Queens, New York, 2011

Nadat hij in drie jaar vijf concentratiekampen had overleefd, kende Jacob Weisen de dood zoals de ene tweelingbroer de andere kent. Maar aan dat leerproces was zeventig jaar geleden een einde gekomen. Nu moest hij nog maar een ding over de dood leren en die les zou gauw genoeg komen. Weisen was noch bang voor de dood - hij had hem in al zijn verschijningsvormen gezien, zodat hij had begrepen dat die een zekere vrede bracht - noch verwelkomde hij hem. Tijdens zijn jaren in de hel had hij te hard gevochten om te overleven om zich nu zomaar over te geven, enkel omdat hij een vermoeide oude man was.

‘Waar dacht je aan, zaide?’ vroeg Leah, Weisens kleindochter, toen ze de norse uitdrukking op zijn gezicht zag.

‘Aan sterven.’

‘Oj, niet weer.’

‘Op een dag, Totty, zal de regen gaan vallen. Hij zal me optillen als een olievlek in de goot en me het riool in spoelen. Op een dag zal ik het ene moment hier zijn, het volgende verdwenen. Niemand zou moeten treuren om een olievlek en dat is alles wat we zijn... nog minder misschien.’

‘zaide, hou daarmee op alsjeblieft. Ik vind het verschrikkelijk als je zo doet,’ zei ze, toen ze wegreed van Kennedy Airport, de Van Wyck Snelweg op.

‘Vind je het verschrikkelijk dat ik de waarheid zeg?’

‘Jouw waarheid, zaide, niet van iedereen.’

Hij schoof de mouw van zijn jasje omhoog, rolde zijn hemdsmouw op en tikte met zijn ruwe wijsvinger op de rimpelige huid van zijn onderarm en de vervaagde cijfers die daarop getatoeëerd stonden. ‘Nee, Totty, niet mijn waarheid, dé waarheid. Ik heb de waarheid van olievlekken en as gezien: de ene dag nog hier, de volgende verdwenen en vervolgens vergeten. En wanneer je eenmaal vergeten bent... is er geen terugkeer meer.’

‘Niet iedereen is vergeten,’ zei ze op ongeduldige toon. ‘Jij en je vriend Isaac Becker zijn er nog. Jullie tweeën zullen niet vergeten worden. Jullie tweeën zullen voor eeuwig met Het boek der geesten verbonden blijven.’

Het boek der geesten, zeg dat wel. Wat een lading stront, dacht hij. Hoewel Leah gelijk had dat ze samen verbonden waren, was de vriendschap tussen Jacob Weisen en Isaac Becker even groot als tussen een spin en een vlieg. Op dat moment besloot hij om zijn mond potdicht te houden tot ze het veilinghuis bereikten, uit angst dat de eindeloze reeks jaren vol opgekropte zwartgalligheid en schuldgevoel in een woeste stroom naar buiten zou komen. Vele tientallen jaren waren verstreken sinds hij noodgedwongen had geleerd zijn mond te houden als hij getuige was van meedogenloze wreedheid. In een wereld waar je stem verheffen je niets anders opleverde dan een kogel of ‘ontluizing’, was zelfopgelegde stilte een essentiële vaardigheid om te overleven. Liegen werd ook een tweede natuur. Liegen was een vaardigheid die buitengewoon van pas kwam in de kleedruimte van de gaskamer in Birkenau.

‘Onthoud de nummers van je haken goed, zodat je na het douchen je kleren snel kunt terugvinden,’ was een leugen die hij snel en met overtuiging in vele talen had leren uitspreken: Jiddisch, Duits, Russisch, Oekraïens, Pools, Hongaars, Tsjechisch, Nederlands... de lijst was lang. Soms werd Jacob nog steeds ’s nachts wakker met die veeltalige leugen op zijn lippen.

Een van de bewakers, Heilmann, een schoft met een hart zo zwart als steenkool en een gezicht alsof het uit de gehaktmolen kwam, herhaalde dezelfde grap steeds weer tegen Jacob nadat een nieuwe groep doden naar het crematorium was gereden. ‘Wat hebben jullie joden toch een verschrikkelijk slecht geheugen. Jullie komen nooit terug voor jullie kleren. Ik vraag me af waar ze allemaal heen zijn?’ En elke keer moest Heilmann lachen - elke lach een kleine steek. Hij vroeg zich af waarom hij na al die jaren ineens aan Heilmann moest denken. Zou hij eindelijk uit al de kleine steekwonden gaan bloeden?

Dus was het een macabere grap dat Jacob Weisens verzuim om gewoon zijn mond te houden en hij in plaats daarvan zijn dwaze, onnodige verzinsels had verspreid er de oorzaak van was geweest dat zijn leven na de oorlog was vergald door Isaac Becker en zijn vervloekte boek, het boek waarvoor die idioot van een Becker - mede door toedoen van Jacob - zijn leven had geofferd. En naarmate Weisen ouder werd, werd de smaak van de ironie steeds bitterder in zijn mond - zo bitter dat hij er in had kunnen stikken. Hij stikte er nú in, terwijl Leah langs de Long Island Snelweg reed en de skyline van Manhattan en het vooruitzicht van de veiling van zeldzame boeken voor hem opdoemde. En terwijl dat gebeurde, stelde hij zich de vraag die hij zichzelf al duizend, tienduizend, nee een miljoen keer had gesteld in de nasleep van de bevrijding van het kamp door het Rode Leger. Waarom?

Waarom: zes letters, twee lettergrepen, twee klanken, maar de meest ingewikkelde vraag ter wereld wanneer hij betrekking had op een mensenhart. Waarom had hij niet gewoon zijn klep gehouden toen de mensen van het Joodse Hervestigingsagentschap hem in het ziekenhuis kwamen ondervragen? Waarom dat verhaal verzonnen over Isaac Becker en Het boek der geesten, wanneer hij toch wel naar Amerika zou zijn gegaan?

Hij kende antwoorden, redelijke antwoorden, antwoorden waardoor hij soms de hele nacht aan een stuk door sliep. Hij wilde niets met de sovjets te maken hebben. Hij was getuige geweest van hun barbaarsheid en vond hen niet veel beter dan de nazi’s. Hij voelde er niets voor een nieuw leven op te bouwen op de ruïnes en in de schaduwen van een met bloed doordrenkt Europa. Ook miste hij het enthousiasme om tegen de Britten te vechten voor een vaderland in Palestina. Amerika. Hij wilde een nieuwe wereld, waarin hij iets kon maken van wat hem van zijn leven restte. Jacob Weisen dacht dat hij een betere kans zou hebben om aan de andere kant van de Atlantische Oceaan te komen, als hij zich heldhaftig voordeed - de Amerikanen, wist hij, hadden een zwak voor helden. Dus smukte hij de feiten op met leugens en overdrijvingen om de mythe van zijn redding te scheppen. Maar nu, met Manhattan op een paar minuten afstand, voelde het meer aan als een verdoemenis.

‘Je naam is Jacob Weisen.’ De Amerikaanse vrouw met het ravenzwarte haar van het agentschap had het van zijn aanvraagformulier voorgelezen. Ze was erg knap, tactvol en sprak redelijk Jiddisch. ‘Hier staat dat je je in Canada of de Verenigde Staten zou willen vestigen.’

‘Alleen de Verenigde Staten. Ik heb de Verenigde Staten ook als mijn tweede keus ingevuld, maar ze hebben het doorgestreept en lieten me Canada opschrijven.’

Ze moest onwillekeurig glimlachen. ‘Waarom alleen de Verenigde Staten, Jacob?’ vroeg ze en ze gaf hem de kans waarop hij had gehoopt.

En zo vertelde Weisen hoe zijn dappere jeugdvriend, Isaac Becker, de verhalenverteller... ‘Zelfs de SS’ers noemden hem zo’ ... tijdens zijn anderhalf jaar durende verblijf in Birkenau en de andere satellietkampen van Auschwitz een boek had geschreven. Dat Beckers boek een roman was met een hoofdpersoon die alleen bekend stond als de Zigeuner.

‘Weet je,’ legde Jacob aan de Amerikaanse vrouw uit, ‘in het boek wordt de Zigeuner bezocht door de geesten van de mensen die hij in de kampen kende voor ze werden vergast. De geesten vertellen hun verhalen aan de Zigeuner, die ze in zijn geheugen prent om ze aan de wereld te vertellen, als hij zelf zou overleven. Isaac heeft me de titel van het boek nooit verteld, maar ik noemde het in gedachten Het boek der geesten.’

‘Dat is erg interessant, Jacob, maar ik begrijp niet hoe dit verband houdt met jou of je verzoek in je in de Verenigde...’

Weisen viel haar in de rede en ging door met zijn verhaal. ‘Weet je, omdat Isaac zo’n bijzondere verteller was, werd hij zo’n beetje het persoonlijke bezit van Oberleutnant Kleinmann. Hij was Kleinmanns lievelingetje en het was Kleinmann die Isaac het schrijfblok en de pen gaf, zodat hij zijn verhalen op kon schrijven. Wat die schoft van een Kleinmann niet wist was dat Isaac het schrijfblok in werkelijkheid gebruikte om Het boek der geesten te schrijven. Hij deed alleen maar of hij verhalen uit het boek voorlas om dat nazizwijn zoet te houden. In ruil voor de verhalen zorgde de luitenant dat Isaac zich niet hoefde te gaan douchen. Het bedrog werkte tot Isaac een verhaal vertelde waar Kleinmann zo van onder de indruk was dat hij het schrijfblok van Isaac terug wilde hebben om het zelf te bewaren. Isaac protesteerde een tijdje, maar had hij geen keus. Uiteindelijk gaf hij het boek aan Kleinmann die er even vluchtig in keek, zag dat er op de eerste bladzijde iets over een Hongaar stond en sloot het in zijn bureaulade.’

‘Hoe boeiend dit allemaal ook is, ik snap niet hoe jouw zaak ermee gediend is,’ zei ze, hoewel de trilling in haar stem het tegendeel bewees.

‘De arme Isaac kwam bij mij, in alle staten. Hij legde de situatie uit en zei dat hij bang was dat onze hele barak gestraft zou worden voor zijn onbezonnenheid. “Als ze denken dat jullie allemaal op de hoogte waren van het boek en niets tegen hen vertelden,” zei hij, “wie weet hoe ze jullie dan zullen straffen”.’

De vrouw was zozeer door het verhaal gegrepen dat ze haar hand over tafel stak en die van Jacob pakte. ‘Alsjeblieft, vertel me eens wat er verder gebeurde.

‘Onder dekking van de duisternis slopen Becker en ik naar Kleinmanns kantoortje, waar het boek verborgen was. We waren net bezig het slot open te breken, toen Kleinmann ons betrapte. Ik stak het monster in zijn nek met een scherpe glasscherf. Hier,’ fluisterde Jacob, stak een hand uit en raakte de zachte witte huid van de Amerikaanse vrouw aan, ‘maar niet voor hij Isaac in zijn been had verwond. Ik wilde blijven om mijn vriend te helpen, maar daar wilde hij niets van weten. Het enige waaraan hij kon denken was het boek. “Red jezelf,” zei hij, “en smokkel het boek naar buiten, koste wat kost. De wereld moet weten wat er in dit kamp is gebeurd”.’ Ik deed wat hij van me vroeg. Ik wikkelde het boek in een paar doeken en een rubber zeiltje, dat ik met een van de bewakers had geruild. De volgende ochtend verstopte ik het pakket in een wagen met as voor een van de boerderijen in de buurt, waarvan ik had gehoord dat de eigenaar een man in het Poolse verzet was. Wist je dat de Polen onze as als mest gebruikten? Levend hadden ze niets aan ons gehad, maar dood...’

‘Grote god!’ hijgde ze en de tranen stroomden over haar wangen. ‘En Becker? Wat is er met Isaac Becker gebeurd?’

‘Gemarteld en daarna gekruisigd. Het duurde drie dagen voor hij dood was en ze lieten zijn lijk hangen zodat iedereen het kon zien, terwijl de vogels er aan pikten.’

‘Het boek? Wat is er met het boek gebeurd?’ wilde ze wanhopig graag weten.

Jacob Weisen haalde zijn brede schouders op. ‘Het zou ondergeploegd kunnen zijn op een of andere Poolse boerenakker, of het zou waar dan ook kunnen zijn. Ik ben bang dat we dat nooit zullen weten.’ Jacob zou het daarbij hebben kunnen laten, maar dat deed hij niet. Hij was zo aangemoedigd door de aanraking van de vrouw, haar tranen en haar schoonheid, dat hij een stap te ver ging. ‘Dus, weet je... Het spijt me, ik ben onbeleefd geweest. Hoe heet je?’

‘Ava, Ava Levinsky,’ zei ze en ze bloosde een beetje.

‘Dus weet je, juffrouw Ava Levinsky, ik moet naar Amerika om dit verhaal aan onze mensen te vertellen. Ze zullen foto’s van de kampen zien, maar ze zullen nooit de afgrijselijke gruwelen kennen zoals wij, de weinige overlevende joden in Europa. Het boek is verdwenen, maar onze mensen in Amerika moeten weten dat we ons niet allemaal als schapen hebben laten slachten, dat sommigen van ons hun trots hebben weten te bewaren. Zij moeten horen over de moed van die arme Isaac en over zijn boek. Denk aan wat hij me zei voor ik hem daar naast het lijk van Kleinmann achterliet: “De wereld moet weten wat er in dit kamp is gebeurd”.’

Zo was de legende van Isaac Becker en de mythe van Het boek der geesten geboren. De werkelijkheid was volkomen anders, maar er was niemand die Weisens versie van de geschiedenis kon weerleggen. De dag voor het Rode Leger het kamp binnenmarcheerde, overleed de laatste bewoner van zijn barak aan tyfus en geen van de SS-boeven die in de nasleep van de oorlog aan het gerecht of de dood wist te ontsnappen, voelde er veel voor om met de feitelijke gang van zaken naar buiten te treden. Dus werd het verzoek van Jacob Weisen ingewilligd en een paar maanden later begon zijn nieuwe leven in Amerika.

Hij betrok een eenkamerappartement op de begane grond van een Victoriaans huis aan Foster Avenue in Brooklyn en ging elke dag naar 32nd Street in de stad, waar hij als snijder in het sjmattevak werkte, de kleermakerij. Hij had een rustig, productief leven als een eenvoudig mens kunnen leiden. Misschien zou hij getrouwd zijn en een paar kinderen hebben gekregen, of misschien ook niet. Om meer afstand van zijn verleden te nemen, was hij zichzelf Jack Wise gaan noemen en hij had zelfs een advocaat in de arm genomen om zijn naam officieel te wijzigen. Zijn leven had heel anders kunnen verlopen, als iemand anders hem na de oorlog in het ziekenhuis had ondervraagd.

Wanneer hij zich eenzaam voelde, wat altijd was, dacht hij aan het knappe Amerikaanse meisje met het zijdezachte zwarte haar dat redelijk Jiddisch sprak en die ervoor had gezorgd dat zijn nieuwe leven werkelijkheid was geworden. Hij herinnerde zich de warmte en de zachtheid van haar hand, toen ze de zijne streelde, en hij voelde weer de heerlijke blanke huid, toen zijn vingers langs haar hals streken. Soms herhaalde hij haar naam als een slaapliedje als hij met de rumoerige, drukke ondergrondse naar zijn werk en weer naar huis, naar zijn sobere appartement reed. Juffrouw Ava Levinsky... Juffrouw Ava Levinsky... Juffrouw Ava Levinsky... Soms overwoog hij in een moment van zwakte om een privé-detective te huren om haar op te sporen. Maar nee, dacht hij, daar zou weinig goeds van komen. Wat ze hadden kunnen hebben, zou op het drijfzand van leugens gebouwd zijn.

Op een prachtige zondagochtend in de lente ging Jack Wise vissen op de pier in Coney Island, zoals hij elke zondagochtend deed. De Parachutesprong tekende zich achter zijn rug tegen een wolkeloze blauwe hemel af. Hij ging altijd vissen, wat voor weer het ook was. De kampen hadden hem gehard tegen al het weer: snikheet of ijskoud, nat of droog. Hij stond op bij zonsopgang, pakte de ondergrondse naar Sheepshead Bay of Coney Island om daar zijn hengel uit te gooien. Vissen was zijn enige verzetje, het enige genoegen dat hij zich gunde en dat niet verstoord werd door zijn soms verstikkende schuldgevoel en de gruwelen die hij in Polen achter zich had gelaten. De zondagochtenden waren de enige momenten dat hij de stank van brandend mensenvlees uit zijn hoofd en zijn neusgaten wist te verdrijven.

Die zondag was bijzonder mooi - een licht briesje vanaf de oceaan, de braadgeuren van Nathan’s, vermengd met de zilte lucht, het geluid van lachende kinderen - en de dag zou in zijn geheugen zijn geprent, ook al had hij geen haai aan de haak geslagen en een mensenmenigte aangetrokken toen hij hem op de kant zeulde. Hij poseerde met zijn vangst naar het hem leek wel uren voor foto’s, al was het in werkelijkheid maar een paar minuten. Toen hij het beest weer teruggooide voor koning Neptunus, ging de menigte uiteen en de andere vissers liepen terug naar hun eigen hengels. Jack ging terug naar de zijne.

Toen hoorde hij haar stem. ‘Jacob Weisen!’

Hij deed zijn uiterste best om de roep te negeren, te doen alsof het zijn geest was die hem iets voorspiegelde, maar hij wist dat zij het was. Hij kneep zijn ogen dicht en bad - het was de eerste keer dat hij bad, sinds God in 1933 doof was geworden - dat ze weg zou gaan. Maar zijn hart stortte een heel ander gebed.

‘Jacob,’ herhaalde ze, maar dit keer greep ze hem bij zijn bovenarm.

Hij verzette zich niet langer. Het gebed van zijn hart was verhoord omdat het verzoek gericht was aan een gekwetste, eenzame mens en niet aan een afstandelijke God.

‘Juffrouw Ava Levinsky,’ zei hij en hij draaide zich om naar het gezicht waarvan hij drie jaar had gedroomd. Een ogenblik lang sloeg de schrik hem om het hart. ‘Het is toch nog steeds júffrouw Levinsky, hè?’

‘Ja, maar niet voor lang meer, hoop ik.’

‘Daar zullen we dan voor zorgen, jongedame,’ antwoordde hij, terwijl hij zich vooroverboog en haar zacht op haar mond kuste.

En met die kus opende hij opnieuw de deur naar Isaac Becker, Het boek der geesten en een leven vol geesten. In plaats van te vertellen waarom hij zijn naam had veranderd en hoe hij van de kleermakerij zo snel was opgeklommen tot verkoper in de luxe herenmodezaak van Beckerman & Zonen, had hij zijn zonden daar ter plaatse meteen moeten opbiechten, wist hij. Zelfs toen hij naar haar keek en zijn ogen niet durfde te geloven, legde hij zijn bekentenis in gedachten af.

Luister, juffrouw Ava Levinsky, ik wil je iets vertellen over de man die je net gekust hebt. Hij is een leugenaar, een moordenaar en een huichelaar. Herinner je je het verhaal nog dat hij je over zijn vriend en het boek vertelde? Nou, een deel ervan was waar. Er was een boek en deze leugenaar kende Isaac Becker al toen ze als kinderen in het stadje vlakbij de Poolse grens opgroeiden, maar ze waren vijanden, geen vrienden. Ze haatten elkaar hartgrondig vanaf het moment dat ze elkaar hadden leren kennen. Hij had Becker altijd als een dromer en een dwaas beschouwd. Becker vond hem onbehouwen en berekenend. Toen ze samen in hetzelfde kamp bleken te zitten, verdiepte hun wederzijdse afkeer zich alleen maar. Deze man met wie je gaat trouwen was de beul van de barak die mannen met zijn blote handen doodde omdat ze rantsoenen stalen of spioneerden voor de SS. Anderzijds vergemakkelijkte hij door zijn leugens de dood van meer van zijn eigen mensen dan de helft van de nazi’s die ze in Neurenberg hebben opgehangen. O, Becker was ook geen heilige, juffrouw Levinsky. Hij was een getalenteerd verhalenverteller, ja, maar om aan het werk op de asberg te ontsnappen maakte hij een afspraak met Kleinmann. Voor elk verhaal dat hij Oberleutnant Kleinmann vertelde, kreeg Becker vrij en extra rantsoenen. Die extra rantsoenen moesten ergens vandaan komen. Op sommige dagen betekende het een beetje minder voor ieder ander. Nog vaker betekende het een of twee dode joden extra.

Het gedeelte over Kleinmann en zijn schrijfblok, dat was ook waar. Maar deze man, deze leugenaar die hier voor je staat is niet met Isaac Becker meegegaan om het boek terug te halen. Dat zou gekkenwerk zijn geweest. 