Janneke Donkerlo

Saygili & Zn.

Lotgevallen van een Turkse familie in Nederland

Amsterdam, 2016

Dank voor de aankoop van dit e-boek van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag dit e-boek voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u dit e-boek in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg het dan alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van dit e-boek wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook

Eerste druk 2009

E-boek 2015

© 2009-2015 Janneke Donkerlo

E-boekontwerp Fosfor

Vormgeving omslag Zinnebeeld

ISBN 9789462251779

Uitgeverij Fosfor, Amsterdam

Saygili & Zn. verscheen eerder bij Uitgeverij Atlas. 

VOORWOORD

In de zomer van 2006, vlak voor de evacuatie van de bewoners en winkeliers van het Bos en Lommerplein, bracht een kennis mij in contact met de familie Saygili. Kort daarvoor had uitgeverij Atlas mij gevraagd een boek te schrijven waarin ik, aan de hand van persoonlijke verhalen, de geschiedenis van Turkse migranten in beeld zou brengen. Ik mocht zelf bedenken wie, hoe of wat. Ik was zeer vereerd dat de uitgever mij deze taak toevertrouwde. Zo zou ik bovendien een goede reden hebben om nader kennis te maken met mijn Turkse stadsgenoten, van wie ik er niet één goed kende.

In de namiddagzon werd ik door iemand geïntroduceerd bij de familie Saygili. Vader Bennie Saygili zat op dat moment op het terras voor zijn Turkse fastfoodrestaurant. Hij keek uit over een leeg plein. Wegens de dreigende verzakking van de parkeergarage onder het nieuwbouwcomplex was de markt tijdelijk verplaatst; de winkels waren toen nog open. Ik legde uit dat ik een familie zocht over wie ik een boek mocht schrijven. Alsof hij haast had, stak de gezette ondernemer meteen van wal. Hij had, zo beweerde hij, niet één, maar wel drie levens achter de rug. Ik onderbrak hem; wat hij allemaal vertelde, kon ik niet zomaar even snel noteren, we moesten er een andere keer maar eens goed voor gaan zitten. Oké. Hij zou me alles vertellen, wanneer konden we beginnen?

Gelukkig bleek een groot deel van de familie net zo bereidwillig en openhartig te zijn als de pater familias. De twee daaropvolgende jaren heb ik in Amsterdam uitgebreide gesprekken gevoerd met Bennie Saygili, zijn vrouw Ferzia en hun drie kinderen. De vader van Bennie, Hamza, heb ik opgezocht in een ziekenhuis in Turkije. De moeder van Bennie, Zekiye, heette me hartelijk welkom in haar huisje op het Turkse platteland. In Istanbul bezocht ik de belangrijkste plekken uit Bennies veelbewogen jeugd.

Omdat ik tevens de globale geschiedenis van de Turkse migratie naar Europa en Nederland in kaart wilde brengen en de verhalen van de familie Saygili met meerdere bronnen wilde staven, sprak ik ook talloze andere migranten en vertegenwoordigers van verschillende organisaties, waaronder Milli Görüş. Ik raadpleegde onder meer krantenarchieven, documenten van gemeenten en ministeries, het CBS, het CPB, het Verwey-Jonker Instituut, het Instituut voor Beeld en Geluid, de Maatschappij voor Dierlijke Geneeskunde, de Kamer van Koophandel en het Kadaster. Ik raadpleegde een aantal boeken, waaronder Een gouden armband van Will Tinnemans en Een geschiedenis van het moderne Turkije van Erik-Jan Zürcher. Veel informatie over de eerste Turkse gastarbeiders uit de jaren 1964 tot 1975 heb ik gehaald uit het boek Lied uit den vreemde, samengesteld door Erhan Tuskan en Jaap Vogel van het Internationale Instituut voor Sociale Geschiedenis. Ook van het onderzoek Vrienden van het lot van Günay Uslu heb ik dankbaar gebruikgemaakt. Allen die mij hebben geholpen ben ik zeer erkentelijk.

De meeste mensen in het boek heb ik met naam en toenaam vermeld. De namen van een aantal mensen heb ik, in verband met hun privacy, veranderd. Ook de naam van de slager en aannemer in de Kinkerbuurt, Klaas Wiedewaal, is gefingeerd omdat de man, volgens zijn neef, is overleden en ik hem dus niet om wederhoor heb kunnen vragen.

Een belangrijk onderdeel van het verhaal over de familie Saygili vormen de gebeurtenissen op het Bos en Lommerplein in Amsterdam-West. Een halfjaar nadat de markt was verplaatst vanwege de dreigende verzakking, werden op stel en sprong álle winkeliers en bewoners geëvacueerd. Ik had inmiddels al begrepen dat de Saygili’s in de clinch lagen met de projectontwikkelaar van het plein. Er was namelijk sprake van een huurconflict. Dat had niks met de verzakking te maken, maar de verzakking compliceerde de zaak wel. Het conflict hield de gemoederen zó bezig, dat ik besloot de toedracht deel van het verhaal te laten zijn. Bij de opzet van het boek heb ik er uiteindelijk voor gekozen de lotgevallen van de familie te laten beginnen in het heden. Daarna ben ik in het verleden gedoken. Als Bennie, na aanvankelijke terugkeer naar Turkije in de jaren tachtig, besluit met zijn gezin definitief een Turkse Nederlander te worden, verplaatst het verhaal zich weer naar de tegenwoordige tijd om te eindigen bij de ontknoping van het huurconflict. Met name Emiel Egthuizen en het stadsdeel Bos en Lommer ben ik zeer erkentelijk voor hun informatie over het Bos en Lommerplein.

De projectontwikkelaar was minder bereidwillig om informatie met mij te delen. Ondanks herhaalde verzoeken om wederhoor, liet de advocaat mij slechts schriftelijk weten dat nagenoeg elke passage waarin de naam van het bedrijf voorkomt, feitelijk onjuist zou zijn. Deze onjuistheden wenst hij echter niet te corrigeren. Hij eindigt zijn brief met: ‘Wel verzoeken wij u, en voor zover rechtens vereist sommeren wij u, de naam ... [de naam van het bedrijf, hier dus weggelaten, JD] te vervangen door “de projectontwikkelaar”. Aldus kunt u wat ons betreft uw onjuiste teksten handhaven zonder dat dit ons direct schaadt. Indien u echter verwijst naar onze naam in relatie met uw onjuiste en suggestieve stellingen kan zulks schadelijk zijn voor onze naam en reputatie als vooraanstaande Europese winkelontwikkelaar. In dat geval stellen wij u reeds nu voor alsdan aansprakelijk voor alle door ons te lijden schade en zullen wij niet aarzelen deze op u te verhalen.’

De uitgever wilde geen enkel risico lopen en is gezwicht voor de diepe zakken van de projectontwikkelaar, die ik in het boek de ‘Projectontwikkelaar’ noem.

Ook wil ik bedanken mijn editor Jessica Nash voor haar nietaflatende kritische oog, Fenna Visser voor haar redactionele steun, Gerard van Westerloo voor zijn strategisch advies, Ineke Jungschleger die mij steeds heeft aangemoedigd om door te gaan, Ehrem Ozcelik die mij in contact bracht met de familie, Kadir Salim die mijn gids was in Istanbul en, last but not least, uiteraard de familie Saygili zelf voor hun openhartigheid en medewerking.

Janneke Donkerlo

DEEL 1

Het conflict

1 De Projectontwikkelaar en de Saygili’s krijgen het met elkaar aan de stok

‘En nu worden we dus geëxecuteerd!’ De ogen van Murat Saygili schieten vuur. Het is eind 2006. Hij staat op van de leren hoekbank in zijn woonkamer in Amstelveen om de tv op mijn verzoek zachter te zetten.

‘Al bijna dertig jaar doet mijn vader zaken in Nederland!’ vertelt de jonge ondernemer geëmotioneerd. ‘Dertig jaar lang heeft hij met zijn blote handen winkels opgebouwd. Zeven in totaal, vanaf de grond. Begonnen met niks. Een paar jaar geleden hebben we al ons kapitaal gestopt in die vier winkels op het Bos en Lommerplein. Als we die straks kwijt zijn, zijn we failliet. Tonnen hebben we geïnvesteerd. Dat geld zijn we gewoon kwijt! Kijk, hier staat het allemaal.’

Verontwaardigd toont Murat, de zoon van Bennie Saygili, de papieren van het kantongerecht. In het vonnis van oktober 2006 staat dat de ontruiming van de vijf aan elkaar geschakelde winkels van de Saygili’s zo spoedig mogelijk ‘geëxecuteerd’ zal worden: een restaurant, een slagerij, een supermarkt en een boekwinkel annex juwelier; de laatste twee hebben ze onderverhuurd. De Projectontwikkelaar, die al jaren met de Turkse ondernemers in de clinch ligt over de hoogte van de huur, wordt door het vonnis in het gelijk gesteld.

De kantonrechter beroept zich daarbij op een document uit 2002 waarin Bennie Saygili heeft getekend voor een huurprijs van tweehonderdvijftig euro per vierkante meter. Een kortgedingrechter oordeelde in 2004 dat die prijs te hoog was en verlaagde de huur naar honderdzestig euro. Daar is de kantonrechter, die de voorlopige uitspraak van de kortgedingrechter ongedaan kan maken, het eind 2006 niet mee eens: Saygili heeft destijds getekend voor tweehonderdvijftig euro, punt uit. Bovendien heeft de ondernemer vijf maanden lang helemaal geen huur betaald en ook niet alle servicekosten voldaan. Daarbij is er geen bankgarantie geregeld zodat hij de nu ontstane huurschuld niet kan betalen. Al met al reden voor de rechter om te oordelen dat Saygili geen recht heeft op zijn winkels. Conclusie: ontruimen. De Projectontwikkelaar is gemachtigd ‘die ontruiming zonodig zelf te bewerkstelligen met behulp van de sterke arm’.

Het is waar, de Saygili’s betaalden vijf maanden lang geen huur in 2006, op het moment dat het gloednieuwe plein dreigde te verzakken (ten gevolge van een constructiefout, zo bleek later). Eerst werd de markt ontruimd, een aantal maanden later werden de bewoners en winkels geëvacueerd. Het drama kwam landelijk in het nieuws. Op het moment dat de kantonrechter haar uitspraak doet, staat het plein nog leeg, maar zodra de herstelwerkzaamheden zijn voltooid en het plein weer in gebruik kan worden genomen – zo sommeert de rechter –, moet de Turkse ondernemer zijn winkels met ‘al de hunnen en het hunne ontruimen en verlaten en ontruimd houden’.

‘Begrijpt u dat nou?’ vraag Murat indringend. Woedend is hij: ‘Terwijl we jarenlang wél huur hebben betaald! Precies de huur die de kortgedingrechter in 2004 had vastgesteld. Toen de markt ontruimd werd vanwege de verzakking durfde niemand meer op het plein te komen, wij kónden geen huur betalen, we hadden geen omzet meer. En nu moeten we er van de kantonrechter uit. Zomaar, van de ene dag op de andere.’ ‘Kapitaalsvernietiging, dat is het. Pure kapitaalsvernietiging.’

Het persoonlijke drama dat zoon Murat thuis op de bank beschrijft, heeft een lange voorgeschiedenis. Al op het oude Bos en Lommerplein – tien jaar voor de prestigieuze nieuwbouw – is vader Bennie eigenaar van een slagerij, supermarkt en poelier. Hij is in de jaren negentig een van de meest invloedrijke Turkse winkeliers van het Amsterdamse stadsdeel Bos en Lommer. Een échte ondernemer is Bennie Saygili, dat heeft ook de stadsdeelvoorzitter in 1995 wel in de gaten. Waar andere Turkse winkeliers elkaar met rommelige winkeltjes kapot concurreren, lopen de keurige winkels van Saygili als een trein. Ze zijn schoon en aantrekkelijk en het is duidelijk dat Bennie zich qua omzet kan meten met de grootwinkelbedrijven Albert Heijn en Vomar die ook elk aan het plein een vestiging hebben. Dat komt, zo heeft Bennie uitgelegd, omdat hij de kosten laag weet te houden: waar de twee grootwinkelbedrijven meerdere managers in dienst hebben, leidt hij de zaak in zijn eentje. Van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat is de Turkse ondernemer in de weer. Onder de brede betonnen luifel staan rijen kisten met verse groenten en vers fruit uitgestald. De frisse, open uitstraling van de winkels draagt volgens de stadsdeelvoorzitter in grote mate bij aan de positieve sfeer en veiligheid van de buurt, die op dat moment bekendstaat als een verpauperde achterstandswijk. Zo nu en dan gaat de voorzitter bij Bennie op de koffie, bespreekt het wel en wee op het plein en prijst de nering van de winkelier.

Behalve de markt en een paar winkels, een kerk, een moskee en een buurthuis waar je kunt sjoelen en klaverjassen, is er in de verloederde wijk weinig bruisends te beleven. De huizen zijn niet meer van deze tijd, er ontbreekt een hart en het gebrek aan voorzieningen komt de leefbaarheid niet ten goede. Bovendien huist het stadsdeelkantoor op twee verschillende locaties in gebouwen met weinig allure en dat is de bestuurders een doorn in het oog; het pendelen tussen de locaties is niet erg efficiënt. Een grondige herstructurering moet stadsdeel Bos en Lommer daarom opstuwen in de vaart der volkeren. Na jaren van praten, overleggen en inspraak-procedures zijn de plannen eind jaren negentig eindelijk rond: er komt een revolutionaire overkapping met kantoren over de snelweg – die de wijk al die tijd in tweeën heeft gedeeld – en op het oude Bos en Lommerplein zal een complex verrijzen: koopwoningen, een bibliotheek, een kinderdagverblijf, een modern stadsdeelkantoor en een winkelcentrum met plein. Op het plein zal een dagmarkt komen boven op een ondergrondse parkeergarage. De bedoeling is het creëren van een ‘grootstedelijk woonmilieu’, zodat ook de rijkeren zich in Bos en Lommer zullen vestigen. En dat zal ondernemers als de Saygili’s uiteraard ook ten goede komen.

‘Maar denk je nou écht dat projectontwikkelaars stonden te springen om in het stadsdeel te investeren?’ vraagt Emiel, voormalig bloemenkoopman op het oude Bos en Lommerplein. De blonde veertiger heeft nooit goed leren lezen en schrijven maar dom is hij niet. Emiel is een Amsterdammer, een vrije jongen van het zuiverste grachtenwater. En al heeft hij goed geboerd op allerlei fronten, hij is en blijft een gewone jongen en heeft geen medelijden met projectontwikkelaars of grootwinkelbedrijven als Albert Heijn.

Met uitzicht op het zwembad en de weilanden achter zijn huis, onder de rook van Amsterdam, legt hij met onverholen plezier uit wat zich tijdens de herstructurering van Bos en Lommer achter de schermen afspeelde. ‘In de jaren negentig is het oude Bos en Lommerplein in handen van verschillende beleggingsmaatschappijen geweest.’ vertelt hij. ‘De meesten wilden helemaal niet investeren in het verpauperde stadsdeel. De bestuurders moesten dus wel met iets over de brug komen om hen te interesseren voor hun ambitieuze plan. Uiteindelijk hebben ze de Projectontwikkelaar een huurgarantie voor de kantoren gegeven. Tja’, grijnst de energieke bloemenkoopman, ‘wat denk jij nou, het is hier de Zuidas niet.

Bennie en ik waren goede buren op het plein,’ vertelt Emiel. ‘Midden jaren negentig liep zijn zaak als een trein. Hij wilde graag uitbreiden en vroeg of hij niet een deel van mijn winkel kon overnemen. Ik vond het best, de bloemenwinkel deed ik er een beetje bij en ik had het druk zat met andere dingen. Ik dus naar het kantoor van de toenmalige eigenaar van het pand. Daar zat een jonge directeur, leuke gozer, het klikte meteen. “Je wilt je zaak verkopen?” vroeg hij. “Als ik jou was zou ik een deel aanhouden. We gaan het terrein verkopen en als alles meezit, gaat het over niet al te lange tijd op de schop. Er is een goedgevulde pot als compensatie voor de winkeliers. Albert Heijn en Vomar weten natuurlijk wel hoe ze aan hun trekken moeten komen, maar als je slim bent, zorg je dat je ook een graantje meepikt.”

Afijn, ik deed een deel van mijn winkel over aan Bennie. Na verloop van tijd kwamen er inderdaad twee mannen van de Projectontwikkelaar met ons praten. We hoefden niet te raden waarover, begrijp je wel, maar we deden natuurlijk alsof we van niks wisten. De boekhouder van Bennie was er trouwens ook, hij kan het bevestigen, mocht je soms denken dat we het uit onze duim zuigen.

Er zou een prachtig nieuw winkelcomplex komen, zo vertelde de Projectontwikkelaar. Bij de inrichting van het nieuwe plein zouden wij, als voormalige ondernemers, voorrang krijgen. En we zouden op dezelfde manier behandeld worden als Vomar en Albert Heijn. “Goh, da’s niet gek,” reageren Bennie en ik voorzichtig.“Maar ja,” zeggen we, Bennie en ik dus, “jullie moeten natuurlijk wel begrijpen dat het voor ons ondernemers een groot risico is: onze winkels lopen nu als een tierelier, maar wat moeten we straks tijdens de bouw? Om te beginnen hebben we te maken met een jarenlange derving van inkomsten en dan moeten we nog maar afwachten wat we er bij de nieuwbouw voor terugkrijgen.”

“Ja, nee, dat is duidelijk,” zegt de Projectontwikkelaar tegen ons. We moesten er natuurlijk tijdelijk wel uit maar alles zou “prima geregeld” worden: verhuisvergoeding, vervangende winkelruimte, het kon niet op. Maar zoals ik al zei, onze winkels liepen als een tierelier. Voel je hem al? Zie je het voor je? Het was leuk onderhandelen. Uiteindelijk heb ik ruim drieënhalve ton gebeurd en Bennie ongeveer een miljoen. In guldens toen nog natuurlijk.’ Tevreden leunt Emiel achterover.

Hoewel ook de ambtenaren van het stadsdeel met enthousiaste verhalen komen, hebben ze formeel niets te zeggen over de uiteindelijke huurprijs van de winkels; bij verhuur van winkelruimte is, anders dan bij woonruimte, sprake van vrije onderhandelingen. De stadsdeelvoorzitter vindt het echter belangrijk dat de Saygili’s terugkomen op het nieuwe plein; in de beginfase laat hij de Projectontwikkelaar weten dat hij het redelijk zou vinden als de Turkse ondernemer vast een voorlopig huurcontract krijgt. Dit vertelt hij ook aan Bennie en daarmee zet hij de ondernemer – onbedoeld – op het verkeerde been.

In 2000 komt Bennie met de Projectontwikkelaar een toekomstige huuroppervlakte van driehonderdvijftig vierkante meter overeen voor een prijs van (omgerekend) tweehonderdvijftig euro per vierkante meter. Pas later, als de Saygili’s al hun kaarten op het Bos en Lommerplein zetten, besluiten ze achthonderdtwintig vierkante meter te gaan exploiteren. In 2001 richten ze daartoe een BV op met zoon Murat als directeur. Maar in 2000, als er nog sprake is van driehonderdvijftig vierkante meter – een betrekkelijk kleine ruimte – is vader Bennie officieel de baas. Bennie ondertekent een A4’tje dat hij beschouwt als een voorlopige overeenkomst. Het definitieve huurcontract moet dan nog gemaakt worden. In afwachting van dat definitieve huurcontract lijkt alles in kannen en kruiken. De sloop van het oude plein kan beginnen.

Een tijd lang gaapt er een enorm gat, maar de verwachtingen zijn hooggespannen. Dan blijkt dat de Projectontwikkelaar meer heeft beloofd dan hij waar kan maken. ‘Het leek helemaal nergens op, stelletje cowboys,’ fulmineert Emiel als hij terugdenkt aan de tijdelijke voorzieningen. ‘We kregen allemaal een houten noodgebouwtje op een naburig braakliggend terrein. Zonder verwarming, er was geen water, geen afvoer. Na twee maanden zei ik tegen de Projectontwikkelaar: douw die keet maar in je reet.’

Bij Murat Saygili slaan ook bijna de stoppen door als hij terugdenkt aan die tijd. ‘Allemaal mooie praatjes, ze zouden zogenaamd van alles voor ons regelen maar wat kwam ervan terecht? We kregen een soort kippenhok; totaal niet geschikt voor een slagerij, die moet toch zeker hygiënisch betegeld zijn?’

De Saygili’s besluiten, net als Emiel, geen gebruik te maken van de noodvoorziening. Ze huren op eigen kosten zelf een winkel op Plein ’40-’45. Dat is ook een verpauperde locatie, maar niet ver uit de buurt, zodat ze hun vaste klanten kunnen blijven bedienen tijdens de bouw van het nieuwe winkelcomplex. ‘De kosten voor díe noodvoorziening kregen we natuurlijk niet vergoed,’ briest Murat.

Intussen lukt het de Projectontwikkelaar niet om voldoende toekomstige huurders te interesseren voor het nieuwe winkelcentrum. Komt het doordat, na de aanslagen van 11 september op de Twin Towers in New York, de economie stagneert? Of stralen de plannen toch onvoldoende allure uit? De rest van het stadsdeel is tenslotte nog steeds een achterstandswijk. In elk geval komt de Projectontwikkelaar tijdens de bouw bij de voormalige ondernemers op bezoek om te vragen of zij misschien nog ondernemers weten die een winkelruimte willen huren. Het is namelijk van groot belang dat het project te zijner tijd volledig verhuurd opgeleverd gaat worden aan de nieuwe eigenaar, Fortis Vastgoed. Daar is de verkoopprijs op gebaseerd en hoe hoger de huren, hoe groter de winst voor de Projectontwikkelaar.

‘Toen we hoorden dat er meer winkelruimte te huur was, zijn we met elkaar om de tafel gaan zitten, mijn vader, mijn broer en ik,’ vertelt Murat. ‘We wilden echt een functie gaan vervullen in de wijk. Met verschillende soorten winkels: een kwaliteitsslagerij, een multiculturele versmarkt, een restaurant. En een Turkse boekwinkel. Daar zou je ook Nederlandse boeken kunnen kopen, over Turkije bijvoorbeeld, om meer van onze achtergrond te begrijpen. Nederlandse klanten wilden vaak dingen van ons weten, begrijp je. En dat vinden we mooi, dat mensen begrip krijgen voor elkaar.’

In 2002 besluiten de Saygili’s in totaal achthonderdtwintig, in plaats van driehonderdvijftig, vierkante meter te gaan huren. Dan blijkt dat de communicatie met de Projectontwikkelaar wederom te wensen over laat. Boos vertelt Murat dat hij regelmatig heeft aangedrongen op het definitieve huurcontract. ‘We wilden eindelijk wel eens weten waar we nou aan toe waren. Ik ben een paar keer naar het kantoor van de Projectontwikkelaar in Gouda geweest.’

Maar Murat krijgt nul op het rekest. ‘Ik moest geduldig zijn, zei de Projectontwikkelaar, de contractfase zou nog komen. Ik moest me vooral geen zorgen maken en weer kreeg ik de verzekering dat alle winkeliers van het oude plein gelijk behandeld zouden worden. Zo ben ik in slaap gesust.’

De communicatie tussen Emiel en de Projectontwikkelaar verloopt ook niet altijd vlekkeloos, maar de bloemist blijkt net iets slimmer dan de Turkse ondernemers.

‘Moet je luisteren,’ vertelt Emiel: ‘Toen de bouwplannen op papier klaar waren, kon iedereen aangeven op welke locatie hij zijn winkel wilde hebben. Na een jaar, de aannemers waren druk aan het bouwen, werd ik gebeld door de Projectontwikkelaar. Wij hadden een probleem, of ik even langs wilde komen. In Gouda? Nee, in de bouwkeet op het Bos en Lommerplein. Daar zaten de mannen, met zijn vieren achter een tafel, zie je het voor je? “Vertel maar,” zeg ik, “wat is het probleem?” Nou, zeiden ze, kijk, het zat zo, er was iets misgegaan, maar we zouden vast wel een oplossing vinden.

“O?” zeg ik verbaasd. Ja, volgens de Projectontwikkelaar zat het zo: iemand bij hen op kantoor had mijn plek toegewezen aan een andere winkelier en onder die afspraak konden ze nu met geen mogelijkheid meer uit. “Maar dan hebben júllie een probleem,” zeg ik, “niet wíj.”

Ze probeerden me nog voor dezelfde prijs een veel slechtere locatie aan te smeren, maar ik riep meteen: “Ho ho, daar neem ik geen genoegen mee.” Afijn,’ grijnst Emiel. ‘Uiteindelijk hebben ze me schadeloos gesteld, tweehonderdvijftigduizend euries heeft het ze gekost. Dat heb ik belastingtechnisch natuurlijk wel zo weten te regelen dat ze dat in de huur van de komende tien jaar verdisconteerden.’ Hij kent het klappen van de zweep, hem zullen ze echt geen oor aannaaien. ‘Eerder andersom, voel je wel?’

In 2004, een jaar later dan gepland, wordt het complex opgeleverd. Murat: ‘Voor die vertraging zijn we trouwens nooit gecompenseerd.’ Maar veel erger voor de ondernemers is het feit dat ze pas twee weken voor de oplevering het definitieve huurcontract in de bus krijgen. Murat wordt weer woest als hij eraan denkt: ‘Twee weken voor de oplevering! En met de inhoud daarvan waren we het helemaal niet eens, vooral niet met de voorwaarden en de voorzieningen. Waar moesten we laden en lossen? En onze producten uitstallen zoals we gewend waren, dat mocht niet meer. De berekening van de servicekosten klopte ook niet. Ze hebben ons gewoon genaaid. Door schade en schande heb ik nu wel geleerd dat je mensen niet moet geloven op hun mooie blauwe ogen.’

Met het huurcontract zijn ze het dus niet eens en daarmee staan de Saygili’s voor een dilemma. ‘Wat zou jij gedaan hebben?’ vraagt Murat geëmotioneerd. ‘We stonden in de startblokken om die achthonderdtwintig vierkante meter te gaan verbouwen en inrichten. De ruimte was een groot casco; elektra, riolering, plafonds, vloeren en gevels, alles moesten we zelf nog aanbrengen.’

Bennie gaat buurten bij zijn collega-winkeliers om te zien wat zij ervan vinden. Hij hoort en passant ook wat andere ondernemers per vierkante meter betalen: de kleine zelfstandige winkeliers tweehonderdvijftig euro per vierkante meter, de grootwinkelbedrijven een stuk minder. Een nieuwe vestiging van elektronicaketen It’s, op een A-locatie nota bene, betaalt maar honderdveertig euro. En Albert Heijn nog geen honderd! De Saygili’s zijn woedend. De Projectontwikkelaar is zijn beloftes niet nagekomen: in tegenstelling tot de oorspronkelijke toezegging worden niet alle oorspronkelijke ondernemers gelijk behandeld.

Murat belt meteen zijn contactpersoon in Gouda, degene die hem verzekerd heeft dat ze over het definitieve contract nog zouden onderhandelen. ‘Weet je wat hij zei? Hij zegt: “Murat, het spijt me echt, ik wist het niet, maar ik hoor nu ook pas net dat je vader al getekend heeft in 2002. Niet alleen voor de driehonderdvijftig vierkante meter hebben we een handtekening maar ook voor de achthonderdtwintig vierkante meter. Ik kan niets meer doen.” Ik wist niet wat ik hoorde. Ik was nota bene de directeur van de BV en daar kwamen ze nu pas mee! Ik belde mijn vader. Wat bleek? Die was op een avond in 2002 gebeld door de Projectontwikkelaar. Mijn vader was nog aan het werk op Plein ’40-’45. Of mijn vader echt geïnteresseerd was in die achthonderdtwintig vierkante meter. Dan moest hij nu voor die extra meters tekenen, anders ging de ruimte naar iemand anders. Het vastleggen van de ruimte, dat benadrukte die man aan de telefoon, daar ging het om. Mijn vader is gewoon onder druk gezet. Hij kreeg een fax, weer zo’n A4’tje als in 2006 en daar stond weer tweehonderdvijftig euro per vierkante meter op. Ik zou dat nooit getekend hebben!’

Murat protesteert maar volgens de Projectontwikkelaar valt er niet meer te onderhandelen. Vader Bennie heeft in 2002 getekend en de prijs staat vast. Daarop gooien de Turkse ondernemers hun kont tegen de krib en weigeren het definitieve contract te ondertekenen en de huur te betalen. De Projectontwikkelaar spant een kort geding aan.

Een week na de feestelijke opening in juni 2004 treffem de Projectontwikkelaar en de Saygili’s elkaar in de rechtszaal. De kortgedingrechter oordeelt, geheel tegen de verwachting van de Projectontwikkelaar in, dat de huurders een punt hebben: van de rechter hoeft de ondernemer maar honderdzestig euro per vierkante meter te betalen, in plaats van tweehonderdvijftig. Het vonnis vermeldt verder dat de Saygili’s dan wel het huurcontract moeten ondertekenen – dat hebben ze nog niet gedaan – en alle servicekosten moeten betalen. De advocaat van de Saygili’s vermoedt – terecht – dat de Projectontwikkelaar zich niet bij het oordeel van de kortgedingrechter zal neerleggen. Hij adviseert zijn cliënten daarom te gaan praten voordat de Projectontwikkelaar een bodemprocedure start, maar de Saygili’s piekeren er niet over. Met opgeheven hoofd verlaten ze het gerechtsgebouw. Wat de huurprijs betreft is voor hen de kous af. Ze betalen netjes hun huur, dat wil zeggen honderdzestig euro per vierkante meter zoals de rechter heeft bepaald.

Eenmaal thuis wil Murat nog wel even de puntjes op de i zetten als het gaat om de voorwaarden in het huurcontract en de onderbouwing van de servicekosten. In het huurcontract staat immers dat ‘grootverbruikers’ (huurders met meer dan vijfhonderd vierkante meter) relatief minder servicekosten betalen. De BV van de Saygili’s wordt desondanks aangeslagen als kleingebruiker en dat is veel duurder. De jonge Turkse ondernemer maakt met pen aantekeningen in het huurcontract en stuurt dat terug aan de Projectontwikkelaar. Deze reageert niet meer maar start, zoals de advocaat van de Saygili’s heeft voorspeld, een bodemprocedure. De kortgedingrechter doet slechts voorlopige uitspraken en de Projectontwikkelaar verwacht in de bodemprocedure alsnog zijn gelijk te halen.

De advocaat van de Saygili’s adviseert zijn cliënten een bankgarantie te regelen voor het geval de kantonrechter inderdaad het besluit van de kortgedingrechter ongedaan maakt en ze alsnog met terugwerkende kracht het volle pond moeten betalen. Maar de Saygili’s hebben geen huurcontract – de Projectontwikkelaar reageert niet op de correcties – en zonder huurcontract geen bankgarantie. Een kwestie van kip en ei. Maar de ondernemers zijn zo overtuigd van hun gelijk, dat ze verwachten dat ook de kantonrechter hen zal steunen.

Tussen de uitspraak van de kortgedingrechter in 2004 en die van de kantonrechter in 2006, liggen ruim twee jaar. Saygili’s winkels dragen intussen in hoge mate bij aan de diversiteit van het plein, de slagerij trekt zelfs klanten van buiten Amsterdam. Een jaar na de opening in 2005 kent de Nederlandse Raad voor Winkelcentra het nieuwbouwcomplex een eervolle vermelding toe. Het persbericht meldt het volgende: ‘Volgens de jury is het Bos en Lommerplein op kwalitatief hoogwaardige wijze ontwikkeld tot een compleet stadsdeelcentrum. De jury is onder de indruk van de manier waarop het complexe project onder moeilijke omstandigheden is gerealiseerd. Het centrum kent een grote verscheidenheid aan allochtone en autochtone detailhandel, wat het motto Kleurrijk winkelen in Bos en Lommer in alle opzichten waarmaakt. De jury heeft veel waardering voor de intensieve samenwerking tussen de ontwikkelaar, de belegger, de ondernemersvereniging en de overheid, vooral het Stadsdeel Bos en Lommer. Het Bos en Lommerplein is volgens de jury een stimulerend voorbeeld van economische en sociale vernieuwing van een achterstandswijk en geeft een impuls aan verdere investeringen in het stadsdeel. Volgens de jury is dit een initiatief dat aangemoedigd moet worden.’

De Saygili’s hebben zonder twijfel bijgedragen aan het succes van het plein. Ze werken hard, zijn sociaal en vriendelijk. Met Koninginnedag zorgen ze voor sfeer: een band en een barbecue. Ze zijn af en toe misschien een beetje opvliegend, maar er valt ook wel wat aan te merken op het management van het plein, vinden ze, zacht gezegd.

Collega Emiel kan erover meepraten: ‘Het vastgoedbedrijf van Fortis, de uiteindelijke eigenaar van het plein, wilde vanaf het begin een pleinmanager. Die werd ingehuurd, via een of ander bureau. Die man voelde zich net god. Al vanaf dag één hadden we ruzie met hem: “Hé flapdrol, wat denk je wel, je komt zeker uit Blaricum en nu ga je ons hier vertellen wat wij mogen doen?” Bennie en Murat ergerden zich ook rot, maar ik trok me nergens wat van aan. Als ik een karretje of rekkie verkeerd neerzette, kreeg ik meteen een proces-verbaal. Kon me niks schelen; negen rechtszaken heb ik nog lopen. Muziek draaien mocht eerst ook niet, later weer wel. In de zomer, als de ramen openstonden, belden ambtenaren me soms: of ik dat ene nummer nog een keertje kon draaien. Dan lag ik natuurlijk weer helemaal in een deuk.’

In 2005 bemiddelt een ambtenaar van het stadsdeel tussen de ondernemers en het pleinmanagement. ‘Er waren geen structurele problemen, hoor,’ herinnert de ambtenaar zich. ‘En de conflicten die de Saygili’s hadden, waren niet anders dan die van andere ondernemers. Het ging bijvoorbeeld over een auto die te lang geparkeerd stond op de hellingbaan die toegang geeft tot het plein. Of over de afvoer van afval, de uitstalling van producten. Murat deed altijd erg zijn best. Natuurlijk wist hij ook wel dat hij geen rottend vlees kon achterlaten, maar soms werd het afval later opgehaald en dan kwamen er klachten. Daarbij: ondernemers willen het liefst zoveel mogelijk dingen in hun voordeel regelen. De Saygili’s waren het bijvoorbeeld niet eens met het uitstallingverbod, want Murat vond dat hij juist flink moest kunnen uitstallen. De pleinmanager zei dan botweg: “Ruim je troep op.” Waarop Murat dan weer riep: “Nee, als ik alles weghaal, ziet niemand dat ik hier ben.” Dan bemiddelde ik. Ik heb later wel gemeld dat je het niet kunt maken om winkeliers op het plein te verbieden hun spullen uit te stallen. De regels waren eigenlijk veel te strikt, dat inzicht is langzaam gegroeid. Maar ja, voordat hierop nieuw beleid ontwikkeld kon worden, kwam de verzakking.’

Als bij een aardbeving ontstaat op 1 februari 2006 plotseling een scheur in het plein waardoor het complex dreigt te verzakken. Uit voorzorg worden plein, winkels en een deel van de woningen onmiddellijk ontruimd. Bewoners en winkeliers mogen later op de dag terugkeren, maar de schrik zit er goed in. Bijna niemand durft meer een voet op het plein te zetten en de klandizie keldert van de ene op de andere dag. Het Chinese restaurant dat veel bussen met dagjesmensen ontvangt, raakt in één klap zijn voornaamste bron van inkomsten kwijt. Ook voor de Saygili’s breken bittere tijden aan. Niet alleen stagneert de omzet, ook hun voorraden kunnen ze na verloop van tijd wel weggooien; een koelcel vol schapen- en rundvlees, bakken vol olijven, geitenkaas met kruiden en platen vol baklava. Onverkoopbare groenten en fruit gaan eveneens de container in.

Intussen blijven de Saygili’s wel verantwoordelijk voor het salaris van elf man personeel en al hun vaste lasten. In juli kopt de Amsterdamse krant Het Parool: ‘Winkelier bijna kopje onder’ en ‘Turkse ondernemer op verlaten Bos en Lommerplein: ‘Snel hulp, anders is het over’.

Onderzoek van TNO wijst uit dat bij de aanleg van het plein op cruciale plaatsen geen gebruik is gemaakt van stalen versterking van het beton. Constructiefout, zegt de een. Fraude, zegt een ander. De nieuwe stadsdeelvoorzitter reageert verbijsterd en laat de pers weten: ‘Het is de betrokken projectontwikkelaar en aannemer zeer kwalijk te nemen dat dergelijke fouten zijn gemaakt. Daarentegen zijn het stadsdeel en de dienst Bouw- en Woningtoezicht ook niet zonder schuld, aangezien zij erop moeten toezien dat nieuwbouw aan de eisen voldoet.’ In november 2006 zal uit nieuw onderzoek blijken dat op nog meer plekken in de constructie van het Bos en Lommerplein van de bouwtekening is afgeweken.

De Saygili’s besluiten in februari 2006, als enige van alle winkeliers, voorlopig geen huur meer te betalen. Op die gewaagde stap zal de Projectontwikkelaar zich later beroepen.

Fortis Vastgoed, inmiddels officieel eigenaar van het complex, laat in de pers weten in korte tijd te streven naar volledig herstel van de parkeergarage. Maar in plaats daarvan besluit de gemeente Amsterdam – ruim vijf maanden na de evacuatie van de marktkramen – halsoverkop het gehele nieuwbouwcomplex te ontruimen wegens acuut instortingsgevaar. In totaal moeten honderdnegentig mensen hun woningen tijdelijk verlaten. Ook de zevenentwintig winkels, het stadsdeelkantoor, de bibliotheek en het Kantoor Maatschappelijke Dienstverlening sluiten de deuren. De burgemeester van Amsterdam Job Cohen, de stadsdeelvoorzitter van Bos en Lommer, de mensen Dienst Werk en Inkomen, de politie en hulpverleners van de GGD zijn op die rampzalige dag aanwezig. ‘Je weet niet hoe groot het gevaar is, maar godzijdank is er niets gebeurd,’ verzucht Cohen nadat hij heeft geprobeerd de gemoederen tot bedaren te brengen. Vanaf die dag hoeven de winkeliers geen van allen huur te betalen totdat ze hun winkeldeuren weer kunnen openen.

Fortis, de Projectontwikkelaar en aannemer Hillen & Roosen kondigen meteen een diepgaand onderzoek aan. Ook de gemeente Amsterdam en het stadsdeel Bos en Lommer beginnen dat jaar een onderzoek naar de voorbereidingen, de bouw en het toezicht na oplevering van het Bos en Lommerplein.

In september 2006 is er nog even sprake van dat de winkels tijdelijk in tenten gevestigd zullen worden, maar dat onzalige plan verdampt al even snel als het is ontstaan. En dan blijft het een hele tijd stil. De gemeente heeft weliswaar in juli voor de gedupeerde zelfstandige winkeliers een inkomensregeling getroffen en een vergoeding voor de vaste lasten en de salarissen van personeel; een deel is al uitgekeerd, de Saygili’s hebben tweehonderdvijftigduizend euro ontvangen. Maar een vervolg op de regeling wordt, tot schrik van de winkeliers, plotseling ingetrokken. Het zwartepieten over wie er uiteindelijk verantwoordelijk is voor de verzakking, is begonnen. Eigenaar Fortis Vastgoed stelt weliswaar dat niemand de dupe mag worden, maar wie moet straks opdraaien voor de schade: de eigenaar, de Projectontwikkelaar, het stadsdeel of de aannemer? Het getouwtrek zal nog jaren duren.

In oktober 2006 beginnen de herstelwerkzaamheden en in maart 2007, een jaar na de verzakking, kunnen de winkeliers hun deuren weer openen. Maar dan heeft de kantonrechter de voor de Saygili’s vernietigende uitspraak al gedaan door de Projectontwikkelaar geheel in het gelijk te stellen. Vrij vertaald: de Saygili’s moeten met terugwerkende kracht wél tweehonderdvijftig euro per vierkante meter betalen plus de achterstallige servicekosten. En omdat ze sinds de eerste ontruiming niet meer aan hun huurverplichting hebben voldaan, is er sprake van wangedrag. Daarmee hebben ze volgens de kantonrechter het recht op hun winkels verspeeld. Resultaat: een huurschuld, maar geen winkels meer.

‘Zakenman moet weg van plein’ en ‘Een Bos en Lommerdrama’ kopt Het Parool na de uitspraak van de kantonrechter in de bodemprocedure. De Turkse ondernemers zijn met stomheid geslagen. Dat het zover heeft kunnen komen. Wat begon als een droom, eindigt vooralsnog in een drama. De Saygili’s likken hun wonden. Maar als het aan Bennie en Murat ligt, is het laatste woord hierover nog niet gezegd. Zich zomaar ergens bij neerleggen, vooral als er sprake is van vermeend onrecht, ligt niet in hun aard.

DEEL 2

Bennies jeugd in Turkije

2 De ouders van Bennie ontmoeten elkaar en Bennie wordt geboren

Met een overtuigende schreeuw liet Bennie al bij zijn geboorte weten dat hij buitengewoon levensvatbaar was. Dat hij eigenlijk niet gewenst was, besefte hij toen nog niet. Pas jaren later reconstrueerde hij uit verhalen van buren en familieleden hoe het kwam dat zijn jonge jaren zo onverkwikkelijk waren verlopen.

Terwijl zijn moeder, de zeventienjarige Zekiye, nog lag bij te komen in het hooi, legde haar tante de pasgeboren baby in een hoekje van de stal. Daar moest ze het kind maar achterlaten, er waren al genoeg problemen geweest. Voor iedereen – en zeker voor de baby – zou het beter zijn als hij het niet zou overleven. Het was winter, 1953.

‘Stil,’ fluisterde tante in het schemerduister dwingend tegen het pasgeboren kind dat nog wat napruttelde. De hond, die nieuwsgierig de stal in was gelopen, duwde ze naar buiten. Daarna knielde ze weer bij het meisje dat net bevallen was. Zekiye had haar ogen gesloten en mompelde dat ze dorst had. Ondanks de kou had ze liggen zweten van inspanning. Tante pakte de emmer met water die ze eerder in de hoek van de stal had gezet. Zekiye dronk van het water en schepte wat over haar gezicht. Daarna waste ze het bloed van haar benen. Verdwaasd liep ze de stal uit en ging in huis op haar matras liggen. ’s Avonds zei ze tegen haar vader dat ze zich niet goed voelde. En daar was geen woord van gelogen.

Bijna drie jaar daarvoor, op veertienjarige leeftijd, was Zekiye getrouwd met Hamza. Ze woonden allebei in hetzelfde dorp in Midden-Turkije. Na haar huwelijk verhuisde het meisje, zoals in die tijd gebruikelijk was, naar haar schoonfamilie. Met haar man Hamza deelde ze het erf met haar schoonouders en haar zwagers plus hun vrouwen en hun kinderen. Het was een groot huishouden waar de oude Saygili heer en meester was.

Het dorp was een onopvallend gehucht, een als vele anderen, met niet meer dan tweeduizend inwoners en hier en daar verlaten grotwoningen die aan een ver verleden herinnerden. De veelal aan elkaar verwante families hadden van dikke brokken lavasteen kleine gewelfvorige huisjes gebouwd; de donkere woningen beschermden de dorpelingen tegen het extreme landklimaat met zijn hete zomers en ijskoude winters. Het land rond het dorp was vruchtbaar, zeer geschikt voor druiven en tarwe. Landbouwmechanisatie was nog niet tot Turkije doorgedrongen. In het voorjaar ploegden de boeren het land met een eenvoudige ploegschaar, voortgetrokken door ossen. Het zaaien, planten, bemesten, verzorgen, oogsten en verwerken van de gewassen, alles gebeurde verder met de hand. In de lente was de natuur groen; in de loop van de zomer kleurde het gras op de heuvels bruin. In de winter was de streek maandenlang bedekt met sneeuw. Dan hadden de mensen geen werk. Een koffiehuis was er niet en het weinige vertier bestond uit roddel en achterklap.

De oude Saygili was een invloedrijk man. Hij was een van de lokale grootgrondbezitters en fungeerde als een soort dorpsoudste. Behalve veel land bezat hij honderden schapen en geiten, een achttal koeien en een paar ossen en ezels. Hij was financieel verantwoordelijk voor het hele huishouden; zijn zoons werkten voor hem maar ze kregen geen salaris waar ze zelf vrijelijk over konden beschikken. De enigen die een loon ontvingen, waren de seizoenarbeiders. Hoog waren de lonen overigens niet; in de jaren vijftig heerste nog veel armoede op het platteland in Turkije. Het huishouden van de Saygili’s was echter relatief welvarend.

In een kleine donkere stal naast de keuken stonden de koeien, elk met een eigen ruif. Via een poortje kwam je op een binnenplaats waar in het najaar karrenvrachten tarwe werden gelost om te worden gedorst. Verspreid over het erf lagen de woonverblijven van de verschillende gezinnen. De vrouw van de oude Saygili had haar eigen kamer naast de overdekte keuken die alleen in de koude winter werd gebruikt; in de zomer kookte zij met de andere vrouwen buiten op het erf. Brood bakte ze in een oven en het eten stoofde zij gaar in een gat in de grond, in tajines. Op het erf was ook de voorraadruimte voor de meer luxe levensmiddelen zoals vlees, honing, roomboter en andere heerlijkheden; deze donkere kamer werd nauwgezet beheerd door haar man: alleen hij had de sleutel. Elke ochtend opende hij de voorraadkamer om zijn vrouw en schoondochters te voorzien van wat ze die dag nodig hadden.

Het belangrijkste deel op het erf was het woonverblijf van de pater familias. Hij had een bakstenen bovenverdieping met imposante hoge ramen laten bouwen. Een buitentrap aan de straatkant gaf toegang tot Saygili’s verblijf. Aan een kant van de kamer werd geslapen, het grootste deel was echter ingericht als ontmoetingsruimte. Op traditioneel Ottomaanse wijze stonden banken met kussens langs de muren, er was plek voor zeker dertig mensen. Wie van ver kwam, kreeg altijd te eten en kon zonodig blijven overnachten. Als je een man was althans, want vrouwen kwamen er vanzelfsprekend niet. Behalve de vrouw van Saygili, maar dan ook alleen op momenten dat er schoongemaakt moest worden of als haar man naar haar verlangde. Dan riep Saygili haar naam en beklom ze de trap naar zijn domein.

Iedereen in de wijde omgeving kende de oude Saygili. Hij dwong respect af. Niet alleen verschafte hij werk aan velen en bestierde een welvarend huishouden, hij had bovendien de reputatie voor niemand bang te zijn. Toen iemand in het dorp bijna gelyncht werd, nam hij de man in bescherming. Tegen de belagers die zich op het erf verdrongen, baste hij dat ze zich gedeisd moesten houden. Daarna hoorde hij hen aan en stelde een oplossing voor waarin iedereen zich kon vinden. Voor Saygili had iedereen ontzag.

Zekiye en Hamza hadden elkaar ‘ontmoet’ bij de wasplaats midden in het dorp. Openlijk contact tussen jongens en meisjes was in die tijd niet gepast en dus niet gebruikelijk. Op een steenworp afstand van de wasplaats, waar de meisjes dagelijks kwamen en de laatste nieuwtjes uitwisselden, lag een pleintje waar de jonge mannen vaak zaten en waarvandaan zij de meisjes heimelijk konden observeren. Had een jongen een meisje gezien dat hem beviel, dan probeerde hij haar aandacht te trekken. Hamza vond Zekiye alleraardigst en scheen haar plagend met een spiegeltje in de ogen; geschrokken sloeg zij een arm voor haar gezicht en keek daarna om zich heen om te ontdekken wie haar deze poets bakte. De dertienjarige Zekiye was gecharmeerd van de lange brutale jongen. Hij bleek bovendien een van de Saygili’s. Naarmate ze elkaar vaker zagen, durfde ze openlijker naar hem te kijken en tegen hem te glimlachen. De pittige manier waarop ze haar emmers droeg, prikkelde Hamza; dat had hij nog niet eerder bij een meisje gevoeld. Gelegenheid om elkaar echt te leren kennen was er echter niet. Dat was ook helemaal niet de bedoeling, dat gebeurde vanzelf wel als je getrouwd was. De twee families werden het eens. Zekiye werd aan Hamza uitgehuwelijkt, er kwam een groot feest en toen was zij zijn vrouw.

Kort na het huwelijk – hij was toen tweeëntwintig – ging Hamza in dienst. Telkens als hij thuiskwam op verlof, ging hij steeds meer van Zekiye houden. Hij had het goed gezien: ze was een opgewekt en lief meisje. De oude Saygili was ook heel erg met zijn nieuwe schoondochter in zijn nopjes en dat stak hij niet onder stoelen of banken. Zekiye had namelijk geen hekel aan werken. Ze was graag buiten op de akkers en trok, tot haar schoonvaders genoegen, nergens haar neus voor op. Zonder problemen kon hij haar om een boodschap sturen. Nadat hij haar geleerd had een ezel voor de kar te spannen, reed ze vaak, het dier vrolijk aansporend en het liefst staand op de bok, door het dorp.

Maar niet iedereen was gecharmeerd van het kleine pittige ding. Om te beginnen boterde het al snel niet tussen Zekiye en haar twee schoonzussen, die gewend waren met hun kinderen op het erf te blijven en het werk op het land over te laten aan anderen. Zekiye had nog geen kinderen die haar aandacht opeisten en ze bruiste van energie. Wat de schoonzussen dwarszat, dat wisten ze misschien zelf niet helemaal. Er ontstond in ieder geval een sfeer van kinnesinne. Na verloop van tijd noemden ze Zekiye schamper ‘het lievelingetje’. Dat zij ook wel eens een complimentje wilden, had de oude Saygili niet in de gaten.

Toen na achttien maanden Hamza’s dienstplicht erop zat, vertelde hij Zekiye dat hij bij de militaire politie in de stad wilde gaan werken, daar kon hij wellicht op den duur een goede positie krijgen. Na niet al te lange tijd zou hij haar laten overkomen. Zekiye had er wel oren naar, zeker gezien de sfeer op het erf. Toen zijn vader hoorde wat zijn zoon en schoondochter van plan waren, besefte hij dat hij twee goede werkers zou verliezen en hij oefende zoveel druk uit op Hamza dat deze zijn plannen opgaf en terugkwam op de boerderij.

Met het geld dat hij had gespaard, had Hamza onder meer gouden sieraden voor Zekiye gekocht; voor de schoonzussen een reden te meer om jaloers te zijn. ‘Moeders mooiste’ werd het nu spottend. Hun mannen hadden nooit ergens anders gewerkt dan op de boerderij. Kost en inwoning, en eventueel spullen die ze van tijd tot tijd nodig hadden, was alles wat ze van hun vader kregen. Waar haalde Zekiye het lef vandaan om zo met haar sierraden te pronken? Dacht ze soms dat ze beter was dan zij? Opgejut door hun vrouwen deden de broers regelmatig bij de oude hun beklag. Die reageerde geïrriteerd: ‘Ach wat, vrouwenpraat, zeg dat ze hun mond moeten houden. Geef je een vinger, dan willen ze meteen de hele hand. Voor je het weet hebben zij de broek aan.’

Het duurde niet lang voordat Hamza, die tegen zijn zin was teruggekeerd, geïrriteerd raakte door de sfeer op het erf. Zekiye verweerde zich door uit te leggen hoe volgens haar de vork in de steel zat, maar omdat het hemd nader is dan de rok, koos Hamza partij voor zijn broers. ‘Stop die sieraden nou maar weg,’ zei hij op een avond korzelig tegen Zekiye, ‘ik wil niet dat jij de oorzaak bent van onvrede hier in huis.’

De gemoederen leken gesust. Maar toen Zekiye tijdens een trouwfeest in het dorp toch weer haar sieraden droeg, begonnen de schoonzussen opnieuw te stoken. Na afloop, op weg naar huis in het donker, beschuldigden de broers Hamza dat hij zijn vrouw niet onder controle had. Een beschuldiging van zwakte en onmanlijkheid die de liefde van Hamza voor zijn vrouw geen goed deed. De daaropvolgende maanden namen de ruzies in huis toe en de sfeer werd om te snijden.

Op een middag, toen Hamza tijdens de siësta op bed lag, ontdekte hij een mouschka onder zijn hoofdkussen. Op het Turkse platteland geloofden veel mensen in de toverkracht van mouschkapoppetjes die, net als bij voodoo, door de bezweringen van een toverdokter speciale krachten zouden hebben die het leven van mensen konden beïnvloeden. Iemand kon bijvoorbeeld ziek worden of een ongeluk krijgen. Ook kon een vrouw een man er zodanig mee beheksen, dat ze macht over hem kreeg. Hoewel Hamza in het leger had geleerd dat dit bijgelovige onzin was, joeg het poppetje hem toch de stuipen op het lijf. Verhit stoof hij het erf op en eiste opheldering.

Wie het poppetje onder het hoofdkussen van Hamza had gelegd, werd niet duidelijk. Zekiye bezwoer in alle toonaarden dat ze van niks wist. Echt, het zou nooit bij haar opkomen zoiets te doen, het moest iemand anders zijn geweest. Ze wees met een beschuldigende vinger naar de vrouw van een van haar zwagers. Waarop de zwager haar een klap in het gezicht gaf en tegen zijn broer schreeuwde dat dit nou weer typisch zo’n streek was van die hooghartige vrouw van hem. In plaats van voor haar op te komen, sleurde Hamza Zekiye mee naar binnen en siste: ‘Idioot! Wat heb je je nou weer in je hoofd gehaald! Je hebt geen respect voor mij.’ Toen Zekiye hem probeerde tegen te spreken, verloor Hamza zijn zelfbeheersing en sprak het shart uit, de woorden uit de Koran waarmee een man zijn vrouw verstoot: udjten dochza sjartossem olun. Er was niemand die het hoorde, alleen de twee gehuwden. Hij had nog kunnen zeggen dat hij het zo niet bedoelde, dat hij nog steeds van haar hield (wat ook zo was); zonder getuigen was de verstoting niet officieel. Maar Zekiye rende overstuur het huis uit, het erf af naar het huis van haar vader en riep luidkeels dat Hamza het shart had uitgesproken. Binnen een halve dag wist het hele dorp het: Hamza had Zekiye verstoten. Daarmee was de scheiding een feit.

Al snel had Hamza spijt van zijn impulsieve reactie. Hij raadpleegde de imam: was er geen mogelijkheid om de scheiding ongedaan te maken? De Korangeleerde krabde zich ongemakkelijk op het achterhoofd. ‘Nee,’ zei hij. ‘De scheiding is onomkeerbaar. Zekiye is nu weer een ongehuwde vrouw, voordat ze opnieuw met jou kan trouwen, moet ze eerst van een ander zijn geweest.’ Hamza schrok, het zou zijn eer onherstelbaar schaden. Om voor de rest van zijn leven als een soort hoorndrager door het leven te gaan, als onderwerp van schimp en spot, daar bedankte de trotse man voor. Een boete wilde hij wel betalen, maar het idee dat Zekiye met een andere man zou slapen, dat ging Hamza toch echt te ver.

Zekiye trok weer in bij haar vader die weduwnaar was. Niet lang daarna ontdekte de jonge vrouw dat ze zwanger was. In stilte overwoog ze haar situatie. Gescheiden was nog tot daar aan toe, maar ongetrouwd en in verwachting zijn, betekende voor haar en haar familie een grote schande. Zij en haar bastaardkind zouden met de nek worden aangekeken. Zenuwachtig stapte ze na een week naar Hamza en zei: ‘Hamza, ik ben zwanger, heb medelijden met me. Ik wil bij jou mijn kind verzorgen. Je hoeft niet opnieuw met me te trouwen, trouw met een ander, maar stuur me niet weg, laat mij en het kind bij jou blijven.’ Hamza probeerde zijn broers ervan te overtuigen dat ze het toch wel weer met haar konden proberen, maar de broers waren faliekant tegen. ‘Ze zal ons nog vergiftigen met die hekserij van haar.’

Het antwoord was dus nee.

Zo goed en zo kwaad als het ging, verhulde Zekiye thuis dat ze zwanger was. Gelukkig droeg ze, net als de andere vrouwen, verschillende lagen kleren over elkaar. Ze was jong en sterk; niemand merkte iets van haar opbollende buikje. Alleen met een tante kon ze over haar ongezegende toestand praten. De tante drong er bij het meisje op aan het kind na de geboorte niet te laten leven. Alleen dan had Zekiye nog kans om een nieuwe man te vinden en een eerbaar bestaan te leiden. Als bastaard zou het kind trouwens geen rooskleurige toekomst hebben.

Toen de weeën begonnen, trokken de twee vrouwen zich terug in de donkere stal waar de vader van Zekiye het hooi bewaarde dat hij in de koude Anatolische winters aan zijn schapen en geiten voerde. Nadat ze het kind hadden achtergelaten, bleef het ijzig stil. Maar toen de vrouwen weg waren, glipte de Turkse herdershond, die tijdens de bevalling door tante was weggejaagd, de stal weer in en ging naast de baby liggen; het dier voelde blijkbaar aan dat het kind bescherming nodig had.

3 Bennie moet zijn moeder missen en groeit op op het erf van zijn grootvader

Zekiye probeerde de gedachte aan de baby te verdringen. De tante van Zekiye had gezegd dat het snel na de geboorte wel zou doodgaan, een pasgeborene overleefde de vrieskou immers niet. De warmte van de hond hield het kind echter in leven. De eerste dag bleef het stil in de stal. Er waren veel geluiden in het dorp, ook van huilende kinderen. Maar toen Bennie de tweede dag een keel opzette, spitste Zekiye haar oren; ze wist dat dit het geluid van háár baby was en ze voelde de melk toeschieten. Eerst was het of een onzichtbare hand haar tegenhield, maar toen het kind bleef huilen liep ze, als door diezelfde hand gedreven, naar de stal. Ze luisterde in het donker: waar was de baby? En wat zou het zijn, een jongetje of een meisje? Ze schrok even van de hond maar zag toen dat het kind niets mankeerde. Ze pakte het op, een jongetje, en duwde het tegen haar gezwollen tepel. Na even onbeholpen zoeken begon de baby gulzig te drinken.

Zekiye keerde stiekem steeds weer terug naar de stal. Ze had een lap meegenomen om het kind mee te bedekken. De hond liet ze begaan; het was of ze een verbond hadden gesloten, alsof ze van elkaar wisten dat ze het beste met de baby voorhadden en hem allebei zouden beschermen; de een tegen de honger, de ander tegen ratten en de kou. Zekiye vertelde haar tante dat de baby nog leefde en dat ze hem zoogde. Tante viel tegen haar uit: hoe kon ze dat nu doen? Ze vergooide haar toekomst. En wat voor leven zou het kind, als bastaard, wachten? Maar Zekiye kon niet anders meer; dit kind was van haar, ze zou het niet meer aan zijn lot overlaten.

Toen Huseyin, de vader van Zekiye, achter het bestaan van het kind kwam, reageerde hij ontzet, maar toen hij de grote wakkere ogen van het jongetje zag, werd het hem week om het hart. Hij aaide voorzichtig het dichtbehaarde hoofdje; een gezonde baby verstoten, dat ging hem toch echt te ver. Het kind werd in huis genomen en voor het eerst in lange tijd haalde Zekiye opgelucht adem. Maar die opluchting was tijdelijk. Ze realiseerde zich maar al te goed de precaire maatschappelijke positie van zichzelf en haar zoon en ze hoopte dat Hamza, als hij zijn kind zag, misschien alsnog te vermurwen zou zijn om haar bij zich te laten wonen en het kind te erkennen, al waren ze officieel niet meer getrouwd. En, dacht ze naïef, misschien zou alles op den duur dan toch nog goed komen. Na een paar dagen nam ze daarom haar baby op de arm en liep ermee naar de andere kant van het dorp, waar de Saygili’s woonden. De mensen keken haar zwijgend na maar daar trok ze zich niks van aan. Ze hoopte op de bescherming van haar schoonvader, met wie ze het altijd goed had kunnen vinden.

Toen Hamza haar zag wist hij eerst niet wat hij moest doen. Hij was blij en ontroerd. De oude Saygili reageerde stug maar niet afwijzend. Zekiye volhardde en aanvankelijk leek het alsof ze in haar opzet zou slagen. De broers en hun vrouwen hadden echter grote bezwaren en staken dat niet onder stoelen of banken. ’s Avonds spraken de broers met Hamza. ‘Die vrouw moet weg, je weet toch wat een ellende ze ons bezorgd heeft. We hebben het al eerder gezegd: we moeten haar niet. Je bent nu gescheiden, zoek een nieuwe vrouw en stuur die heks weg.’

Drie keer in twee maanden tijd liet Zekiye zich wegsturen, maar telkens ging ze weer terug. De laatste keer sleurde Hamza haar met geweld aan haar vlechten het huis uit. Onder de blauwe plekken en met het kind op de arm keerde zij terug naar haar vader. Huseyin ontstak in razernij toen hij zag hoe zijn dochter was toegetakeld. Hij pakte zijn geweer en wilde de straat op rennen om de Saygili’s een lesje te leren maar bedacht zich halverwege. ‘Het is allemaal jouw schuld,’ beet hij zijn dochter toe. ‘Koppige meid. Als je nog één keer naar de Saygili’s gaat, kom je er hier niet meer in. Knoop dat goed in je oren.’

Moegestreden legde Zekiye zich bij de omstandigheden neer. Ze wilde zich niet ook nog eens de gram van haar vader op de hals halen. En Hamza? Door de affaire was hij danig van streek geraakt. Om zijn zinnen te verzetten kocht hij van het resterende geld dat hij bij de marechaussee had verdiend een paard en wagen en ging als marskramer op pad. Hij trok door de streek en was vaak weken van huis. Saygili liet Hamza begaan, over Zekiye werd niet meer gesproken.

Bennie groeide op tot een gezond, vrolijk kereltje. Hij kroop, zette zijn eerste stapjes en brabbelde zijn eerste woordjes. Zekiye begon weer aan haar eigen toekomst te denken. Nu ze gescheiden en dus weer ‘beschikbaar’ was, kwamen verschillende huwelijkskandidaten aan de deur om haar vader om haar hand te vragen. Maar Zekiye was er nog niet klaar voor. Ze dacht nog vaak aan Hamza en rouwde om het verlies van een toekomst die door de ruzies met haar schoonfamilie onmogelijk was geworden.

Hamza hertrouwde de eerste jaren ook niet. Hij had even ‘genoeg van vrouwen’. Heimelijk hoopte hij dat het ooit nog goed zou komen tussen Zekiye en hem. Maar na een paar jaar begon zijn vader druk op hem uit te oefenen om toch weer te trouwen. Hij was al achtentwintig, er waren nog meer vrouwen op de wereld en hij kon toch niet bij de pakken blijven neerzitten?

De vader van Zekiye oefende ook druk uit op zijn dochter. Ze kon toch niet altijd bij hem blijven wonen? Ze had een man nodig om voor haar te zorgen. Ze kon bovendien nog meer kinderen krijgen, ze moest aan haar toekomst denken. En nu was ze nog jong. Uiteindelijk stemde ze toe en woog haar kansen. Een rijke man uit de provinciehoofdstad had interesse getoond. Maar kon ze er wel op vertrouwen dat hij haar liefdeskind zou accepteren? De man was nog nooit getrouwd geweest, had van zichzelf nog geen kinderen; zou hij wel goed voor zijn stiefkind zijn? Dan was er een man in het dorp, een jonge weduwnaar met drie dochters. Hij was arm, maar stond bekend als een rustig en zachtmoedig mens. En omdat hij al kinderen had, zou het hem vast weinig kunnen schelen als zij Bennie regelmatig zag. Misschien kon het kind na verloop van tijd zelfs wel bij hen komen wonen.

Kort nadat Hamza hertrouwde, verloofde Zekiye zich met de weduwnaar. Haar toekomst en die van de kleine Bennie leken veiliggesteld. Maar toen ze op een dag op het veld met haar man aan het werk was, kwam haar voormalige schoonmoeder met twee van haar neven bij vader Huseyin aan de deur. Met een uitspraak van de rechter in de hand eisten ze de driejarige Bennie op. Huseyin wilde het kind niet meegeven, maar de neven duwden hem aan de kant, pakten het jongetje uit zijn bedje en namen het mee. De oude Saygili had een rechter in de provinciehoofdstad ingeschakeld; niet omdat hij zo op het kind gesteld was, zo bleek later, maar omdat hij het als een aantasting van zijn gezag beschouwde dat een kind van zijn bloed niet onder zijn invloed viel. Met oneigenlijke argumenten had Saygili ‘aangetoond’ dat Zekiye immoreel was, het met andere mannen had gehouden en ongeschikt was als moeder.

Toen Zekiye hoorde dat haar kind was weggehaald, raakte ze in alle staten. Ze kon echter niets beginnen en ziek van verdriet kwam ze wekenlang de deur niet uit. Maar dat ze haar kind kwijt was, was nog niet alles. In zijn jaloezie probeerde Hamza het huwelijk van haar en de weduwnaar ongedaan te maken door bij de rechter te beweren dat Zekiye het al binnen een halfjaar na de scheiding had ‘aangelegd’ met de weduwnaar. Ze zou zich met hem hebben ‘verenigd’ buiten een huwelijk en dat mocht niet. Op deze manier hoopte Hamza Zekiye alsnog als zijn tweede vrouw te kunnen huwen.

De weduwnaar nam het op tegen de machtige Saygili’s. Hij was een bescheiden en zelfs wat timide mens, maar liet zich zijn vrouw niet afpakken! In de rechtszaal ontkende hij met verve het vermeende immorele gedrag. ‘En,’ voegde hij tot slot de Saygili’s toe, ‘de vrouw wilde steeds bij jullie blijven, maar júllie hebben haar telkens weggestuurd. Waarom zou ik haar niet mogen huwen? Jullie zijn gewoon ontzettend dom geweest.’ De rechter stelde de Saygili’s deze keer in het ongelijk. ‘Pas voortaan op wat je zegt, anders loopt het nog eens slecht met je af,’ zei de oude Saygili buiten dreigend tegen de weduwnaar die wel even moest slikken. Maar hun wegen scheidden zich en dat was dat.

Vanaf dat moment werd de driejarige Bennie consequent weggehouden van zijn moeder. Hij was en bleef bij grootvader Saygili en kreeg zelfs een andere naam. Zekiye had hem Yilmaz genoemd, bij de Saygili’s werd besloten dat de kleuter Benyamin Nevzat zou heten. In het vervolg werd hij dus Nevzat genoemd, iets wat de verwarring voor de ontvoerde peuter alleen maar groter maakte. Later, in Nederland, zou de jongen besluiten zichzelf Benyamin te noemen, kortweg: Bennie.

Grootvader Saygili had Bennie dan wel aan zijn huishouden toegevoegd, veel aandacht kreeg het kind niet. Eigenlijk voelde niemand op het erf zich echt verantwoordelijk voor hem. Zijn vader niet, die was vaak weken van huis en áls hij al thuis was, eiste zijn nieuwe gezin al zijn aandacht op. Bennies stiefmoeder niet; Hamza tweede vrouw was, zacht gezegd, niet in haar nopjes met het kind van haar mans eerste geliefde. Haar eigen kinderen stierven bovendien alle drie kort na de geboorte, ze had wel wat anders aan haar hoofd. Ook Bennies ooms en tantes bekommerden zich ook niet om hem, wellicht omdat zij niet herinnerd wilden worden aan Zekiye. Bovendien hadden ze hun handen vol aan hun eigen kinderen.

De oude Saygili vertrouwde het kind toe aan de zorgen van zijn tweede vrouw. Zijn eerste vrouw was overleden en deze nieuwe bleek onvruchtbaar; dat vond Saygili niet zo erg, hij had al vier zonen. De jonge grootmoeder had echter geen ervaring met kleine kinderen en een groot opvoedkundig talent bleek ze ook al niet te zijn. Bennie kreeg aanvankelijk een hoekje in haar donkere gewelfkamertje waar ze hem opsloot als ze genoeg van hem had. Als hij ’s nachts na een nachtmerrie zijn beddengoed had bevuild, dreigde ze hem met een hete pook. Hartje winter reageerde ze haar frustratie af door het kind buiten bij de wasplaats hardhandig onder de kraan te houden tot er ijspegels aan zijn voetjes hingen. Toen hij ouder werd, verging het hem niet veel beter. Zijn neefjes bespotten hem omdat hij hun afdankertjes moest dragen, waarop hij soms zo kwaad werd dat hij ter plekke alles weer uittrok en verder in zijn blootje rondliep, iets wat zijn kwelgeesten alleen maar harder deed lachen. Op het erf scharrelde Bennie zijn kostje bij elkaar. Grootvader had wel gezegd dat hij bij iedereen mee mocht eten, maar Hamza’s bastaardzoon werd vaak als lastig ervaren en weggeduwd. Dan trapte en schreeuwde hij en sloeg met een stok om zich heen want, hoe jong hij ook was, hij liet zich niet in een hoekje drukken; hoe jong hij ook was, dat lag niet in zijn aard.

Toen het kind ruim vijf jaar oud was, vroeg Bennies grootmoeder aan haar man of diens kleinzoon niet boven bij hem kon slapen. Ja, de jongen was nu wel groot genoeg, beaamde de oude Saygili. Voortaan woonde Bennie in het domein van zijn indrukwekkende grootvader. Het opstandige jongetje was allang blij dat hij niet meer werd opgesloten. Overdag en ’s avonds – vooral in de lange koude winter als er geen werk was – had grootvader vaak bezoek van mannen uit het dorp die thee kwamen drinken en uren met elkaar zaten te praten over politiek in het algemeen en hun eigen leven in het bijzonder. Wie mee wilde eten, at mee. ‘Ga boven eens tellen met hoeveel ze zijn,’ beval grootmoeder Bennie dan beneden op het erf. Afhankelijk van het aantal gasten bracht ze verschillende ronde metalen schalen naar boven met geurende gerechten waarvan de mannen aten, met een houten lepel in de ene en een stuk brood in de andere hand.

Voor de Tweede Wereldoorlog had Atatürk, die in 1923 de moderne Turkse republiek had uitgeroepen, het land in sneltreinvaart willen ontdoen van knellende religieuze tradities. Dit sloeg aan in steden als Istanbul, Izmir en Ankara waar de blik al jaren meer op het Westen gericht was geweest en waar de scheiding tussen kerk en staat werd toegejuicht. Op het platteland, daarentegen, leefden de mensen nog volgens ouderwetse gewoontes. Men sprak er met onbegrip en afkeuring over het losbandige leven in de stad. Onder economische druk van de Verenigde Staten kreeg Turkije in 1946 een meerpartijenstelsel. In 1950, drie jaar voor Bennies geboorte, hadden voor het eerst vrije verkiezingen in Turkije plaatsgevonden. De meeste stemmen gingen naar de weliswaar pro-Amerikaanse maar conservatieve premier Adnan Menderes. Dit betekende voor grootgrondbezitters het behoud van hun privileges, en voor de dorpelingen erkenning van hun culturele en religieuze tradities.

In de woonkamer van grootvader vonden verhitte discussies plaats over de politiek van Menderes, die enerzijds de traditionele normen en waarden van het platteland een warm hart toedroeg, maar ook toestemde in toetreding tot de imperialistische westerse NAVO. Menderes zou het land in tien jaar tijd economisch naar de afgrond leiden. In 1960 werd hij ten slotte – na een linkse militaire coup – ter dood veroordeeld.

Hoewel hij er weinig van begreep, luisterde Bennie graag naar de gesprekken. Als grootvader sprak was het stil en luisterden de anderen aandachtig. Bij het gemurmel van de stemmen viel het kind soms in slaap, weer wakker schietend als de gemoederen verhit raakten.

Veel mensen in het dorp hadden met Bennie te doen. ‘Hier, knulletje,’ zeiden ze wel eens als ze hem tegenkwamen en dan stopten ze hem wat toe. Lange tijd verkeerde Bennie in de veronderstelling dat hij geen moeder had. Op een dag ontdekte hij dat ze wel degelijk bestond. Hij was vijf en moest sinds kort op de lammeren van grootvader passen. De oude Saygili voerde het beheer over de gezamenlijke kudde van het dorp: vierhonderd schapen en geiten waren van hem, tweehonderd van een andere redelijk welvarende boer en de rest was van keuterboertjes. Vanaf de lammertijd werden de schapen en geiten elke dag gemolken op een omheind stuk land. Daarna gingen de volwassen dieren de heuvels in waar ze konden grazen. Het was Bennies taak om achter de lammeren aan te rennen en ze binnen de omheining te houden.

Op een dag struikelde hij over een steen en bezeerde zijn knie. Twee vrouwen die aan het hooien waren, hoorden het kind huilen en kwamen hem troosten. ‘Ach jongetje,’ zei de ene vrouw, ‘Jij bent toch ook net een lammetje, maar dan zonder moederschaap.’ ‘Dat is toch het kind van Hamza Saygili?’ vroeg de andere vrouw aan haar gezellin. ‘Ja, en van Zekiye, zij is zijn moeder.’ Toen Bennie het woord ‘moeder’ hoorde, spitste hij zijn oren: ‘Waar is die dan?’ vroeg hij. De vrouwen overlegden wat ze zouden doen. Het ging hun eigenlijk niks aan, ze wilden zich niet met andermans zaken bemoeien, maar uiteindelijk besloten ze toch met Bennie naar Zekiye te gaan. Ze namen hem aan de hand: ‘Kom maar mee, we zullen je naar je moeder brengen.’ Bennie vergat op slag de pijn in zijn knie en dribbelde met de vrouwen mee.

Zekiye gaf een schreeuw toen ze haar kind weer zag. De kleuter wist niet wat hem overkwam, het was alsof een reservoir van liefde over hem werd uitgestort. Ze knuffelde hem en zei lieve woordjes. En telkens moest ze huilen. Bennie probeerde zijn moeders tranen met haar hoofddoek te drogen. Eindelijk kalmeerde Zekiye en nadat ze een tijdje bij elkaar hadden gezeten, brachten de vrouwen Bennie terug naar het erf van de Saygili’s.

Nu Bennie wist waar zijn moeder woonde, ging hij vaak naar haar toe. Hij was eerst wel bang voor de weduwnaar, maar die liet hem merken dat de jongen altijd welkom was. Als hij Bennie bij het huisje zag rondhangen, deed hij de deur voor hem open en duwde hem met zachte hand naar binnen. De weduwnaar liet Zekiye dan rustig met Bennie alleen, zodat ze hem kon knuffelen en verwennen. Telkens als grootvader Saygili ter ore kwam dat Bennie bij zijn moeder zat, liet hij hem terughalen. Thuis kreeg het kind de wind van voren: ‘Je bent een Saygili, je moet niet steeds als een watje naar je moeder rennen.’ Ook Hamza dreigde zijn zoon met een stok te zullen slaan.

Zekiye’s hart bloedde nu ze wist hoe het kind behandeld werd. Op een stormachtige herfstdag kwam de zoon van haar zuster vertellen dat hij Bennie buiten met een paar ezels had gezien. Het onweerde en regende. Zekiye rende naar de plek die haar neefje genoemd had en vond haar kind doorweekt en huilend onder een rots. Ze sloeg een arm om hem heen en nam hem mee naar huis. ‘Laat hun ezels maar staan,’ brieste ze, toen Bennie de beesten achter zich aan wilde trekken. Thuis droogde ze het rillende kind af en stopte het in bed. Tegen zijn warme moeder aan viel hij in slaap en droomde van gangen in grotten en potten vol eten en mensen die door elkaar heen praatten. Grootvader, die het kind bij het slapengaan miste, liet naar hem zoeken. Toen een oom de volgende dag kwam om het kind te halen, schreeuwde Zekiye woedend: ‘Hebben ze bij de Saygili’s soms te weinig mensen in dienst dat ze zo’n klein kind in weer en wind op pad sturen? Moordenaars!’ Maar het mocht allemaal niet baten, Bennie moest terug naar het erf van zijn grootvader. Toen de duisternis was gevallen en alle gezinnen binnen bij elkaar zaten, trok hij zich terug in de stal en aaide verdrietig de koeien.

Dit was een voorproefje

Verder lezen?

Koop het volledige e-book op fosfor.nl

Over de auteur

Janneke Donkerlo woonde in de jaren negentig in Afrika en Azië. Door haar verblijf in het buitenland werd zij gegrepen door kwesties rond migratie. Ze debuteerde in het literaire tijdschrift Hollands Maandblad met het korte verhaal 'Onderstromen'. Sinds 2002 schrijft ze (historische) verhalen en kritische achtergrondartikelen, onder meer over duurzaamheid en landbouw.

Wist u dat u ook lid kunt worden van Fosfor?

Voor maar € 40 per jaar (dat is slechts € 3,33 per maand) ontvangt u:

•• Elke maand een nieuwe longread – geschreven door topauteurs.

•• Elke week een nieuwe classic – tijdloze longreads uit het verleden.

•• Elke dag, lezen, kijken en luisteren – in ons archief van longreads.

•• Plus: meer dan 150 e-books – onbeperkt te downloaden.

Niet lezen = niet betalen

Als je bij ons een maand niet leest, loopt je lidmaatschap automatisch een maand langer door. Twee maanden niet ingelogd? Dan krijg je van ons twee maanden verlenging (in totaal verlengen we maximaal drie maanden per jaar).

Meer informatie vindt u op www.fosfor.nl