JEUGD EN VROEGE LOOPBAAN

Jeugd

Ik werd op 18 oktober 1955 geboren in de Utrechtse wijk Lombok. Mijn ouders zijn Annie de Vos en Ad Verdonk, die beiden intussen de tachtig jaar in redelijke gezondheid zijn gepasseerd. Mijn vader heeft als dienstplichtig militair gediend in Nederlands-Indië en is in 1952 teruggekeerd naar Nederland. Ik ben de oudste van vijf kinderen: vier meisjes en een jongen. Toen ik vier jaar was verhuisden we naar Harmelen, een dorp in de provincie Utrecht, waar ik de Sint-Bavoschool doorliep. Ik had in die tijd een leuke groep vrienden en vriendinnen en met een aantal daarvan heb ik nog steeds contact. Harmelen is voornamelijk bekend van de treinramp uit 1962.

Rond mijn dertiende verhuisden we met het gezin terug naar Utrecht en ging ik, samen met nog zes medeleerlingen uit Harmelen, naar het Niels Stensen College. Op school werd ik enkele malen gekozen tot klassenvertegenwoordiger. Het was een leuke tijd: ik deed aan handbal en judo (op de judoschool van Anton Geesink) en zat op de scouting waar ik later ook leidster werd.

Nijmegen

Het waren roerige tijden: er waaide in die tijd een linkse wind door Nederland en tradities werden steeds minder belangrijk geacht. Deze golf van veranderingen was in de jaren zestig ingezet binnen de samenleving en ook zichtbaar op de hogescholen en universiteiten.

Ik ging in 1974 rechten studeren aan de Katholieke Universiteit Nijmegen (tegenwoordig de Radboud Universiteit Nijmegen) en woonde er samen met een goede vriendin op kamers. De keuze voor Nijmegen was voornamelijk praktisch: ik wilde niet bij mijn ouders blijven wonen, maar op kamers in een niet te grote stad en dat werd Nijmegen.

De colleges Criminologie volgde ik met grote interesse en ook Strafrecht vond ik boeiend. Mijn ideaal was om anderen te helpen, om op te komen voor de zwakkeren. Ik kreeg interesse in gedetineerden die ik, geheel in het tijdsbeeld, als slachtoffer van de samenleving zag. Daarom volgde er een overstap van Rechten naar Sociologie, met als bijvakken Organisatiesociologie en Criminologie.

Tijdens mijn studie heb ik altijd gewerkt, onder andere als verzorgster bij Het Dorp in Arnhem, een woongemeenschap voor mensen met een ernstige lichamelijke of meervoudige handicap. Ook ben ik jaren serveerster geweest in het restaurant van politiek-cultureel centrum O'42 (Oranjesingel 42), waar onder andere verschillende politieke en culturele (studenten)organisaties hun thuisbasis hadden. Verder was ik vaste klant in diverse cafeetjes.

Daarnaast was ik actief in het bestuur van de Bond van Wetsovertreders, die opkwam voor de belangen van gedetineerden, ex-gedetineerden en verdachten, met juridische hulp en voorlichting. Ook was ik lid van een vrouwengroep van de PSP. Regelmatig ging ik in de weekenden naar huis. Daar werd vaak over politiek gediscussieerd. Het was de tijd van de kabinetten-Den Uyl en Van Agt I, II, en III.

Peter, intussen al dertig jaar mijn partner, en ik ontmoetten elkaar op een carnavalsavond in Du Commerce. Ik was mijn lens kwijtgeraakt onder de kapstok, in een stapel jassen, en hij hielp me met zoeken. De lens hebben we niet meer gevonden overigens...

Schilderswijk

In 1981 ging ik samenwonen met Peter, eerst vier jaar op tweehoog in de Haagse Schilderswijk. Vuilniszakken werden van driehoog naar beneden gegooid, de buurt holde zichtbaar achteruit. Elk gedrag van allochtonen moest worden gedoogd, met als gevolg een steeds grotere afstand tussen autochtonen en nieuwkomers. Autochtonen moesten voor alles een vergunning hebben, allochtonen niet. Toen al werd er met twee maten gemeten. Het linkse ideaal van tolerantie was heel anders in het dagelijks leven. Mensen uit verschillende culturen woonden naast elkaar, maar begrepen elkaar niet en spraken elkaars taal niet. De autochtone Nederlanders voelden zich door de politiek in de steek gelaten, wat leidde tot veel onbegrip, boosheid en machteloosheid. Deze tijd heeft mijn ogen geopend voor de rafelranden van de multiculturele samenleving.

Afgestudeerd

Om af te studeren heb ik bij het Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatiecentrum (WODC) onderzoek gedaan naar Kamervragen die gesteld waren in de kabinetsperiode Van Agt I, aan de minister en aan de staatssecretaris van Justitie. In januari 1983 studeerde ik af in de Sociologie, met als bijvakken Organisatiesociologie en Criminologie.

Gebreid vest

In september van dat jaar ben ik als directie-stagiair in dienst getreden bij het ministerie van Justitie. Een klasje van tien personen, met slechts twee vrouwen, ging een traject van twee jaar opleiding en twee jaar stage lopen als voorbereiding op een directiefunctie in een penitentiaire inrichting. Onderdeel daarvan was als bewaarder werken in verschillende bajesen. Er was in die tijd nog geen uniform voor vrouwen, dus liep ik tussen de gedetineerden in een grijze herenbroek, een witte blouse en een door mijn moeder gebreid blauw vest.

Doordat er grote personeelstekorten waren op directieniveau, werden we allemaal na een jaar al geplaatst in een directie van een Justitiële Inrichting. Bij mij was dat het Huis van Bewaring in Scheveningen. Na een jaar bajes was me wel duidelijk dat gedetineerden geen slachtoffers zijn. Het personeel, bezig met de resocialisatie van die gedetineerden, werd steeds weer uitgescholden en belaagd en moest toch iedere dag weer professioneel met de gedetineerden omgaan. Voor hen wilde ik voortaan opkomen.

Werkende moeder

Toen ik hoogzwanger was van ons eerste kind, werkte ik door tot twee weken voor de bevalling. Ik deed zelf nog de afhandeling van rapporten in de cel bij de gedetineerden, totdat een gedetineerde bij mijn vertrek uit die cel de deur hard dicht trapte. Het dienstdoend kaderlid merkte op dat die trap ook tegen mijn buik had kunnen zijn en dat hij niet meer wilde hebben dat ik de rapporten in de cel afhandelde. Vanaf dat moment deed ik de strafrapportage af achter een bureau, waarbij extra bewaarders aanwezig waren.

Vanuit de Schilderswijk zijn we, in 1985, naar Bleiswijk verhuisd en daar is onze zoon Pieter geboren in 1986 en onze dochter Anna in 1988. Van 1988 tot 1992 werkte ik als plaatsvervangend directeur in de Penitentiaire Inrichting De Schie in Rotterdam. Twee weken na de bevalling van Anna ging ik alweer aan het werk, want De Schie moest worden opgebouwd en ingericht.

In het begin hielden we ons voornamelijk bezig met het schrijven van beleidsplannen en dus ging ik, met Pieter aan de hand en Anna in de kinderwagen, bij een collega thuis aan het werk. Na opening van De Schie werkte ik nog een jaar op deze locatie, maar toen had ik alles al een keer gezien en meegemaakt en werd het tijd voor een nieuwe uitdaging. Intussen verhuisden we in 1993 naar de Tormentil in Nootdorp. Ik werd Regionaal Directeur bij het Gevangeniswezen, vallend onder de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI). De regio bestreek een zestal gevangenissen. Mijn zus Frieda ving de kinderen op een geweldige manier op, zij heeft er zelf ook drie.

BVD

In 1996 werd ik gebeld door het ministerie van Binnenlandse Zaken: ze zochten een sterke persoonlijkheid, liefst een vrouw, voor de functie van Directeur Staatsveiligheid bij de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD). Mijn naam was gevallen en zij vroegen me of ik wilde komen praten. Ik kwam terecht in een organisatie waarin heel veel professionals werkten. Oud vice-admiraal Nico Buis was op dat moment het hoofd, een zeer dynamische leidinggevende. Hij vertrok echter al binnen een jaar, omdat hij geen ruimte kreeg van het ministerie om veranderingen binnen de organisatie te realiseren.

De BVD is qua cultuur een hele aparte, gesloten organisatie. Als Directeur Staatsveiligheid werd mijn wereld inhoudelijk een stuk groter. Ik kreeg bijvoorbeeld te maken met vraagstukken over Iran, Irak en Rusland. Ook de veiligheidsonderzoeken, naar de achtergrond van personen in kwetsbare posities, vielen onder mijn verantwoordelijkheid. Ik heb nu nog weleens dat ik iemand op de televisie zie, waarvan ik denk: als Nederland van jou zou weten wat ik weet, dan... De organisatie was vastgeroest en ook ik kreeg na Nico's vertrek weinig medewerking om veranderingen en verbeteringen door te voeren. Na anderhalf jaar hield ik het daar dan ook voor gezien.

Politiek geïnteresseerd

Samen met vrienden kochten we in 1999 in Nootdorp een perceel met daarop een woonhuis en een stal. We woonden in Nootdorp in een rijtjeshuis en dit nieuwe huis was voor ons echt een lot uit de loterij. Onze vrienden wilden op de plaats van de stal een nieuw woonhuis bouwen en we dachten: het is hier allemaal woonbestemming volgens het bestemmingsplan, dus dat moet geen probleem zijn. Zodra de vergunningen rond zouden zijn om hun stal tot woonhuis te renoveren, wilden wij het oorspronkelijke woonhuis verbouwen. Mocht hun vergunning echter niet binnen vijf jaar rondkomen dan zouden we het complete perceel gezamenlijk weer als één geheel verkopen. Dat was de afspraak.

Dat ging niet zo gemakkelijk, daar ben ik van 1999 tot begin 2003 mee bezig geweest. Net voor het begin van mijn ministerschap werd gelukkig de vergunning verleend. Niemand kan me dus verdenken van het krijgen van een voorkeursbehandeling. Zo ongeveer ieder actualiteitenprogramma heeft, nadat ik minister was geworden, aangevraagd of zij het dossier bij de gemeente konden inzien. Pas toen onze vrienden de vergunning rond hadden, konden wij het huis, waar we intussen al bijna vier jaar woonden, ook gaan verbouwen.

In 1999 had ik een buurtcomité gevormd dat zich inzette voor de kwaliteitsverbetering van onze directe woonomgeving. De plannen en de daarbij behorende tekeningen van het comité werden echter door de gemeente afgeschoten en ook inspreken bij de gemeenteraad hielp niet. Ik kan me nog kwaad maken over hoe we als burgers behandeld werden door de overheid: niet als klanten, maar als lastige parasieten.

Die arrogante houding van de gemeente en de periode waarin ik in de Schilderswijk woonde, hebben mijn interesse in de politiek sterk doen toenemen. Ik wilde Nederland beter maken en bestuurders duidelijk maken dat zij er voor de burgers zijn en niet andersom. In de Schilderswijk had ik gezien dat gedoogbeleid alleen maar slachtoffers maakt. Daar is mijn weerstand tegen gedogen begonnen.

KPMG

In 1999 stapte ik over naar het bedrijfsleven en ging ik werken als senior manager bij accountants- en adviesorganisatie KPMG. Ik werd voor KPMG ingezet als interim-directeur bij een TBS-kliniek in Utrecht. Tevens hield ik me bezig met het kwaliteitsverbeteringstraject van de Raad voor de Kinderbescherming. Het waren leuke klussen en het was leerzaam en afwisselend. Vanaf 2002 werd ik bij KPMG directeur en als projectleider gedetacheerd bij het projectbureau Alleenstaande Minderjarige Asielzoekers (AMA's), wederom vallend onder het ministerie van Justitie. Ik leidde het projectbureau en in die hoedanigheid had ik mijn eerste kennismaking met Job Cohen, de toenmalig staatssecretaris van Justitie. Wat me opviel was dat Job moeite had met het nemen van beslissingen, terwijl ik graag wilde doorpakken. Toen had ik nog geen idee dat ikzelf als minister 'zijn' Vreemdelingenwet zou gaan uitvoeren.

Actief VVD-lid

In die periode werd me door kennissen gevraagd of ik er weleens aan had gedacht om lid te worden van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD). Ik was als ambtenaar geen lid geweest van een politieke partij. Ik vind namelijk dat je als ambtenaar je minister moet dienen en dus geen politiek lidmaatschap mag hebben. Bij KPMG speelde dat niet meer en zo werd ik in 2002 lid van de VVD.

Op voordracht van, in mijn geval, de kamercentrale Zuid-Holland Noord nam ik op verzoek van het hoofdbestuur plaats in de partijcommissie Veiligheid en Justitie. Ook zat ik in de partijraad.

Zo ontmoette ik Jozias van Aartsen en daarna volgden er kennismakingsgesprekken met partijvoorzitter Bas Eenhoorn, hoofdbestuurslid Sari van Heemskerck Pillis-Duvekot en Kamerlid Frank de Grave. Op een dag werd ik uitgenodigd door partijleider Gerrit Zalm op het Binnenhof.

Dus mantelpak en hoge hakken aan, wat niet handig was, want het Binnenhof is bestraat met kinderkopjes. Gerrit vroeg me of ik er weleens aan had gedacht om staatssecretaris of minister te worden. Dat had ik nooit, want ministers kwamen 'van een andere planeet' en ik was gewoon Rita Verdonk. 's Avonds op de bank met Peter, onder het genot van een glas whisky, hebben we daar samen om zitten lachen, maar 's nachts in bed dacht ik: als dat zou kunnen en ik kan echt iets doen voor het land, dan sta ik klaar!

In die periode ontmoette ik ook Ayaan Hirsi Ali voor het eerst, op een bijeenkomst van de partijcommissie Veiligheid en Justitie. Ze kwam daar vertellen over genitale verminking. Ik herinner me nog heel goed dat we daar zaten met een aantal mannen en vrouwen en dat ze begon uit te leggen wat er precies gebeurde bij genitale verminking van vrouwen. We zaten aan een broodje en de vrouwen legden allemaal dat broodje neer, terwijl de mannen gewoon door bleven eten, duidelijk een verschil in beleving. In de loop van de tijd leerden Ayaan en ik elkaar beter kennen. We waren het vaak met elkaar eens en als het ging over onderwerpen als eerwraak en vrouwenrechten trokken we vaak samen op.

Formatie

Op 22 juli 2002 was het kabinet-Balkenende I beëdigd, gevormd door CDA, LPF en VVD. De minister voor Vreemdelingenbeleid en Integratie in deze coalitie was Hilbrand Nawijn (LPF). Dit kabinet viel al na zesentachtig dagen, op 16 oktober 2002. De aanleiding hiervoor was een crisis binnen de LPF. Op 22 januari 2003 werden er nieuwe verkiezingen gehouden. Daarna begon de formatie, die honderdvijfentwintig dagen duurde. Het kabinet-Balkenende II zou bestaan uit CDA, VVD en D66.

Benaderd

Gerrit Zalm was op zoek naar een vrouwelijke bewindspersoon. Hij benaderde me of ik beschikbaar was voor een ministerspost. Ik werd uitgenodigd voor een gesprek over veiligheid, defensie, justitie en binnenlandse zaken en ik kwam in beeld voor de post minister van Defensie. Dat ging niet door, omdat Henk Kamp de strijd om het voorzitterschap van de Tweede Kamerfractie verloor van Jozias van Aartsen en hij nu een ministerspost moest gaan bekleden; dat werd Defensie.

Ik hoorde niets meer en belde Gerrit Zalm, die zei nog bezig te zijn met de invulling van de diverse ministersposten. Ik hoorde van bekenden dat Gerrit wel had gebeld om referenties over mij op te vragen, maar het bleef verder stil.

Op donderdag 22 mei werd ik, toch nog onverwacht, ontboden op het ministerie van Financiën en kwam ik terecht in een gigantisch grote vergaderzaal. Van daaruit stuurde ik sms'jes naar Peter en naar mijn vader om ze op de hoogte te houden. Een kamerbewaarder kwam vragen wat ik wilde drinken. Ik dacht dat alles al rond was en bestelde een witte wijn. Toen kwam Henk Kamp, die me vervolgens bestookte met vragen over het vreemdelingenbeleid. De wijn heb ik dus toch nog maar even laten staan.

Gevraagd

Uiteindelijk verliet Henk Kamp het vertrek. Na ongeveer tien minuten kwam de kamerbewaarder binnen en nam me mee naar de kamer van Gerrit Zalm. Hij vroeg me op plechtige toon of ik minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie wilde worden en ik zei volmondig ja. Teruglopend naar de parkeergarage, waar mijn leaseauto stond, dacht ik bij mezelf: mensen, hier loopt jullie nieuwe minister, al weten jullie dat zelf nog niet... wat een bizar gevoel! Thuisgekomen vertelde ik het nieuws en ik herinner me nog heel goed dat de kinderen zeiden: 'Mamma heeft weer wat...'

's Avonds om zeven uur stond de hele familie, inclusief ouders, voor de deur en er heerste een juichstemming. Rond tien uur stond op Teletekst het bericht van mijn ministerschap. Dat was voor mijn ouders een heel emotioneel moment.

Op vrijdagochtend dacht ik bij mezelf: misschien moet ik vandaag maar niet mijn joggingbroek en fleece trui aandoen, want wellicht staat er straks iemand onaangekondigd voor de deur. Ik trok een nette spijkerbroek aan met een zijden blouse en dat bleek goed ingeschat, want die dag gaf ik bij de voordeur mijn eerste interviewtje aan de pers.

Prettig gesprek

De volgende ochtend, zaterdag 24 mei, werd ik ontvangen door de formateur, Jan Peter Balkenende, op het Binnenhof. Ik herinner me dat het een kort, informeel en plezierig onderhoud was. Hij vroeg of er 'zaken waren die hij zou moeten weten'. Toen ik buiten kwam, werd ik weer geïnterviewd, maar ik mocht natuurlijk weinig zeggen, behalve dat het een prettig gesprek was geweest. Daarna ging ik de stad in om kleding te kopen voor het aanstaande bezoek aan de koningin en de foto op het bordes. Op zondagmiddag volgde een kennismaking met de beoogde VVD-bewindslieden, bij Gerrit Zalm thuis.

2003

Overweldigend

Op het moment dat je minister wordt weet je niet wat je overkomt. Mensen die je al jaren niet hebt gezien of gesproken feliciteren je met je ministerschap. Ik kreeg zoveel reacties, kaarten, e-mails en bloemen: van mijn juffrouw van de eerste klas lagere school, buren, familie, oud-klasgenoten, oud-collega's, ongelofelijk. In de landelijke pers werden de ministers voorgesteld, waarbij ik op basis van mijn vorige functies werd gekarakteriseerd als een doelgericht manager. In de lokale pers verschenen vervolgens berichten, in Pijnacker-Nootdorp: Nootdorpse Rita wordt Minister en in Harmelen: Twee Ministers uit Harmelen, want ook Karla Peijs (CDA) had in Harmelen gewoond en zij werd minister van Verkeer en Waterstaat. Ik kende haar overigens niet, net als alle anderen in het kabinet. Het was echt een hele andere wereld waar ik in terechtkwam en die ik alleen kende van de televisie.

Een verslaggever vroeg mij of ik al nieuwe kleding had aangeschaft voor de beëdiging. Ik antwoordde enthousiast: 'Ja, natuurlijk! De eerste keer dat ik bij de koningin op het bordes sta, natuurlijk heb ik wat nieuws gekocht!' Later bleek dat oudgedienden hadden gezegd: 'Nou, nee... ik heb nog wel wat hangen'. Ik hoorde naderhand van heel veel mensen terug dat ze dachten: 'Hè, hè... eindelijk eens iemand die als een "normaal mens" reageert, natuurlijk koop je wat nieuws als je bij de koningin op bezoek gaat!'

Op maandag 26 mei 2003 werd ik voor het eerst opgehaald door een auto met chauffeur en naar het departement gereden. Ik had twee vaste chauffeurs, Rinus en Fred. Daar heb ik nog steeds contact mee. Op het departement was die dag een voorbereidend overleg met de ambtenaren. Daarna werd ik thuisgebracht.

Trêveszaal

De volgende dag, dinsdag 27 mei, volgde mijn eerste werkdag als minister. Eerst vond het constitutioneel beraad plaats, de oprichtingsvergadering van het nieuwe kabinet waarin de portefeuilles en de verantwoordelijkheden worden vastgelegd voor de komende kabinetsperiode. Rondom een paar portefeuilles was nog wat discussie. Sommigen vonden dat zij 'recht' hadden op een deel van de portefeuille van een ander. Voor mijn portefeuille had niemand belangstelling. Alle leden, ministers en staatssecretarissen, van het kabinet-Balkenende II waren hierbij aanwezig. Ik kwam voor de eerste keer in de Trêveszaal. Dat is een fantastische ruimte, het is jammer dat zo weinig mensen die Trêveszaal mogen zien.

In de Trêveszaal staat een grote, ovale tafel. De minister-president, Jan Peter Balkenende, zat in het midden aan één van de lange zijden. Tegenover hem zat Gerrit Zalm (Financiën), aan de ene kant van Gerrit zat Aart Jan de Geus (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) en aan de andere kant Piet Hein Donner (Justitie). Naast Donner zat ik en naast mij Maria van der Hoeven (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap). Aan het eind van het constitutioneel beraad lag het regeerakkoord echt vast. Ik wist wat ik moest doen. Het was keurig beschreven op een A4-tje.

Beëdiging

Na het constitutioneel beraad gingen we naar de koningin. Daar zou de beëdiging plaatsvinden. Een spannend moment: de eerste keer dat ik de koningin in levende lijve ontmoette. Ik zat rechts achterin de auto, de plaats waar een minister hoort te zitten. Ik herinner mij dat er langs de kant van de weg belangstellenden stonden. De deur van de auto werd opengedaan door iemand in livrei. Hij keek de auto in en zei: Excellentie. Ik keek achter me en dacht: zit er nog iemand in de auto? Dat was de eerste keer in mijn leven dat ik met Excellentie werd aangesproken en ook dat was even wennen. Ik ging, al grinnikend in mezelf, de trap op van Huis ten Bosch. Eenmaal binnen werd ik naar de Oranjezaal begeleid en kreeg ik een kop koffie. Toen alle ministers binnen waren, betrad koningin Beatrix de ruimte.

De beëdiging gaat als volgt: je staat allemaal naast elkaar en de tekst van de eed en de belofte wordt voorgelezen. Op het moment dat je naam genoemd wordt, doe je een stap naar voren toe en dan leg je de eed, ofwel de belofte af. Ik legde de belofte af. Daarna ga je naar buiten want dan is het tijd voor de 'bordesfoto'. Daar hebben alle fotografen zich voor je opgesteld: liggend, zittend of staand op keukentrapjes en hoor je tien minuten niets anders dan: klik, klik, klik, klik, klik van alle camera's. Ik had nog nooit zoveel camera's en fotografen bij elkaar gezien. Ik stond daar en ik weet nog dat ik het gevoel kreeg een soort van Alice in Wonderland te zijn: ik zag voor me de koningin staan, met Piet Hein Donner en Jan Peter Balkenende. De andere bewindspersonen kende ik alleen nog maar van de televisie. Daar stond ik opeens tussen. Minister Rita Verdonk. Daarna gingen we weer naar binnen, dronken we een glas champagne en hebben we nog eventjes informeel gepraat met de koningin. Tenslotte zijn we naar buiten gegaan en is er nog een leuke foto gemaakt van een aantal vrouwelijke bewindspersonen, met de rode loper van Huis ten Bosch op de achtergrond en een grote slee op de voorgrond. Daarna ging ik op weg naar het ministerie van Justitie. Daar zat Hilbrand Nawijn op me te wachten in de werkkamer die de mijne zou worden. Hij droeg symbolisch de sleutel van de kamer over. We hebben een leuk gesprekje gehad, met een kop koffie en toen begon het echte leven als minister.

Plakboeken

Een goede vriendin van me zei: 'Rita, ik ga je plakboeken bijhouden'. Dat heeft ze gedaan tot halverwege 2004. Ze was toen net een klein jaartje bezig en zei: 'Ik stop ermee, want ik heb nu vijf plakboeken van het eerste jaar, het wordt alleen maar erger, dit ga ik niet bijhouden, dit kan ik niet meer volhouden'. Daarna hebben ambtenaren op het ministerie van Justitie alles in witte knipselmappen gedaan.

Minister voor

Een departement wordt normaliter gedeeld door een minister en een staatssecretaris, maar nu waren er twee ministers op het departement. De minister van Justitie, met portefeuille en dus zeggenschap over het ambtenarenapparaat, en de minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie, zonder portefeuille maar wel met eigen beleidsonderwerpen. Deze situatie was ingevoerd tijdens het kabinet-Balkenende I. Het hele ambtenarenapparaat op het departement was niet gewend aan twee ministers. In de 'normale' situatie, vóór 2002, hadden ze altijd te maken met een minister en een staatssecretaris, waarbij de minister de eindverantwoordelijkheid had. Ik was geen verantwoording schuldig aan de minister van, maar aan het hele kabinet. Alle ambtenaren waren echter gericht op de minister van, dus het was heel lastig als minister voor een positie te krijgen. Het bleek ook voor de hoogste baas van het departement, Joris Demmink, de secretaris-generaal, moeilijk om in goede banen te leiden.

Men moest wennen aan twee ministers, met ieder hun eigen verantwoordelijkheid. Ik had veel beleidsonderwerpen en ik wilde mijn doelen realiseren. Daarom heb ik weleens voorgesteld om twee ministerstafvergaderingen te organiseren, maar dat lukte niet. Ik weet wel dat, als ik nu weer minister zonder portefeuille zou worden, ik dan ook echt een eigen ministerstafvergadering zou regelen. Toen dacht ik: men is hier aan gewend dus laat maar gaan op deze manier. Ik pas me wel aan.

Naast mij waren er in het kabinet-Balkenende II nog twee ministers zonder portefeuille. Dat waren Agnes van Ardenne, de minister voor Ontwikkelingssamenwerking en Thom de Graaf en zijn latere opvolger Alexander Pechtold, de minister voor Bestuurlijke vernieuwing en Koninkrijksrelaties. Agnes had haar kamer op het ministerie van Buitenlandse Zaken en Thom c.q. Alexander had een kamer op het ministerie van Binnenlandse Zaken. We hadden alle drie gewoon een volledige stem in de ministerraad.

Mijn werkweek

Mijn agenda bevatte wekelijks terugkerende vergaderingen en overlegmomenten. Op maandagochtend is er de ministerstaf op het departement, een anderhalf uur durend overleg tussen de politieke en ambtelijke leiding. Daarbij waren Donner en ik allebei aanwezig met de secretaris-generaal en de directeuren-generaal. Er werd afgestemd wat er die week in de Kamer aan de orde zou komen en ook belangrijke zaken van het departement werden besproken. Ik vond dit geen prettig overleg. Er waren allerlei een-tweetjes tussen Demmink en Donner en ik voelde me als een vijfde wiel aan de wagen.

Aansluitend was er op maandag een beleidsoverleg, waarin één beleidsonderwerp met de ambtenaren werd uitgediept. Afhankelijk van het vooraf vastgestelde onderwerp werd bekeken wie daarbij moest worden uitgenodigd. Dit overleg duurde ongeveer een uur.

'Landjepik'

Toen ik net minister was, kreeg ik een stuk onder ogen dat was gericht aan Donner. Het ging over de Koninklijke Marechaussee (KMar), afdeling vreemdelingentoezicht en grenscontroles. Die afdeling viel onder mij. Donner was in die tijd heel druk bezig met de Antilliaanse bolletjesslikkers. Daar had hij ook KMar capaciteit voor nodig.

In dat stuk werden tientallen formatieplaatsen van mijn KMar-formatie zonder mijn toestemming weggehaald van het vreemdelingentoezicht en naar Donner geschoven voor zijn bolletjesslikkers. Ik stond niet eens op de parafenlijst die je bij dat soort nota's hebt en daar ben ik toen mee naar Donner gestapt. Ik zei hem dat we zo geen zaken gingen doen en dat ik deze manier van werken niet pikte.

Het is tenslotte zo dat de regels heel duidelijk zijn. Vreemdelingentoezicht valt onder de minister voor Vreemdelingenzaken en niet onder de minister van Justitie. Als Donner en-of zijn ambtenaren vonden dat hij meer capaciteit nodig had, dan zou hij daarover met mij moeten overleggen. Ik moest op mijn qui vive zijn.

Zo zijn er heel veel van dat soort conflictjes geweest met Donner en ook met Joris Demmink, vooral in het begin toen ik mijn positie nog moest veroveren.

Onderraad voor de Veiligheid

Op dinsdagochtend zijn er onderraadbijeenkomsten, zodat niet alle onderwerpen in de ministerraad besproken hoeven te worden. Er zijn een aantal onderraden. Ik zat in de onderraad voor de Veiligheid met onder andere Piet Hein Donner (Justitie), Jaap de Hoop Scheffer (tot december 2003) en daarna Ben Bot (Buitenlandse Zaken), Johan Remkes (Binnenlandse Zaken) en Henk Kamp (Defensie). Ook het hoofd van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD), het hoofd van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD), een aantal directeuren-generaal en andere topambtenaren zijn hierbij aanwezig. Hier worden onderwerpen op het gebied van veiligheid besproken en er worden besluiten genomen zodat die in principe als hamerstukken op de agenda van de ministerraad kunnen. In de ministerraad staan er meestal een kleine dertig punten op de agenda, dus dan is het wel prettig als daar een aantal hamerstukken bij zijn.

Vragenuurtje

Iedere dinsdagmiddag is er een vragenuurtje in de Tweede Kamer. Ik stond versteld van de procedure die daarvoor geldt. Kamerleden kunnen per mail vanaf donderdagavond, na het einde van de Kamervergadering, tot dinsdagochtend vragen indienen. De diverse Kamerleden kunnen wel twintig of dertig vragen indienen. Bijvoorbeeld, er worden op een bepaald moment zes vragen ingediend voor Donner en mij gezamenlijk. Vervolgens gaan de ambtenaren van het ministerie van Justitie ermee aan de slag. Zij gaan de vragen alvast beantwoorden, spreekteksten maken en her en der informatie inwinnen. Uiteindelijk, op dinsdagmiddag rond één uur, beslist het Presidium van de Kamer (de voorzitter en ondervoorzitters) welke vragen er gesteld mogen worden tijdens het vragenuurtje. Dat zijn er maar drie of hoogstens vier in totaal voor alle ministers. Dat betekent dat alle gestelde vragen en alle door de ambtenaren gemaakte antwoorden het grote ronde archief, oftewel de prullenbak, ingaan. Moet je eens kijken wat dat kost, hoeveel werk dat betekent voor de ambtenaren.

Je krijgt als minister rond een uur of één te horen of je wel of niet aan bod komt in het vragenuur. Als dat het geval is, wordt je ergens tussen twee en drie uur in de Kamer verwacht. Op het moment dat bekend wordt dat je in het vragenuur moet verschijnen, ga je meteen met je ambtenaren om de tafel. Die hebben de vragen voorbereid en spreekteksten gemaakt, maar vaak veel te uitgebreid. Je moet kort en duidelijk zijn. Dat vind ik sowieso, zeker in het vragenuur.

Soms zaten er hele lastige vragen bij, dan was er sprake van een individueel geval, een procedure die niet helemaal klopte, of een heel klein onderwerp waar eigenlijk niemand iets vanaf wist. Om een voorbeeld te noemen, een hulpverlener, werkzaam in een asielzoekerscentrum, belde een Tweede Kamerlid op en zei: 'Je moet toch eens een vraag stellen over de haren in de soep van die asielzoekers'. Een Kamerlid kon ook één regel uit een krantenartikel plukken en als Kamervraag in een mailtje plakken. Ambtenaren moesten dan overal naartoe bellen wat er nou precies aan de hand was geweest. Het kon in het vragenuurtje dus echt overal over gaan.

Je hebt als minister een politiek-assistent. Die gaat naar verschillende fracties toe en probeert al voor het vragenuur los te krijgen wat men uiteindelijk wil gaan vragen. Die politieke assistenten geven dat op hun beurt door aan de ambtenaren, zodat daar al een aantal spreekteksten op kunnen worden afgestemd. Ik weet dat het bij het CDA zo is, dat de 'eigen' minister al dagen vooraf de vragen heeft doorgekregen van de ambtenaren, maar ook de aanvullende vragen die een Kamerlid wil gaan stellen aan de minister. Wat dat betreft is bij sommigen partijen dat vragenuurtje een wassen neus. Het is allemaal doorgestoken kaart.

Het spannenste deel van het vragenuurtje vond ik altijd het tweede gedeelte. Eerst kwamen de vragen waarvan je al wist van sommige partijen dat ze zouden komen. Dan kon je de antwoorden oplezen. Maar daarna kwamen interrupties en dat is veel spannender. Ik begrijp niet waarom het vragenuur niet alleen maar bestaat uit interrupties: je komt als minister naar de Kamer en je hoort wat de vraag is en dan kun je daar antwoord op geven. Dat zou ik een veel betere manier vinden. Dan zul je ook weleens moeten zeggen dat je het antwoord niet weet, er zijn immers ook zaken zo onbelangrijk dat je die als minister niet hoeft te weten. Als je echter de antwoorden bij belangrijke zaken niet weet dan zegt dat iets over hoe jij als minister je taken opvat.

Het leukste was als al die Tweede Kamerleden bij de interruptiemicrofoon stonden. Dan stond je daar achter de lessenaar met zweet in je handen en dacht: wat gaan ze vragen en heb ik wel het goede antwoord? Soms keek ik weleens, als ik iets niet helemaal zeker wist, naar het bankje waar mijn ambtenaren zaten, die zitten namelijk schuin voor je aan de rechterkant en dan zag je heel zachtjes een hoofd op en neer gaan, dus dan wist ik dat ik ja moest zeggen. Zeker in het begin was het toch altijd weer spannend, maar op een gegeven moment ben je het gewend en zit je zo goed in de dossiers dat je denkt: kom maar op!

Toen ik een beetje naam begon te maken dachten alle linkse partijen: die Verdonk, daar moeten we toch eens even iets aan doen. Als gevolg daarvan werd het af en toe wel lastig in het vragenuur, maar ik heb het altijd heel graag gedaan. Ik heb steeds geprobeerd om het vragenuur te gebruiken als een manier om de mensen in het land uit te leggen waar ik mee bezig was. Zo heb ik ook ieder debat gebruikt en ook ieder interview. Altijd vanuit de gedachte: je bent wel een volksvertegenwoordiger of een journalist, maar de mensen in het land, daar doe ik het voor en daar wil ik het aan uitleggen.

Elk jaar wordt bijgehouden welke ministers er het afgelopen jaar het meest bij het vragenuur zijn gevraagd. Donner en ik stonden altijd bovenaan. We waren de meest gevraagde leden van het kabinet in de Tweede Kamer.

Bewindspersonenoverleg

Op woensdag en donderdag was je ofwel op het ministerie, ofwel in het land, ofwel voor debatten in de Kamer. Donderdagavond had je dan bewindspersonenoverleg (BPO) van de VVD. Dat was bij ons toen op het ministerie van Financiën, bij Gerrit Zalm, want die was de politiek leider. Bij dat BPO zitten de fractievoorzitters van de Eerste en Tweede Kamer, de partijvoorzitter, alle bewindspersonen en de voorzitter van de fractie in het Europees Parlement. Aan de orde komt onder meer de ministerraad van de volgende dag. Ook kun je de gelegenheid gebruiken om alvast steun van collega's te krijgen voor stukken die je de vrijdag daarop in de ministerraad bespreekt.

Tegen tien uur 's avonds, na het BPO, kon je vaak pas de ministerraadstukken goed gaan voorbereiden. Het was heel veel leeswerk, zeker in de beginfase. Als nieuwe minister zijn er veel dossiers waarop je je nog moet inlezen. Je bent je aan de ene kant nog aan het invreten in je eigen dossiers en dan moet je al beginnen aan de dossiers van een ander.

Collega-ministers

Met de premier zelf had ik niet veel contact. We konden goed met elkaar opschieten en zo nodig altijd dingen doorspreken, maar hij was heel erg druk. Het was moeilijk om hem te spreken te krijgen en als je hem te spreken kreeg, had je altijd het idee dat hij eigenlijk geen tijd voor je had. In de ministerraad heeft hij heeft me altijd gesteund.

Ik had intensief contact met Carla Peijs en Cees Veerman, evenals met Sybilla Dekker. We aten regelmatig met elkaar, eerst met zijn achten en later, toen Constant, de echtgenoot van Sybilla was overleden, met zijn zevenen. Ook had ik veel contact met Joop Wijn, mede doordat zijn partner, Patrick Mikkelsen, mijn politiek assistent was. Piet Hein en zijn vrouw en mijn man en ik hebben weleens bij elkaar gegeten. We gingen regelmatig met onze partners naar Europese vergaderingen. Peter en Marissa Donner kunnen goed met elkaar opschieten. Met Maria van der Hoeven, mijn buurvrouw in de ministerraad, had ik ook een leuk contact.

'Gekleurde' ambtenaren

Het grootste gedeelte van de ambtenaren is neutraal, maar er zijn ook ambtenaren die hun politieke kleur laten doorklinken in hun adviezen en samenvattingen. Daar moet je wel voor uitkijken. In de beginfase gebeurde het me een keer dat ik in de ministerraad, tijdens de vergadering, mijn mening gaf over een onderwerp en daarbij het advies van een ambtenaar voorlas. Terwijl ik die tekst uitsprak, dacht ik: dat is helemaal niet mijn mening en dus gaf ik tijdens het betoog een draai aan het verhaal en kwam met mijn eigen conclusie, die tegengesteld was aan de conclusie die voor mij op papier lag. Dat was meteen onderwerp van het gesprek toen ik weer terug was op het departement.

Je leert steeds beter welke ambtenaren er politiek 'gekleurd' werken en welke echt neutraal zijn. Gelukkig zijn er van de gekleurde ambtenaren maar een paar. Wat me zeker hielp, was dat ik het ministerie van Justitie al kende. Ik had jarenlang bij de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) gewerkt en van daaruit ook contacten gehad op directeur-generaal (DG) en secretaris-generaal (SG) niveau en ook met diverse bewindspersonen. Ik wist al hoe het apparaat in elkaar zat en kende dus ook wel de valkuilen.

Op het moment dat ik merkte dat de notitie van een ambtenaar niet zo neutraal was als die zou moeten zijn dan sprak ik hem erop aan. Bijvoorbeeld, als ik tegen een ambtenaar had gezegd: oké, ik wil die richting op en als ik dan daarna een nota met twintig nadelen van die richting en één voordeel kreeg, wist ik genoeg: dat was niet echt een neutrale ambtenaar. Dan zei ik tegen die persoon: het is heel helder, we gaan mijn kant op. Je kiest mijn lijn, want zo we gaan het uitvoeren, daar heb ik voor getekend. Als je zegt dat je dat niet kunt, dan gaan we samen zoeken naar een andere baan voor jou, want dan kun je beter niet bij mij in de buurt blijven werken. Daar wordt je wel alert van. Het blijft opletten.

Ministerraad

Op vrijdag is er om tien uur ministerraad in de Trêveszaal. Iedere week als ik er zat, zei ik tegen mezelf: Verdonk, dat je hier mag zitten. Realiseer je even dat je hier mag zijn?

De aanvangstijd was eigenlijk het enige wat je zeker wist. Hoe laat de ministerraad eindigde was onzeker, dat kon voor de lunch zijn, maar ook 's avonds om tien uur. Iedereen kwam de Trêveszaal binnen en het ondersteunend personeel van de ministerraad sjouwde je koffers met stapels vergaderstukken naar je toe. Iedereen zat daar met pakken papier op tafel. Je werd daar heel erg verwend door de medewerkers, de koffie werd rondgebracht en er waren altijd allerlei lekkere koekjes.

Vervolgens gingen we aan het werk en opende Jan Peter Balkenende de vergadering. Eerst kwamen de hamerstukken aan bod. Daarna was het opletten waar je iets wilde zeggen. De sfeer in het kabinet was goed, je merkte heel duidelijk bij de ministers dat iedereen wat van zijn portefeuille wilde maken en dat we met zijn allen stonden voor het regeerakkoord. Natuurlijk waren er ook heftige discussies, zeker als er punten aan de orde kwamen die voor een minister politiek gezien erg belangrijk waren.

Alles met betrekking tot het bestuur van het land komt in de ministerraad voorbij, van wegen tot financiën en van de jeugdzorg tot uitkeringen aan mensen, het was altijd heel erg interessant.

Tijdens de ministerraad gebeurde het ook regelmatig dat er nog sms'jes binnen kwamen van het departement, dat er iets speelde en dat ze toch nog eventjes je mening wilden horen. Ook kwam het voor dat je dacht: ik wil nog even wat meer weten over dit onderwerp, bedoelen ze wel wat ik denk dat hier staat? Dan zat je weer tijdens de ministerraad naar het departement te sms'en. Of je zat nog iets te lezen waarvan je dacht: dit komt vanmiddag aan bod en dan vroeg je de ambtenaren van het departement of ze wat zaken nog even goed na wilden kijken. Er werden ook wel wat spelletjes Sudoku gespeeld.

Op een gegeven moment werd er dan geluncht en dat was altijd met kroketten. Na afloop van de ministerraad was het de beurt aan de pers. De ambtelijke staf van de Kamer gaf in dat geval aan je departement door dat de woordvoerder moest komen en die stond dan al beneden op je te wachten. Je liep dan naar buiten en je kwam terecht tussen de journalisten die achter touwen stonden opgesteld. De beelden op de televisie, met een minister op een rode loper, worden gemaakt in de hal van de ministerraad. Het was belangrijk dat je de teksten die je wilde uitspreken al in je hoofd had, want je moest in een paar woorden kunnen vertellen wat er besloten was over dat onderwerp. Vervolgens liep je de straat op en daar stond je auto te wachten. De koffers met papieren werden weer voor je in de auto gezet en dan ging je, als het nog een beetje een normale tijd was, naar het departement om terug te koppelen naar je ambtenaren.

Altijd werk

Op zaterdag en zondag waren er ook regelmatig activiteiten, vooral op het gebied van integratie, georganiseerd door vrijwilligers. Ik herinner me bijeenkomsten met de Surinaamse gemeenschap of grote discussiebijeenkomsten met allerlei allochtone jongeren. Ook waren er soms partijcongressen van de VVD op de zaterdag. Daarnaast had je flink wat tassen met papieren in het weekend met onderwerpen waar je eens even goed over na moest denken. Dikke nota's van ambtenaren, want je bent immers samen met je ambtenaren beleid aan het ontwikkelen. Je vertelt ze wat je wilt en dan schrijven de ambtenaren daar een nota over, die lees je door en je geeft aan wat je gewijzigd wilt zien en wat je goed vindt. De week daarop had je daarover weer een bespreking.

Veel brieven en mails

Op een gegeven moment kreeg ik stapels brieven en mails van mensen uit het land. Dat was heel leuk. Uiteraard zaten er ook scheldkanonnades bij, maar dat waren er gelukkig maar heel weinig. Veruit de meeste correspondentie was positief-kritisch of goedkeurend. Ik vond het heel belangrijk dat mensen die de moeite namen om naar me te schrijven ook antwoord kregen. Mensen kregen altijd een brief terug die door mijzelf ondertekend was. Ik hoor nu nog weleens van mensen dat dit zeer op prijs werd gesteld. Tijdens mijn ministerschap is er een afdeling opgezet op het ministerie van Justitie om burgerbrieven die aan mij waren gericht op een fatsoenlijke manier te beantwoorden. Deze afdeling is inmiddels ook weer opgeheven.

De eerste weken

Er stond op een A4-tje van het Hoofdlijnenakkoord een aantal doelen die ik moest bereiken en waar ik me ook voor de volle honderd procent in kon vinden. De vraag is dan hoe je die doelen ook echt kan realiseren en daar heb je je ambtenaren bij nodig. Ik dacht: met die doelen realiseren moet ik snel beginnen, want als je vier jaar hebt dan moet je in het eerste jaar je beleid rond krijgen, in het tweede en derde jaar moet je debatten voeren en alle wetten maken en dan heb je nog tijd nodig voor de uitvoering.

In het begin van een ministerschap zijn er ontmoetingen met allerlei instanties die werkzaam zijn op jouw terrein en die willen allemaal kennis met je maken en hun doelen voor de komende vier jaar met je doorspreken. Dat was belangrijk maar ik wilde natuurlijk doorpakken.

Pizzabijeenkomsten

Daarom wilde ik al heel snel avondbijeenkomsten gaan organiseren. De gedachte daarachter was dat iedereen het overdag veel te druk heeft met de waan van de dag en dat het dan moeilijk is om afspraken te plannen. Je kunt niet even in de wandelgangen zeggen: dit is wat ik volgens het regeerakkoord word geacht te bereiken, dit is het doel, hoe gaan we dat doen? Waar vinden we draagvlak, wie hebben we daarvoor nodig, hoe gaan we zorgen dat we alles goed op papier krijgen, hoe gaan we de weg daarheen balans en vorm geven?

Ik wilde dus om de tafel met beleidsambtenaren, die hebben de meeste inhoudelijke kennis. Toen heb ik pizzabijeenkomsten ingevoerd, twee keer in de week, tussen zes en acht uur. Klokslag acht uur sloot ik de bijeenkomst af. Om zes uur lieten we de pizza's komen. Dan kwamen de dozen binnen, bordjes erbij. Het was keihard werken en niet gezellig met elkaar een wijntje drinken. De pizza's werden soms koud.

Ik zat daar de eerste keer en niemand deed zijn mond open. Ik dacht: dat moet ik niet meer hebben, want dat schiet niet op. Dus mijn slogan werd: de eerste keer niks zeggen mag, maar de tweede keer niks zeggen is de derde keer niet meer komen. Dat werd heel snel bekend. Toen ontstonden er leuke discussies, hoewel ook wel moeilijk soms voor de ambtenaren, want het zat niet echt in de cultuur van het ministerie om kritisch te moeten debatteren met je minister. Ik weet van mezelf dat ik een hele felle debater ben en dat ik snel zaken kan analyseren. Als ik mijn mening naar voren bracht, dan ging ik ook weleens te hard en dan dacht ik naderhand: ik moet toch nog maar eens een gesprekje hebben met die ambtenaar waar ik zo mee botste in de vergadering, want volgens mij is hij zich rot geschrokken van mij. Dan riep ik mensen bij me en zei ik: als ik te fel debatteer bedoel ik het nooit persoonlijk. Het gaat me altijd om de zaak. Ik wil snel resultaten bereiken, dus geen kletsverhalen, want dan val ik je in de rede, daar heb ik niets aan. Kort en bondig en rechtdoorzee.

Die pizzabijeenkomsten zijn geweldig geworden, daar kreeg je zoveel energie van. Ik handhaafde ook echt als eindtijd klokslag acht uur. Al was er iemand midden in zijn zin, dat maakte niet uit, acht uur stoppen is acht uur stoppen. Je kon wel tot twaalf uur doorgaan als je zo lekker bezig was. Iedereen moest naar huis, naar zijn gezin, naar zijn thuissituatie, dus om acht uur was het over. Als ik nu ambtenaren spreek dan zeggen ze: 'In die tijd met jou hebben we in een soort wervelwind geleefd of in een snelstromende rivier, maar we zitten nu weer bijna in stilstaand water'. Anderen zeggen dat ze een leuke tijd hebben gehad en dat er zo ontzettend veel gebeurd is. Een vrouwelijke ambtenaar zei recent nog: 'Rita, het was fantastisch, maar ik was ook wel blij dat je weg was, want ik was helemaal uitgeput'. De pizza-bijeenkomsten zijn inmiddels al lang weer afgeschaft.

Altijd weg

Ik mocht van de secretaris-generaal 's morgens niet eerder dan acht uur, kwart over acht beginnen. Ik wilde graag om half acht beginnen, maar dan moest hij overwerk aan de ambtenaren gaan betalen en dat was voor hem onbespreekbaar. Voor mij geldt: als ik resultaten wil bereiken en ik zie dat het nodig is, dan maakt het me niet uit dat ik lange dagen draai, een dag heeft tenslotte vierentwintig uur.

Die inzet ging wel ten koste van mijn gezin. Als ik terugkijk, heb ik dat niet goed gedaan. Het evenwicht was zoek.

Impact op het gezin

Ik ging 's morgens om half acht, kwart voor acht de deur uit, dan had ik wel al voor iedereen brood klaargemaakt en als de kinderen vroeg naar school moesten, had ik eerst met de kinderen ontbeten. Vaak kwam ik 's avonds rond tien, elf uur weer binnen, als er 's avonds debatten waren pas om twee uur 's nachts en dan moest ik mijn stukken nog lezen. Als ik dat niet deed dan stagneerde de voortgang van het beleid dat ik voor ogen had. Peter gaat gelukkig ook laat naar bed, dus hij zat altijd op me te wachten en dan dronken we eerst een whisky samen. Hij is heel veel alleen geweest, want de kinderen waren overdag naar school en zijn op een gegeven moment het huis uitgegaan.

De kinderen rommelden zelf wat met eten. In Nootdorp woont een hele goede vriendin. Zij kwam tenminste eenmaal in de week koken. Dan kwam er tenminste nog eens wat fatsoenlijks op tafel. Als ik terugkijk, heb ik dat niet echt goed gedoseerd. Ik was tot die tijd toch de spil van het gezin, met gezellige dingen organiseren, zorgen voor de kinderen, zaken regelen enzovoort. Van het ene moment op het andere moment was dat er niet meer, want ik was gewoon altijd weg, dag in dag uit. De kinderen zaten toen net in de puberteit. Die hebben wel heel veel gemist.

Ik kwam als moeder natuurlijk ook op ouderavonden en de mensen hier op het dorp kenden ons gezin. Dan kwamen de kinderen ineens iemand tegen die gilde: 'hé, dat is de zoon van...' of 'de dochter van...'. Niet dat de kinderen daar niet voor uit wilden komen, maar als je in de puberteit zit en er moet altijd over je moeder gepraat worden, dan is dat niet leuk.

Er zijn veel ministers en staatssecretarissen die niemand tijdens hun ministerschap herkent en daarna helemaal nooit meer. Waarom zou dat met mij niet zo gaan eigenlijk? Zo ging ik er in. Dat het zo snel zou gaan: als je je werk goed doet als minister, nakomt wat je hebt beloofd en waar je voor getekend hebt in het regeerakkoord, dan schijn je dus heel erg op te vallen. Als je steeds maar weer probeert om gewoon te vertellen wat er volgens jou aan de hand is en niet volgens de werkelijkheid van de Haagse kaasstolp, maar volgens de werkelijkheid van de mensen in het land, dan trek je de aandacht, dat is wel gebleken.

Peter heeft in oktober 2004 een herseninfarct gehad. Je kunt nooit zeggen wat precies de oorzaak is geweest, maar zijn werk zal in ieder geval niet meegeholpen hebben. Peter is een hele grote, sterke man, die nooit bij de dokter kwam en ineens werden al zijn zekerheden weggeslagen. Dat was wel heel erg heftig voor hem in die periode. Hij was altijd heel vrolijk en dat is hij gelukkig nu weer, maar dat was echt voor hem een hele sombere periode en ook voor de kinderen nog eens extra zwaar. In die periode was ik meer thuis, omdat ik vond dat ik daar gewoon moest zijn.

Een grote impact had ook de verbouwing van ons huis in 2005. Dat waren we al lang van plan, maar na de moord op Theo van Gogh moesten de veiligheidseisen worden opgeschroefd, waardoor de verbouwing langer ging duren. In de tussentijd mocht ik niet meer onbeveiligd wonen en kreeg ons gezin als safe house een piepklein flatje toegewezen, waar we een half jaar moesten bivakkeren. Dat was natuurlijk ook niet goed voor het moreel.

Alles bij elkaar heeft het ons, na mijn ontslag als Kamerlid, veel tijd en energie gekost om onze relaties weer op het kwaliteitspeil te krijgen dat we daarvoor hadden. Dat is gelukkig gelukt en nu gaat het allemaal weer fantastisch. Je merkt dat iedereen opleeft: Peter, de kinderen en ikzelf ook.

Specifiek pardon

In het regeerakkoord stond dat ik moest zorgen dat het aantal asielzoekers dat het land in wilde komen, zou dalen en de gezinsmigratie aangepakt moest worden. Dat was mijn opdracht.

Ik begon met asielzoekers die niet mochten blijven. Zij moesten terug naar hun land van herkomst. Dat was niet de taal die men (vooral links) daarover gewend was. Een minister die dat heel duidelijk zei en daar heldere maatregelen voor ontwikkelde en die ook nog bleef staan in de Tweede Kamer. Dat was een aparte combinatie, daar schrokken ze wel van.

In de media werd dit op twee manieren opgepakt: media die vonden dat er eindelijk iets gebeurde en media die me meteen duidden als onmens.

Het eerste grote dossier dat ik oppakte, in augustus 2003, was de specifieke pardonregeling voor een beperkte groep asielzoekers die langer dan vijf jaar hadden gewacht op de eerste beslissing van de IND. Deze specifieke pardonregeling werd in januari 2004 uitgevoerd, het ging om 2334 gevallen.

Ik ben de eerste minister geweest die ruim 2200 asielzoekers een verblijfsvergunning heeft gegeven, uitsluitend omdat ze vijf jaar of langer wachtten op een eerste beslissing. Dan ben je als overheid in gebreke gebleven, vind ik. Mensen die aan de voorwaarden voldeden en in hun eerste procedure zaten, want dat was cruciaal, konden in aanmerking komen voor een asielvergunning. Er werd uiteraard wel gekeken of ze niet crimineel waren. Ik formuleerde met mijn ambtenaren een vijftal heldere criteria waaraan werd getoetst. Deze criteria waren openbaar.

Voor de duidelijkheid: Het ging om mensen die hun eerste aanvraag hadden ingediend en langer dan vijf jaar zaten te wachten op een eerste beslissing van de IND. Dat vind ik veel te lang, je kunt niet mensen vijf jaar in onzekerheid laten zitten. Dat is overigens wel heel iets anders dan asielzoekers die hun tweede, vijfde, achtste of twaalfde aanvraag hadden ingediend. Er waren mensen in het land die reageerden dat het zo schrijnend was dat die asielzoekers al twaalf jaar hier zaten te wachten, maar die asielzoekers hadden geen twaalf jaar onzekerheid gehad, want ze hadden al meermalen gehoord dat hun aanvraag was afgewezen en dat ze terug moesten naar hun land van herkomst. Die konden wel terug maar dat wilden ze niet!

Naar aanleiding van de specifieke pardonregeling organiseerden de gemeenten, in september 2003, de actie Gemeenten in verzet. Zij vonden tweeduizend vergunningen veel te weinig, het moesten er minstens zesduizend zijn.

Toen begonnen de gemeenten te stuiteren. Dat is een apart circuit, iedere gemeente vond dat hij er over ging en dat maakte het heel lastig. Linkse gemeentebesturen wilden de 'rechtse' regering best frustreren, evenals linkse VVD-ers en CDA-ers, die het allemaal zielig vonden als mensen terug moesten.

Discretionaire bevoegdheid

Als minister had ik een discretionaire bevoegdheid: de bevoegdheid om af te wijken van de geformuleerde criteria voor het afgeven van een verblijfsvergunning bij individuele, schrijnende gevallen. Het nare was dat ik daar niets over naar buiten mocht brengen, ook niet in een Kamerdebat.

Een Kamerdebat voeren als er zoveel asieladvocaten en hulpverleners meekijken is erg lastig. Als ik één woordje te veel zei, kreeg de procesvertegenwoordiging van de IND (dat zijn de mensen die de Nederlandse Staat in de rechtbank vertegenwoordigen bij een proces waarbij een asielzoeker een verblijfsstatus wil krijgen) heel veel extra werk. Zodra de reden bekend zou worden waarom iemand een verblijfsvergunning had gekregen op basis van die discretionaire bevoegdheid, zouden er onmiddellijk gelijksoortige verzoeken worden ingediend door het in ons land actieve bataljon asieladvocaten, met behulp van de media. De bewijslast zou dan bij de IND liggen, die zou moeten aantonen dat het verzoek onterecht was. Dat kostte enorm veel capaciteit, die we juist hard nodig hadden om alle achterstanden weg te werken. Het feit dat ik niets naar buiten mocht brengen, vond ik heel moeilijk. Zelfs nu kan ik hier geen voorbeeld van geven, omdat anders mijn opvolgers daar nog last mee krijgen.

Ik heb heel vaak gebruik gemaakt van mijn discretionaire bevoegdheid, maar met dat positieve gegeven mocht ik de negatieve berichtgeving niet bestrijden. De staatssecretaris van Justitie in het kabinet-Balkenende IV, Nebahat Albayrak (PvdA), gaf 26.000 asielzoekers een verblijfsvergunning via een generaal pardon, zonder te kijken naar de uitspraken die in het verleden al gedaan waren door de IND en de rechter. Ze maakte bijna geen gebruik van haar discretionaire bevoegdheid. Dat is logisch: als je iedereen een verblijfsvergunning geeft, dan blijven er geen individuele gevallen meer over om te beoordelen. Dat scheelde haar heel veel werk, maar het kostte de belastingbetaler ook heel veel geld en het veroorzaakte in de samenleving heel veel ellende.

De beoordeling van individuele, schrijnende gevallen ging zeer zorgvuldig. Ik vond dat ik die zware beslissingen niet alleen aan mijn ambtenaren over mocht laten. Ik wilde ze steunen en daarom ook zelf de dossiers zien. In het begin van zo'n dossier zat een nota met de personalia en met samenvattingen, bij elkaar ongeveer vijf bladzijden. Daarachter zaten de onderliggende stukken, zodat ik zaken na kon slaan. De ambtenaren deden al heel veel voorwerk en vervolgens parafeerden het hoofd van de IND, de directeur-generaal, de secretaris-generaal en dan kwam het dossier pas bij mij terecht. Er werden aantekeningen op vermeld, bijvoorbeeld waar ik nog eens goed naar zou moeten kijken, waarover overleg wenselijk was of een verwijzing naar stukken die in het dossier zaten. De directeur-generaal streept en verandert met blauwe pen, de secretaris-generaal verandert met groene pen en de bewindspersonen schrijven en veranderen met rode pen. Je kon dus altijd precies zien wie er naar gekeken had.

's Avonds bestudeerde ik de verschillende adviezen. Ik bewaarde deze dossiers tot het laatst, omdat ik die het moeilijkste vond. Ik dacht: eerst maar alle andere stukken en dan pas die. Het waren gemiddeld zo'n tien dossiers per dag. Ik realiseerde me dat mijn paraaf uiteindelijk ging over de toekomst van een mens, blijven of terug naar het land van herkomst. Ik heb dat als een hele zware verantwoordelijkheid ervaren.

Ik hanteerde een streng Vreemdelingenbeleid, maar ook rechtvaardig. In principe gold: als je niet mocht blijven dan moest je terug, maar er waren natuurlijk ook uitzonderingen op die regel. Ik lag er soms wakker van, want je kwam zulke nare situaties tegen en dan dacht ik: hoe bestaat het dat iemand dit allemaal in één mensenleven meemaakt. Wat een triestheid, wat een ellende. Ik dacht ook weleens: dit kan gewoon niet, dit is geschreven door een ambtenaar, die vast dacht, laat ik er maar een zielig verhaal van maken dan krijgt die persoon wel een vergunning. Dan ging je in het achterliggende setje van feiten kijken en dan bleek het wel allemaal echt gebeurd!

Ik was al een jaar of twee jaar geen minister meer toen ik de radio aanzette en iemand hoorde zeggen: 'Ja en dat heb ik te danken aan minister Verdonk'. De verslaggeefster vroeg haar: 'Hoezo hebt u dat te danken aan mevrouw Verdonk?' Ik dacht: Ja, dat zal wel weer wat zijn, wat ze aan mij te danken heeft. Ik was er langzamerhand aan gewend geraakt dat er bijna altijd negatief over me werd gesproken. Ik dacht: het zal wel weer niet goed zijn. Ze vertelde vervolgens: 'Ik werkte op de kermis, ik ben kermisartieste en ik wilde graag mijn partner hier naar toe halen, naar Nederland, maar ik verdiende niet genoeg als kermisartieste.' Ik herinnerde me het relaas. Ze had nog één of twee andere baantjes naast haar werk als kermisartieste en ze kwam iets van vijf euro per maand tekort. Ik dacht, dat kind werkt zich echt uit de naad. Die partner had een goede opleiding en hij was hier al een paar keer geweest, dus er zat ook toekomst in. Ik heb haar situatie nog met de IND besproken en zei: 'Ja ik weet dat het net te weinig is, maar als je zo'n vechtlust hebt en die partner ook, wat vinden jullie nou de kans van slagen?' De kans van slagen zagen zij ook wel, dus ik zei: dan doen we het. Dat was dit meisje.

Prinsjesdag

De derde dinsdag in september naderde snel, dus er moest kleding worden aangeschaft voor de eerste Prinsjesdag, en een hoed natuurlijk. Een goede vriendin belde me op toen ik minister werd om me te feliciteren en ze zei meteen: 'Ik ga je hoeden maken'. Dat vond ik een goed idee. Als ik een pakje of een jurk had gekocht stuurde ik een stukje van de stof naar haar op. Zo kon ze de hoed daar dan op afstemmen. Als ik een hoed van haar had gedragen dan nam zij die daarna weer mee terug en gebruikte hem voor tentoonstellingen. Ze zette er dan een foto bij van mij met die hoed op. Daardoor ik had ieder jaar een gratis hoed en zij kon er mee aan de weg timmeren. Ze heeft ook nog weleens wat voor Karla Peijs en Sybilla Dekker gemaakt.

Het was ieder jaar een nieuwe outfit. De eerste keer kocht ik een pakje van donkerblauwe, zijdeachtige stof met een cognackleurige binnenkant en mijn hoed was heel bescheiden, een soort alpinopet. Het is heel vreemd als je jezelf voor het eerst met een hoed op ziet: ik vond het niet bij mezelf passen. Ik had het pakje, de hoed en ook donkerblauwe schoenen en een donkerblauw tasje ruim op tijd in huis. Op de ochtend van Prinsjesdag ging ik me omkleden en met de kinderen en Peter op de foto, met de hoed op. De hele familie had de hoed voor die tijd al gekeurd. Peter ging ieder jaar met me mee. Eerst gingen we naar de herdenkingsdienst in de vlakbij het Binnenhof gelegen Sint Jacobskerk. Daarna gingen we dan naar het Binnenhof, waar broodjes klaarstonden in de ruimte naast de Trêveszaal. Er is een kledingprotocol: de echtgenoten van de bewindspersonen zijn gekleed in een donkerkleurig pak, de mannelijke bewindspersonen dragen een jacquet en de echtgenotes en vrouwelijke bewindspersonen dragen een mantelpak en een hoed. De Trêveszaal is gelegen aan de buitenkant van het gebouw en zo konden we, door de hoge ramen, alle activiteit buiten gadeslaan. Vervolgens gingen de partners als eerste naar de Ridderzaal, zij zitten niet naast de bewindspersonen, maar elders in de zaal. De bewindspersonen worden dan in volgorde, op grootte van het begrotingsartikel in de rij gezet, de ministers zonder portefeuille achteraan. Dit vindt plaats in een zijvertrek van de Ridderzaal. Vervolgens loopt de rij bewindspersonen langs de leden van de Raad van State, geeft iedereen een hand en loopt daarna de Ridderzaal in.

De eerste keer dat ik daarbij mocht zijn, vond ik heel indrukwekkend: die volle Ridderzaal en daarbij de spanning dat je niet over je hakken struikelde of dat de hoed niet van je hoofd schoof. Ik zat op de derde rij. Per functiegroep is er een vak gereserveerd in de Ridderzaal, bijvoorbeeld voor de hoge ambtenaren, ambassadeurs en Eerste en Tweede Kamerleden. Uiteraard was je je ervan bewust dat er camera's meedraaiden en dat je dus stoïcijns voor je uit moest kijken en vooral niet aan je neus moest krabben of met je ogen dicht moest gaan zitten.

De Troonrede wordt gemaakt door de ministerraad. In de weken voor Prinsjesdag was je met je ambtenaren bezig met het inhoudelijk vormgeven van jouw deel van die tekst. Je moest ook zorgen dat jouw regels er op de juiste toon in bleven staan. De ministers zijn uiteindelijk verantwoordelijk voor wat het staatshoofd voorleest, dus die leest de definitieve tekst letterlijk voor. Voordat de definitieve tekst een feit is, gaan er diverse conceptversies naar het staatshoofd en weer terug naar de ministerraad. Het schrijven van de Troonrede neemt dus al maanden voor Prinsjesdag een aanvang en het staatshoofd heeft een actieve rol bij de totstandkoming.

Als je in de Ridderzaal naar de Troonrede zat te luisteren, wist je wanneer jouw stukje aan bod kwam en wanneer je een ernstig gezicht moest trekken, want dan zoomde de camera op je in. Aan het einde van de bijeenkomst in de Ridderzaal ging iedereen staan en volgde het 'leve de koningin, hoera, hoera, hoera', wat ik een heel mooi moment vond. Na afloop ging iedereen zijn eigen weg, want er waren allerlei activiteiten in de stad.

Op Prinsjesdag mocht je genodigden meenemen, die gingen dan naar de Ridderzaal. Ik heb mijn moeder een keer meegenomen en ook mijn zussen, mijn vriendin Riet Roelofs en Helma, die mijn hoeden maakte, zijn een keer mee geweest.

Ik bezocht eigenlijk altijd de borrel van de ondernemersorganisatie VNO-NCW en de borrel van de VVD. Het is ook wel voorgekomen dat we met ons eetclubje, met hoeden en al, gingen eten in de stad. Dat we onze hoeden ophielden, had trouwens een praktische reden: je haar zit helemaal plat als je je hoed afzet. 's Avonds was er ook nog een Prinsjesdagconcert waar je naartoe kon gaan.

Angola

Mijn eerste buitenlandreis was eind september naar Angola. Op 24 september 2003 opende ik in de hoofdstad Luanda opvangtehuis Mulemba voor alleenstaande minderjarige asielzoekers (AMA's). Dit opvanghuis was nodig om terugkerende minderjarige asielzoekers op te kunnen vangen en tot stand gekomen met financiële middelen die beschikbaar waren gesteld door het ministerie van Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking (BuZa/OS). Goede opvang was namelijk een voorwaarde voor terugkeer van minderjarigen. Minderjarige asielzoekers uit Angola konden, met de komst van dit opvanghuis, terug worden gestuurd. De jongeren weigerden namelijk te vertellen dat ze ouders en dus opvang hadden. Het vreemde was dat al diegenen die we in mijn tijd hebben teruggestuurd naar dat weeshuis, altijd op het vliegveld werden opgewacht door hun ouders. Het weeshuis staat overigens niet leeg, er worden Angolese weeskinderen in opgevangen.

Tijdens mijn tweedaags bezoek sprak ik ook met de Angolese ministers van Binnenlandse Zaken, dr. Van Dunen, van Buitenlandse Zaken, dr. Bernardo de Miranda, en van Sociale Reïntegratie, dr. Joâo Baptista Kusumua. Aan de orde kwam de terugkeer van uitgeprocedeerde Angolese asielzoekers en AMA's en de samenwerking hierover tussen de Nederlandse en Angolese autoriteiten.

Op buitenlandse reizen was het altijd hard werken. Er ging ook een hele ploeg ambtenaren van het departement mee. Deze eerste reis moest iedereen nog aan de nieuwe minister wennen: Was ze formeel, hield ze van een praatje, kon je met haar lachen? In het vliegtuig zaten we businessclass, dat was ik niet gewend. Ik zat naast het hoofd IND, achter ons en aan de andere kant van het gangpad zaten beleidsambtenaren en de directeur-generaal. We zaten druk te praten en op een gegeven moment was het hoofd IND zo enthousiast aan het vertellen dat hij de rode wijn over zijn kleding heen gooide. Ik zei nog: 'Peter, wat nu?' Maar hij zei: 'Dat maakt niet uit'. Hij ging staan en pakte zijn koffer uit het bagagerek. Hij had zijn jasje al uit, hij deed zijn stropdas af, knoopte zijn overhemd los, deed het uit, pakte een nieuw overhemd, trok dat aan, andere stropdas om en ging weer naast me zitten.

Ik kreeg helemaal de slappe lach. Ik vroeg hem of ze altijd een striptease op dit soort reisjes deden? Ik zag de directeur-generaal ook al kijken van: wat gebeurt hier nu? We hebben verschrikkelijk gelachen. Ik zei nog: 'Dat je dan niet even naar het toilet gaat om je om te kleden!' Waarop hij zei: 'Waarom? Je hebt toch wel meer een man in zijn T-shirt gezien?' Het ijs was hiermee meteen gebroken.

Remigratiewet

Na het doorvoeren van het specifieke Pardon wilde ik in september 2003 de remigratiewet buiten werking stellen. In die remigratiewet stond dat migranten, als ze teruggingen naar het land van herkomst, hun bijstandsuitkering of Wet Arbeidsongeschiktheidsuitkering (WAO) mee konden nemen. Ik vond dat een slechte zaak, want de uitkering die ze meekregen was in hun land van herkomst een klein fortuin. Het was zelfs zo dat dit al vanaf je veertigste jaar kon doen en je van dat geld een leven als Allah in Marokko of in Turkije kon leiden. Vervolgens is het ministerie van Financiën uit gaan rekenen wat het afschaffen van de remigratiewet kostte en de uitkomst was dat het goedkoper zou zijn om die remigratiewet te laten bestaan. Principieel vond ik dat heel erg onjuist, een verkeerd signaal. Uiteindelijk werd ik teruggefloten en heb onder druk van Financiën de wet laten bestaan. Deze wet bestaat nu nog steeds. Lodewijk Asscher, de huidige minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, wil deze wet afschaffen. Dat is op zijn minst opmerkelijk, aangezien de Partij van de Arbeid destijds de remigratiewet koesterde.

Dit is de gebruikelijke gang van zaken bij de PvdA. Het duurt vijf jaar voor ze een maatschappelijk probleem durven te benoemen en daarna nog drie jaar voordat er een oplossing komt die burgers echt helpt.

Notitie 'Terugkeerbeleid'

De notitie Terugkeerbeleid werd in november 2003 uitgebracht. De hoofdlijnen van dat beleid waren het bevorderen van de terugkeer van niet toegelaten vreemdelingen en het aanbrengen van een strikte scheiding tussen asielzoekers, die een grote kans hadden om te mogen blijven en zich moesten oriënteren op de Nederlandse samenleving en zij die weinig of geen kans hadden om te mogen blijven en zich moesten voorbereiden op hun terugkeer naar het land van herkomst. Er kwamen zogenaamde oriëntatie- en terugkeerlocaties.

De achtergrond van deze scheiding tussen opvanglocaties is als volgt: we weten dat tegen de tachtig procent van de asielzoekers hier niet komt omdat het onveilig is in hun land, maar omdat het hier rijker is. Asielzoekers worden hier door mensensmokkelaars gedumpt en komen overal de aanmeldcentra binnen. In het toenmalige systeem kregen ze daar een bed, hun natje en droogje en een stel nieuwe kleren. Vervolgens gingen ze hier in Nederland eens een beetje rondkijken. Zo kwamen ze in aanraking met onze welvaart en zagen bijvoorbeeld wat hier allemaal in de winkels lag. De prikkel om terug te gaan werd daardoor al heel gauw heel erg klein.

Toen heb ik voorgesteld om het anders te gaan doen. Ik wilde dat mensen die hier binnenkwamen en van wie de asielaanvraag nog in behandeling was, helemaal het asielzoekerscentrum niet uit kwamen. De IND zou eerst een inschatting moeten maken van wie er kansrijk waren in de procedure. Intussen kregen ze in het asielzoekerscentrum hun verzorging, alles wat nodig is en wat er volgens de verdragen hoort te zijn, maar ook niet meer. De kinderen in het asielzoekerscentrum moeten wel naar school, maar ze mogen niet buiten het centrum op sportvereniging, niet integreren: eerst wachten tot je vergunning is afgegeven.

En dat moet dan ook wel snel, dat is de andere kant van de medaille. Ik heb ook mensen gezien die daar al zes, zeven jaar op een kamertje zaten en maar wachten op de uitspraak in wéér een nieuwe procedure die namens hen was aangespannen. Dat deden ze niet zelf; het zijn de asieladvocaten die daar goed geld aan verdienen. Dat veroorzaakt wel heel trieste situaties.

In de periode dat asielzoekers zonder verblijfsvergunning in het asielzoekerscentrum zaten te wachten, mochten ze formeel niet werken. Er waren overigens ook asielzoekers die al in het bezit waren van een verblijfsvergunning en nog steeds in het asielzoekerscentrum verbleven, omdat er nog geen woning voor ze gevonden was. Ze hadden een vergunning, maar mochten nog steeds niet werken. Dat was natuurlijk belachelijk. Ik vind dat mensen, zodra ze een verblijfsvergunning hebben gekregen, direct Nederlands moeten gaan leren. Ze moeten mee gaan doen in de samenleving, want dan is bekend dat de asielzoeker mag blijven. Dan moeten wij ze als samenleving ook alle kansen geven! Met het COA (Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers) heb ik toen de afspraak gemaakt dat zij voor deze groep inburgeringscursussen gingen organiseren, zodat de mensen zo snel mogelijk de Nederlandse taal konden gaan leren. Het spreken van de taal geeft namelijk meer kans op een goede positie in de samenleving.

Om de terugkeer beter te organiseren zijn we ook gestart met uitzetcentra en vertrekcentra. 'Niet mogen blijven is terug.' Op het moment dat het tijdstip aanbreekt dat je daadwerkelijk terug moet dan hebben we uitzetcentra waarin je vast komt te zitten en vervolgens hebben we vertrekcentra. De praktijk was namelijk dat er vliegtuigen waren gecharterd om mensen terug te brengen naar hun land van herkomst en dat die nog niet eens voor de helft vol kwamen, omdat de vreemdelingenpolitie veel mensen niet kon vinden. Ofwel omdat ze ergens ondergedoken waren, ofwel omdat de gemeentes ze weer opgevangen hadden. Toen hebben we de hele organisatie, het hele proces, aangescherpt.

Pas als er in het vertrekcentrum voldoende mensen aanwezig waren om een vliegtuig vol te krijgen werd er een vliegtuig gecharterd waarmee ze werden uitgezet. Alles werd beter gehandhaafd, de lijn werd veel duidelijker, juist naar de vreemdelingen toe. Dat hoor ik nu van mensen die in dat systeem werken: 'Zelfs de vreemdelingen missen u'. Ze wisten toen waar ze aan toe waren. En nu weten ze het weer niet, want iedere keer is er weer een andere strohalm waar ze zich aan vasthouden of weer iemand anders die valse beloftes doet waardoor uitgeprocedeerden toch weer denken dat ze mogen blijven.

De ministerraad ging akkoord met dit plan. Natuurlijk werden er kritische vragen gesteld, maar de meerderheid stond wel achter mij. Laurens Jan Brinkhorst (D66) was één van mijn grootste tegenstanders. Die had zo'n andere manier van redeneren dan ik. Ik was van mening dat we eerst eens orde op zaken moesten stellen in ons eigen land. Hij was altijd alleen maar bang wat het buitenland over ons dacht, of het buitenland ons geen vreemdelingenhaters zou vinden. Ik vond dat hij beter aan het buitenland moest uitleggen hoe onze wetten en regels in elkaar zitten.

Uitzettingen

Laat me eerst uitleggen over welke groepen mensen het hier gaat. Een asielzoeker is een persoon die vraagt om toelating tot verblijf in Nederland, omdat hij of zij zegt in het land van herkomst te vrezen voor zijn leven.

Rond twintig procent van de asielzoekers blijkt na toetsing door de IND (in een aantal gevallen door de rechter) vluchteling. Zij kunnen voor hun eigen veiligheid niet terug naar hun vaderland en krijgen hier een verblijfsvergunning.

Ongeveer tachtig procent van de asielzoekers zijn mensen die geen verblijfsvergunning hebben gekregen. Zij zijn dus illegaal in Nederland. Zij zijn hier naar toe gekomen, omdat het hier rijker is dan in hun land van herkomst. Dat is volgens de Vreemdelingenwet geen reden om ze een verblijfsvergunning te geven. Omdat ze zich steeds niet willen neerleggen bij de beslissingen van de rechter blijven ze doorprocederen. Dat is dus, in bijna alle gevallen, de reden van hun lange verblijf in zogenaamde onzekerheid.

Als iemand helemaal niet mee wil werken aan zijn terugkeer en hij of zij zit in een vertrekcentrum, dan kan het verblijf in het centrum een paar keer verlengd worden. Aan het aantal verlengingen zit een wettelijk maximum. Als dat bereikt is en de illegaal wil nog steeds niet meewerken of hij zegt bijvoorbeeld niet uit welk land hij komt of hij geeft een verkeerd land op dan gaat hij de straat op, want je hebt dan geen juridische titel meer om hem vast te houden. Dat is lastig, zeker met gezinnen.

Aan de andere kant, voor alle duidelijkheid: ze hadden ook op het vliegtuig kunnen zitten naar hun thuisland. Er hoeft niemand op straat te komen. In de media wordt het vaak voorgesteld alsof een illegaal die geen opvang heeft op straat moet verblijven. Niet vermeld wordt dat hij in veel gevallen ook kan kiezen voor een vliegtuigticket naar het land van herkomst. Veel mensen kunnen wel terug, maar willen het niet. Als ik nu zie hoeveel onderwerpen er steeds weer terugkomen dan denk ik vaak dat de geschiedenis zich herhaalt. Zaken die in mijn tijd hebben gespeeld komen weer in de krant alsof het nieuw is. Mensen hebben toch wel een heel kort geheugen. Denk bijvoorbeeld wat er iedere decembermaand opnieuw gebeurt.

Illegalen op straat zetten gebeurt het hele jaar door, maar juist in december vraagt links debatten aan over dit onderwerp, want dan heeft iedereen de kerstgedachte in zijn hoofd en is het allemaal zielig en kan men een individueel geval weer eens flink oppompen. Ik deed niets anders dan al mijn voorgangers deden en wat mijn opvolgers nog steeds doen.

Ik vraag weleens aan ambtenaren: ik ben nu je derde of vierde bewindspersoon geweest en je bent er nu weer twee verder, het is toch iedere keer weer hetzelfde? 'Inderdaad', zeggen ze dan, 'het zijn iedere keer dezelfde thema's, het is iedere keer hetzelfde spel dat gespeeld wordt, alleen zijn er andere acteurs.'

Colofon

© Copyright Uitgeverij Link bv

ISBN: 97894462321229

NUR: 740

Zetwerk: Uitgeverij Link B.V., Culemborg

Druk: Koninklijke Wöhrmann, Zutphen

www.uitgeverijlink.nl