredenheid geeft, kan de overeenkomst met zes maanden worden verlengd.’ Op 26 juni – de dag waarop Walter Oettinger werd begraven – accepteerde ze het aanbod.

Van Gasteren senior en Rademakers hadden al eerder ingestemd met de aanbieding hun voor het seizoen 1943-1944 gedaan. Op 13 april had senior aan Van Dellen verzocht in de overeenkomst die hem zou worden toegezonden het woord ‘regisseur-acteur’ te plaatsen. Ook Fons Rademakers bevestigde op deze dag dat hij graag het komende seizoen bij het Gemeentelijk Theaterbedrijf op de planken stond, tegen een salaris van 2700 gulden.³⁶

Josephine zou haar contract niet uitdienen. Nog geen dag ervan. Een kleine maand nadat ze het aanbod had aanvaard, nam ze ten tweede male ontslag. Ze vluchtte naar Zwitserland. Maar voor wie?

Dit was een voorproefje

Verder lezen?

Koop het volledige e-book op fosfor.nl

Over de auteur

Eric Slot (Enschede, 1960) is neerlandicus en werkt als freelance journalist en schrijver. Van 1986 tot begin jaren negentig recenseerde hij misdaadliteratuur voor NRC Handelsblad en later Vrij Nederland. In 1990 publiceerde hij zijn eerste boek: Vijf gulden eeuwen, naar aanleiding van het 500-jarig bestaan van de afdeling Financiën van de stad Amsterdam. Diverse boeken over Amsterdam en De kleine encyclopedie de wansmaak volgden tot in 1998 Wandelingen door moorddadig Amsterdam verscheen, zijn eerste boek over moord en doodslag. Een van die verhalen gaf aanleiding tot De dood van een onderduiker – Louis van Gasteren en de waarheid, dat in 2006 uitkwam. Andere boeken van Eric Slot zijn: De vergeten geschiedenis van Nederland in de Tweede Wereldoorlog (2007), Met groot verlof. Liquidaties in crimineel Nederland (2009), Wibaut. Onderkoning van Amsterdam (2009) en Moordatlas van Amsterdam (2014).

Dank voor de aankoop van dit e-boek van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag dit e-boek voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u dit e-boek in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg het dan alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van dit e-boek wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook