Colm Tóibín

Het testament van Maria

Uit het Engels vertaald door Anneke Bok

World Editions

breda 2013

Deze uitgave is tot stand gekomen met een bijdrage van Ireland Literature Exchange (Vertalingsfonds), Dublin, Ierland

www.irelandliterature.com

info@irelandliterature.com

•

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

•

Oorspronkelijke titel The Testament of Mary, verschenen bij Penguin

Oorspronkelijke tekst © Colm Tóibín, 2012

Nederlandse vertaling © Anneke Bok en World Editions BV, Breda 2013

Omslagontwerp Multitude

Omslagillustratie © 123rf.com

isbn 978 94 6237 029 6

NUR 302

•

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

#

Ze komen nu vaker, allebei, en bij elk bezoek lijken ze wel ongeduldiger te zijn met mij en met de wereld. Ze hebben iets hongerigs en rauws over zich, een wreedheid die hen door het bloed kolkt, een wreedheid die ik eerder heb gezien en kan ruiken, zoals een opgejaagd dier dat ook kan. Maar ik word nu niet opgejaagd. Niet meer. Ik word verzorgd en meelevend ondervraagd, en in de gaten gehouden. Ze denken dat ik de doortrapte aard van hun verlangens niet ken. Maar niets ontgaat me nu, behalve slaap. Slaap ontgaat me. Misschien ben ik te oud om te slapen. Of er is met slapen niets meer te winnen. Misschien hoef ik niet te dromen of hoef ik niet te rusten. Misschien weten mijn ogen dat ze over niet al te lange tijd voorgoed gesloten zullen blijven. Als het niet anders kan, blijf ik wakker. Ik zal door deze gang lopen wanneer de dageraad aanbreekt, wanneer de dageraad met zijn lichtstralen ongemerkt binnendringt in deze kamer. Ik heb er mijn eigen beweegredenen voor om waakzaam te zijn en af te wachten. De definitieve rust wordt voorafgegaan door dit langdurige ontwaken. En voor mij volstaat het te weten dat er een eind aan zal komen.

Ze denken dat ik niet begrijp wat er in de wereld geleidelijk ontkiemt; ze denken dat ik niet doorzie wat ze met hun vragen beogen en dat ik de wrede schaduw van wrevel niet opmerk die verhuld op hun gezicht verschijnt of schuilgaat in hun stem wanneer ik iets vaags of onzinnigs zeg, iets wat ons nergens heen leidt. Wanneer ik voorgeef me niet te herinneren wat ze denken dat ik me hoor te herinneren. Ze zijn te ingekapseld door hun onmetelijke, onverzadigbare noden en zijn te afgemat door de naweeën van de doodsangst die we toen allemaal hebben gevoeld om te hebben gemerkt dat ik me alles herinner. Mijn lichaam is net zo vervuld van herinneringen als van bloed en beenderen.

Ik vind het prettig dat ze voor eten zorgen en mijn kleding betalen en me beschermen. En in ruil daarvoor doe ik voor hen wat ik kan, maar niet meer dan dat. Net zomin als ik voor een ander kan ademen of het hart van een ander kan laten slaan of kan verhinderen dat hun botten broos worden of hun huid verschrompelt, kan ik niet meer zeggen dan ik kan zeggen. En ik weet hoezeer hen dat stoort, en ik zou kunnen glimlachen om die prangende behoefte aan onnozele anekdotes of aan scherp afgebakende, simpele patronen in het verhaal over wat ons allen is overkomen, alleen ben ik vergeten hoe ik moet glimlachen. Een glimlach heb ik niet meer nodig. Net zomin als ik nog tranen nodig had. Er is een tijd geweest waarin ik dacht niet eens tranen meer te hebben, dat ik mijn hele voorraad tranen had verbruikt, maar ik prijs me gelukkig dat dergelijke onzinnige gedachten geen stand houden en snel plaatsmaken voor wat waar is. Tranen zijn er altijd als je ze echt nodig hebt. Het is het lichaam dat tranen maakt. Ik heb geen behoefte meer aan tranen en dat zou soelaas horen te bieden, maar soelaas is niet wat ik zoek, alleen eenzaamheid en enige grimmige voldoening, die voortspruit uit de zekerheid dat ik niets zal zeggen wat niet waar is.

Van de twee mannen die komen, was er een bij ons tot het eind. Toen waren er momenten waarop hij mededogen toonde, klaarstond om me in zijn armen te nemen en me te troosten, zoals hij nu klaarstaat met ongedurige blikken wanneer het verhaal dat ik hem vertel niet toereikend is voor om het even welke grenzen hij heeft bepaald. Toch bespeur ik nog steeds tekenen van dat mededogen, en het komt voor dat de gloed in zijn ogen terugkeert voordat hij een zucht slaakt, zijn werk hervat en een voor een de letters schrijft die woorden vormen, woorden die ik, naar hij weet, niet kan lezen, maar die vertellen wat er op de heuvel is gebeurd, en in de dagen daaraan voorafgaand en in de dagen die erop volgden. Ik heb hem gevraagd of hij de woorden wil voorlezen, maar dat doet hij niet. Ik weet dat hij heeft geschreven over dingen die hij noch ik hebben gezien. Ik weet dat hij ook gestalte heeft gegeven aan wat ik heb doorgemaakt en waarvan hij getuige is geweest, en dat hij ervoor heeft gezorgd dat die woorden zullen tellen, dat ze gehoord zullen worden.

Ik herinner me te veel; ik ben als de lucht op een rustige dag die zich stilhoudt, die niets laat ontsnappen. Zoals de wereld haar adem inhoudt, zo hou ik herinneringen binnen.

Dus toen ik hem vertelde over de konijnen, vertelde ik hem niet iets wat ik half vergeten was en me alleen maar herinnerde door zijn vasthoudende aanwezigheid. De bijzonderheden van wat ik hem vertelde, waren al die jaren bij me, zoals mijn handen of mijn armen bij me waren. Op die dag, de dag waarvan hij bijzonderheden wilde, de dag die ik telkens opnieuw voor hem moest doornemen, kwam er te midden van al die verwarring, te midden van al die gruwel en het gekrijs en geschreeuw, een man vlak bij me staan die een kooi bij zich had waarin een reusachtige, woedende vogel opgesloten zat, een vogel een en al scherpe snavel en verontwaardigde blikken; de vleugels konden niet in hun volle wijdte worden uitgeslagen, en die beperking scheen de vogel te tergen en tot razernij te drijven. Hij zou moeten vliegen en jagen en neerduiken op zijn prooi.

De man droeg ook een zak bij zich, en na enige tijd begreep ik dat die voor bijna de helft was gevuld met levende konijnen, kleine hoopjes samengebalde, doodsbange energie. En gedurende die uren op die heuvel, gedurende de uren die trager verstreken dan enig ander uur, haalde hij de konijnen een voor een uit de zak en wrong ze door de op een kier geopende kooi. De vogel viel eerst aan op een deel van hun zachte onderbuik en reet het konijn open tot zijn ingewanden eruit hingen, en viel toen uiteraard aan op zijn ogen. Het is nu makkelijk om hierover te praten, omdat het enige afleiding bood van wat er zich werkelijk afspeelde, en het is ook makkelijk om erover te praten omdat het zinloos was. De vogel scheen geen honger te hebben, hoewel hij misschien te kampen had met een onderliggende honger die zelfs het levende vlees van kronkelende konijnen niet kon stillen. De kooi raakte halfvol met halfdode, compleet onverorberde konijnen, waaruit vreemde, piepende geluiden opstegen. Nerveus bewegend door archaïsche uitbarstingen van leven. En het gezicht van de man straalde helemaal van energie, hij had een gloed over zich wanneer hij naar de kooi keek en vervolgens naar het hem omringende tafereel, bijna glimlachend van duistere verrukking, de zak nog niet leeg.

•

Inmiddels hadden we al over andere dingen gesproken, ook over de mannen die zaten te dobbelen vlak bij de plek waar de kruisen stonden; ze speelden om zijn kleren en andere bezittingen, of zonder speciale reden. Voor een van die mannen was ik net zo bang als voor de wurger die later kwam. Die eerste man was van alle mensen die kwamen en gingen gedurende de dag degene die me het nauwlettendst in het oog hield, bijna dreigend, degene die hoogstwaarschijnlijk zou willen weten waar ik naartoe zou gaan wanneer het voorbij was, degene die er hoogstwaarschijnlijk op uit zou worden gestuurd om me terug te brengen. Deze man, die me met zijn ogen volgde, scheen te werken voor de groep mannen met paarden, die soms van terzijde leken toe te kijken. Als er iemand weet wat er die dag gebeurde en waarom, dan is het deze dobbelaar. Het zou misschien makkelijker zijn als ik zei dat hij in dromen aan me verschijnt, maar dat doet hij niet, en hij kwelt me ook niet zo erg als andere dingen, of andere gezichten, me kwellen. Hij was er, dat is alles wat ik over hem kan zeggen, en hij hield me in het oog en hij kende me, en als hij nu, na al die jaren, hier voor de deur zou staan met zijn ogen tot spleetjes geknepen tegen het licht, zijn zandkleurige haar vergrijsd en zijn handen nog steeds te groot voor zijn lichaam, met zijn houding van alwetendheid en zelfbeheersing en rustige, ingetogen wreedheid, en met de wurger boosaardig grijnzend achter zich, dan zou me dat niet verbazen. Maar in hun gezelschap zou me geen lang leven beschoren zijn. Net zoals mijn twee bezoekers uit zijn op mijn stem, op mijn getuigenis, moeten deze dobbelaar en de wurger, of anderen zoals zij, uit zijn op mijn zwijgen. Ik zal ze kennen als ze komen, en het zou niet meer zo zwaar moeten wegen, omdat de dagen die me resten niet talrijk meer zijn, maar overdag ontkom ik niet aan een radeloze angst voor hen.

Met hen vergeleken was de man met de konijnen en de havik vreemd genoeg onschuldig; hij was wreed, maar op een zinloze manier. Zijn behoeften waren gemakkelijk te bevredigen. Niemand anders dan ik besteedde enige aandacht aan hem, omdat ik, misschien wel als enige van de mensen die er waren, aandacht besteedde aan alles wat bewoog voor het geval ik tussen al die mannen iemand zou ontdekken bij wie ik een pleidooi kon houden. En ook opdat ik zou weten wat ze van ons zouden willen wanneer het voorbij was, maar vooral om mezelf afleiding te bieden, als was het maar voor een seconde, van de ongekende catastrofe die zich voltrok.

Ze hadden geen oog voor mijn angst en voor de angst die iedereen om me heen voelde, het besef dat er mannen wachtten die het bevel hadden gekregen om ook ons op te pakken als we probeerden weg te gaan, dat het uitgesloten leek dat we niet gevangen zouden worden genomen.

De tweede die komt, heeft een andere manier om me zijn aanwezigheid te doen gevoelen. Hij heeft niets zachtmoedigs. Hij in ongeduldig, verveeld en is de situatie meester. Ook hij schrijft, maar in een sneller tempo dan de ander, met rimpels in het voorhoofd en goedkeurend knikkend om zijn eigen woorden. Hij is erg prikkelbaar. Hij kan zich al aan me storen wanneer ik door de kamer loop om een schaal te pakken. Soms is het moeilijk de verleiding te weerstaan om met hem te praten, ook al weet ik dat alleen al mijn stem hem vervult met achterdocht of met iets wat aan walging grenst. Maar net als zijn vakbroeder moet hij naar me luisteren, daarom is hij hier. Hij heeft geen keus.

Voordat hij vertrok, heb ik hem verteld dat ik mijn hele leven, wanneer ik meer dan twee mannen bij elkaar zag, onzinnigheid heb gezien en wreedheid heb gezien, maar onzinnigheid is me het eerst opgevallen. Hij wachtte erop dat ik hem iets anders zou vertellen en hij zat tegenover me terwijl zijn geduld langzaam wegebde toen ik weigerde terug te keren naar het door hem verlangde onderwerp: de dag waarop we onze zoon verloren en hoe we hem terugvonden en wat er gezegd werd. Ik kan de naam niet uitspreken, die wil niet komen, iets in mij zal breken als ik de naam uitspreek. Daarom noemen we hem ‘hem’, ‘mijn zoon’, ‘onze zoon’, ‘hij die hier was’, ‘je vriend’, ‘degene in wie je geïnteresseerd bent’. Misschien zal ik de naam uitspreken voordat ik doodga of zal ik erin slagen hem tijdens een van die nachten te fluisteren, maar ik denk het niet.

Hij vergaarde een groep zonderlingen om zich heen, zei ik, die niet meer dan kinderen waren zoals hijzelf, of mannen zonder vader, of mannen die een vrouw niet in de ogen konden kijken. Mannen die je in zichzelf kon zien lachen, of die voor hun tijd oud waren geworden. Niet een van jullie was normaal, zei ik, en ik keek toe hoe hij zijn half leeggegeten bord eten naar me toe schoof alsof hij een driftig kind was. Ja, zonderlingen, zei ik. Mijn zoon vergaarde zonderlingen, hoewel hijzelf, ondanks alles, geen zonderling was; hij had van alles kunnen doen, hij had zelfs stil kunnen zijn, die kwaliteit bezat hij ook, de zeldzaamste kwaliteit van allemaal, hij had moeiteloos tijd alleen kunnen doorbrengen, hij kon naar een vrouw kijken alsof ze zijn gelijke was, en hij was dankbaar, welgemanierd en intelligent. En dat alles benutte hij, zei ik, om een groep mannen die hun vertrouwen in hem stelden van plaats naar plaats te leiden. Ik moet niets hebben van zonderlingen, zei ik, want als je twee van jullie soort bij elkaar brengt, leidt dat niet alleen tot onzinnigheid en de gebruikelijke wreedheid, maar ook tot een wanhopige behoefte aan iets anders. Vergaar zonderlingen, zei ik, en ik schoof het bord naar hem terug, en er kan werkelijk van alles ontstaan – onverschrokkenheid, ambitie, van alles – en voordat het verdwijnt of toeneemt, zal het leiden tot wat ik heb gezien en waar ik nu mee leef.

•

Farina, mijn buurvrouw, laat spullen voor me achter. En soms betaal ik haar. In het begin deed ik de deur niet open wanneer ze aanklopte, en zelfs als ik ging halen wat ze voor me had achtergelaten – fruit of brood of eieren of water – zag ik geen reden om met haar te praten als ik later langs haar huis liep, of om zelfs maar te doen alsof ik wist wie ze was. En ik paste er wel voor om het water te gebruiken dat ze had achtergelaten. Ik liep naar de waterput om mijn eigen water te halen, ook al voelden mijn armen daarna overbelast en pijnlijk.

Toen mijn bezoekers kwamen, vroegen ze me wie zij was, en ik was blij ze te kunnen zeggen dat ik het niet wist en dat het me niet kon schelen en dat ik ook niet wist waarom ze spullen voor me achterliet, behalve dat het haar een excuus gaf om zich op te houden op een plek waar ze niet gewenst was. Ik moest voorzichtig zijn, zeiden ze tegen me, en het was niet moeilijk om daarop te reageren, te zeggen dat ik me daar beter van bewust was dan zij, en dat ze beter konden overwegen om weg te blijven als ze gekomen waren om me overbodige raad te geven.

Maar na verloop van tijd keek ik naar haar wanneer ik langs haar huis kwam en haar in de deuropening zag staan, en ik vond haar aardig. Het scheelde dat ze klein was, of kleiner dan ik, en zwakker oogde, ook al is ze jonger. In het begin nam ik aan dat ze alleen was en ik dacht haar wel aan te kunnen als ze lastig of te opdringerig werd. Maar ze is niet alleen. Daar ben ik achter gekomen. Haar man is bedlegerig en kan zich niet bewegen en zij moet de hele dag voor hem zorgen; hij ligt in een verduisterde kamer. En haar zoons zijn, net als alle zoons, naar de stad getrokken op zoek naar beter werk, zinvoller ledigheid of het avontuur, en laten het aan Farina over om de geiten te hoeden, te waken over hun olijfgaarden en elke dag water te halen. Ik heb haar duidelijk te verstaan gegeven dat haar zoons, mochten ze hier ooit komen, geen voet bij mij over de drempel mogen zetten. Ik heb haar duidelijk te verstaan gegeven dat ik hun hulp nergens bij nodig heb. Ik wil ze niet in dit huis. Het kost me weken om de stank van mannen uit deze kamers te verdrijven, zodat ik weer lucht kan inademen die niet door hen is bezoedeld.

Ik gaf haar een hoofdknikje wanneer ik haar zag. Maar ik keek haar nog steeds niet aan, ook al wist ik dat ze de verandering zou opmerken. En daar kwam nog meer verandering uit voort. In het begin ging het moeizaam, omdat ik haar niet gemakkelijk kon verstaan, en zij leek dat vreemd te vinden, maar het weerhield haar er niet van om te praten. Algauw kon ik de meeste van haar woorden verstaan, of in elk geval voldoende, en ik hoorde waar ze elke dag naartoe ging en waarom ze daarnaartoe ging. Ik ging niet met haar mee omdat ik er zin in had. Ik ging mee omdat mijn bezoekers, de mannen die toezicht komen houden op mijn laatste jaren, langer bleven dan ze welkom waren en te veel vragen stelden, en ik dacht dat als ik verdween, al was het maar voor een paar uur, zij misschien zouden leren om beleefder te zijn of, nog mooier, dat ze zouden weggaan.

Ik dacht niet dat de vervloekte schaduw van wat er was gebeurd ooit zou verdwijnen. Die verscheen als iets in mijn hart dat duisternis door me heen pompte, in hetzelfde tempo waarmee er bloed werd rondgepompt. Of het was mijn metgezel, mijn vreemde vriend, die me in de nacht wakker maakte en opnieuw in de ochtend en die de hele dag dicht in de buurt bleef. Het was een zwaarte in me die dikwijls een last werd die ik niet kon dragen. Soms nam het gevoel iets af, maar verdwijnen deed het nooit.

Ik ging zonder reden met Farina mee naar de tempel. En zodra we op weg gingen, genoot ik al van de gedachte aan het gesprek erover bij mijn thuiskomst, over waar ik was geweest, en ik bereidde al voor wat ik tegen mijn bezoekers zou zeggen. Onderweg spraken we niet en pas toen we er bijna waren, zei Farina dat ze elke keer dat ze ernaartoe ging slechts drie dingen vroeg: dat de goden haar man zouden meevoeren naar het dodenrijk om hem verder lijden te besparen, dat haar zoons gezond zouden blijven en dat ze aardig voor haar zouden zijn. Is dat eerste echt wat je wilt? vroeg ik. Dat je man zal sterven? Nee, zei ze, dat wil ik niet, maar het zou wel het beste zijn. En wat me is bijgebleven is haar gezicht, de uitdrukking op haar gezicht, een bepaald licht in haar ogen, een vriendelijkheid toen we de tempel betraden.

En het volgende dat ik me herinner is dat ik me omdraaide en het beeld van Artemis voor het eerst zag; in het ene moment dat ik ernaar keek, straalde het beeld aanvaarding en vrijgevigheid uit, vruchtbaarheid en genade, en misschien schoonheid, zelfs schoonheid. En heel even bezielde het me; mijn eigen schaduwen ontvluchtten me om in gesprek te gaan met de prachtige schaduwen van de tempel. Ze verlieten me een paar minuten alsof het licht was. Het gif was niet in mijn hart. Ik staarde naar het beeld van de oude godin, zij die meer heeft gezien dan ik en die meer heeft geleden, omdat ze meer heeft geleefd. Ik ademde diep om te laten weten dat ik de schaduwen en de last had geaccepteerd, en ook de macabere aanwezigheid die tot me kwam op de dag dat ik mijn zoon vastgebonden en bebloed zag en toen ik hem het hoorde uitschreeuwen en toen ik dacht dat er niets ergers dan dat kon gebeuren, totdat we uren verder waren. Ik vergiste me door te denken dat er niets ergers kon gebeuren, en alles wat ik deed om het tegen te houden mislukte, en alles wat ik deed om er niet aan te denken mislukte ook, totdat het geluid me vervulde, totdat de dreiging van die uren zowaar mijn lichaam binnenkwam, en ik liep van de tempel naar huis terwijl die dreiging nog door mijn hart pompte.

Van het geld dat ik had gespaard, kocht ik bij een van de zilversmeden een beeldje van de godin die me had opgebeurd. En ik verstopte het. Maar het betekende iets te weten dat het in huis vlak bij me was en dat ik er in de nacht tegen kon fluisteren als ik er behoefte aan had. Ik kon het beeldje het verhaal vertellen van wat er gebeurd was en hoe ik hier ben gekomen. Ik kon vertellen over de grote rusteloosheid die ontstond toen de nieuwe munten verschenen en de nieuwe verordeningen en de nieuwe woorden voor dingen. De mensen, zowel mannen als vrouwen die niets bezaten, begonnen over Jeruzalem te praten alsof het aan de andere kant van het dal lag in plaats van dat het twee of drie dagen reizen was, en toen duidelijk werd dat de jonge mannen ernaartoe konden gaan, ging iedereen ernaartoe die kon schrijven of timmerman was, of die wielen kon maken of metaal bewerken, sterker nog, iedereen die duidelijk kon spreken, iedereen die wilde handelen in stoffen of in graan, in fruit of olie. Ineens was het gemakkelijk om ernaartoe te gaan, maar het was uiteraard niet gemakkelijk om terug te komen. Ze stuurden berichten en munten en stoffen, ze stuurden nieuwtjes over henzelf, maar wat er daar ook was, het hield hen daar met zijn aantrekkingskracht, de aantrekkingskracht van geld, de aantrekkingskracht van de toekomst. Ik had tot dan toe nog nooit iemand over de toekomst horen praten, tenzij het de volgende dag was waarover ze spraken of over een feestdag die ze elk jaar bijwoonden. Maar niet als over een tijd die zou komen waarin alles anders zou zijn en alles beter zou zijn. Een dergelijk denkbeeld joeg toen door de dorpen als een droge, hete wind, en die voerde iedereen mee die ook maar iets in zijn mars had, en die voerde ook mijn zoon mee, en dat verbaasde me niet, want als hij niet was gegaan, zou hij een uitzondering zijn geweest in het dorp en zouden de mensen zich hebben kunnen afvragen waarom hij niet ging. Eigenlijk was het simpel: hij had niet kunnen blijven. Ik stelde hem geen vragen; ik wist dat hij moeiteloos werk zou vinden en ik wist dat hij hetzelfde naar huis zou sturen als de anderen die hem waren voorgegaan, precies zoals ik voor hem inpakte wat hij nodig zou hebben net als de andere moeders deden wier zoons weggingen. Het was nauwelijks triest. Het was simpelweg het einde van iets, en er was een menigte toen hij wegging, omdat er die dag ook anderen vertrokken, en ik kwam bijna glimlachend thuis bij de gedachte dat ik me gelukkig mocht prijzen dat hij gezond genoeg was om te gaan, en ik glimlachte ook bij de gedachte dat we op onze hoede waren geweest in de maanden – misschien wel het hele jaar – voordat hij vertrok, door niet te veel te praten of te vertrouwelijk te worden, omdat we allebei wisten dat hij weg zou gaan.

Maar ik had aandachtiger moeten zijn in de tijd voordat hij vertrok, moeten opletten wie er over de vloer kwam, wat er aan mijn tafel werd besproken. Het was geen verlegenheid of terughoudendheid die maakte dat ik me terugtrok in de keuken wanneer er mensen kwamen die ik niet kende, het was verveling. De ernst van die jongemannen had iets wat me afkeer inboezemde en me naar de keuken of naar de tuin deed verdwijnen; hun onaangename hunkering, of het gevoel dat aan ieder van hen iets ontbrak, bracht me ertoe het eten, het water, of wat dan ook binnen te brengen en vervolgens weg te gaan voordat ik ook maar een woord had gehoord van waar ze over spraken. In het begin waren ze dikwijls zwijgzaam, slecht op hun gemak, begerig, en daarna werd er te luid gepraat; ze spraken te vaak tegelijkertijd of, wat nog erger was, mijn zoon eiste stilte en begon hen toe te spreken alsof ze een menigte waren, zijn stem volkomen onecht en zijn toon helemaal hoogdravend, en ik kon hem niet aanhoren; het was alsof er iets knarste wat me deed gruwen, en vaak ging ik dan met een mandje over zanderige weggetjes lopen alsof ik brood nodig had, of ik ging op bezoek bij buren die niet op bezoek zaten te wachten, hopend dat de jongemannen bij mijn terugkomst zouden zijn verdwenen of dat mijn zoon zou zijn uitgesproken. Alleen met mij, wanneer ze weg waren, was hij ongedwongener, zachtmoediger, als een vat waar het bedompte water uit was geschonken, en misschien had al dat praten hem gezuiverd van wat hem zo onrustig maakte, en wanneer de avond viel, raakte hij weer vervuld van helder bronwater dat voortkwam uit alleen-zijn of slaap en zelfs uit stilte en werk.