Rop Zoutberg

Hilversum calling

Amsterdam, 2016

Wist u dat u ook lid kunt worden van Fosfor?

Voor maar € 40 per jaar (dat is slechts € 3,33 per maand) ontvangt u:

•• Elke maand een nieuwe longread – geschreven door topauteurs.

•• Elke week een nieuwe classic – tijdloze longreads uit het verleden.

•• Elke dag, lezen, kijken en luisteren – in ons archief van longreads.

•• Plus: meer dan 150 e-books – onbeperkt te downloaden.

Niet lezen = niet betalen

Als je bij ons een maand niet leest, loopt je lidmaatschap automatisch een maand langer door. Twee maanden niet ingelogd? Dan krijg je van ons twee maanden verlenging (in totaal verlengen we maximaal drie maanden per jaar).

Meer informatie vindt u op www.fosfor.nl

Dank voor de aankoop van deze longread van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag deze longread voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u deze longread in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg dan deze alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van deze longread wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook

1.
Het circus

Ik sta op een materiaalkist tegenover een van de acht camera’s die Eurovision op de kade van Catania neerzette. Ik heb gel (Keune Jelly Wax HF6) in mijn haar en poeder (Mac Studio Fix NW30) op mijn gezicht, zoals de visagiste van de NOS die voorschrijft. Het is tien minuten voor acht. 1809 kilometer ten noorden van mij zijn de repetities voor het achtuurjournaal al begonnen. Maar er gaat iets niet helemaal goed. Op twee minuten voor uitzending is de beeldverbinding met Hilversum nog altijd niet tot stand gebracht. Twee minuten over acht. ‘ This is MCR. Master Control Room NOS calling for Eurovision Geneva,’ hoor ik in mijn oortelefoontje. ‘We are not receiving pictures.’

Een kabel wordt van mijn microfoon getrokken en het zenderkastje van mijn broekriem gegrist. Een nieuw oordopje gaat met een klap in mijn oor. De stem is terug. ‘No video at Three Alpha Six. This is Hilversum.’ Ik krijg een ander zenderkastje en weer een kabel erbij. Die doen het ineens wel. De technicus geeft grijnzend een laatste goedkeurende mep tegen mijn hoofd.

Er zijn achthonderd doden en we zijn er allemaal. Van CNN tot het ZDF, van Al Jazeera tot de BBC, van CCTV, de Chinese staatstelevisie tot de NOS. Op de kade van Catania drentelen we wat om elkaar heen, bang om ook maar iets van het moment te missen. Linten wapperen om de territoria van de grootste televisiestations. Wegwezen, hier staan wij! We schreeuwen in een groot aantal verschillende talen en kijken er professioneel bij - alsof de chaos niet bestaat.

‘Dan gaan we nu naar onze correspondent in Italië.’ Op tien seconden voor live is de uitzending gehaald en hoor ik de twee vooraf afgesproken vragen. ‘Wat is er gebeurd, weten we daar al wat meer over?’ is de eerste, die redelijk voorspelbaar is. En de vervolgvraag: ‘Is Italië tevreden over de maatregelen die de EU nu wil gaan nemen?’ Vijfenzeventig seconden later is het alweer voorbij. Daarna heb ik nog een minuut om mijn spullen bij elkaar te graaien, want de volgende correspondent moet de zeepkist op. Geen journaalkijker in Nederland heeft iets gemerkt van de stress van de nieuwslezeres, van de regisseurs en van de technici tussen Hilversum, Genève en Catania. Niks chaos.

Een collega trekt zijn das nog eens recht. Een Britse journalist prevelt eindeloos de woorden die ze over veertig seconden live vlekkeloos moet uitspreken. Een radioverslaggever vloekt, een cameraman schuift zijn statief een halve centimeter naar voren. Zwarte kabels krioelen als slangen richting vrachtwagens waarvan de satellietschotels zijn uitgeklapt. Het wordt steeds voller op de smalle kade. Volgens de schattingen zijn er achthonderd vluchtelingen tegelijk verdronken, al is het gissen naar de juiste aantallen. De meeste zijn de diepte in gesleurd nadat de vissersboot waarop ze zaten kapseisde en zonk. Ze moeten nu op zo’n honderd meter diepte op de zeebodem liggen.

Boot met overlevenden scheepsramp vluchtelingenboot komt in licht van cameraploegen aan in haven Catania.

Media wachten in haven van Catania op aankomst boot met overlevenden scheepsramp.

Als het witte schip van de Italiaanse kustwacht met de overlevenden rond half twaalf tergend langzaam de haven binnen vaart, floepen nog eens tientallen lampen aan. Het cameralicht weerkaatst op het enorme fregat en doen het vaartuig nog witter lijken. Spookachtig trekt de boot voorbij. De rode woorden Guardia Costiera steken scherp af aan stuurboord. We zien de bemanningsleden in al even witte marine-overalls met de trossen klaar om aan te meren. Ze hebben mondkapjes op. Een cameraman schuift met zijn lens over het fregat, speurend naar de vluchtelingen, maar ziet ze nergens. Fuck!

De camera’s draaien naar het stuk van de kade waar we niet mogen komen. De eilandgouverneur staat naast de burgemeester en de Italiaanse minister van – bizar toepasselijk - Transportzaken. Daarachter defensiepersoneel en een paar kluitjes carabinieri. Met de armen over elkaar geslagen wachten ook de vrijwilligers van het Rode Kruis. Een handvol ziekenauto’s staat gereed.

Maar het meest surrealistisch in dit circus oogt het groepje mensen dat namens mensenrechtenorganisaties naar de haven is getrokken. Ze scanderen goedbedoelde leuzen afgewisseld met welkomstliederen. In hun handen klemmen ze bossen bloemen. Het lijkt door die rode anjers - en zowaar tulpen - onwillekeurig op de laatste meters van de avondvierdaagse.

‘Freedom! Libertà! No borders!’

Achteraf bezien markeert de chaotische avond een ommekeer in het denken over de vluchtelingenstroom naar Europa. Niet voor het eerst zonk een immigrantenschip onderweg naar Italië. Niet voor eerst propten mensensmokkelaars een vissersschip zó vol dat de kans om te overleven alleen voor een enkeling was weggelegd. Niet voor het eerst arriveerden de militaire schepen van het Europees grensagentschap Frontex veel te laat om nog iets te kunnen uitrichten. En niet voor het eerst schreeuwde de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR moord en brand.

Wel voor eerst verdronken zoveel vluchtelingen in één keer. Niemand wist exact hoeveel en net als bij vorige rampen was een reconstructie alleen mogelijk door de verhalen van de overlevenden. ‘Het was alsof we steeds dezelfde film op een iPad afspeelden. Maar alleen wij - in Italië - luisterden ernaar via de oordopjes van de koptelefoon,’ schrijft premier Metteo Renzi er later over in een ingezonden brief in een Italiaanse krant. ‘Maar ineens schoot het plugje van de koptelefoon los. De hele kamer vulde zich plots met geluid. Vanaf dat moment waren we niet meer alleen.’

Daar zijn ze dan toch: de zevenentwintig mensen die de scheepsramp overleefden. De minister van Transport is nu ook aan boord en schudt hun handen, alsof hij ze feliciteert. Daarna komen ze een voor een in het licht van de televisielampen de loopplank over. Een aantal van hen heeft isolatiefolie om zich heen getrokken. Anderen dragen gele overalls. In hun handen plastic zakjes met de enige bezittingen die ze nog hebben. Een vrouw in een rolstoel komt aan land. Aan de andere kant van de plank wachten de vrijwilligers met hun anjers en welkomstliederen. De overlevenden kijken even op, glimlachen om de bloemen en gaan in de richting van de bus. Hun lichaamstaal is gelaten, hun hoofden zijn gebogen. Dit heeft allemaal niets met hen te maken.

Europa komt met een schok in beweging. De Duitse bondskanselier roert zich en de Franse president vindt dat het tijd wordt voor een gecoördineerde aanpak. Italië staat tegenover een catastrofe die het niet alleen aankan, hoor je hem zeggen. Het debat laait op en vindt een nieuwe invalshoek over de vraag hoe de mensensmokkel nu het beste kan worden aangepakt. Over het dilemma waar zoveel asielzoekers naartoe moeten, en of de stroom niet gestopt kan worden. Daar gaat het allemaal over.

Maar uiteindelijk zullen de heftige gebeurtenissen en beelden over elkaar buitelen en zal het grimmige achtuurjournaal vanuit Catania aanvoelen als van ontstellend lang geleden.

Het schip van de Italiaanse kustwacht met de overlevenden

Het begon met een massagraf voor achthonderd vluchtelingen in de Middellandse Zee (april 2015). Daarna zien journaalkijkers hoe de stroom vluchtelingen het Griekse eiland Lesbos overspoelt (mei), en de Europese Unie een militaire zeemissie optuigt om de mensensmokkel aan te pakken (juni). Dit vertakt zich naar de pogingen van duizenden vluchtelingen om de tunnel van Calais binnen te komen (juli), naar de linten van immigranten tussen Servische korenvelden (augustus), naar het gruwelbeeld van tientallen vluchtelingen dood gevonden in een koelwagen in Oostenrijk (augustus).

De Duitse bondskanselier doet haar historische oproep om de deuren open te zetten (augustus), maar die wordt verdrongen door een verdronken Syrische peuter op een Turks strand (september). In Nederland gaan daarna de vuisten in de lucht bij het asielprotest, een nieuw woord dat tijdens de discussie over de nieuwkomers ontstaat (september). In Keulen markeert de massale aanranding van vrouwen door groepen Marokkaanse en Algerijnse jongeren (oudejaarsavond) de volgende radslag in het denken over immigranten. Binnen de unie verbrokkelt langzaam de eenheid rond de kwestie en komen steeds meer grensversperringen (februari 2016). In Calais gaat een deel van de jungle, het vluchtelingenkamp dat uitgroeide tot het grootste van West-Europa, onder de sloophamer (maart).

En ik, en al die andere journalisten, televisiemakers, fotografen, radiomensen, hoofd- en eindredacteuren buitelen hierin mee. De journaaluitzending van amper een jaar geleden oogt als een fossiel. We hebben alles gezien, het laatste nieuws is een slag schokkender dan het vorige. De ondergang van een vluchtelingenboot op de Middellandse Zee is nu geen nieuws meer. Het zwaartepunt van de crisis heeft zich verplaatst en het lijkt of de bootjes even niet meer naar Italië varen. Alsof ze er allemaal niet meer zijn. Alsof de mensen niet meer verdrinken nadat de camerastatieven zijn ingeklapt.

Maar zo is het niet. In 2015 komen opnieuw 153.842 vluchtelingen over zee mijn Italië binnen. 2.892 mensen verdrinken. De teller staat in 2016 na twee maanden op 7.507, en er zijn 92 dode migranten geteld (bron: International Organization for Migration, IOM). Maar over deze cijfers bericht ik niet meer vanwege een ijzeren journalistieke wet: iets wat te vaak gebeurt is op een dag geen nieuws meer. Drenkelingen op de Middellandse Zee vallen onder deze wet, behalve als het er achthonderd zijn. Beeld dat zich iedere dag herhaalt verliest het vermogen een verhaal te vertellen.

Niet lang geleden maakte ik voor het achtuurjournaal een reportage over een vrolijk Romeins gezin met vijf kinderen en een konijn dat zich verzette tegen de plannen voor een mogelijk adoptierecht van homostellen. ‘Heel fijn gedaan. Anders hadden we weer alleen maar vluchtelingen gezien,’ verzuchtte de eindredacteur na de uitzending. Beeld is belangrijker dan geluid of gesproken tekst: bijna driekwart van een nieuwsuitzending wordt bepaald door de beelden die een kijker ziet. Aan al die wetmatigheden ontkomen ook verhalen over vluchtelingen niet.

Rop Zoutberg doet verslag voor het achtuurjournaal.

Over de auteur

Rop Zoutberg (Amsterdam, 1964) werkt sinds 2012 vanuit Italië als correspondent voor de NOS. Daarvoor werkte hij jaren als correspondent in Spanje voor NOS, Het Parool en De Morgen. Behalve journalist is hij ook fotograaf en werkt voor het fotobureau Hollandse Hoogte in Amsterdam.

Eerder publiceerde hij met co-auteur Erik Brouwer ‘In den beginne was de bal’ (uitg. L.J. Veen), over de geschiedenis van het Argentijnse voetbal. Over zijn ervaringen als journalist in Spanje schreef hij ‘Van Madrid naar de hemel’ (uitg. Balans). Voor een fotoserie over de ondergang van de olietanker Prestige won hij in 2002 een prijs in de Zilveren Camera. De WAF radioprijs 2006 werd toegekend voor zijn verslag over de redding van bootvluchtelingen rond de Canarische Eilanden

Zijn nieuwe boek ‘De race naar noorden’ (uitg. Balans) verschijnt in april 2016. In dat boek analyseert Zoutberg met zes correspondenten van verschillende Nederlandse media de Europese vluchtelingencrisis. In het najaar van 2016 keert Zoutberg terug naar Spanje voor een tweede correspondentschap in dat land. 

Dit was een voorproefje

Verder lezen?

Koop het volledige e-book op fosfor.nl