Koert van der Velde

Geen gezweef!

Een kritische beschouwing over mindfulness

Amsterdam, 2016

Wist u dat u ook lid kunt worden van Fosfor?

Voor maar € 40 per jaar (dat is slechts € 3,33 per maand) ontvangt u:

•• Elke maand een nieuwe longread – geschreven door topauteurs.

•• Elke week een nieuwe classic – tijdloze longreads uit het verleden.

•• Elke dag, lezen, kijken en luisteren – in ons archief van longreads.

•• Plus: meer dan 150 e-books – onbeperkt te downloaden.

Niet lezen = niet betalen

Als je bij ons een maand niet leest, loopt je lidmaatschap automatisch een maand langer door. Twee maanden niet ingelogd? Dan krijg je van ons twee maanden verlenging (in totaal verlengen we maximaal drie maanden per jaar).

Meer informatie vindt u op www.fosfor.nl

Eerste druk 2015

E-boek 2016

© 2015-2016 Koert van der Velde

E-boekontwerp Fosfor

Vormgeving omslag Zinnebeeld

ISBN 9789462251892

Uitgeverij Fosfor, Amsterdam

Geen gezweef! verscheen eerder bij Uitgeverij Damon 

I
MINDFULNESS VOOR DUMMIES

NEUTRAAL GEREEDSCHAP VOOR IEDEREEN

Staat de westerse wereld op levensbeschouwelijk gebied op de drempel van een nieuw tijdvak? Met de opkomst van mindfulnessmeditatie ziet het Sociaal en Cultureel Planbureau iets echt nieuws gebeuren: “Mediteren – het hoofdbestanddeel van mindfulness – is natuurlijk niks nieuws, maar de vorm en mate waarin het de afgelopen jaren een breder Nederlands publiek heeft weten te bereiken is wel nieuw te noemen.”¹ Deze nieuwe vorm van meditatie helpt bij een scala aan problemen, gewoon door in het hier en nu te zijn en jezelf te observeren, is de claim, en dat maakt mindfulness populair.

Tim Ryan, lid van het Amerikaanse Congres, ziet mindfulness nog sterker in de Verenigde Staten opkomen. “In Amerika is een stille revolutie aan de gang. Het is een vreedzame revolutie geleid door gewone mensen: leraren op scholen, verpleegsters en dokters in ziekenhuizen, sociaal werkers in moeilijke buurten en militaire leiders te midden van heftige conflicten.”

Volgens Ryan kan deze ontwikkeling tot betere prestaties en een hogere levensstandaard voor alle Amerikanen leiden. “Nú is het de tijd voor ons om het te implementeren.”² Mindfulness is volgens de ambassadeurs ervan als een medicijn tegen allerlei ziektes en een probaat middel tegen stress, die voor onze cultuur zo typerend en desastreus is. Mindfulness helpt arbeidsprestaties te verhogen, maakt gelukkiger, geeft ons een langer leven en is een krachtig instrument om de wereld te verbeteren.

Volgens de ambassadeurs moet mindfulness daarom maatschappij-breed worden ingevoerd. In allerlei sectoren – zoals gezondheidszorg, bedrijfsleven en overheid – zijn mindfulnessadepten hiermee bezig. Met hoegenaamd verrassend resultaat. De voordelen lijken evident, en de tijd lijkt rijp.

Ze stellen mindfulness voor als een wetenschappelijk bewezen techniek, die niets met religie te maken heeft. Mindfulness zou een neutraal gereedschap zijn, een methode die kan worden beoefend door iedereen, onafhankelijk van zijn of haar religie, levensbeschouwing, politieke voorkeur en morele waarden.

De claim dat mindfulness neutraal, wetenschappelijk en niet-religieus is, klopt echter niet. We zullen zien dat mindfulnesstrainers allerlei normen en waarden over al dan niet gewenst gedrag hebben. En dat voorstanders met wetenschappelijke bewijzen voor de effectiviteit ervan schermen, maar dat het meeste onderzoek wordt gedaan door mensen die mindfulness zelf propageren – het zijn net slagers die hun eigen vlees keuren. De resultaten zijn sterk ideologisch gekleurd. Anders dan de voorstanders menen, moet effectiviteit niet het enige criterium zijn om deze methode in verschillende sectoren van de maatschappij in te kunnen voeren. Ook de evaluatie van expliciete of impliciete morele waarden die in mindfulness zitten en die per definitie niet wetenschappelijk te bewijzen zijn, moeten hierbij een rol spelen.

Hetzelfde geldt voor de eventuele religieuze vooronderstellingen die in veel mindfulness verweven zijn. Mindfulness is religieuzer dan je zou verwachten gezien de pertinente ontkenning door de voorstanders. Deze methode is afkomstig uit het boeddhisme, en ze is er zo diepgaand door beïnvloed dat ze zich er, ondanks de claim, in de meeste uitingsvormen niet werkelijk van los heeft gemaakt. Discussie over het bestaan van religieuze kanten is voor de meeste beoefenaars echter taboe.

De meesten zeggen stellig dat wat ze doen zuiver wetenschappelijk is, terwijl de fervente beoefenaars ondertussen diep gelovig een religieuze theorie voor waar houden – Jon Kabat-Zinn bijvoorbeeld, de geestelijk vader van mindfulness. Veel mindfulnessambassadeurs proberen hun religieuze inborst te verdoezelen. Niet geheel onterecht schatten ze in dat het ermee te koop lopen hun kansen aanzienlijk zou verkleinen – en daarmee hun inkomsten.

De ambassadeurs van mindfulness is het echter niet alleen om geld te doen. Ze werken met een groot verlangen naar een betere wereld, waar de mensen met aandacht en zorg omgaan met zichzelf, anderen en de wereld. Maar voor je het weet gaat het helemaal mis. De Noorse massamoordenaar Anders Breivik bereidde zich voor met mindfulness, en mindfulness zou militairen in staat stellen beter te presteren – dus ook te vechten en te doden. Dat zou bewezen zijn in Irak en Afghanistan. Ook Nederlandse militairen doen inmiddels aan mindfulness. Verplichte mindfulness, het gebeurt in Amerika en ook in Nederland, bij de overheid en in het bedrijfsleven. Met als rechtvaardiging de valse claim dat mindfulness een neutrale, wetenschappelijk bewezen en niet-religieuze techniek zou zijn. Het is tijd criteria te ontwikkelen voor wat toelaatbaar is en wat niet.

Want mindfulness kan zowel tenenkrommend als waardevol zijn. Het werkt op verschillende manieren. Heel praktisch ter bestrijding van tal van kwalen, en ook als methode tot zelfinzicht. Mindfulness kan wellicht zelfs uitzicht geven op het gebied waar de belangrijkste vragen van het bestaan op slaan, uitzicht op de ziel. Daarom ben ik altijd in het verschijnsel meditatie geïnteresseerd geweest.

Het leven is een strijd, deels tegen je eigen beperkingen. Daar loop je vroeg of laat tegen aan. Meditatie kan een manier zijn om daar vroeg tegenaan te lopen, door de strijd op te zoeken met een methode die je leert goed naar jezelf te kijken. Als je je opmerkzaamheid vergroot voor de processen die in je innerlijk spelen, je reacties op andere mensen en op wat je overkomt, dan leer je jezelf beter kennen. En dat is een verlangen dat bij mij niet alleen voortkomt uit de wens gelukkig te worden, maar ook uit fascinatie voor levensvragen zoals: wie ben ik in de kern en wat doen we op deze planeet? Oude religieuze vormen van meditatie waarvan mindfulness is afgeleid voorzien daarin met een scala aan antwoorden. Deels inspirerende, waarmee wij geseculariseerde westerlingen wellicht ook nog iets kunnen.

Dit onderzoek is gebaseerd op een goede doorsnede van recente wetenschappelijke en populaire literatuur over mindfulness, en op interviews met een aantal belangrijke vertegenwoordigers van mindfulness in Nederland en daarbuiten. Ook ben ik zelf mindfulness gaan beoefenen, om te onderzoeken of ik er baat bij heb. Want baat erbij hebben is de motivatie van iedereen die aan het beoefenen slaat. Ook wat mijzelf betreft valt er nog heel wat te verbeteren, niet in de laatste plaats dit onderzoek dat door eigen ervaring meer diepgang kon krijgen. Met meditatie experimenteren paste goed bij mijn promotieonderzoek Flirten met God, waarin ik toonde dat je ook zonder te geloven iets religieus kunt beleven en pleitte voor participerend religieonderzoek.³

Mindfulness is van religieuze komaf, maar de vraag is of en op wat voor manieren de huidige mindfulnesspraktijk nog steeds spiritueel of religieus is. En is dat gewenst of niet? Want precies in haar religieuze vormen blijkt mindfulness zowel het werkzaamst als het meest te wantrouwen. Wat precies maakt dat de balans positief of negatief uitslaat? Het moet gezien de opmars van deze hippe meditatievorm dringend worden onderzocht.

Het zou zo mooi kunnen zijn: mindfulness als voorbeeld van een nieuwe technologie die het beste van een traditionele religie op een wetenschappelijke manier opnieuw beschikbaar maakt, aangepast aan onze moderne, geseculariseerde tijd. Wellicht is dat de toekomst waarvan mindfulness een eerste, nog halfbakken voorbeeld is. Veelbelovend, maar zoals bij mindfulness blijkt, ook gevaarlijk. Hergebruik van duizenden jaren oude religieuze vormen kan wellicht waardevolle technieken leveren, maar vraagt om wijsheid, niet om naïviteit. Anders verwordt mindfulness tot mindfoolness.

EEN HYPE

Een golf van artikelen in kranten, opinie- en damesbladen, boeken en wetenschappelijke onderzoeken ziet in Nederland en de rest van de westerse wereld het licht met allemaal dezelfde boodschap: mindfulness helpt! Het helpt tegen depressie, stress en angst. Tegen psoriasis, hoge bloeddruk en kanker. Het helpt bij het autorijden, het kinderen opvoeden en op het werk. Het biedt een ijzersterk recept tegen de kleine irritaties en spanningen van alle dag. Je kunt gemakkelijker in stressvolle situaties rustig blijven, geconcentreerd zijn en overzicht houden. De arbeidsproductiviteit stijgt erdoor en zelfs de milieuvervuiling gaat omlaag. Het aantal toepassingen groeit nog iedere dag. Mindfulness zou goed zijn voor iedereen, want wie is er niet gehaast, onrustig en snel afgeleid? De effecten van deze in korte tijd onder de knie te krijgen methode zouden zo geweldig zijn dat je eigenlijk gek bent als je er niet aan wilt. Ben je jong en succesvol, of wil je dat zijn, dan doe je aan mindfulness.

Het genoemde Sociaal en Cultureel Planbureau, dat in mindfulness een nieuwe ontwikkeling ziet, heeft nog geen kwantitatief onderzoek gedaan naar de populariteit ervan. De laatste keer dat het over aanverwante zaken enquêteerde was in 2006, toen mindfulness in Nederland nog niet zo populair was. Veertien procent van de bevolking had ooit iets met boeddhisme of yoga gedaan. In de Verenigde Staten heeft acht à tien procent van de bevolking gemediteerd.⁴

Het zijn niet in de eerste plaats de media die met hun lofgeschal een hype van mindfulness maken. Speciaal in de gezondheidszorg is mindfulness geliefd. In veel ziekenhuizen en bij GGZ-instellingen krijgen patiënten tegenwoordig mindfulness aangeboden. En werknemers mogen op kosten van de baas - én met overheidssubsidie - aan mindfulness doen, want ze zouden er beter door gaan functioneren en dat is goed voor de productiviteit.

Er is mindfulness voor ieder denkbare beroepsgroep in het bedrijfsleven en de publieke sector. Er zijn speciale trainingen voor advocaten en rechters, net als voor gevangenisbewakers en gedetineerden. Het wondermiddel is er ook speciaal voor politieagenten en beveiligers, voor studenten, zakenlieden en leidinggevenden. Voor kinderen en pubers en voor hun ouders. Voor sporters, dokters, ambtenaren en bankiers.

Bij tal van overheden wordt met mindfulness gewerkt – bijna alle ministeries, veel provinciale en gemeentelijke overheden, de belastingdienst, politie en defensie doen eraan. In deze organisaties is mindfulness een instrument in het personeelsbeleid – voor het verbeteren van het functioneren van individuele werknemers – op eigen verzoek of op dat van de organisatie. Ook zijn er mindfulnesstrainingen voor het vergroten van de prestaties en het welbevinden van hele groepen personeelsleden. Verkeersminister Schultz van Haegen, die de maximumsnelheid op de snelwegen heeft verhoogd naar 130, propageert tegelijkertijd de onthaastende werking van ‘mindful leiderschap’ tot ver buiten de grenzen van haar eigen ministerie.⁵

Dit tegen de achtergrond van een hausse aan onderzoek naar de effectiviteit van mindfulness. In de westerse wereld wordt er op veel universiteiten onderzoek naar gedaan. Jaarlijks verschijnen er wereldwijd vele honderden (vorig jaar zelfs enkele duizenden) wetenschappelijke artikelen waarin onderzoeksresultaten worden gepresenteerd. En die zijn meestal lovend.

Genoeg aanwijzingen voor een hype, die we later nader zullen verkennen. Maar eerst: wat is mindfulness precies?

HERSENGYM

Mindfulness is een vorm van meditatie waarbij de beoefenaar ‘niet oordelende aandacht voor het hier en nu’ cultiveert, meestal door zich te concentreren op de ademhaling. De beginner merkt al gauw dat zijn aandacht voor de ademhaling snel verdwijnt. Hij wordt afgeleid door gedachten, gevoelens en fysiek ongemak. Dan is het zaak daar niet in mee te gaan, de afleidingen gade te slaan zonder af- of goedkeuring, ze ‘als wolkjes te laten over drijven’. Om vervolgens de aandacht weer terug te brengen naar de ademhaling. Volgens veel instructies doe je dat terwijl je het gevoel of de gedachte benoemt – ‘er is boosheid’, ‘afgeleid door lawaai’ of ‘ruzie gisteren’ – of algemener: ‘gevoel’, ‘externe prikkel’, ‘gedachte’.

Deze procedure wordt tijdens de meditatie herhaald en herhaald. Zodat er geleerd gezegd een verschuiving plaatsvindt van identificatie met je gevoelens en gedachten naar een meer afstandelijke, getuige-modus van opmerkzaamheid. Hoe meer je het doet, des te langer het lukt niet door gedachten en gevoelens te worden afgeleid en meegesleept. Langzaam worden ze minder intens, doven ze uit, en kun je steeds langer een ‘leeg hoofd’ krijgen. Ik weet het, dit is vloeken in de mindfulnesskerk. En toch zit er wat in de term ‘leeghoofdigheid’. Het klinkt niet alleen grappig, het typeert ook een bepaalde richting binnen het mediteren – inderdaad, je hebt de verschillende stijlen en fasen. In de beginfase van de mindfulnessbeoefening is dit wat je moet leren: je concentreren op één punt en je niet mee laten voeren door wat er verder nog in je hoofd gebeurt, opdat je leger wordt.

De binnenwereld wordt in de boekjes wel vergeleken met een bak met water en zand. Roer je al denkend en voelend in de bak, dan wordt het water oftewel het bewustzijn troebel. Roer je niet, dan zakt het zand naar de bodem en wordt het water helderder. Zo verkrijg je met mindfulness een helder bewustzijn. Er spoken niet voortdurend allerlei gedachten door je hoofd, gevoelens gaan niet met je aan de haal, er is een opgeruimde, rustige alertheid.

Maar de nagestreefde leeghoofdigheid is bij niet-oppervlakkige mindfulness alleen een fase in het leren mediteren. Zodra je er goed genoeg in bent, probeer je het zand niet op te laten stuiven door gedachten en gevoelens, het water zo helder mogelijk te houden, en ze tegelijkertijd wel toe te laten en gade te slaan vanuit een metapositie, ze van een afstand te aanschouwen, zonder je erdoor mee te laten voeren. Zogezien zijn er geen afleidingen. Alles wat in de aandacht langskomt is het observeren waard, of het nu ademhaling, een gevoel van verveling of verlangen naar witte chocolade is. Alles kan object zijn van niet-oordelende, accepterende aandacht. Aandacht die in de boekjes ook mild en liefdevol heet. Niks hoeft te veranderen, het is goed zoals het is. Wat het ook is. Dat relativeert, in ieder geval zolang je op het meditatiekussentje zit.

Acceptatie is een centraal begrip in mindfulness en ook in het boeddhisme waar het uit voortkomt. Acceptatie is inderdaad een belangrijk thema, in ieders leven. Wanneer iets accepteren, waarom, en wanneer iets niet accepteren? En hoe dan te werk te gaan? Op het eerste gezicht wekt de mindfulle acceptatie verbazing op, want hoe kan een methode die dit benadrukt zo populair zijn in onze op permanente verandering gerichte en dus niet-accepterende cultuur? Het is een begrip met een respectabele geschiedenis, met allerlei nuances en uitwerkingen, afhankelijk van tijd en plaats. Het is een begrip dat soms je wenkbrauwen doet fronsen. En dat gemakkelijk misverstanden oproept. We moeten dus op onderzoek uit, allereerst naar de rol van acceptatie in het boeddhisme, de bron van mindfulness.

II
DE RELI-ERFENIS

BOEDDHISTISCHE ACCEPTATIE

Op zoek naar de wortels van mindfulness, begaf ik me naar een groot tentenkamp in de woestijn bij Jaipur in India, waar honderd Indiërs en westerlingen zich toelegden op het leren van vipassana-meditatie: tien dagen lang, twaalf uur per dag volgen van je ademhaling. Vipassana zou teruggaan op de boeddha zelf, en zou zijn pure leer bevatten. Mindfulness komt weer uit vipassana voort, zou alleen gestript van de er niet werkelijk toe doende boeddhistische geloofsleer.

De dagen verliepen in stilte. De enige die praatte was Goenka, de grote, inmiddels overleden meester. In de reuze, smoorhete tent zat hij op een verhoging in kleermakerszit. Door een microfoon herhaalde hij op hypnotiserende toon: “Voel hoe je adem je longen vult. Observeer het zonder oordeel”. Door de dagen heen werd de observatie steeds subtieler – voel je adem in je mond – tot op de vijfde dag, toen we bij het puntje van de neus waren aanbeland. “Voel je inademing langs je neustussenschotje”.

Nu waren we zo ver, vond Goenka, dat je ook de pootjes van de vliegen die op je wang ronddrentelden, zonder oordeel moest proberen te registreren. Niks ‘rotbeest wegwezen’, geen negatieve gevoelens en gedachten. “Voel hoe de vlieg over je lippen dribbelt”. Zonder oordeel probeerde ik te ervaren hoe een insect mijn mond opzocht. Zou het op mijn lippen poepen? Voor mijn lippen had hij vast de latrines al bezocht. En wat als ik dan ziek word, ernstig ziek? Moet ik dan het proces van lichamelijke aftakeling ook onbewogen en zonder oordeel ondergaan, als een biologisch gezien interessant proces?

Waarom eigenlijk niet oordelen, vroeg ik me die dagen pijnlijk hard af. Omdat ieder oordeel is gebaseerd op verlangens en verwachtingen. Zolang je die blijft hebben, zul je lijden, leerde Goenka ons in de boeddha’s geest. Registreer ze, maar hecht er niet aan en voedt ze niet, opdat ze uitdoven. Wie niet verlangt naar gezondheid, hoeft niet te rouwen om ziekte. Niet oordelen is accepteren. Wie de werkelijkheid kan accepteren zoals die is, kent geen verlangen, en ook geen lijden meer.

Vipassana confronteert met de grote, speciaal door het boeddhisme gestelde vragen, zoals of een fundamentele gelijkmoedigheid niet de enige remedie is om het lijden te stoppen – iets wat wij westerlingen juist moeilijk kunnen accepteren. Is acceptatie in alle situaties wel even gewenst? Tot welke grens moet je het lijden accepteren? Zijn er soms ook situaties mogelijk waarin het oordelen en juist niet-accepteren volstrekte noodzaak is? Waarin het dit nalaten op collaboratie met het allerkwaadste zou neerkomen? Tegelijk is het accepteren van onvermijdelijke pijn noodzakelijk en een voorwaarde om nog waardevol te kunnen leven. Berusting is soms het enige wat werkt.

Ik denk dat het voor de psychische hygiëne beter is als het acceptatie-perspectief niet het enige is, maar een dat in bepaalde situaties inspiratie biedt, terwijl in andere een beroep moet worden gedaan op activistischer perspectieven.

Bij vipassana zou men dit vanuit haar inderdaad consistente visie zien als een vorm van pappen en nat houden, van een je niet bewust willen zijn van je situatie in dit ondermaanse. Een houding die niet werkelijk vooruit helpt. Niet oordelen is de manier om wél vooruit te komen op het meditatieve pad. Zodra je oordeelt, verdeel je de wereld in fijn en vervelend, wenselijk en onwenselijk, goed en slecht. En daarmee is het verlangen en het lijden geboren. De gelijkmoedigheid die je kunt leren met vipassana zou het directe pad bieden naar de door de boeddha nagestreefde doorbreking van de ketenen die ons doen lijden, en daarmee naar het einddoel, de verlichting.

Ik bleef al mediterend in die smoorhete tent in de woestijn verlangen naar het hectische leven in de miljoenenstad Bombay. Terwijl de sonore stem van Goenka ons aanspoorde alles te accepteren zoals het kwam, vroeg ik me af of ik dan maar moest accepteren dat ik in plaats van te willen stilzitten om de vliegen op mijn lippen te laten kakken, mijn hart moest volgen en naar Bombay moest vertrekken.

VIPASSANA VERSUS MINDFULNESS

Vertrekken uit het meditatiekamp wilde ik niet voordat ik eerst van de audiëntie-mogelijkheid bij Goenka gebruikgemaakt zou hebben. De meester zat op een grote bank, met nog veel plek, maar de leerling moest geknield op de grond voor hem plaats nemen, gebaarde hij. Voordat ik over mijn geworstel met het theoretische probleem van het alles accepteren wilde beginnen, stelde ik een vraag over een psychosomatische klacht, die mij al jaren ‘s nachts martelde en die tijdens het mediteren lichtelijk opspeelde. Goenka antwoordde zonder door te vragen of zelfs maar na te denken: “It’s a wound and with meditation the puss comes out.” Met zijn hand gebaarde hij dat ik kon vertrekken. Na twee minuten stond ik weer buiten.

Binnen zijn hiërarchische organisatie was zo’n reactie voor bijna iedereen vanzelfsprekend. Maar voor mij niet. Religieuze leiders moeten niet hooghartig zijn terwijl ze leren dat je er niet over mag oordelen. De volgende ochtend heb ik het kampement verlaten. Op weg naar de hel van Bombay, de meest tegenstrijdige want westerse stad van India, op weg naar niet-accepterende actie.

Westerse leerlingen hebben problemen met autoriteit en gehoorzaamheid, klagen oosterse leraren. In plaats van een meester en zijn hiërarchie zoeken zij gelijkheid en wederzijdse bevraging – heel gezond omdat dit het gevaar voor religieus machtsmisbruik grotendeels voorkomt. Of de oosterse leraren het leuk vinden of niet, hun hiërarchie past niet in onze veel platter georganiseerde samenleving. Zonder deze aanpassing zouden zich op het boeddhisme inspirerende vormen van meditatie in het Westen geen wortel kunnen schieten. Ook mindfulness bestaat alleen dankzij de nieuwsgierigheid en eigenwijsheid van ongehoorzame westerlingen.

De westerse mindfulness volgt in hoofdlijnen dezelfde methode als vipassana – aandachtig je ademhaling volgen en proberen nergens over te oordelen. Alleen adem je bij vipassana niet ‘naar je tenen’. Bij mindfulness is de adem een metafoor, een voertuig zeg maar voor accepterende, en daarmee ‘voedende’ aandacht. De Belgische psychiater en mindfulnesstrainer Edel Maex op een zelfhulp-cd: “Volg de golfslag van je ademhaling, laat je er als het ware op drijven. Adem is levenskracht die vanzelf door jouw lichaam stroomt, golft. Wees je bewust van het feit dat je gedragen wordt door de aarde. Gun het jezelf om je gewoon te laten dragen, en hier ademend aanwezig te zijn. Adem naar je tenen. Voel ze. Wat je voelt is oké. Zo verzorg en voed je jezelf en je lichaam.”¹ Dit wat Maex betreft niet zozeer om een feel good moment te creëren, of om in een voortdurende staat van tevredenheid te leren verkeren. Eerder als fase in een proces om de geest tot rust te brengen, en vervolgens zelfinzicht te krijgen en het bewustzijn te verruimen.

Onder vipassana rust een uitgewerkt metafysisch stelsel dat de methode van diepgang voorziet. Vipassana draait om het boeddhistische idee dat je zowel geluks- als ongeluksgevoelens moet ontmaskeren als gehechtheid aan het lijden, om daar uiteindelijk, na een lange weg van meditatie, van los te komen en de verlichting te bereiken.

Mindfulness echter probeert je juist aan het leven te laten hechten, je ermee verbonden te laten voelen. De methode van vipassana is de baarmoeder geworden van een typisch westers idee. Het leven draait om gelukkig worden, en als de omstandigheden tegen zitten, kun je er door deze vorm van hersengym anders naar leren kijken. Het helpt jouw situatie te veranderen en als dat niet gaat, niet ongelukkig te zijn.

Hoewel de twee op elkaar lijken, staan ze dus ook diametraal tegenover elkaar. Ze hebben een tegenovergesteld doel. Vipassana dient uiteindelijk om aan het leven te ontsnappen, mindfulness om het leven zo maximaal mogelijk te leven. Bij mindfulness probeer je alleen te onthechten van negatieve gevoelens en gedachten, niet van de positieve. Omdat je het boeddhistische geloof niet deelt dat alles terug te brengen is tot lijden.

Vipassanameester Goenka vindt het streven alleen het pijnlijke lijden op te heffen maar dom. “Vipassana leren met het doel te genezen van een ziekte is een vergissing die nooit werkt. Mensen die dit proberen verspillen hun tijd omdat ze focussen op het verkeerde doel. Ze kunnen zichzelf er zelfs mee beschadigen. Ze zullen de meditatie niet begrijpen noch zullen ze hun ziekte genezen.”² Goenka’s weerzin klopt met de boeddhistische theorie. Wie vipassana doet met een doel heeft niet werkelijk begrepen dat juist doelloosheid moet worden nagestreefd, want elk doel dat je wilt bereiken betekent lijden, en dat is precies wat doorbroken moet worden.

Goenka heeft hier wel een punt dat ook beoefenaars van mindfulness zich moeten aantrekken. Net zoals bij vipassana herhalen mindfulnesstrainers voortdurend de mantra dat je alles wat langskomt moet proberen te accepteren. Maex: “Adem gewoon naar je gelaat toe, zonder iets te willen veranderen. Vóél je hele gelaat. Laat bij uitademing je gelaat los, laat het gaan, laat het zijn. Het is goed zoals het is.” Het niet willen veranderen is bij vipassana een consequente uitwerking van de onderliggende levensvisie, maar bij mindfulness is dit opeens erg paradoxaal. Door de wil om te veranderen op te geven zou juist verandering plaats vinden. Aandacht heelt. Verandering is en blijft hier uiteindelijk het doel.

Nu speelt deze tegenstelling ook in vipassana zelf, maar wel minder. Want ook in het proberen niet te oordelen zit al een oordeel verscholen, namelijk dat het beter is om niet te oordelen. Wie toch oordeelt, moet dat veranderen, met vipassana.

Mindfulness heeft dit probleem onbedoeld op scherp gezet: hoe een doel na te streven met een methode die zich ten doel stelt geen doel te hebben? Dat men eigenlijk wél verandering wil is tegenstrijdig met de methodisch nagestreefde acceptatie. Accepteren wat zich aan je opdringt, om het te veranderen: toch niet accepteren dus. Het wringt.

Volgens mindfulnessers is het hoogstens paradoxaal. Door niet te willen veranderen maar te aanschouwen, krijg je beter zicht op de zaak, en op jezelf. Na de meditatie is er dan de wijsheid en de vrijheid om te proberen te veranderen wat je wilt.

Het mindfulnessantwoord op de diepzinnige boeddhistische leer over het lijden waarin acceptatie een centrale plaats inneemt, ligt in een psychologisch stappenplan – observeren, inzicht krijgen, veranderen. Om je lekkerder te gaan voelen, beoefen je eerst het zogenaamde accepteren, om vervolgens te bestrijden wat toch niet echt geaccepteerd kon worden.

Gezien vanuit de (theravada) boeddhistische traditie waaruit vipassana stamt, is dit een oppervlakkig antwoord. Inzicht staat er voor een vergevorderde staat van bewustzijn, waarbij de notie van een onafhankelijk zelf compleet wordt ontmanteld. Inzicht staat er niet voor een vorm van zelfverwerkelijking die je ‘meer mens’ doet zijn, en een levensgenieter en -kunstenaar van je maakt.

Je kunt zeggen: leve de gestripte versie, weg met het negatieve in het boeddhisme die het leven verwerpt – deze zit niet in alle vormen, maar wel in een dominante, namelijk in het hart van de leer van de boeddha zelf. Wij leven in een meer het leven omarmende cultuur. We willen geen methode die tegen een algemeen gedeelde en gekoesterde westerse waarde ingaat, namelijk tegen het idee dat je uit het leven moet halen wat er in zit. Mindfulness sluit wel op deze waarde aan, en is er zo gezien in geslaagd het positieve uit de negatief georiënteerde methode van de boeddha te halen.

Maar wat zegt de veronderstelde oorspronkelijke leer van de boeddha over deze wereldreligie met honderden miljoenen aanhangers? Niet alles. Kunnen we in de brede bedding van deze religie wellicht ook andere manieren vinden om met het lijden om te gaan dan het proberen te accepteren?

DOEDDHISME

Allereerst is er natuurlijk het boeddhisme zoals het door het gros van de gewone boeddhisten werd en wordt beleefd. Hun boeddhisme is niet wereldvijandig. Weinig mensen die werkelijk wensen in dit leven niet meer geboren te hoeven zijn, die denken: “stop the world I want to get off”. Hoogstens zal het enigszins leven bij mensen die serieus werk maken van meditatie. Maar meditatie was tot een eeuw geleden iets vrij ongewoons in het boeddhisme. Dat deed je niet, tenzij je hoopte nog in dit leven verlicht te worden en zo de keten van hergeboorte te doorbreken, maar daar hoopte bijna niemand op. Tegenwoordig is dat bij hoogopgeleide, Engelssprekende boeddhisten wellicht een slag aan het veranderen, mede onder de invloed van de ontwikkeling van vormen zoals mindfulness in het Westen. Maar de meeste mensen praktiseren het boeddhisme van hun ouders en grootouders. Zij wensen net als de meeste monniken niet meer dan in een volgend leven iets hoger te incarneren. En ondertussen gelukkig te zijn.

Naar hun idee spelen mensenlevens zich af tegen de achtergrond van duizenden werelden, gevuld met allerlei soorten wezens die op hun eigen manieren ook allemaal vechten tegen het lijden. In sommige werelden leven boze geesten. Men probeert uit hun buurt te blijven vooral door zich aan de boeddhistische leefregels te houden – zoals niet kwaadspreken en de monniken voeden. Speciaal monniken verstaan de kunst de kwade invloeden van ziekte en ongeluk met rituelen en amuletten te neutraliseren. De enkele mediterende spirituele leider waarvan de mensen fluisteren dat die in een volgend leven wel een heel grote sprong richting nirwana gaat maken, heeft vooral aanzien vanwege de magische macht die hem wordt toegedicht. Zulke gewone boeddhisten zijn niet van het mindful accepteren. Eigenlijk zijn het doeddhisten, actief bezig het lijden van henzelf en anderen te verlichten, ook op magisch-religieuze manieren.

Veel boeddhisten leggen niet de nadruk op de individuele verlossing van het lijden en daarmee uit de keten van wedergeboorten. Er leeft een breed geloof in boddhisattva’s, in het idee dat er mensen zijn die bijna verlicht zijn, maar niet de allerlaatste stap zetten en terugkeren in onze wereld om anderen te helpen zich uit het lijden te bevrijden, en uiteindelijk ook verlicht te worden.

Deze manieren zullen moderne westerlingen minder inspireren dan die van geëngageerde boeddhistische monnik-theologen, die in theorie en praktijk op zoek zijn naar hun juiste omgang met het lijden. Die niet onbewogen op hun comfortabele meditatiekussens blijven zitten. Die misstanden niet accepteren. Die met een goed boeddhistisch verhaal wel iets tegen het lijden willen doen – dat is pas écht doeddhisme. Zoals de geëngageerde boeddhist Thich Nhat Hanh. Deze zenmonnik uit Vietnam was tijdens de oorlog in zijn land in de jaren zestig en zeventig actief in de hulpverlening in een poging ‘vrede in het hart’ te doen afstralen op de omgeving zodat ook die vreedzamer wordt. Voor Thich Nhat Hanh is de kern van het boeddhisme een gecompassioneerde levenshouding, vertelde hij tijdens een interview. “Als de bommen vallen kun je niet in het klooster blijven zitten. Dan ontvlucht je de werkelijkheid. Dus gingen wij mensen uit de oorlogszones evacueren, doden begraven en zieken verplegen.” Zijn vooral vrouwelijke volgelingen in het statige woonhuis in Amsterdam Zuid, zaten in serene verering hem te bewonderen. Ik vroeg me af hoe mindful ze waren: of ze hun eigen idolate houding ook opmerkten.

Thich Nhat Hanh kiest niet speciaal voor de armen en onderdrukten. Hij bekritiseert geëngageerde christenen, die wel voor de onderdrukten kiezen. Hun methode leidt volgens hem niet tot vrede: “In Latijns-Amerika spreken bevrijdingstheologen van Gods voorliefde voor armen en onderdrukten. Maar God wil niet dat we partij kiezen, zelfs niet voor de armen. De rijken kunnen veel bezitten, maar velen zijn arm op spiritueel gebied, en ze lijden zwaar.” Legitimeert hij zo niet de bestaande verhoudingen? “Het is niet juist de rijken te bevechten. Hun onbegrip is de basis van hun lijden.” Inzicht hierin krijg je door te mediteren. Thich Nhat Hanh noemt zijn meditatievorm mindfulness en probeert zo een brug te slaan naar het Westen, en de mindfulnessbeweging te inspireren. Hij is een van de weinigen.

Ook de Thaise ‘bosmonnik’ Pra Prachak is niet onverschillig over het lijden in de wereld. Ik ontmoette hem op een geheime plek, honderd kilometer van de hoofdstad Bangkok. Prachak zat verscholen voor de overheid die jacht op hem maakte omdat hij zich inzette voor het behoud van het tropisch regenwoud dat in hoog tempo wordt gekapt, met goedkeuring van corrupte ambtenaren. Zijn acties om woudreuzen met oranje gewaden te omwikkelen en zo symbolisch tot onschendbare monnik te wijden leidden tot een arrestatiebevel.

Terwijl er een knetterend onweer aan de gang was, en de bliksem links en rechts insloeg, roeiden de monniken die me naar Prachak toe brachten onverstoorbaar door. Prachak zat in een bamboe hut op een dicht bebost eilandje in een rivier naar het noodweer te kijken. Ook hij zat onbewogen op een matje, zijn gezicht voortdurend zilver kleurig van de bliksemflitsen. Zonder zelfs maar een zweem van angst over de mogelijkheid dat de volgende inslag het einde van ons allemaal kon betekenen. “Het boeddhisme leert je actief te zijn in de wereld zonder je met de wereld te identificeren. Als je erboven kunt staan, kun je pas echt mededogen met anderen hebben. Compassie staat centraal in de leer van Lord Boeddha.”

Het ‘erboven willen staan’ van de boeddhist plaatst voor hem het kwaad in een relativerend perspectief: in het vernietigen van het oerwoud schuilt uiteindelijk geen kwaad. Prachak: “Als je weet waarom je het bos kapt en je ten volle bewust bent van de consequenties, is het niet slecht om het bos tot de laatste boom om te hakken. Maar zij die de bossen kappen, doen dat uit onwetendheid. Als ze alle consequenties kenden, zouden ze het wel uit hun hoofd laten.”

‘Doeddhisten’ verhouden zich wel met de ‘edele waarheden’ van het boeddhisme zoals dat alle bestaan lijden is en dat de oorzaak ligt in de gehechtheid aan het bestaan. Ze doen dat zonder zich uit de wereld terug te trekken om hun individuele bevrijding na te streven. Ze bekommeren zich om anderen en de wereld om hen heen, inclusief om degenen die wél geluk nastreven. Ze verhouden zich expliciet met de traditie waaruit ze komen. Waarom gebeurt dat bij mindfulness bijna niet?

MINDFOOLNESS

Mindfulness is dus van boeddhisme gestripte vipassana-meditatie. Maar wat is er precies gestript? Gestript is het centrale boeddhistische idee dat het leven in essentie lijden is, waaraan je met meditatie kunt ontsnappen. Gestript zijn ook de fundamentele uitgangspunten waarin vipassana traditioneel is ingebed zoals karma en reïncarnatie. Gestript is verder de sanga, de gemeenschap van boeddhisten, met het monnikendom als middelpunt, gestript is de morele gedragscode – het verbod op stelen, kwaad spreken, ‘seksueel wangedrag’, op alcohol en op doden. Gestript zijn de lange dagen van zwijgen, vasten en mediteren – een mini-cursus van acht avonden is genoeg.

Natuurlijk zit er in de ongestripte, Aziatische versie een heleboel dat om afstrippen vraagt. Zo zijn traditioneel boeddhistische vrouwen ook op religieus gebied tweederangs, ook als ze non zijn. Maar de manier waarop sommige westerse boeddhisten deze wereldreligie denken te kunnen strippen, gaat te ver. Zo stelt de Amerikaanse boeddhist Steve Hagen dat 99 procent van het boeddhisme bestaat uit ‘cultural trappings’.³ Daartegenover staat de 1 procent puur boeddhisme dat hij samenvat met ‘awareness’, het soort bewustzijn waarin mindfulness oefent. Het ‘culturele boeddhisme’ is voor hem een min of meer verwerpelijk bijgeloof, terwijl de veronderstelde oorspronkelijke leer van de boeddha geen religie zou zijn, want die is waar en dus acceptabel. Terwijl de boeddha en zijn leer natuurlijk helemaal niet zijn los te weken uit de geschiedenis. Of hij ooit geleefd heeft is zelfs maar de vraag. In de praktijk wordt de boeddha vereerd als een God. Met alle toeters en bellen. Deze cultuur is diep religieus, de cultuur waarin het awareness-verhaal een soms duistere maar toch onlosmakelijke rol speelt. Het is de achtergrond, die alles uiteindelijk zin geeft. Het verhaal van de boeddha als de snelste weg langs alle werelden naar het uiteindelijke overstijgen van alles in het nirwana.

Dat het idee van een waar, niet-religieus verhaal van Boeddha, los van zijn context er in het Westen zo gemakkelijk ingaat is vooral een kwestie van naïviteit. Religiewetenschapper Jeff Wilson zet het in perspectief: wie zou zijn wenkbrauwen niet ophalen als iemand de rozenkrans-praktijk aanprijst met de stelling dat die door iedereen kan worden gepraktiseerd, of je nou christen, boeddhist, moslim of agnost bent.⁴ Dat de culturele ‘trappings’ waarin dit ritueel is ingebed, zijn weg te gooien, zodat je een werkzame methode overhoudt die vrij is van doctrine. Het is precies dit wat gebeurt met mindfulness bij het boeddhisme.

In sommige mindfulnessboeken is zelfs de hele verwijzing naar de boeddhistische wortels gestript. Het feit dat mindfulness uit het boeddhistische gedachtegoed voortkomt, alleen daarom ontwikkeld kon worden, en tot ons heeft kunnen komen, wordt meestal alleen even aangestipt. In het bijna 500 bladzijden tellende Handboek meditatief ontspannen van Jon Kabat-Zinn, de ontwikkelaar van mindfulness, wordt maar een paar keer het woord boeddhisme genoemd. In andere boeken is het niet anders. In enkele zinnen lees je over ‘2500 jaar oude kennis’ en de boeddha.⁵

Nu zijn er vast goede redenen te bedenken om de traditionele boeddhistische achtergrond te schrappen. Maar geen om die redenen niet te noemen. Wat is precies geschrapt en waarom? Dit je verhouden met waaraan je schatplichtig bent, en een stevig potje nadenken over de fundamentele knopen in je levensbeschouwing ontbreekt bij mindfulness bijna helemaal. En dat is dom, dat is mindfoolness.

Waarom je gelukkig wilt zijn? In geen enkel boek over mindfulness vind je reflectie hierover terug. Geen discussie over het zo diepzinnige boeddhistische lijdensbegrip, geen filosofisch pleidooi voor het streven naar geluk. Geen discussie over een typisch boeddhistische uitspraak zoals: “Er zijn geen ketenen voor hen, bij wie niets geliefd of ongeliefd is.” Diepere vragen over acceptatie, lijden en geluk zijn voor veel mindfulnessbeoefenaars kennelijk irrelevant, blijkt uit een rondgang door een grote stapel mindfulnessboeken. Sterker nog, zulke belangrijke vragen worden systematisch vermeden. Het zijn taboe-vragen.

Hierin schuilt de armoede van mindfulness: in het niet serieus nemen van haar wortels, in het zich er niet eens rekenschap van willen geven, in het achteloos dumpen, zonder er een woord aan vuil te maken. Daaruit spreekt geen kritisch besef van schatplichtigheid. Het is bijna schatroof – om de buit vervolgens stiekem om te smelten.

Om te smelten tot een bijkans omgedraaid verhaal. Boeddhisme gaat dan over gelukkig worden – terwijl het traditionele boeddhisme dit streven als vorm van niet herkend lijden ontmaskert. “De weg van het boeddhisme bestaat uit het volgen van het achtvoudige pad. Dit zijn acht waardevolle lessen die je helpen om lichter en gelukkiger in het leven te staan,” aldus het spirituele tijdschrift Happinez. Mindfulness is in deze visie een waardevolle tool om gelukkig en psychisch gezond te blijven of te worden.

Nu zijn we natuurlijk allemaal vrij om uit religieuze tradities bij elkaar te jatten en om te draaien wat we maar willen, afhankelijk van onze smaak. Maar we mogen er (en moeten er soms) wel kwaliteitsoordelen over vellen: je kunt het goed en je kunt het minder goed doen. Net als bij kunst.

Een minder mooie kant is het veronachtzamen van de religieuze achtergrond. Dit komt ook in de wetenschap veel voor. De Nijmeegse mindfulnessprofessor en meditatietrainer Anne Speckens is warm voorstander van het op wetenschappelijke basis toepassen van mindfulness in de geestelijke gezondheidszorg. Dat lijkt ook zij alleen te kunnen door de boeddhistische grond waarop mindfulness rust te negeren. Ze keurt deze niet openlijk af, en gaat er zelfs niet mee in debat – zoals dat hoort in de wetenschap, maar zwijgt, zoals past bij een taboe. Ze houdt het in een interview in Dagblad Trouw bij een oppervlakkig: “Mindfulness zweverig? Welnee”.⁶

Maar wat is dat eigenlijk, iets ‘zweverigs’? Zweverig zijn is kennelijk niet goed. Zweverig is iemand die vergaande, onbewijsbare uitspraken legitimeert met zijn of haar gevoelens. Dus: “Ik voel gewoon heel sterk dat ik een oude ziel ben.” En: “Door meditatie kun je verlicht worden en ontsnappen aan de keten van wedergeboorten.” Kortom: elke religieuze uitspraak is welbeschouwd zweverig, en miljarden mensen zijn dus zweverig – iets wat zij die tegen zweven zijn hen wijselijk niet proberen in te wrijven.

‘Zweven’ is taboe binnen het mindfulnesswereldje. En bij mindfulness zie je dat velen zweverigheid vooral proberen te voorkomen door het botweg negeren van religieuze wortels en inhouden met een beroep op wetenschap die de praktische toepasbaarheid bewijst in het dagelijks leven, de gezondheidszorg en het bedrijfsleven. Deze strategie is tot op heden heel succesvol. Maar werkt mindfulness wel echt?

Dit was een voorproefje

Verder lezen?

Koop het volledige e-book op fosfor.nl

Over de auteur

Koert van der Velde is religiewetenschapper en journalist. Hij werkte jarenlang op de redactie religie en filosofie van Dagblad Trouw en schreef verschillende boeken, onder andere over de islam. Op de Vrije Universiteit Amsterdam promoveerde hij op de vraag naar de mogelijkheid van religiositeit zonder geloof.

De pers over

'In zijn onthullende boek Geen Gezweef! beschrijft journalist en religiewetenschapper Koert van der Velde de sluipende opmars van het nieuwe geloof. Van der Velde toont overtuigend aan dat Mindfulness wel degelijk een religie is. En niet zomaar een religie, maar een die gebaseerd is op morele idealen uit een premoderne cultuur.' - Michiel Hulshof in Vrij Nederland

'Wat een verademing, dit scherp geschreven boekwerkje van godsdienstwetenschapper Koert van der Velde. Eindelijk iemand die niet alleen de draak steekt met de mindfulness-hype, maar er juist ook de enorme behoefte aan religie in ontwaart.' - Mindfulnesscoach Mirjam Windrich in Zinweb

Dank voor de aankoop van dit e-boek van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag dit e-boek voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u dit e-boek in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg het dan alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van dit e-boek wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook