Afke van der Toolen

Laatste huis

Over de opening van een hospice en hoe het zijn eerste jaar doorkwam

Amsterdam, 2016

Wist u dat u ook lid kunt worden van Fosfor?

Voor maar € 40 per jaar (dat is slechts € 3,33 per maand) ontvangt u:

•• Elke maand een nieuwe longread – geschreven door topauteurs.

•• Elke week een nieuwe classic – tijdloze longreads uit het verleden.

•• Elke dag, lezen, kijken en luisteren – in ons archief van longreads.

•• Plus: meer dan 150 e-books – onbeperkt te downloaden.

Niet lezen = niet betalen

Als je bij ons een maand niet leest, loopt je lidmaatschap automatisch een maand langer door. Twee maanden niet ingelogd? Dan krijg je van ons twee maanden verlenging (in totaal verlengen we maximaal drie maanden per jaar).

Meer informatie vindt u op www.fosfor.nl

Eerste druk 2007

E-boek 2016

© 2007-2016 Afke van der Toolen

E-boekontwerp Fosfor

Vormgeving omslag Zinnebeeld

ISBN 9789462251953

Uitgeverij Fosfor, Amsterdam

Laatste huis verscheen eerder bij Uitgeverij Contact. 

Voor Goof, in lydische toonaard

Ter inleiding

Een paar jaar geleden zag ik in een lokale krant een berichtje dat meteen mijn aandacht trok. Het waren maar een paar regels, over een nog op te richten hospice dat op zoek was naar vrijwilligers. Ik geloof niet dat ik toen al wist wat een hospice was, maar in het stukje stond dat het een huis was voor mensen die terminaal ziek waren. Een huis om in te sterven.

Ik knipte het berichtje uit. Het idee van zo’n huis was intrigerend, maar ja, de dood is toch iets angstaanjagends, iets wat je niet zomaar uit jezelf opzoekt.

Na lang wikken en wegen meldde ik me aan als aspirant-vrijwilliger. Er werden in die tijd zoveel hospices opgericht dat het bijna een rage leek. Hoe zou het leven eruitzien in zo’n huis waarin alles draaide om de dood? En hoe zou mijn leven er in zo’n huis uitzien? Bovenal leek het me een avontuur, dat net als alle echte avonturen eng zou zijn, opwindend, en leerzaam.

Laatste huis gaat over het eerste jaar van een hospice, vanuit het perspectief van een volslagen leek, in een maatschappij die de dood het liefst in een vergeethoekje plaatst – en toch lijkt te zoeken naar nieuwe manieren om ermee om te gaan.

De hospiceleiding wist van tevoren dat ik van plan was om een boek te schrijven en accepteerde me desondanks als vrijwilliger. Dat was een dappere beslissing. Ik was een buitenstaander en bovendien, het viel te verwachten dat in zo’n opstartjaar niet alles even gladjes zou verlopen. Maar juist dat gegeven, een beginnend hospice dat met vallen en opstaan leerde omgaan met allerlei aspecten van het sterven, leek me veelzeggender dan de routine van een al langer bestaand huis.

Ik wil alle betrokkenen bedanken voor een ervaring die ik niet had willen missen. De levenden, maar vooral – al kan het eigenlijk niet meer – de doden.

Dit portret van binnenuit gaat over echte mensen, maar is met literaire middelen verteld. Aandikken was niet nodig – wonderlijk materiaal in overvloed. Indikken en herschikken wel, omwille van de leesbaarheid. De enorme groep vrijwilligers heb ik teruggebracht tot enkele personages die de veelvormige werkelijkheid representeren. Coördinator ‘Albert’ was er in het echt veel eerder. En soms heb ik elementen uit verschillende bewonersgeschiedenissen gecombineerd.

Om privacyredenen hebben alle betrokkenen een andere naam gekregen en zijn al te kenmerkende details vertekend weergegeven.

1 De stenen trap

Na de begrafenis had Kazem Gan de kleine Akbar met zich meegenomen.

‘Ik wilde dat hij de dood leerde kennen’, vertelde hij later aan zijn neef Ismaiel. ‘Ik reed met hem door de bergen, op zoek naar iets om hem te laten zien dat doodgaan bij het leven hoort.

In de sneeuw zocht ik naar een dode vogel, een dode vos of een wolf misschien, maar op die winterse dag vlogen de vogels krachtiger dan ooit en de wolven sprongen over de rotsen. Ik stopte, liet hem op een steen zitten en wees naar de bergplanten die onder de sneeuw lagen. Kijk! Die planten zijn ook dood. Maar dat was geen goed voorbeeld. Ik zag een oude berggeit die met moeite van de ene steen naar de andere sprong. Zag je dat? Die geit gaat ook een dezer dagen dood. Nee ook dat was geen goed voorbeeld.’

Kader Abdolah (1954-)

De grijze steen was een halve meter in het vierkant, vuistdik, en eigenlijk te zwaar voor mij alleen. Uiteindelijk liet ik hem maar gewoon vallen. Van de onderkant sprong een kluit aarde los en een pissebed zocht een goed heenkomen, panisch krabbelend met zijn pootjes.

Het gepolijste graniet was dof geworden, daar op het kleine kerkhof buiten de stad. In de groeven van de letters had zich het vuil van jaren opgehoopt en in een enkel schreefje groeide wat mos.

Destijds had in de brochure gestaan dat de lichtere vlekjes in de steen de fossiele resten van zeelelies waren. Wat mooi, dacht ik toen, dan zitten de grafbloemen er al in. Later ontdekte ik dat zeelelies diertjes zijn – dat voelde op de een of andere manier toch anders.

Met een natte vinger maakte ik over het oppervlak een glanzend spoor dat snel verdween; het kromp ineen tot een punt en liet het graniet net zo dof weer achter.

De steen voelde koud aan, volkomen inert.

Ik trok de letters en cijfers na als een kind dat wil leren lezen.

‘Nou, welkom thuis dan maar,’ zei ik.

Een huis van stand

Toen ik kennismaakte met het huis was het niet veel meer dan een geraamte. Alles wat niet muur was, of vloer of dak, was eruit gesloopt. Het maakte zich op voor een nieuw bestaan.

Niet dat het er vanbuiten zoveel anders uitzag dan pakweg een eeuw eerder. Ik had een oude foto met daarop diezelfde brede voordeur met stenen trap, dezelfde hoge ramen, hetzelfde witte balkonnetje met spijlen sierlijk als antieke vazen. Sober, maar elegant. Een huis van stand.

Op die foto stonden ook mensen. Twee keuvelende mannen in pandjesjassen, compleet met hoge hoed en wandelstok. Een potige meid die daadkrachtig een kinderwagen bewaakte, met wellicht de erfgenaam van een industrieel erin. Een toevallig passerende bakkersjongen die ooit, lang geleden, breed grijnzend in de cameralens keek.

Deze mensen behoorden al lang tot het verleden. Het herenhuis was van duurzamer materiaal gebleken en trouwens, de verweerde, heel eerbiedwaardige kastanjebomen aan de overkant van de straat ook.

In dit huis zou ik een jaar lang avonturen beleven waar ik nu nog nauwelijks een voorstelling van had. Ik zou het meemaken, dat nieuwe bestaan, de geboorte van een sterfhuis.

De laatste bewoners waren studenten geweest, die het met hun legendarische feesten in zijn deftige voegen hadden doen kraken. In dit huis was gedanst. In dit huis was geleefd. Als toen de man met de zeis had aangeklopt, had waarschijnlijk niemand hem gehoord.

Straks, als de verbouwing klaar was, zou alleen wie aan zijn laatste dans toe was hier nog een kamer krijgen. Het zou een afvoerputje worden voor het menselijk wrakhout, het geneeskundig schroot, de opgegevenen met in hun balboekje alleen nog maar die ene naam – Magere Hein – in knokige letters.

Het had iets extreems, zo’n sterfhuis midden in een woonstraat. De buren waren niet blij en hadden van alles geprobeerd om het tegen te houden. Alsof er een pesthuis binnen de wallen werd gehaald. Ze zagen spookbeelden van dagelijks voorrijdende lijkwagens en dat vonden ze macaber. Dat paste niet in een nette woonomgeving.

Op de stoep stond een container vol sloopmateriaal. De ramen waren stoffig, op het balkon lag een hoop verfrommeld bouwplastic. De voordeur stond op een kier voor de werklieden en over de stenen trap lag een steigerplank, voor de kruiwagens.

Ik stond op het punt om naar binnen te gaan toen op krukkig-oude benen een man kwam aangewandeld. Vlak naast mij hield hij stil om met zijn handen op de rug het huis uitgebreid te bekijken.

‘Zoekt u iets?’ vroeg ik.

‘Nee’, zei hij. ‘Of ja, hoe heet dat…’ Hij deed zijn pet af en draaide hem met benige, licht bevende handen rond. ‘Ik bedoel, wordt dit nou dat huis voor mensen die doodgaan?’

Zonder op een antwoord te wachten, vertelde hij dat hij als jongen in deze straat had gewoond. Niet in de sjieke huizen op dit stuk, maar verderop, tussen de gewone mensen. Kijk, daar zat toen de slager en daar de bakker, allemaal beste winkels die nu verdwenen waren, wat jammer was dat toch, en zonder overgang voegde hij eraan toe: ‘Hoeveel mensen komen hier nou wonen?’

Ik vertelde dat er vijf kamers kwamen.

‘Ah…’ Het bleef even stil. De oude man zette zijn pet weer op en keek met enig ontzag op naar de gevel. Hij mijmerde nog wat over de tijden van weleer, toen er zo’n fijne meneer woonde, een dokter, een notaris, hij wist het niet meer. Zijn oudere zus deed er de was. ‘Ach, die zijn allemaal al lang dood en begraven.’

Weer zweefde zijn blik weg, aangetrokken door het huis als door een zuigend zwart gat. ‘Het zal vast wel z’n nut hebben,’ zei hij peinzend. Direct daarop rechtte hij zijn rug en vervolgde: ‘Maar mij krijg je hier nooit en te nimmer naar binnen, hoor!’

De stenen trap telde drie treden, de voordeur was zwaar. Daarachter lag het hele inwendige van het huis bloot. De wanden en de gangvloer waren opengebroken en middenin, dwars door de verdiepingen heen, was een gapend gat geslagen waar de lift moest komen. Aan het eind van de schemerige gang gloorde een lichte, serre-achtige ruimte.

Dus hier gaat het gebeuren, dacht ik, terwijl ik ronddoolde tussen de werklui, de gereedschapskisten en de overal rondslingerende plastic bekertjes. Mijn stappen op de kale vloeren klonken hol. De jonge lentezon speelde met de opdwarrelende stofdeeltjes. De timmermannen hadden zich in hemdsmouwen rond een pot koffie geschaard en uit de radio kwam een populair liedje dat door een van hen werd meegefloten, zo vals als maar kon.

Het was moeilijk voorstelbaar dat hier van die grimmige dingen stonden te gebeuren. Dit was een gewoon huis, dat in niets verschilde van de huizen links en rechts. En toch, terwijl ik door zijn gangen en kamers zwierf, leek het me uit andere, melancholiekere stof gemaakt.

Driemaandenmensen

Mijn buurvrouw Bep is een zestiger op stevige wandelschoenen, die veel van musicals houdt. Ze is van het kordate type. Toen er een muis in ons appartementengebouw kwam wonen en ik een koosnaampje begon te verzinnen, maakte Bep er met een klapval pardoes een einde aan.

En nu, terwijl ze met gezellige gebaren een theezakje in de pot hing, vertelde ze dat ze al jaren stervende mensen bezocht. Vrijwilliger in de terminale thuiszorg heette dat. Ik zette grote ogen op. Nooit had ik gedacht dat zij naast haar theaterbezoeken ook nog hobbyde in de dood.

‘Och meid,’ zei Bep stralend. ‘Het is toch zó schitterend, zó prachtig!’

Zelf had ik ooit een zomerbaantje in een bejaardenhuis gehad. Daar hield de dood ook wel kantoor, maar het leek me toch niet helemaal hetzelfde. De vermoeide stap waarmee de heel ouden naar hun einde schuifelden, hun levensjaren als kluisters aan hun benen, hadden mij ontroerd. Met elke stap werd een berg verplaatst, een berg van verhalen en belevenissen en oude herinneringen die weldra zouden vervliegen.

Die langzame gang grafwaarts had het onafwendbare van een natuurwet. Het was zoals het moest zijn, dat stond in elke rimpel gegrift. Bovendien wisten deze bergen niet precies wanneer hun einde zou komen. Ze konden net zo goed honderd worden, toch? En als ze honderd waren, konden ze nog altijd honderd en een worden. En als ze honderd en een waren, konden ze honderd en twee worden, honderd en drie, enzovoort. De toekomst was een schuifmaat die elke dag een stukje mee vooruitschoof. Dat was al bijna een soort eeuwigheid.

Die schuifmaat zou bij de aanstaande hospicebewoners geblokkeerd zijn. Zij zouden niet meer dan drie maanden te leven hebben, officieel door doktoren en zorgbureaucratie vastgesteld en afgestempeld.

Ik had een documentaire gezien over een paar van hun lotgenoten. De kanker had hen lelijk gemaakt en op een ongrijpbare manier vreemd, alsof ze eigenlijk al ver weg woonden. Met grote ogen in gele, magere gezichten keken ze naar dingen die wij niet kunnen zien. Het leken mij al bijna geen mensen meer.

‘Hoezo schitterend, hoezo prachtig?’ vroeg ik dus aan mijn buurvrouw Bep.

Ze antwoordde: ‘Bij deze mensen verdwijnt alle franje, alleen de essentie blijft over. En dat is toch zo mooi.’

Ze haalde het theezakje uit de pot, schonk in, en ging er eens goed voor zitten. ‘Ik zal je een voorbeeld geven. De vorige bewoonster van jouw huis heb ik ook op haar sterfbed begeleid.’

‘Mijn huis? Je bedoelt mijn huis?’

‘Ja. Een oudere weduwe. Ze heeft maandenlang ziek gelegen en is tot haar dood thuis gebleven.’

Ze vertelde dat ze een keer bij haar was langsgegaan met de vraag of ze soms een kop soep lustte. Vanuit het bed in de hoek van de kamer had enthousiast geklonken: ‘Soep?! Daar mag je me onder begraven!’ Bep moest nu nog grinniken: ‘Meid, wat hebben we toen gelachen!’

Een andere keer had ze haar om een aandenken gevraagd, iets kleins maar, zelf dacht ze aan het porseleinen thee-ei dat altijd de zwijgende getuige van hun gesprekken was. Maar de zieke bleek al iets anders te hebben verzonnen. Ooit hadden haar stiefzussen allemaal een gouden kettinkje gekregen en zij, als pleegkind, niet. Toen haar man dat later hoorde, had hij er voor haar precies zo een laten maken. Dat kleine kettinkje met dat grote verhaal had ze aan Bep gegeven.

‘Toen hebben we samen een potje zitten janken,’ zei Bep.

Even viel ze stil. In gedachten verzonken doopte ze haar koekje zo lang in haar thee, dat het langzaam uiteenviel.

Toen ik daarna thuiskwam, werd mijn blik onweerstaanbaar naar de huiskamerhoek getrokken waar volgens Bep het sterfbed had gestaan. En even onweerstaanbaar was vervolgens de takenlijst die ik als aanstaand hospicevrijwilliger had gekregen. Luisteren, stond daarop, en emoties delen, maar ook dweilen, koken en boodschappen doen. En er was meer, onder het kopje ‘Zorg voor de stervende’:

Kussens opschudden

Wassen en verschonen

Helpen bij de stoelgang

Wrijven en masseren

De stervende verleggen

Mondholte schoonmaken en lippen bevochtigen

Dit las als een catalogus van steeds groter verval en steeds intiemere lichamelijke nabijheid. Voor het levendige, lach en traan bevattende beeld dat Bep had geschetst – als in een musical – schoven nu toch weer die naargeestige beelden uit de documentaire. Had de vrouw in mijn huiskamer er ook zo uitgezien? Had zij de soep ‘waaronder je haar mocht begraven’ eigenlijk wel kunnen verstouwen? Bep had niets verteld over spuugbekkentjes en besmeurde lakens. Hoorden die niet tot haar takenpakket als vrijwilliger in de terminale thuiszorg? Of waren dat voor haar dingen waar je geen woorden aan vuilmaakte, maar die je gewoon deed? Zoals het doodmaken van een muis?

Open Huis

Wat is een huis? Volgens de dikke Van Dale ‘een bouwwerk of bouwsel dat mensen tot woning dient’. Een hospice, een huis voor stervenden, wil precies dat zijn. Medische en verpleegkundige hulp komt van buiten; het zijn gewone mensen, vrijwilligers, die er de scepter zwaaien en hun best doen om het ziekenhuisachtige zo veel mogelijk buiten de deur te houden.

Op een zachte maar regenachtige voorjaarsdag vierde het oude herenhuis het begin van zijn nieuwe bestaan. Voor één keer mocht iedereen binnen kijken en vrijuit rondlopen. Het hele huis gonsde. Tientallen handen gingen keurend, strelend over de schoorsteenmantels die smetteloos glansden, over de zachtleren stoelen, het gladde hout van de in alle standen verstelbare bedden. ‘O, hier wil ik wel doodgaan!’ riep iemand. Sommige omstanders keken verstoord, anderen moesten lachen.

De middag was begonnen in een partytent tussen de kastanjebomen. Mooi opgedofte oudere dames – enkelen van de toekomstige vrijwilligers – liepen rond met dienbladen.

Iedereen was er. De gepensioneerde aannemer die onbezoldigd de verbouwing had geleid. De stoffeerder die voor een vriendenprijsje de gordijnen had geleverd. Lions Club-heren die de inrichting van de achtertuin hadden bekostigd. Een hoge piet van de thuiszorg.

De voorzitter van het hospicebestuur had een toespraak gehouden. ‘En tot slot, geachte aanwezigen, een tot tevredenheid stemmende mededeling. Maandag gaat het hospice daadwerkelijk open, en het is mij een genoegen u mee te delen dat dan meteen de eerste bewoonster zal arriveren.’

Applaus klonk op, iemand riep zelfs zachtjes ‘Wat goed!’ Naast mij stond een man aan een spaatje te nippen. ‘Voelt toch een beetje raar, hè, al die feestelijkheid,’ fluisterde hij. ‘Als je denkt aan de aanleiding.’

Na de voorzitter was Patricia, de coördinator van het hospice, aan de beurt. De hakken van haar laarsjes klikklakten op de vlondervloer en ze zag er tegelijk stoer en kwetsbaar uit in haar getailleerde broekpak.

Patricia had ik al een paar keer gezien. Bij een van die gelegenheden had ik haar horen vertellen over het idee dat ze zeven jaar eerder had gekregen. Het idee om een huis voor stervenden te beginnen, of, zoals zij hen noemde, mensen in de laatste levensfase. Ze had lang een managementfunctie in de zorg gehad en wilde wel eens iets anders, dichter bij de mensen.

‘Hospices waren er in die tijd nog bijna niet en ik had geen idee hoe ik er een moest beginnen,’ had ze toen verteld. ‘Dus ging ik maar naar de Kamer van Koophandel. Daar vroegen ze: “Heeft u al een bedrijfsplan, mevrouw?” Vervolgens probeerde ik het bij de Starterswinkel van het Arbeidsbureau. Daar zeiden ze: “O, jee, dit is een wel heel ongewoon onderwerp voor ons!” Nou, toen begreep ik dat ik het anders moest aanpakken...’

Vandaag, bij de opening, hield ze een kort, onopgesmukt praatje. Nauwelijks liet ze iets doorschemeren van de vele uren, avonden, weekeinden die zij met een groepje gelijkgestemden aan haar droom had besteed. De meeste tijd was gaan zitten in ‘het formuleren van een visie’, want ze hadden allemaal zo hun eigen ideeën over sterven en de dood gehad.

De uitkomst kregen de receptiegasten wel te horen. Dit hospice zou voor iedereen openstaan, vertelde Patricia aan een geheel stilgevallen tent. En iedereen zou er op zijn eigen manier kunnen sterven.

Het huis dat nu een hospice was zag er vanbinnen heel anders uit dan de eerste keer dat ik er was. Het witte marmer van de gangvloer glom en de muren en het houtwerk waren geschilderd in kalme kleuren. De trap, die in een brede krul naar boven voerde, was bekleed met een dik, donkerblauw tapijt.

Het was dringen in de gang. Ik hoorde een stem: ‘Doet u hier ook aan euthanasie?’ Een andere stem – een bestuurslid waarschijnlijk – antwoordde: ‘Het is ons ideaal om de bewoners zulke goede zorg te geven dat euthanasie overbodig wordt. Maar ook hierin laten we uiteindelijk iedereen vrij.’

De kamer die ik binnenliep, meteen aan mijn linkerhand, verraste me. De marmeren schouw en het sierstucplafond waren in oude glorie hersteld. Aan weerszijden van de hoge schuiframen hingen zware zachtgele gordijnen. Een blankhouten bed en een sta-op-stoel vormden de belangrijkste meubelstukken – de klerenkasten waren nog in bestelling, had ik gehoord. Alleen de handgreep boven het bed en de wastafel aan de muur vertelden dat dit geen hotelkamer was.

Rond dit alles hing een sfeer van afwachting. De wastafel glom, de televisie zweeg, het bed was kreukloos opgemaakt. De kamer was gevuld met dingen, maar dingen wonen nu eenmaal niet. Die zijn alleen maar.

Terwijl ik daar stond en de geur van nieuwigheid opsnoof, kwamen twee vrouwen druk pratend binnen. Ik kende hen wel, we hadden samen de voorbereidende cursus gevolgd. Erica, 43, met haar blonde krullen en grijze ogen die bijna niets weggaven. En Hendrikje, 65, met haar stevige, goedmoedige lichaam, altijd gekleed in kraakheldere blouses die roken naar fijne zeep.

Van deze twee vrouwen wist ik de gekste dingen wel en de meest alledaagse niet.

Zo wist ik niet hoe Erica woonde en of ze kinderen had, maar wel wist ik dat ze kanker had gehad en sindsdien, zoals ze zelf zei, gefascineerd was door de dood.

Ik wist niet of Hendrikje autoreed en wat ze graag at; wel wist ik dat ze tijdens haar werk in een verpleeghuis zo veel mensen eenzaam en alleen had zien sterven, dat ze had gedacht: na mijn pensioen ga ik ernaast zitten.

Erica wilde alleen sterven, zonder familie rond haar bed, om bewust mee te maken wat het was.

Hendrikje wilde in haar slaap overlijden, plotseling, zonder het slepende voorspel van ziekte en pijn dat ze maar al te goed kende.

Eigenlijk was het alleen Erica die druk aan het praten was. Ze wendde zich nu tot mij. ‘Ik vertel Hendrikje net over Ferdinand Hodler, dat is een schilder die een hele serie portretten heeft gemaakt van zijn vrouw op haar sterfbed. Op de eerste schilderijen zit ze nog rechtop, dan zie je dat ze nog in de wereld is, als het ware.’

Hendrikje was in de sta-op-stoel gaan zitten en leverde strijd met de bediening. Beurtelings leunde ze voor- en achteruit.

Erica vervolgde: ‘Maar het beeld van zijn vrouw wordt steeds horizontaler en op het laatste schilderij ligt ze helemaal plat op bed, klaar om in de aarde weg te zakken. Dan is ze niet meer in de wereld, dan heeft ze alles losgelaten. Dat vind ik toch zo’n mooi beeld!’

Het was precies op dat moment, waarop de verstilling van de dood werd bezongen, dat een derde bekende naar binnen kwam stevenen, haar brede boezem voor zich uit, groot, blozend, heel levend en heel luid. Ada.

‘Dag dames! Mooi is het geworden hè?’ galmde ze.

‘Nou, prachtig,’ beaamden wij.

‘Nu gaat het dan eindelijk beginnen!’ vervolgde Ada. Ze keek de kamer rond. ‘Je ligt hier wel een beetje in een etalage, zo aan de straatkant, vinden jullie ook niet?’

‘Ik vind deze kamer juist mooi,’ antwoordde Erica, ‘zo met die erker en die kastanjebomen, net grote kandelaars. En je kan toch altijd de vitrages dichtdoen?’

‘Ja zeg, ik ga daar even achter een schaamlapje zitten!’ riep Ada uit.

Ada, een vijftiger, kende ik ook van een cursus. Niet die ik met Hendrikje en Erica had gevolgd en waarin we praatten over de dood en onze ervaringen en gedachten daaromtrent. Maar een heel andere, een meer praktische, waarin we kennismaakten met de meest innovatieve luierbroekjes en ons oefenden in het verschonen van bedden waarin iemand ligt.

Ada had er een kunst van gemaakt om zielig kreunend op het oefenbed te liggen en geen centimeter mee te geven als we probeerden haar voorzichtig – te voorzichtig – op één zij te rollen. ‘Ooo, ooo, au zuster, dat doet toch zo’n pijn,’ bracht ze dan dunnetjes uit.

Voor een andere oefening moesten we, de wijsvinger gewikkeld in een vochtig gaasje, elkaars mondholte schoonmaken. Ada had daarbij haar lippen stijf op elkaar gehouden.

‘Toe nou, Ada, doe even open,’ zei ik.

‘Nee, dan schaad je m’n lichamelijke interregionaliteit,’ mummelde ze. ‘Vierentaggetig jaar heb ik m’n eigen gepoetst en gepoederd. Weet ik waar jij die vinger van je allemaal in heb gehad? Over mijn lijk!’

De wijkverpleegkundige die de cursus leidde had haar tot de orde geroepen. ‘Als het zover komt dat je dit moet doen, heeft de patiënt echt niet zoveel praats meer, hoor.’

‘Maar ik ben geen patiënt, zuster, ik ben een bewoner,’ had Ada geteemd, want we hadden nadrukkelijke instructies gekregen hoe de toekomstige clientèle te noemen. Waarna ze gehoorzaam haar mond wijdopen had gesperd.

‘Ook dat kunnen ze dan niet meer,’ had de cursusleidster, nu toch ook lachend, gezegd.

Samen gingen we verder op ontdekkingstocht door het huis van de driemaandenmensen. Iedere kamer bleek weer anders te zijn, had een eigen karakter. Onwillekeurig begonnen we er een spelletje van te maken of, zoals Erica opmerkte, een soort verlate cursusopdracht: welke kamer we zelf zouden kiezen en waarom. Na eerdere inleefopdrachten als ‘Wat zou je doen als je te horen zou krijgen dat je doodgaat?’ en ‘Wie wil je om je heen hebben als je sterft?’ was dat niet eens vergezocht.

Ada koos met hart en ziel voor de tweede kamer op de benedenverdieping. Deze grensde aan de achtertuin en had grote terras deuren die nu wijdopen stonden. Het was opgehouden met regenen. Buiten vierden de oude bomen uitbundig de lente, terwijl aan hun voeten in stramme rijtjes de gesponsorde jonge aanplant stond, rozen, rododendrons, allemaal met de naamkaartjes er nog aan. Ada liep het terras op en grijnsde: ‘Ik zie het al helemaal voor me: ligstoel, cocktailtje erbij, heerlijk!’

De overige drie kamers lagen op de eerste verdieping. Erica verruilde daar ‘haar’ benedenkamer-met-erker bij nader inzien voor die met het balkon daar pal boven. Hendrikje op haar beurt ‘nam’ de allerkleinste. Met het bed, het nachtkastje en de leunstoel was die al vol. ‘Lekker knus’, zei ze simpelweg. ‘En ach, wat heb ik dan nog nodig?’

Bleef over de vijfde kamer, groot, licht, met een weids uitzicht op de tuin en de hoekige golfslag van de daken van de stadswijk daarachter. Een paar andere bezoekers stonden het panorama te bewonderen.

‘Hoe moet het eigenlijk als het zoontje van de buren een feest wil geven?’ zei plotseling een van hen.

‘Ja, dat kan natuurlijk niet meer,’ zei een tweede.

‘Hoezo niet?’ de eerste.

‘Nou, hier liggen toch mensen dood te gaan...’

Waarop Ada zich plompverloren in de discussie mengde. ‘Maar dan hoeft de rest toch niet te stoppen met leven?’

In elke kamer had de sta-op-stoel een andere kleur – hier was hij donkerrood. Ik ging zitten.

Even keek ik naar die drie zo verschillende types, de zoekende Erica, de kalme, praktische Hendrikje en de van levensplezier bulkende Ada, die samen met zestig anderen het fundament moesten worden van dit vreemde huis. Daarna liet ik de rugleuning wat naar achteren zakken en dacht iedereen weg.

Dit was een mooie, rustige kamer. Er was geen verkeerslawaai. Er was geen inkijk. Er was plaats voor een flinke boekenkast. Ik keek naar buiten, waar de boomtoppen ruisten in de wind. Een vogeltje vloog in stuitervlucht voorbij, steeds even hartstochtelijk opfladderend om zich daarna kalmpjes een eindje te laten vallen. In de verte blonk een torenhaantje in de zon.

Ik zat hier eigenlijk best wel goed.

Dus als ik dan moest kiezen, dan maar hier.

Een piëta in de Hollandse duinen

De nacht voor mijn debuut als hospicevrijwilliger droomde ik dat ik op een duin zat en uit de strakblauwe lucht een vrouw zag vallen, haar parachute als een slap ballonnetje achter haar aan. In doodsnood wiekte zij met haar armen op en neer, ze fladderde als een razende, maar het hielp haar niets. Met een doffe klap sloeg ze op het zand neer, een eindje van mij vandaan.

Ik rende naar haar toe. Ze leefde zowaar nog. Dat kon vast niet lang meer duren, dacht ik, en ik trok haar op mijn schoot om samen de dood af te wachten.

Daar zat ik dan, in een ultieme pose van zorgzaamheid, van koestering, als een onwennige piëta in de Hollandse duinen. Om ons heen gedrapeerd lag de rode parachute, die fel afstak tegen de vale kleuren van het zand en het helmgras. Ik was me sterk van mezelf bewust, zoals ik daar zat met die vrouw in mijn armen. Het was alsof ik ons van een afstandje bekeek en tegen mezelf zei: vreemd, ben jij dit?

Toen sloeg ze haar ogen open en zei dat ze wat wilde eten.

‘Wil je niet liever een slokje water?’ vroeg ik.

Nee, ze had geen dorst, ze had honger.

Eenmaal wakker vond ik dat nog steeds raar. Je ging toch niet eten als je dood lag te gaan? Dat diende toch helemaal nergens meer toe?

Een dag in het hospice duurde zestien uur, van zeven uur ’s ochtends tot elf uur ’s avonds, oftewel vier vrijwilligersdiensten van vier uur. De overblijvende acht waren voor de ingehuurde nachtzorg.

Mijn eerste dienst begon om zeven uur ’s avonds. Voor zessen stond ik al tot de tanden gewapend klaar. Ik had extra gepoetst en geflost. Ik had zorgvuldig mijn nagels gevijld om maar niemand per ongeluk te beschadigen. En ik had mezelf in neutrale kleren gestoken waar ik zonder moeite alles uit kon wassen wat erop terechtkwam.

De hele dag had ik die op mijn schoot liggende vrouw voor ogen gehad. Ik voelde me alsof ik rijexamen moest doen, maar dan zonder ook maar één praktijkles te hebben gehad. Sinds ik op de open dag over de eerste bewoonster had gehoord, was zij in mijn gedachten uitgegroeid tot een ontzagwekkend persoon die met uiterste omzichtigheid moest worden benaderd. Ik kon me niet voorstellen dat ik een stervende een kopje koffie kon brengen alsof het de gewoonste zaak van de wereld was.

Eerder die week had ik De dood van Iwan Iljitsj van Tolstoj gelezen, en een zin uit het voorwoord van August Willemsen stond me nog steeds bij. ‘Er ligt een wereld van verschil tussen “doodgaan doen we allemaal” en “meneer/mevrouw, u hebt nog 37 dagen te leven”.’

De serre-achtige huiskamer leek ruim omdat hij zo licht was. In werkelijkheid was hij maar klein. Hierin kwam heel veel samen, want deze ruimte was keuken, eetkamer, kletskamer en leeskamer tegelijk.

Aan de grote tafel in het midden zaten vier vrouwen, van wie ik alleen Patricia kende. Ik schudde handen, stelde mezelf voor, maar geen van de genoemde namen drong tot me door. Pas toen ik zat, besefte ik dat een van deze vrouwen de eerste bewoonster moest zijn. Het was de manier waarop de andere drie naar haar toe genegen zaten, als hofdames rond een majesteit. Nu pas zag ik ook dat zij een duster droeg met daaronder een pyjama.

Deze vrouw had niets van een bijna-dode. Weliswaar was haar gezicht bleek en vreemd rond als een volle maan, en sprak ze haar woorden soms slepend uit, alsof ze een beetje dronken was. Maar verder was ze een heel gewone mevrouw van een jaar of zestig. Een dame, al was ze dan in slaapkamerkledij. Haar kapsel zat onberispelijk en haar ogen waren fijntjes opgemaakt. Welgemanierd lepelde ze haar toetje op, van zich af scheppend in plaats van naar zich toe.

Toen ze daarmee klaar was, begon ze lachend te vertellen hoe ze zich een dag eerder had vergaloppeerd tegenover de enige mannelijke vrijwilliger. Hij had staan koken en ze had tegen hem gezegd: ‘Goh, wat leuk dat de echtgenoten van de vrijwilligsters ook een handje meehelpen!’

Ik lachte niet met de anderen mee. Ik had het te druk met het bevechten van een keelkriebel. Die was opgekomen zodra ik het huis was binnengestapt en werd nu snel erger, ook al omdat ik werd geobsedeerd door de gedachte dat het vast psychisch was. Was het een soort onbewust verzet tegen deze plek, mijn nieuwe rol? Ik kreeg het er warm van.

Op het moment dat een van de vrijwilligers aan de bewoonster vroeg of ze kinderen had, ging mijn besmuikte gekuch over in een hoestpartij.

‘Gaat het?’ vroeg Patricia. Ze vertelde dat ik niet de enige was die er last van had, dat er waarschijnlijk nog een prikkelende verf- of lijmdamp in het huis hing. Zorgzaam droeg een van de vrijwilligers een glaasje water voor me aan.

Mevrouw Van Rijn, zoals de eerste bewoonster heette, trok zich al snel terug in haar kamer. Het was de kamer die Ada had uitgekozen, de tuinkamer. Patricia ging wat werk afmaken in haar kantoortje en ik bleef achter met de twee andere vrouwen. De ene was de vrijwilliger met wie ik die avond zou samenwerken. De andere had haar dienst er al op zitten, maar had kennelijk moeite om weg te gaan.

De twee praatten onophoudelijk. Eerst vertelde de een over haar ervaringen met ziekte en dood. Daarna vertelde de ander over haar ervaringen met ziekte en dood. En dan begon het weer van voren af aan. Misschien was dit eindelijk een plek waar ze over die dingen konden praten? Of zouden ze gewoon net zo nerveus zijn als ik?

Ik was blij toen Patricia zich weer bij ons voegde. Ze zag er moe uit. Haar gezicht stak wit af tegen haar zwarte haar en donkere blazerjasje.

‘Vertel eens over mevrouw Van Rijn,’ vroeg ik haar, het duet macabre van de anderen onderbrekend.

‘Ze weet nog maar anderhalve maand dat ze ziek is en niet meer te genezen,’ zei Patricia. ‘Haar arts heeft haar chemotherapie aangeboden, dan kon ze het nog wel een jaartje uithouden. Maar dat weigerde ze.’

De ene vrijwilliger reageerde: ‘Wat goed van haar!’

De andere vrijwilliger, bijna tegelijkertijd: ‘Wat idioot! Ik zou elke strohalm hebben gegrepen!’

Patricia zei: ‘Ik weet eerlijk gezegd niet waarom ze het niet wilde. Ze heeft een paar jaar geleden haar man verloren en kort daarna haar oudste zoon. Diens weduwe en zoontje wonen ver weg in het buitenland, net als Emmy’s andere zoon trouwens. Misschien heeft dat er iets mee te maken.’

Patricia ging naar huis en ook de vrijwilliger die was blijven hangen vertrok uiteindelijk. Een lange, stille avond strekte zich voor ons uit. Er wachtte ons slechts één zorgtaak: mevrouw Van Rijn een kopje koffie brengen.

‘Doe jij maar,’ zei ik.

‘Nee joh, ga jij maar,’ zei zij.

‘O, maar als jij graag wilt mag jij het best doen, hoor.’

‘Maar ik vind het helemaal niet erg als jij het doet.’

Het eind van het liedje was, dat ik werkeloos toekeek hoe zij met een dienblaadje naar mevrouw Van Rijn vertrok.

Daarna was er echt niets meer te doen. We spelden de huishoudlijst uit, maar onze nijvere voorgangsters hadden alle taken al afgekruist. We bestudeerden het complexe telefoonsysteem, waarop ook de voordeurbel en de oproepen uit de kamers waren aangesloten. We zochten een klok, vonden er geen, dachten eindelijk aan de telefoondisplay en zagen dat we nog anderhalf uur moesten stukslaan.

De rest van de tijd rommelden we wat rond in de huiskamer, dronken thee, keken waar alles stond. En tegen elven zat ik aan tafel met voor me een grote witte multomap – het logboek, oftewel het estafettestokje tussen de vrijwilligers.

‘Dát mag jij doen,’ had mijn medevrijwilliger gezegd.

Nieuwsgierig las ik alle notities vanaf het begin, een paar dagen geleden.

Zoals:

Mevrouw Van Rijn liet mij weten dat zij erg van aardbeien houdt. Ik heb bij de groenteboer een half pond gehaald, het aanbod in de supermarkt leek mij van mindere kwaliteit. Vergeten jullie niet mevrouw ervan te serveren?

En:

Poehpoeh, om zeven uur beginnen is vroeg, hoor!

En:

Hebben jullie ook zo het idee dat het echte werk nog moet beginnen?

En tussendoor steeds weerkerend de mededelingen en zachte vermaningen van Patricia, zoals:

Beste mensen,

Willen jullie bedenken dat onze eerste bewoonster niet vier keer per dag hetzelfde wil vertellen? Ga bijvoorbeeld niet allemaal vragen of ze kinderen heeft. Ik begrijp dat jullie het goed bedoelen, maar dat is erg vermoeiend voor haar.

Ook zag ik een paar keer de notitie ‘g.b.’ of ‘v.g.b.’, meestal afkomstig van de wijkverpleging. Het duurde even voordat ik begreep dat dit ‘geen bijzonderheden’ respectievelijk ‘verder geen bijzonderheden’ betekende.

Wat moest ik schrijven? In feite was er niets gebeurd, behalve dan dat de andere vrijwilliger de enige bewoonster een kopje koffie had gebracht. Ikzelf had mevrouw Van Rijn de hele avond niet meer gezien, alleen even op de gang, toen ze van de wc was gekomen.

‘Welterusten, mevrouw Van Rijn,’ had ik gezegd, terwijl ik me afvroeg waar ik mijn armen en benen moest laten.

Ze had vriendelijk naar me gelachen. ‘Zeg maar Emmy, hoor.’ Waarna ze in haar kamer was verdwenen.

‘G.b.’ zou de avond nauwkeurig beschrijven. Maar ik, amateur in sterfzaken, wilde zo’n profi term niet gebruiken. Het werd uiteindelijk dit:

Een rustige avond. Mevrouw Van Rijn is vroeg naar bed gegaan.

En doodmoe van niets stapte ik even later de stenen trap af, de gewone wereld tegemoet. Het jaar in het hospice was begonnen.

Dit was een voorproefje

Verder lezen?

Koop het volledige e-book op fosfor.nl

Over de auteur

Afke van der Toolen zit haar onderwerpen graag dicht op de huid. Ze werkte in een bejaardenhuis en in een hospice, volgde het spoor terug van haar eerste zelfgevonden fossiel, en reisde haar vaders lichaam achterna toen dat aan de wetenschap verviel. Haar verhalen verschijnen in onder meer NRC Handelsblad, de Volkskrant, Historisch Nieuwsblad en De Morgen

Dank voor de aankoop van dit e-boek van Uitgeverij Fosfor

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe uitgaven van Fosfor?

Meldt u zich dan hier aan voor onze nieuwsbrief.

U mag dit e-boek voor eigen gebruik vrijelijk kopiëren zodat u het op elk apparaat dat u bezit kunt lezen. Elke andere verspreiding of openbaarmaking zonder voorafgaande toestemming van de uitgever is verboden.

Heeft u dit e-boek in uw bezit zonder dat u daarvoor heeft betaald? Overweeg het dan alsnog aan te schaffen. Daarmee steunt u de auteur van dit werk. De opbrengst van dit e-boek wordt gelijkelijk verdeeld tussen auteur en uitgever. Oftewel: van elke euro die dit boek opbrengt, gaat 50 cent naar de auteur en 50 cent naar de uitgever.

Meer informatie over Fosfor vindt u op www.fosfor.nl

Volg ons op twitter of facebook