Gary Barker

Binnenvallend licht

Uit het Engels vertaald door Hanneke Nutbey

World Editions

breda 2013

Oorspronkelijke titel How the Light Gets In, verschenen bij World Editions

Oorspronkelijke tekst © Gary Barker 2013

Nederlandse vertaling © Hanneke Nutbey en World Editions BV, Breda 2013

Omslagontwerp Multitude

Omslagillustratie © Richard Mosse/INSTITUTE

isbn 978 94 6237 025 8

NUR 302

•

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar

gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke

wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

In den beginne

Traag duwt de man de vrouw in haar rolstoel voort over het verpulverde lavagesteente. Van tijd tot tijd spant hij zijn armspieren tot het uiterste aan om de vaart erin te houden. Hij kromt zijn rug en zakt door zijn knieën om meer kracht te kunnen zetten. Soms staat hij even stil om op adem te komen.

Er lopen anderen op straat, op dit pad, op het poreuze grijszwarte pad met de restanten van de laatste vulkaanuitbarstingen, ruim tien jaar geleden. Om ons heen staan in elkaar geflanste huizen op de uitgeharde en reeds lang afgekoelde lava. Maar ik ben de enige die aandacht schenkt aan de ploeteraar achter de vrouw in de rolstoel.

Dit tafereel speelde zich af in Goma, tijdens een korte onderbreking van mijn zoektocht naar Maria van Kivu in het oostelijke deel van de Democratische Republiek Congo, het gebied waar 5 miljoen oorlogsslachtoffers vielen en waar 500.000 vrouwen verkracht werden. Getallen zo rond en zo vaag dat we weten dat er niemand echt geteld heeft.

Ik herinner me het geluid van mijn voetstappen over het lavapad, het knerpen, de stugheid van het steengruis onder mijn schoenen, het gevoel erin weg te zakken, en de vaste grond die er zo nu en dan doorheen breekt.

De vrouw in de rolstoel is gekleed in een jurk van Afrikaanse batikstof in blauw met goud, met een bijpassende hoofdwikkel. De man die de rolstoel voortduwt draagt een te ruim vallend lichtblauw overhemd over zijn versleten broek, en afgetrapte, zwartgrijze schoenen.

De rolstoel, een eenvoudige uitvoering van de rolstoelen die in ons deel van de wereld geproduceerd worden, blijft steken in een extreem gruizig gedeelte van het pad en de man werkt zich nog harder in het zweet om hem los te wurmen. De vrouw schatert het uit van plezier, met open mond, en haar ogen lachen mee. Ze klampt zich vast aan de armleuningen terwijl de man – die, net als zij, ergens tussen de veertig en de zestig moet zijn, dat weet je hier nooit – zijn rug kromt om meer kracht te zetten. En terwijl hij dat doet, glijdt hij uit over de lava en zijgt neer op zijn knieën, met zijn handen nog om de handvatten van de rolstoel geklemd. Daardoor komen de voorwielen van de rolstoel van de grond. Een rolstoelwheelie. Nu moet ook hij lachen, en zij komt helemaal niet meer bij.

Nog nalachend krabbelt de man overeind om het opnieuw te proberen, en de vrouw draait haar hoofd opzij om hem in de ogen te kunnen kijken. Hun blikken kruisen elkaar een paar seconden, zo lang als een dergelijke liefdesbetuiging hier betamelijk wordt geacht.

Zelden was ik getuige geweest van een dergelijk moment tussen een man en een vrouw in het hart van de conflicten in Afrika, waar ik schrijf en werk. Dat wil zeggen, tot ik Maria vond. Of liever gezegd: tot Maria mij vond.

Een

Het was Sam, mijn literair agent en tevens de redacteur van mijn tijdschriftartikelen, die mij voorstelde een artikel te schrijven over Maria van Kivu. Hij stuurde me de links toe van twee websites. Op de ene website trof ik naïeve schilderijen aan van een Afrikaanse vrouw met het uiterlijk van een heilige, die dorpelingen genas en troostte. Op de schilderijen stond zowel in het Frans als in het Swahili gedrukt:

Maria van Kivu eet hier.

Maria doet haar boodschappen hier.

Maria werkt hier.

Maria studeerde hier.

Het was onwaarschijnlijk dat Maria op zo veel plaatsen in de regio aanwezig kon zijn gezien de aanhoudende conflicten en de slechte wegen, maar daar ging het nu niet om.

Op de andere website was slechts één foto te zien van de echte Maria. Ze stond er enigszins onscherp op en keek niet in de camera; misschien had ze de fotograaf zojuist aangekeken en wendde ze nu haar blik af. De afdruk deed denken aan een bigfootfoto: je betwijfelde of hij wel echt was. Je ogen probeerden de foto te verhelderen, hem scherp te krijgen. Maar dat lukte je niet.

*==*==*

‘Keith, ga erachteraan. Probeer meer over haar te weten te komen.’ Sam belde me vanuit New York in Kigali, mijn uitvalsbasis in Rwanda voor mijn reizen naar oostelijk Congo.

De ontvangst van mijn mobiele telefoon was uitzonderlijk goed; het leek wel of we in dezelfde straat stonden.

‘Tijdverspilling’, zei ik tegen Sam.

‘Zou het uitstekend doen in je boek, tussen de Mai Mai-krijgsheren en de ex-genocidairs.’

‘Ik barst van de achtergrondinformatie voor het Congoboek. Ik heb zo vaak in dorpen en kazernes vastgezeten dat ik daarmee overspoeld ben. Ik heb kolonels horen zweren dat ze met hun eigen ogen gezien hadden dat vrouwen genazen van kanker door de aanraking van een pastor. Of dat ze ontbindende lichamen weer tot leven hadden zien komen. In het begin is dat wel interessant, maar na een poosje vinden alleen doorgewinterde antropologen dat nog de moeite waard.’

‘Misschien wel. Maar de grote vrouwenrechtenorganisaties plaatsen haar foto op hun site, en ik heb gehoord dat het Vaticaan iemand wil sturen om een onderzoek naar haar in te stellen. Het spreekt zich rond. En niemand heeft nog de kans gehad haar te interviewen.’

‘Nou, oké dan. Bel jij The New Yorker om te vragen of zij interesse hebben? Als ik er wat van maken kan?’ zei ik.

‘Ja. Bonne chance. En oordeel niet te snel.’

*==*==*

Sam had me verteld dat het dorp van Maria aan de noordkant van het Kivumeer lag, aan de Congolese kant, een uur of zes, zeven rijden van Kigali, in het onrustige deel van Congo. Hij wist dat ik zou gaan; zo ben ik nu eenmaal.

Het is altijd weer spannend om vanuit Rwanda de grens over te steken naar de Democratische Republiek Congo. De verharde weg aan de Rwandese kant verandert van het ene moment op het andere in een aaneenschakeling van kuilen en modderige wegen aan de Congolese kant. De metalen slagboom die omhooggaat om auto’s en vrachtwagens te laten passeren, is aan de ene kant beschilderd met keurig afgetekende strepen en aan de andere kant verroest, alsof hij nooit een lik verf gekend heeft. De Rwandese soldaten zijn alert; zij zien eruit alsof ze je zo nodig achterna zullen komen. Ze nemen me kritisch op en geven me mijn papieren terug alsof ze heel goed weten wie ze voor zich hebben. De blikken van de Congolese soldaten lopen over van onverschilligheid, of van bloedarmoede.

Als ik de Congolese douanier mijn paspoort toesteek, wacht hij even, bijna discreet, voordat hij me in het Frans vraagt: wat heb je me te bieden? Ondanks de chaos om ons heen dragen de Congolese bewakers geperste uniformen; zij vatten hun versie van het protocol (die dikwijls de verwachting inhoudt van een kleine gunst, om het woord ‘omkoping’ maar niet te gebruiken) ernstig op.

Twee douaniers onderwerpen mijn paspoort aan een onderzoek; er zijn hier de laatste tijd niet veel Amerikanen of andere mzungu’s – blanken – meer de grens overgestoken. ‘La violence’, zeggen ze. Eerst vragen ze me vijftig dollar, dan zakken ze tot dertig. Aanvankelijke weigeren ze mijn biljet van honderd dollar aan te nemen. Vervolgens willen ze mijn Rwandese franken niet. Dan moeten ze ineens mijn vaccinatiekaart zien. Ze zijn nog steeds stug en onwillig. Ik laat mijn perskaart zien. Ze blijven onverschillig.

Ten slotte haal ik mijn boek over Joseph Kony en het Verzetsleger van de Heer tevoorschijn. Ik laat hun de Franse en de Engelse versie ervan zien; bij beide prijkt mijn foto op de achterkant.

‘Ik ben schrijver, journalist’, zeg ik in het Frans. ‘Dit is mijn nieuwste boek.’

Dat vinden ze wel interessant.

‘Het Verzetsleger van de Heer … de schoften. En die Kony is de ergste schoft van allemaal’, zegt een van de douaniers.

Alsof het een wedstrijd betreft, een olympisch evenement van waanzinnigen in Afrika. Wie heeft de oerwoudvrouwen uitgevonden? Wie kan het snelst onschuldige twaalfjarige jongens omturnen tot koelbloedige soldaten? Hoe oud is het kleinste kind dat een halfautomatisch wapen kan dragen? Wat is er precies voor nodig om een dorp zo te terroriseren dat de inwoners er niet terug durven keren om het land op te eisen dat hun families eeuwenlang bebouwd hebben?

‘Ja, Kony is slecht’, zeg ik. ‘In- en inslecht. Ik heb een paar van zijn bevelhebbers geïnterviewd. Het zijn doodenge kerels.’

Dat maakt wat bij ze los.

Ik hoor ze aan hun collega’s vertellen dat ik een boek heb geschreven over het Verzetsleger van de Heer en dat ik de hoge pieten van Kony heb geïnterviewd.

Dan klinkt het bekende geluid van de stempel die neerdaalt op het opengeslagen paspoort, alsof die overdreven klap een verplicht onderdeel van het proces uitmaakt. Door het loket schuift iemand me traag mijn paspoort toe en houdt het net even langer vast dan nodig is. Ik heb geleerd me bij deze transacties op de vlakte te houden en vooral rustig te blijven.

Als ik voet zet op Congolese bodem moet ik denken aan de verhalen van mijn vorige Congolese chauffeur, die veel te hoog opgeleid was om chauffeur te zijn, over zijn ervaringen met het oversteken van de grens. Sinds de Grote Oorlog (waarmee hij doelde op de Grote Afrikaanse Oorlog van de jaren negentig), slaakte hij altijd een zucht van verlichting als hij de Rwandese kant had bereikt. ‘De Rwandezen’, zei hij, ‘weten hoe ze hun zaakjes moeten regelen, hoe ze een land en een leger moeten runnen. Zij stellen geen vragen. Ze volgen gewoon bevelen op, en dat werkt. Maar wij Congolezen, wij weten maar al te goed hoe we moeten leven en hoe we moeten denken, en hoe we ruzie moeten maken. Maar bevelen opvolgen, dat kunnen we niet. En dit is wat ervan komt, mon ami.’

Met mijn paspoort in de hand vervolg ik de reis met mijn nieuwe chauffeur, op zoek naar Maria van Kivu. Dat betekent dat we moeten stoppen bij het ziekenhuis, waar de beroemdheden komen om de vrouwen te omhelzen en dan weer snel in hun auto’s met airco te stappen. Het ziekenhuis waar ze de verminkte vrouwenlichamen die de Grote Afrikaanse Oorlog heeft voortgebracht, opnemen en oplappen.

Ik heb een manier ontwikkeld om met die momenten en die interviews om te gaan. Ik noteer de details. Ik noteer ze eerst in mijn hoofd en zet ze later op papier.

Ik bestudeer de witte kalklijnen om de keien die de bomen langs het pad naar de hoofdingang omringen. Of mijn blik valt, zoals mij bij een eerder bezoek eens overkwam, op de broek van een verpleger en ik vraag me af waar hij die elegante maar net iets te glanzende polyester stof gekocht heeft. Ik complimenteer de man met zijn broek en hij vertelt me dat hij die bij een naaister op de markt heeft gekocht. En ik neem rustig de tijd om naar de markt te gaan en haar op te sporen. Onderweg blijf ik staan om de geur op te snuiven van de door vliegen omgeven gerookte vis.

De Congolese naaister vertelt me dat ze haar oude naaimachine gekregen heeft van een mzunguvrouw die een paar jaar eerder als zendelinge naar Congo was gekomen, en dat die vrouw een moeilijk behandelbare vorm van malaria opliep en terug moest naar haar land. En dan vertelt ze me dat die zendelinge, die in een stadje in Canada woont, haar briefkaarten stuurt, en dat ze haar dolgraag terug zou willen schrijven maar dat het postkantoor zelden post verstuurt en dat ze geen geld heeft om postzegels te kopen. En ze vertelt me over de varkensfokkerij van haar man, en dat hij niet meer zo hard kan werken als vroeger omdat hij de laatste keer dat de Mai Mai door hun dorp trokken in zijn been gestoken is met een panga, een machete, en dat de wond maar niet helen wil, en dat de dokters hun geleerd hebben wonden te behandelen met suiker.

Ik informeer naar die suikerbehandeling, en lees later op internet dat het een nieuwe, goedkope behandelwijze is, en dat verwerk ik dan weer in mijn artikel of in een hoofdstuk van mijn boek, en plotseling heb ik een nieuw element aan mijn verhaal toegevoegd. Belangrijker nog, met deze details heb ik een brandscherm aangebracht tussen mijzelf en de enorme menselijke tragedie hier – een brandscherm dat ik nodig heb om mijn beroep te kunnen blijven uitoefenen.

En als ik bij het ziekenhuis aankom hoop ik van harte dat ze me niet gaan voorstellen aan de andere mzungu’s. Zij zijn hier om deze arme vrouwen te redden en grote sommen geld binnen te halen, zodat ze met een gerust hart kunnen zeggen dat ze hun steentje hebben bijgedragen aan de bestrijding van sociale onrechtvaardigheid. Of ze besteden meer tijd aan hun blogs en het op internet zetten van hun foto’s van dit mooie land dan aan het eigenlijke werk dat hun gevarengeld zou moeten rechtvaardigen. Of ze zijn zo verslaafd geraakt aan de adrenaline dat ze op geen enkele andere plaats en in geen enkele andere baan meer kunnen functioneren. En ze zijn zelfs nog cynischer geworden dan ik ben. Of ze zijn op de loop voor iets in hun eigen leven, of misschien zoeken ze iets in deze vrouwen – vrouwen die ook misbruikt zijn, om het misbruik dat ze zelf ondervonden hebben een plaats te geven.

Ik moet daar allemaal in geloven, ik moet geloven dat deze intenties en motieven legitiem zijn en dat echte verbetering mogelijk is, dat er levens gered kunnen worden. En tegelijkertijd moet ik er niks van geloven. Het wordt makkelijker als je in eerste instantie handelt vanuit wantrouwen. Ik vermoed dat zij dat bij mij ook doen. Zij hebben alle reden om mijn motieven te wantrouwen, en ik op mijn beurt wantrouw die van hen.

*==*==*

Op onze rit naar het dorp van Maria komen we eerst over de ongemarkeerde weg langs het meer; deze slingert langs de landtongen en baaien en heuvels die het meer omringen. Behalve de oneindige groene landerijen, heuvels en bomen zien we lapjes rode aarde die bebouwd worden, of soms liggen te eroderen.

Ik zie vrouwen glooiende lappen grond bewerken onder de toeziende blik van een man – één man die tien of vijftien vrouwen in de gaten houdt. Achter hen strekken zich terrasgewijs oplopende heuvels uit die een patchworktapijt vormen in diverse tinten groen. Vervolgens zien we rauwe, bleke koffiebonen die liggen te drogen op witte zeilen voor kleine pakhuizen, gemaakt van betonblokken. Het meer komt weer in zicht, tussen de struiken en boomgroepen door, het ligt er even volmaakt bij als op de foto’s van de hulpverlenersblogs.

Ik draai het raampje naar beneden. Het is rustig buiten. Wij zijn de enigen die herrie maken. Net als meestal is de lucht prikkelend en de temperatuur voorjaarsachtig.

Verderop komt weer de oever van het meer tevoorschijn, met lange smalle boten vol grote witte zakken met levensmiddelen die worden aangevoerd, of koffie of zeldzame mineralen die worden afgevoerd. De huisjes langs de weg hebben cementen muren en rode pannendaken. De armoediger hutten zijn gemaakt van lemen bakstenen. Zo nu en dan, ten noorden van ons, in de verte, lossen de wolken en de nevel even op en worden de toppen van de vulkanen zichtbaar. Ik heb het al vaker gezien, maar het is en blijft een adembenemend schouwspel.

Dan volgt er weer een open plek, ditmaal met rijen eenvoudige houten palen van zo’n twee meter hoogte, bespannen met zeildoek. Mannen en vrouwen zitten op stenen of staan koffiebonen te sorteren. Hoewel ik dat al vele malen gezien heb, legt mijn chauffeur me het productieproces van koffie uit. Ik denk dat hij me wil doen beseffen hoeveel werk het is om dat kopje koffie op mijn tafel te krijgen. Als we vaart minderen in een bocht zie ik rijen jute zakken gevuld met de roodgekleurde bonen, en mannen op fietsen die aan komen rijden met de zakken op hun bagagedrager gebonden. En ja, ik word gedwongen stil te staan bij de hoeveelheid mensen die nodig is en alle inspanning die verricht moet worden om ons van ons kopje koffie te voorzien.

Van een afstand zou dit de plek kunnen zijn waarvan Starbucks wil dat jij denkt dat je koffie vandaan komt, vooropgesteld dat je niet stopt om vragen te stellen en dat je geen mensenrechtenrapporten leest of mijn artikelen of boeken, en dat je niet weet wat er gebeurd is met Maria van Kivu en vrouwen zoals zij.

Als je over de kronkelwegen rond het Meer van Kivu rijdt zie je niets wat ook maar zou kunnen duiden op massaverkrachtingen en een landoorlog. Behalve misschien zo nu en dan een wit transportvoertuig met het VN-logo en de blauwgehelmde mannen met een van licht- tot diepdonkerbruin variërende huidskleur. En de gezichten van vrouwen, waarop een matheid staat te lezen die zwaarder is dan elders in Afrika. Het merendeel van de mannen kijkt je niet aan maar houdt de blik op de grond gericht. Op een paar mannen na, en dat zijn precies degenen met wie je elk oogcontact wilt vermijden.

Twee

Toen ik het ziekenhuis binnenliep om informatie in te winnen over Maria van Kivu kwamen de herinneringen aan de keren dat ik daar eerder was geweest weer bij me boven: de zalen met vrouwen die stonken naar urine en met kinderen die de kracht niet hadden om vliegen van hun gezicht te slaan, en de zalen met in verband gewikkelde mannen, gewond door kogels of door panga’s. Tijdens een van die bezoeken stonden er mannen buiten de poorten van het ziekenhuis die me zeiden dat ook zij misbruikt waren. Volgens de staf van het ziekenhuis – allemaal vrouwen – was dat je reinste onzin. Maar later die dag had een rijzige Congolese verpleger, buiten gehoorsafstand van de vrouwelijke staf, tegen me gezegd: ‘Ik hoor mzunguvrouwen beweren dat dit de ergste plek op aarde is om vrouw te zijn. Maar ik vraag u: als mannen vrouwen zulke dingen aandoen, hoe denkt u dan dat zíj eraan toe zijn? Wíj, de mannen?’

Zijn toon was niet beschuldigend, er klonk dezelfde berusting in door die ik op de meeste gezichten hier signaleerde. Ik gaf geen antwoord op zijn vraag. Ik geloof niet dat hij dat van me verwacht had.

Vandaag glimlachte ik toen ik het kantoor binnenstapte. Ik vroeg de dienstdoende verpleegster wat ze wist over Maria van Kivu en of ze enig idee had waar zij woonde. Ik heb ontdekt dat de staf en de rest van het ziekenhuispersoneel, als ik Frans en Swahili spreek en net doe of het de gewoonste zaak van de wereld is dat ik daar ben, heel open zijn tegen mzungu’s en mij informatie verschaffen die ziekenhuizen en officiële instanties in andere delen van de wereld vast niet prijs zouden geven. Ik sta maar niet te veel stil bij de vraag of dat ethisch is. Bovendien kan het in een land waar al bijna twee decennia een oorlog woedt net zo goed een humanitair gebaar zijn om de naam van een oud-patiënt vrij te geven als een inbreuk op de privacy.

In een mum van tijd wist ik de naam van Maria’s dorp en die van een internationale vrouwenrechtenorganisatie met een lokaal kantoor in de buurt, waar ze mij misschien zouden kunnen helpen haar te vinden.

Ik liep terug naar mijn Landrover met chauffeur en vouwde de kaart van het gebied rondom het Meer van Kivu open. We zochten de stad die het dichtst bij het dorp lag waar Maria volgens de verpleegster woonde, en gingen op weg.

We reden bijna drie uur in westelijke richting van het meer af, over een merendeels verharde autoweg. Het terrein en de vegetatie leken sterk op die rondom het meer, met koffie- en theeplantages, weiden waarop langhoornkoeien graasden, boerderijen met bananenbomen en hier en daar een dorpje.

Ten slotte namen we een afslag en reden het gebied van Maria binnen. Al snel kwamen we bij een dorp waar de borden stonden die ik op internet had gezien, de borden die in het Frans en Swahili verkondigden dat Maria hiervandaan kwam, dat ze hier haar boodschappen had gedaan en dat wij dat dus ook wel zouden willen doen.

Bij de markt stapten we uit, en algauw zag ik de naïeve schilderijen die ik online had gezien, waarop zij staat afgebeeld als een Afrikaanse Maagd van Guadalupe, een rijzige, elegante Afrikaanse vrouw met een lange rok en een bijpassende doek om haar hoofd. Aan haar voeten wachten de dorpelingen die bij haar komen om genezen te worden. Ze houdt een hand geheven, als een heilige. Boven haar hoofd hangt een glanzende schijf, die naar ik aanneem een aureool moet voorstellen, en rondom het portret is een strooien krans geschilderd om Maria’s beeltenis visueel te omlijsten.

Ik boog me voorover en nam een van de schilderijen in mijn handen, en een paar minuten later had ik er zomaar vijftig dollar voor neergeteld. Mijn chauffeur glimlachte toegeeflijk, alsof hij me ineens een echte mzungu vond, en droeg het schilderij voor me naar de auto.

Ik vervolgde mijn wandeling over de markt. De geuren waren bekend – fruit en vlees op het randje van bederf, en lijven die slechts eens in de zoveel dagen gewassen worden. Een paar kinderen van tussen de vier en acht jaar liepen me, luid ‘mzungu’ roepend, achterna. Ik draaide me om en joeg ze een eindje achterna, tot ze schuddend van het lachen bleven staan. Mijn chauffeur bekeek dit alles, aanvankelijk geamuseerd maar met toenemend ongeduld.

Aan een paar marktvrouwen vroegen we de weg naar het kantoor van de internationale vrouwenrechtenorganisatie die ons genoemd was, een van de vele organisaties in de regio die vrouwen helpen een inkomen te genereren en vrouwen opvangen die verkracht zijn in de oorlog.

Het kantoor lag aan een straat met woonhuizen; het was ongeveer tweemaal zo groot als de huizen eromheen. De naam en het logo van de organisatie stonden op de grote ijzeren poort geschilderd. Mijn chauffeur stopte voor de poort en toeterde, waarop een slaperige bewaker met ogen die vergeeld waren van de malaria kwam aanlopen. Mijn chauffeur legde uit dat we op zoek waren naar Maria van Kivu en dat wij hoopten dat hun organisatie ons kon helpen haar te vinden. Ik stak hem mijn perskaart en mijn paspoort toe; de bewaker deed alsof hij die bekeek en opende toen de poort om ons door te laten. Hij mompelde in het Frans dat ik me bij de receptie moest melden, aan het einde van de oprit.

Het gebouw, dat omringd werd door een groot grasveld, was niet veel meer dan een grotere uitvoering van de huizen in de buurt: gepleisterde muren, rode pannendaken en grote veranda’s of afdaken. Afrikaanse vrouwen, en hier en daar een man, liepen af en aan bij de receptie of op de trappen die leidden naar de eerste verdieping.

Aan de balie werd ik in het Frans begroet door een Afrikaanse vrouw met de hulpvaardige blik van een gids. Ik stelde me voor, gaf haar mijn visitekaartje en vroeg of ze me zou kunnen helpen Maria van Kivu te vinden.

‘U bent niet de enige mzungu die haar wil ontmoeten’, zei de vrouw glimlachend.

En ze had dat nog niet gezegd of ik zag een mzunguvrouw met halflang lichtbruin haar door een nabijgelegen gang lopen.

‘Mag ik haar aan u voorstellen?’ vroeg ze, op de formele wijze waarop dergelijke dingen in Congo gedaan worden.

‘Nee, laat u maar, ik ga zelf wel even kennis met haar maken’, zei ik in het Frans.

De mzungu stond inmiddels te praten met een Afrikaanse. Achter hen was een vergaderruimte waarin een stuk of tien Afrikaanse vrouwen, sommige met kleine kinderen, zwijgend zaten te wachten.

‘Hallo, sorry dat ik u stoor. Mijn naam is Keith Masterson, ik ben journalist. Ik werk en rapporteer in deze regio en mijn redacteur heeft mij gevraagd een interview te houden met Maria van Kivu. Uw collega dacht dat u misschien weet waar ik haar kan vinden.’

Ik stak haar mijn kaartje toe. De vrouw, die begin dertig was – ongeveer net zo oud als ik – had bleke, zachtgroene ogen en droeg een kakibroek en een gebatikt mouwloos bloesje. Ze keerde zich naar me om en bekeek me met een sceptische blik. Toen stak ze haar hand uit, en haar gezicht werd vriendelijker. Ik kon haar niet direct plaatsen in mijn mzungucategorieën. Daar had ik meer tijd voor nodig.

‘Hallo, leuk u te ontmoeten. Ik ben Isabelle Pelleux. Ik werk op ons Europese regionale kantoor.’

Ze sprak met een accent. Ze keerde me de rug toe en wierp een blik op de vrouwen achter zich, in de vergaderruimte. Toen keek ze me weer aan, alsof haar net iets te binnen schoot.

‘U hebt toch dat boek geschreven over het Verzetsleger van de Heer?’ vroeg ze.

‘Ja.’

Ze knikte.

‘Ik ga zo dadelijk met een groep vrouwen praten over hun ervaringen, en over wat zij weten van Maria van Kivu. Misschien kan ik u daar na afloop het een en ander over vertellen.’

‘Graag, dat zou ik zeer waarderen.’

Ik keek even naar de grond en sloeg mijn ogen toen weer naar haar op.

‘Ik eh, nou ja, ik neem aan dat u meestal geen mannen toelaat bij die gesprekken, maar zou ik er misschien bij mogen zitten? Ik bedoel, we vertellen ze dan natuurlijk wie ik ben en wat ik hier kom doen. Het kan van belang zijn dat ik ook hun kijk op de zaak gehoord heb voor mijn verhaal. En ik zal natuurlijk geen namen noemen.’

‘Ik weet het niet’, zei ze. Haar accent, naar ik aannam Frans, was ineens geprononceerder.

‘Ik weet wat. We vragen hun of ik erbij mag zijn, en als ze daar moeite mee hebben, dan doe ik het niet.’

Ze keek me peinzend aan.

‘Oké. Maar als ze het goed vinden dat u erbij bent, dan stel ik de vragen. En als ze zich ook maar enigszins ongemakkelijk lijken te voelen, hou ik ermee op.’

‘Uitstekend. Dank u. Ik ga even mijn rugzak halen, ik ben zo terug. Ik moet mijn notitieboekje hebben.’

Toen ik terugkwam van de jeep met mijn notitieboekje, zat Isabelle in de vergaderruimte bij de vrouwen. De Afrikaanse vrouw met wie ze in de gang had staan praten was een tolk. Ik liep de kamer binnen.

‘Nina furaha sana kukutana na wewe’, begroette ik de vrouwen glimlachend in het Swahili.

‘Karibu sana’, groetten ze me breed lachend terug.

De tolk glimlachte ook. Isabelle keek sceptisch toe.

Ik verzocht de tolk de vrouwen uit te leggen wie ik was en hun te vragen of ik aan het gesprek mocht deelnemen.

‘Ze vinden het goed. Ze zeggen dat het belangrijk is dat dit bekend wordt.’

*==*==*

In totaal waren er twaalf vrouwen. Verscheidene van hen hadden baby’s of kleine kinderen bij zich; twee daarvan sliepen in een stevig aangesnoerde doek met hun wangetje tegen hun moeders rug gedrukt. De vrouwen waren gehuld in de levendige kleuren van de batiks die ik op de markt had gezien. Sommigen hadden een blouse van dezelfde stof als hun wikkeldoek, anderen droegen er een T-shirt of een versleten poloshirt op. Ik keek toe hoe een van de kleine kinderen net zo lang kronkelde in haar moeders armen tot die haar op de grond zette. Even later plaste ze op de vloer en begon te huilen. De moeder had het niet meteen in de gaten, en toen ze het zag tilde ze haar gewoon op en legde haar aan de borst zonder zich te bekommeren om de urine die van haar beentje af droop.

Een ander kind, een peuter, zat me met grote angstogen aan te staren; waarschijnlijk had hij nog maar weinig mzungu’s gezien. Ik glimlachte naar hem en geleidelijk aan verminderde zijn angst en kwam hij op zijn onvaste beentjes naar me toe waggelen. Hij leunde tegen mijn been en bleef me daar staan aankijken, met zijn handjes om mijn knie en af en toe grijpend naar mijn bewegende pen. Ik hield één oog op hem en het andere op de groep gericht, klaar om hem een steuntje te bieden als hij dreigde om te vallen.

De vrouwen praatten, en ik kreeg het gevoel dat ik verhalen aanhoorde die bestemd waren voor de oren van mzungu’s, verhalen die in grote lijnen wel klopten, maar die telkens als ze aan mzungu’s verteld werden iets veranderden.

Er waren verhalen over echtgenoten die geweld gebruikten, of die het beetje geld dat ze verdienden met het plukken en verwerken van koffie aan drank verspilden. Verhalen over mannen die er twee gezinnen op na hielden. Verhalen over vrouwen die geld verdienden in microkredietprojecten, geld dat vervolgens door hun mannen werd opgemaakt in het café. Een aantal vrouwen zat instemmend te knikken. Toen volgden er verhalen over toverdrankjes waarmee je overspelige echtgenoten kon laten terugkeren naar huis. De vrouwen slaakten nu subtiele kreetjes en er werd geknikt en gelachen.

Er waren ook verhalen over verkrachtingen, verhalen die bijna allemaal begonnen met: ‘Op de dag dat de soldaten kwamen …’ En dan volgde de constatering die mij elke keer weer verbijstert: dat de mannen en de families en de dorpen hun vrouwen verstootten omdat ze waren verkracht. Isabelle vroeg waarom ze dat deden.

Er volgde een lange lijst van redenen, die de vrouwen niet van de hand wezen als absurd of oneerlijk, maar die zij opsomden als feiten. Zo was het gewoon.

Als wij in onze dorpen mogen blijven, zullen alle vrouwen van het dorp een miskraam krijgen.

Ze zeggen dat een man ziek werd en bijna stierf toen zijn vrouw ’s nachts thuiskwam nadat ze was verkracht.

Ze zeggen dat er anders een droogte zal komen.

Ze zeggen dat er hongersnood zal komen.

De kinderen in het dorp zullen ziek worden en sterven, of geboren worden met één arm of been.

De weg van de overheid zal niet door het dorp lopen.

God zal zijn licht niet op ons laten schijnen.

Ze zeggen dat wij schande over onze familie brengen, dat we het aan onszelf te wijten hebben, dat we onze echtgenoten bedrogen hebben.

Onze mannen kunnen ons niet meer zien.

We kunnen niet voor onze mannen zorgen als ze ziek worden. We mogen ze niet meer aanraken.

Ze zullen ons dwingen de bruidsprijs terug te betalen. De familie van onze man zal zeggen dat ze voor niks voor ons betaald hebben.

Isabelle noch ik reageerde op deze antwoorden, maar ik meende een verholen combinatie van afschuw en woede in haar ogen te bespeuren.

Ze zweeg, en in de stilte tussen haar vragen begonnen de vrouwen onderling te lachen en veel meer woorden te gebruiken dan de tolk vertaalde. Ik zag aan Isabelle dat ze overdonderd was door de hele situatie – de kinderen, de vrouwen, hun verhalen.

En ineens leken de vrouwen Isabelle te zien, ze zagen haar achter de blankheid van haar huid, achter haar rol van vertegenwoordiger van haar organisatie – ze zagen haar als vrouw. Een beetje verlegen vertaalde de tolk hun vragen. Eerst begon ze nog met: ‘Zíj willen weten of …’ maar daarna vroeg ze gewoon aan Isabelle: ‘Heb je …?’ of ‘Ben je …?’

Heb je kinderen?

Isabelle schudde haar hoofd.

‘Nee, nog niet. Ik weet nog niet of ik kinderen wil.’

Heb je een man? Wil hij geen kinderen van jou?

Weer schudde Isabelle haar hoofd.

Geen man? Waarom niet?

‘Ik was bijna getrouwd’, zei Isabelle. ‘Ik bedoel, we leefden samen alsof we getrouwd waren.’

Isabelle zweeg om de tolk de tijd te geven dit te vertalen. De vrouwen stonden perplex.

‘Maar het liep mis’, vervolgde Isabelle.

De vrouwen staarden Isabelle aan alsof ze uitleg verwachtten. In dit deel van de wereld moest er iets vreselijks gebeuren om een huwelijk stuk te laten lopen, Isabelle moest iets misdaan hebben, of misschien was ze onvruchtbaar, of erger. Ik kon niet zien aan Isabelle of ze daarvan op de hoogte was, maar ik had het idee van niet.

Sloeg hij je? vroegen ze.

Weer hield Isabelle haar mond. Ze keken haar aan en wachtten.

‘Nee. Maar hij was in andere dingen geïnteresseerd dan ik. Hij had geen respect voor mijn werk, en geen begrip voor het feit dat ik daar veel voor moet reizen. En hij kan niet voor me zorgen. Hij kan nauwelijks voor zichzelf zorgen. Ik kan me niet voorstellen dat hij zich om een kind zou bekommeren, laat staan om mij als ik ziek zou worden of als ik zijn zorg echt nodig zou hebben – al die dingen die ik verlang van een partner.’

Ze ratelde nu in het Frans, en ik bespeurde een beginnende wanhoop in de ogen van de tolk.

Heeft zijn familie veel koeien of geiten voor jou betaald?

‘Waar ik vandaan kom doen wij dat niet. Soms geeft hij je een gouden ring.’

Ging je terug naar het huis van je vader toen je hem verliet?

‘Nee, ik woon alleen.’

Isabelle zweeg even. Ze ging steeds beter antwoord geven als ze om een verklaring vroegen.

‘Waar ik vandaan kom doen we dat zo.’

Bij deze woorden knikten ze allemaal en een van hen nam het woord.

God maakt alle mannen hetzelfde.

Ze lachten en Isabelle lachte mee. En toen keken ze naar mij.

‘Wat vindt u daarvan, meneer Masterson?’ vroeg Isabelle.

De vrouwen lachten toen dat vertaald werd.

Ik haalde mijn schouders op.

‘Ik ben ook niet getrouwd’, zei ik. ‘Ik reis veel te veel. Maar als ik ga trouwen, dan denk ik dat ik weet hoe ik voor mijn vrouw moet zorgen en haar moet respecteren. Dat hoop ik tenminste. Dat heb ik van mijn moeder geleerd. En omdat ik zo’n goeie zoon ben, luister ik áltijd naar haar.’

Ik glimlachte, en de vrouwen lachten. Ze hoefden niet meer over mij te weten; ze hoefden niet te weten wie ik echt was. We waren allemaal geboren toneelspelers.

Het jongetje dat tegen mijn knie leunde keek op naar de lachende vrouwen en lachte mee. Toen het weer stil was, ging Isabelle verder.

‘Wat weten jullie over Maria?’

Verscheidene vrouwen begonnen tegelijk te praten. Het liep al tegen zonsondergang toen ze daarmee ophielden. Ik zat de hele tijd als een bezetene te schrijven.

Ze vertelde me dat ik meteen naar huis moest gaan omdat mijn man lag te paren met mijn jongere zusje. Ze zei me dat ik mijn kinderen moest ophalen en bij hem weg moest gaan. Ze had gelijk.

Ze raakte mijn moeders hoofd aan. Mijn moeder was al jaren ziek in haar hoofd en nadat Maria haar had aangeraakt, was ze genezen.

Ze genas dat kind. Ik heb het met eigen ogen gezien.

Ze knikten allemaal bij deze verslagen. Sommigen riepen: ‘Halleluja.’

Toen zei er één: ‘En ze heeft de baby gehouden. Ze houdt van de baby. Dat is ongelooflijk. Onvoorstelbaar. Na wat er gebeurd is.’

Daarna zwegen ze allemaal. Ik wou dat ik vragen had mogen stellen maar ik wilde mijn afspraak met Isabelle nakomen. Ik wou dat ze meer gevraagd had over Maria’s baby en wat er precies gebeurd was. Ik zou vast en zeker teleurgesteld zijn, het had natuurlijk weer te maken met bijgeloof, met iets wat wij westerlingen onzin vonden. Maar toch wilde ik horen wat ze gezegd hadden.

*==*==*

Aan het eind van de bijeenkomst bracht ik het jongetje dat op mijn knie had staan leunen terug naar zijn moeder; ik knikte de vrouw toe en schudde de handen van de vrouwen die op mij af kwamen. Isabelle stond al op de gang met de tolk en wat andere Afrikaanse vrouwen van de ngo.

‘Erg bedankt dat ik hierbij mocht zijn. Ik hoop dat het niet al te storend was’, zei ik tegen Isabelle toen ik de kamer uit kwam.

‘Voor mij niet. Misschien voor hen’, zei ze met een ietwat geforceerde glimlach.

‘Nog één vraag voordat ik vertrek’, zei ik. ‘Is er hier ergens een pension dat uw organisatie mij kan aanbevelen?’

‘Ja, er is hier een pension, eenvoudig maar netjes. Laat uw chauffeur het maar even aan Sophie van de receptie vragen, die kan hem vertellen waar het is. Ik heb er zelf ook een kamer.’

*==*==*

Het pension was simpel maar schoon, met een kleine achtertuin met witte plastic tafels en stoelen. De kamers waren gelegen aan twee gangen, zo ordelijk als een klooster; de enige vrolijke noot die was aangebracht waren de gordijnen en de spreien, gemaakt van Afrikaanse batikstoffen. Op het moment dat ik me inschreef werkte de elektriciteit, en dat was een goed teken.

Ik zette mijn naam in het gastenboek en zei tegen de vrouw aan de balie dat ik hoogstens drie nachten zou blijven. Ik was er zeker van dat ik daarna weg zou zijn – wapperend met het interview, lachend om mijn eigen bedrog. Zelfs als het een interessant verhaal bleek te zijn kostte het me niet meer dan een dag of twee om het op papier te zetten, en daarna zou ik opgelucht terugkeren naar de Rwandese kant van de grens. Ik kon toen nog niet weten dat ik veel langer in dit pension zou blijven, dat ik de mensen die er werkten bij hun naam zou gaan noemen en hun kinderen zou leren kennen. En dat zij op hun beurt dingen over mij aan de weet zouden komen.