De terugkeer van het prikkeldraad

Een verhaal van twee mannen aan de grenslinie

Amsterdam, 2016

Wist u dat u ook lid kunt worden van Fosfor?

Voor maar € 40 per jaar (dat is slechts € 3,33 per maand) ontvangt u:

•• Elke maand een nieuwe longread – geschreven door topauteurs.

•• Elke week een nieuwe classic – tijdloze longreads uit het verleden.

•• Elke dag, lezen, kijken en luisteren – in ons archief van longreads.

•• Plus: meer dan 150 e-books – onbeperkt te downloaden.

Niet lezen = niet betalen

Als je bij ons een maand niet leest, loopt je lidmaatschap automatisch een maand langer door. Twee maanden niet ingelogd? Dan krijg je van ons twee maanden verlenging (in totaal verlengen we maximaal drie maanden per jaar).

Meer informatie vindt u op www.fosfor.nl

Dank voor de aankoop van deze longread van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag deze longread voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u deze longread in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg dan deze alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van deze longread wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook

1. De good guys van West-Europa (2015)

De kans dat zijn jongensdroom uitkomt heeft hij verspeeld. Premier van Hongarije wilde hij worden, maar dat zit er waarschijnlijk niet meer in. Burgemeester Robert Molnár (46) constateert het met een geforceerde glimlach in zijn werkkamer in het gemeentehuis van Kübekháza, een klein plaatsje aan de uitgestrekte grens met Servië en Roemenië. Buiten is het rustig, de caissière in de dorpssupermarkt staart naar haar gelakte nagels en een oude man veegt de stoep. Ook in de kleine vluchtelingenopvang die Robert onlangs liet bouwen, is het verlaten. De enige verstoring van de ogenschijnlijke rust zijn de colonnes legerwagens op de nabijgelegen snelweg.

Robert Molnár

Robert is net terug van Engelse les. Een aantal keer eerder begon hij er al aan, maar sinds er de afgelopen maanden tientallen internationale cameraploegen langskwamen om hem te interviewen, is hij echt gemotiveerd. Hij hangt zijn sportieve jas over een stoel en gaat zitten achter het bureau dat vol staat met prullaria: een stapeltje zakdoeken, foto’s van zijn drie kinderen en een trompet. Het muziekinstrument staat er niet zomaar. Het herinnert hem eraan dat hij kabaal moet maken als hij onrecht om zich heen ziet.

Tussen de stapels papieren ligt de Franse krant Liberation opengeslagen bij een paginagroot artikel over hemzelf. Op de foto bij het artikel staat de burgemeester boos met armen over elkaar voor een glanzend nieuw hek, boven de tekst prijkt de kop: ‘In Hongarije gaat Robert Molnár de strijd aan met het prikkeldraad’.

Bondskanselier Angela Merkel noemt hem ‘een groot man’. Op conferenties en vieringen heet hij de ‘held van de vrede’. Deze lof valt niet Robert Molnár ten deel, maar Árpád Bella, een landgenoot van Robert, 69 jaar oud. Qua leeftijd had hij Roberts vader kunnen zijn. Wat ze gemeen hebben: ook Árpád ontleent zijn roem aan de grens. In zijn geval de oude grens, het IJzeren Gordijn.

Hij heeft er nooit om gevraagd, die journalisten uit Australië, de filmploegen uit de VS en zelfs uit Japan. Soms blijven ze een heel weekend, verbouwen zijn huis net zo lang tot het licht goed in de lens valt. Eigenlijk houdt hij er niet van, hoe ze hem vragen voor de camera heen en weer te lopen, of ‘alleen maar even koffie in te schenken’. Toch geeft hij hen wat ze vragen, het voelt als zijn plicht. Onvermoeibaar gaat hij op het zoveelste verzoek in, want het verhaal laat ook hém niet los, zelfs niet na 26 jaar. Hij had het goed kunnen gebruiken om de Hongaarse politiek mee in te gaan, maar zo zit hij niet in elkaar.

Árpád Bella is een kalme man, altijd geweest. Een half leven lang leek hij mee te dobberen op de stroom van de geschiedenis, totdat hij er onderdeel van werd. Hij was grenswachter, precies op de plek waar voor het eerst het IJzeren Gordijn bezweek en een voorhoede, een eerste horde van honderden DDR-burgers, naar het vrije Westen ‘uitbrak’. De grote Europese woelingen waarin hijzelf zou worden meegesleept, stonden in schril contrast met de kalmte, om niet te zeggen de stilstand die zijn loopbaan tot dan toe kenmerkte.

Árpád Bella

Niet ver van het huis waarin hij opgroeide, werkte hij in de jaren ‘70 en ‘80 als wachter bij de grensovergang tussen Hongarije en Oostenrijk, een stukje niemandsland vlakbij het Hongaarse stadje Sopron. Hier liep het IJzeren Gordijn, kilometerslange hekken vol prikkeldraad die Europa in tweeën deelden: aan de ene kant het vrije West-Europa, aan de andere kant het communistische oosten. Ook Hongarije leefde onder een communistisch regime, niemand mocht zomaar het land uit - daar zorgde Árpád voor. Hij was één van de honderdduizenden militairen die met wapens de grens bewaakten.

Toch was zijn werk niet heldhaftig, noch spannend. Jagen op smokkelaars, of op mensen die illegaal probeerden de grens over te steken - dat deden de andere soldaten. Tot halverwege de jaren ‘60 lagen er mijnen langs de grens. Die werden vervangen door een ijzeren draad parallel aan de grens, een paar honderd meter landinwaarts richting Hongarije. De draad stond onder elektrische spanning. Zodra ze werd aangeraakt door mens of dier, kregen de soldaten een seintje. Ze hadden een Duitse herder, speciaal getraind om de illegalen te vinden. Als het moest, schoten ze op vluchtelingen, om te voorkomen dat ze de grens overstaken.

Zo niet Árpád. Hij stond bij de officiële grensovergang. Hier kwamen de Oostenrijkse auto's het land in, en vertrokken de Hongaren met speciale uitreisvisa naar het buitenland. Árpád controleerde hun documenten. Af en toe meldden zich Oost-Duitsers of Roemenen, die met een vals paspoort probeerden naar het westen te komen, en heel soms ontdekte hij iemand die zich had opgevouwen in één van de holten van een voertuig. Árpád praatte met de bestuurders en passagiers, en peilde ze. Gingen deze mensen écht naar familie? Had die man een gek accent? Het was een schaakspel waarbij lang niet altijd duidelijk werd wie er gewonnen had. Árpád had er plezier in. Als hij een vals paspoort ontdekte, belde hij de politie. Hij wist best dat de vluchtelingen dan werden gearresteerd en uitgeleverd aan hun eigen land. En dat hen een lange gevangenisstraf te wachten stond - of erger. Maar ja, hij was het Leger des Heils niet. Hij was een militair, en deed wat van hem verwacht werd. Iedere soldaat weet hoe belangrijk dat is. Als je dat niet doet, stort alles in elkaar. Op wie kun je dan nog vertrouwen?

Tegen alle Europese Verdragen in plaatst de Hongaarse premier Viktor Orbán in juli 2015 een hek van 175 kilometer langs de grens met Servië. Twee maanden later kondigt de regering ook nog eens de noodtoestand af in de provincie waar Robert burgemeester is. De geijkte beeldspraak wordt erbij gehaald: de vluchtelingenstroom dient te worden ingedamd. Hongarije stroomt ditmaal niet leeg, maar dreigt te worden overspoeld door niet-Hongaren, door vreemdelingen, moslims! Daar moet paal en perk aan worden gesteld. Hongarije laat niet ‘over zich heen lopen’. Het gevolg van Orbáns ingrepen is avond aan avond te zien op tv: wanhopige gezinnen gevlucht voor het oorlogsgeweld in eigen land stuiten nu bij het hek op het Hongaarse leger dat geweld niet schuwt. Wie toch nog onder het prikkeldraad durft door te kruipen wacht traangas, arrestatie en gevangenisstraf.

West-Europa reageert vol afschuw. Op het netvlies staat het vierjarige Syrische jongetje dat in zijn rode T-shirtje en een kort blauw broekje aanspoelde op het strand van Turkije en zo hét symbool werd van de vluchtelingencrisis. Een ongekend aantal mensen, dat wil zeggen: sinds de nasleep van de Tweede Wereldoorlog in Europa, is op drift. Het enige echt in het oog springende verschil met de zwart-witfoto’s van toen zijn de mobieltjes die ze in hun handen geklemd hebben. Door de Middellandse zee en ter land via de Balkanroute proberen ze veilig gebied te bereiken. ‘Merkel, Merkel, Deutschland, Deutschland!’ scanderen ze. Het laat ‘Mutti’ Merkel niet onberoerd. Omdat ze zelf afkomstig is uit Oost-Duitsland voelt de Duitse bondskanselier een verwantschap met de vluchtelingen. ‘Wir schaffen das,’ zegt ze, maar de Europese politiek is in een impasse beland. Hongarije weigert mee te werken aan de verplichte vluchtelingenopvang per lidstaat zoals de Europese Commissie wil. Orbán ziet zichzelf juist als de hoeder die de Europese cultuur verdedigt en als de beschermer van de buitengrenzen van de Europese Unie. Het maakt hem populair bij een groot deel van zijn eigen bevolking: met de Ottomaanse en de Russische overheersing in de geschiedenisboeken zijn veel Hongaren bang voor nieuwe indringers.

Het is in deze sfeer dat journalisten uit West-Europa bij Robert op de stoep staan, op zoek naar good guys in een nationalistisch land. De burgemeester van Kübekháza wordt als held op het schild gehesen omdat hij zich zo’n beetje als enige Hongaar openlijk verzet tegen het nieuwe hek. En niet zonder risico: als ze onder elkaar zijn geven sommige collega-burgemeesters toe dat ze het met hem eens zijn, maar ze durven zich niet uit te spreken, bang voor represailles van de regering. Bij Kübekháza eindigt het prikkeldraad nu nog op de grens tussen Servië en Roemenië. Het is een surrealistisch beeld: het plotselinge einde van het metershoge vijandig ogende hek.

Premier Orbán kan ieder moment de opdracht geven de scheiding verder te bouwen langs de grens met Roemenië. Dat zou heel vervelend zijn voor het dorp want de banden met de aangrenzende Servische en Roemeense dorpen zijn uitstekend en er zou nota bene net een grote verbindingsweg komen. Maar wat Robert het meest dwarszit is de symboliek van het hek. Voor hem staat het voor het begin van de teloorgang van Hongarije en Europa. Vroeger was hij trots op Hongarije dat in 1989 als eerste het IJzeren Gordijn openbrak. Hoe kan het dat het nu uitgerekend als eerste weer een muur optrekt? Wat is er toch met Europa aan de hand? Zijn we haar geschiedenis vergeten?

Dit was een voorproefje

Verder lezen?

Koop het volledige e-book op fosfor.nl

Over de auteur

Bureau Boven is een collectief van freelance journalisten. Zij werken voor landelijke dagbladen, tijdschriften en omroepen. Ze ontwikkelen audiotours (Strijp S Stories, De Tolhuistour) en werken aan grote innovatieve journalistieke projecten. Adinda Akkermans, Emmie Kollau, Catrien Spijkerman en Mira Zeehandelaar maakten namens Bureau Boven de longread ‘De terugkeer van het prikkeldraad’.

Colofon

Tekst: Adinda Akkermans, Catrien Spijkerman

Foto’s: Emmie Kollau, Mira Zeehandelaar

Tekstcorrectie: Else Kemps

Omslag: Zinnebeeld

ISBN: 978-94-6225-192-2

© Uitgeverij Fosfor, Amsterdam

Dit verhaal is onderdeel van het het Iron Curtain Project, een multimediaal project over de erfenis van het IJzeren Gordijn met online verhalen en offline evenement in heel Europa: www.ironcurtainproject.eu