Sjón

Uit de bek van de walvis

Uit het IJslands vertaald door Marcel Otten

World Editions

breda 2013

Deze vertaling is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van Bókmenntasjoður/het IJslands Literatuurfonds te Reykjavik, IJsland

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

•

Oorspronkelijke titel Rökkurbýsnir, verschenen bij Bjartur

Published by agreement with Licht & Burr Literary Agency

Oorspronkelijke tekst © Sjón, 2008

First published by Bjartur, Iceland, 2009

Nederlandse vertaling © Marcel Otten en World Editions BV, Breda 2013

Deze uitgave van World Editions kwam tot stand in samenwerking met De Geus BV, 2013

Omslagontwerp Multitude

Omslagillustratie © Dreamstime

ISBN 978 94 6237 031 9

NUR 302

•

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

#

Hij is van gemiddelde lengte … Zijn ogen zitten vlak bij zijn snavel, altijd glanzend en bruin, de oogholtes bleek … De snavel behoorlijk lang, dik en krachtig en op het einde een beetje gekromd, donkerkleurig, maar lichter aan de bovenkant … Een korte hals, energiek, plomp met korte, dunne poten, de borstkas gewelfd en een grote buik … De kop donkergrauwbruin, een kraag gekreukeld van de nek tot het midden van de kruin … Hij is gekleed in een grijsbruine jas van nauwe snit die in de schemering paarsachtig blauw lijkt, lichte sokken, een gespikkeld onderhemd … Opdringerig bij zijn eigen soort, babbelziek bij andere … Zo wordt de paarse strandloper beschreven en zo word ik beschreven … En ik kan me ergere dingen indenken dan met jou, kleine oeverloper, te worden vergeleken, want beide zijn we van de hand van dezelfde ambachtsman gekropen, gebeeldhouwd met hetzelfde mes: jij kwam op de vierde dag tot leven, ik op de zesde … Maar wat als het andersom was geweest? Als ik ten tonele was verschenen met jullie die onder het firmament vliegen terwijl jij als meester van de aarde was aangewezen? Zou dan een vogel hier op een steen zitten, bedachtzaam kijkend naar die dwaze man die langs de waterlijn rent, bevreesd dat als de zee zich van het land terugtrekt hij misschien nooit meer terug zal komen … Mens en vogel, de mens met een vogelhartje, de vogel met een mensenbrein, de vogel met een mensenhart en de mens met een vogelbrein … Wat de meeste zaken betreft zijn we gelijk … En waarom zou het niet zo zijn? Onlangs hield ik je door een roofmeeuw doodgebeten broertje in mijn hand en ik bevoelde het lijkje met de vingertoppen van dezelfde hand … Daar onder de borstveertjes bemerkte ik eerst het borstbeen, de ribben en toen de zachte delen waarin de nieren en darmen zitten … En terwijl ik de vogel onderzocht, streek ik met mijn andere hand over mijn eigen, levende buik … Dat was tijdens de hondsdagen, toen het warme weer Gullbjörns Eiland kwam opzoeken en mijn zelfonderzoek werd vergemakkelijkt omdat ik niets anders aanhad dan mijn eigen huid … Maar ik mocht zo rondlopen, want ik was alleen en niemand die langskwam om mij te bekijken behalve de Grote Ambachtsman en Hij kent zijn maaksels beter dan het maaksel zichzelf … En het sjabloon van de Schepper liet zich niet verloochenen, want mijn hele lijf had hetzelfde afgietsel als dat van mijn gevederde vriend … Maar ofschoon onze bouwwijzen zo op elkaar lijken, zijn onze levenslopen als het handschrift van twee kopiisten die van één exemplaar hebben geleerd en die nu hetzelfde verhaal afschrijven, de een zit in Ögur en de andere in Holar en beiden doen hun best het manuscript correct te ontcijferen … En toch komt het de geschoolde lezer voor dat de ‘d’ van de scribent die onder de begunstiging van de tiran werkt abrupt ingekort is, terwijl bij degene die te gast is bij Gods gevolmachtigde tijdens zijn vlucht voor dezelfde schurken de ‘d’ elegant gekruld naar voren neigt … Jij, vogel, bent die letter die op een vredig uur in het huis van God soepel werd opgetekend, terwijl ik het moest dulden dat mijn evenbeeld op het perkament werd doorgehaald of eruit geschraapt door hen die mij benijden en vijandig gezind zijn. ‘Jonas is een schoft, Jonas is een sluwe, valse hond, Jonas is een snoever, Jonas is een leugenaar, een dwaze fantast …’ Ja, zo word ik afgeschilderd in de lasterlijke brieven en mondelinge rapporten die mij vooruitgaan waar ik ook kom … Ik zeg dit, want overeenkomstig de ouderen in Jeruzalem zijn de bouwstenen van de wereld en haar bewoners het alfabet op de achterkant van de tong van de Heer toen Hij de wereld met woorden bekleedde alsof ze een verhaal was, zo groots dat niemand behalve Hijzelf zou leven om het helemaal te horen en de ellendige aardworm is dankbaar voor elk uur dat hem de genade wordt betoond die brokstukken van het verhaal te horen die hemzelf aangaan … En kleine wezens zoals wij twee, Jonas en de strandloper, zijn nauwelijks meer dan een woord van de familie van de kleinste woordjes, die welke gevormd worden door één enkele lettergreep ‘o’, ‘ai’, ‘ie’, ‘oe’ … Dat zijn woorden die voor iedereen begrijpelijk zijn en zodoende roepen de Adamskinderen hun eigen naam, ‘ik, het gekwelde wezen’, als hun leed wordt aangedaan of als een van hen een teen breekt … Maar waarom moest ik aan de letter ‘d’ denken en niet aan een andere? Wat betekent ‘d’ op de letterboom van Abraham, de zoon van Salomon? Op welke tak bloeide die letter? Was het de daleth? Zat daar een vogel te tjirpen naar de ochtendzon? Hing daar een man ondersteboven aan een touw dat om de tak was geslingerd? Hier ben ik, blind en zonder boeken … Jij tript aan de voet van gletsjers, op de verst afgelegen stranden, en je steekt je snavel, rood van het zeewier, in het grauwe zand, dankbaar voor het strookje land dat de Almachtige jou heeft toebedeeld … Afgezien van een plek in het hemelrijk is niets begerenswaardiger en bijna elke IJslander bidt het vurigst dat hij juist dát krijgt om zijn leven in te richten: hier ben je geboren, hier zoek je je levensonderhoud en hier zul je sterven … Zolang je leeft, ben je een lust voor het oog, strandloper, en waar je ook na je dood heen wordt geroepen, dan nog zul je vaak een bron van vreugde blijken te zijn … Onze kennismaking begon een halve eeuw en nog eens vijf jaar geleden toen een vleugelveer zich losmaakte van je vergane huid, werd weggeblazen over de duinkam, de moerassen in, naar het platteland, omhoog de heuvels op om zich neer te vlijen voor de voeten van mijn grootvader, Hakon Thormodsson, de zoon van Salomon de Scheepsbouwer … Hij ging met de kleine Jonas bessen plukken en telkens als hij het opgaf het knulletje ervan te weerhouden zichzelf met bessen vol te stoppen, zong hij voor mij stichtelijke verzen, maar dat deed hij alleen maar als we met z’n tweeën onderweg waren … Die dag was het ‘Lilja’ van broeder Eysteinn en hij kwam bij de regel in het gedicht waarbij ik altijd moest lachen, bij de beschrijving van Lucifers bezoek aan de gefolterde koning aan het heilige kruis … Ik was zes en wist maar al te goed dat mijn gelach zowel stompzinnig als zondig was … Maar vanaf het moment dat hij de eerste woorden van het lofdicht citeerde, wachtte ik bezorgd op het moment dat hij de woorden zei ‘als hij hangt aan het kruis en de duivel naar hem loert’ en de angst dat ik me niet kon beheersen vergrootte nog meer de macht van pierlala over mijn geest … Natuurlijk lag de schuld hiervan niet bij het illustere verhaal over de verlossing van de mensheid of bij de prachtig gebouwde verzen van de dichter, maar bij de grimas die mijn grootvader trok als hij het woord ‘loert’ zong … Hij leunde dan naar achteren op zijn linkervoet zodat zijn rechterschouder omhoogging en de linker omlaag, terwijl tegelijkertijd zijn wenkbrauwen omhoogschoten, en hij tuitte zijn lippen als het woord ‘kruis’ uit zijn mond kwam. Dat gebeurde onwillekeurig, hij was het zich niet bewust … En dan begon ik te lachen … Niets leek me absurder dan het idee dat het gezicht van het helse serpent Satan voor de Mensenzoon net zo komisch en vertederend overkwam als de gezichtsuitdrukking van mijn grootvader Hakon op dat moment voor mij … Ik boog mijn hoofd voorover en hield beide handen voor mijn mond, maar de lachsalvo’s schoten tussen mijn vingers door, net zo rap als een meute krijsende demonen die uit een zak ontsnappen … Mijn grootvader bleef stokstijf staan en keek de jongen ernstig aan … De veer van de strandloper vlijde zich neer voor de punt van zijn schoen … Hij zei: ‘Volgens mij zul jij een goed geheugen ontwikkelen, Jonas …’

Mijn grootvader ging op zijn hurken zitten om bij mij op dezelfde hoogte te komen, strekte zijn hand uit naar de veer, hield hem eventjes tussen zijn vingers en stak hem toen in mijn haar bij mijn rechteroor. ‘Nu moeten we je leren hoe je een boek leest …’

Die purpergrauwe veer van jou gebruikte ik de hele tijd als leeswijzer toen hij me een perkamenten handschrift leerde lezen … Maar die zachtaardige ontmoeting van kinderhand en veder bepaalde ook de scheiding tussen mensenkind en vogel … Ofschoon de punt van de veerpen het perkament raakte als ik van woord naar woord struikelde, vond niets van de wijsheid zijn weg naar jou, maar alles werd in mijn kindergeest gegraveerd … Ja, tot het moment dat ik voor de wetenschap zwichtte had ons begrip zijn begin en einde slechts in het vleselijke bestaan, in hoe onze beide geesten wind en water interpreteerden … O, had ik maar nooit leren lezen! Daar begon de oude Jonas zijn lange weg vol kwellingen door het libertijnse land, verschroeid door de gruwelen van de schemering van de Reformatie, door het verbranden van heilige kruisen en het vernietigen van oude boeken, terwijl de kleine zeezwaluw in alle onschuld en zalige onwetendheid verder leefde … Ik twijfel er niet aan, gevederde koolraap, dat de Moeder Gods met plezier naar jou kijkt, zelfs als het Alvenrad, de zon, in de dauw van Pasen in duizend zonnen versplintert op de vleugel die je simpele kopje aan het oog onttrekt en als de maan je sneeuwvale borst wit maakt tijdens de wake van de kerstnacht: denk daaraan bij de grote vreugde als het springvloed is en bij de wanhoop als het ebt in de lente …

‘Tjiep-tjiep …’ krijg ik als antwoord vanaf de eblijn en de strandloper verheft zich van de steen … Hij vliegt met snelle slagen van zijn korte vleugels richting zee, buigt dan abrupt af en keert terug naar het strand en in het korte moment dat mijn oog hem in zijn vlucht volgt, zie ik de blauwe rand van het vasteland … Op een andere manier is het niet te zien vanuit mijn zetel hier hoog boven op de Gulden Heuvel … Nee, in die richting steek ik mijn koude neus liever niet … Hoe dat uitzicht mijn gemoed van streek brengt! Het is te pijnlijk van daaruit tegelijk de zoete geur en de rotte stank te ruiken … Ik werd weggejaagd naar dit rotsig eiland en van hieruit heb ik geen kans om terug te keren … Nu is het hier mijn thuis … Aan de blauwe horizon wachten mij slechts folter en duimschroeven, knuppels en laster, gifpoeder en adders, gespleten tot de lies zodat het lijkt alsof ze op twee benen lopen …

+ + +

ZEESPIKKEL: de kleinste vogelsoort wordt de zeespikkel genoemd, qua lengte meet hij amper een derde van de strandloper; hij is wit en zwart gevlekt. Daarom noemen we het spikkelsneeuw als er hier en daar sneeuw op de grond ligt. Af en toe heeft men een soort zeewier opgehaald, vier of vijf vadems lang en zonder wortels, waar een kleine vogelsoort uit is gegroeid. Of dat de zeespikkel is of een andere vogelsoort weten we niet.

+ + +

Vier zomers geleden hebben de addergebroeders mij verbannen en het bevel uitgevaardigd dat eenieder die mij een helpende hand biedt dezelfde straf zou ondergaan … Op die ellendige dag lag een schemerige, libertijnse sluier over de Dingvelden … Ik zag dat iemand zich afwendde toen het vonnis werd voorgelezen; dat was de goede conrector Brynjolf Sveinsson, een knappe, veelbelovende man die daar slechts als gast aanwezig was, ofschoon hij in alle nederigheid bereid was het ambt van de ontslapen eerbiedwaardige bisschop Odd Einarsson over te nemen, discipel van Tycho Brahe en student astronomie aan zijn observatorium te Hven … Maar men wilde het aanbod van de geleerde Brynjolf om Gods akker in het zuiden des lands te dienen niet aannemen, net zomin als ze het de arme Jonas toestonden kleine, luchtige pleisters te leggen op de ingewortelde aandoeningen van de bewoners uit zijn streek … Eventjes brak de zon door de duisternis die over de meute wolven hurkte … Dat was toen het ingehuurde tuig van Nachtwolf Petursson mij met klappen en apengekrijs van het gerechtshof wegjoeg en het broertje van mijn oude aartsvijand Ari uit Ögur zijn kans waarnam om mij bij de poort beentje te lichten, tot groot vermaak van de hyena’s … Het zag ernaar uit dat ik zou vallen, maar nog voordat ik in de modder werd geworpen voelde ik hoe een vriendelijke hand zacht langs de strakke ketting streek op de plek waar de boeien het ergst schaafden en pijn deden en daardoor was ik in staat met opgeheven hoofd het gerechtshof te verlaten … Ik wierp een snelle blik over mijn schouder en zag duidelijk hoe Brynjolfs rechterhand in de mouw van zijn mantel verdween, want hij was het die bij de ingang van de poort stond, en het ontging mij niet dat een andere hand zijn pols vasthield, melkrein en moederlijk perfect … Het was de Maagd Maria die hem stuurde tot het verrichten van deze daad van barmhartigheid voor de beklagenswaardige man voor wie van rechtswege alle bijstand verboden was … Gezegend is hij die als haar instrument is uitverkoren … Die nacht sloten al mijn bloedende wonden en er ging een geur van lelies van uit die de kerker vulde … Jonas is de banneling die nergens heen kan … Tjiep-tjiep … Een strandloper kan wegvliegen als de moed hem in de schoenen zinkt … Maar wat zou zijn getjirpte ‘tjiep-tjiep’ betekenen? Niets, gelukkig maar, hij groet slechts … Een vogel die zo weinig heeft mede te delen herbergt geen bezoar in zijn kop … Tjiep-tjiep … in zijn vlakke schedelpan zit niets waar een wetenschapper naar op zoek is … Niemand die zich de moeite getroost hem te strikken en zijn kopje te schroeien, want daar valt geen geneeskrachtige steen te vinden, geen steen der wijzen en ook geen steen tegen bloedarmoede of zwaarmoedigheid … Nee, daar zit geen bezoar verborgen … Bezoar! Ik was vandaag niet van plan om aan de bezoar te denken … Bezoar! Bezoar! Bezoar! Een allegaartje uit de werken van meester Bombastus Paracelsus, vertaald uit het Duits in het IJslands, voorzien van de naam van de oude schoolmeester uit Skalholt, na veel omwegen aangekomen in Steingrimsfjord en verborgen onder het bed van mijn grootvader toen een vreemdeling aanklopte: dat was het boek waaruit ik moest lezen en het eerste boek dat ik van buiten leerde … Daarna las ik de saga van Gudmund Arason … In die volgorde … En de dingen liepen zoals ze liepen … Zo begon mijn lijdensweg waarvan niemand kon vermoeden dat hij zijn eindbestemming zou krijgen op dit rotsige eiland door vogels ondergescheten, deze dansvloer voor de zeehondenpopulatie … Maar, o, wat een plezier was het om te lezen! Als de letters hun juiste klank hadden gekregen en zich tot woorden vormden die ik kende van mijn eigen mond en die van anderen, als de samenstelling van de woorden alle verklaringen van de wereld voortbracht en verhalen die bij elkaar mijn hoofd van binnenuit bekleedden alsof dat benige gewelf de muren vormde van het museum en de bibliotheek van de Universiteit van Kopenhagen … Maar die plekken zou ik nooit zien … Ik ben veroordeeld hier alleen te zitten en te babbelen met die stomme vogel die zo veel op mij lijkt … Ja, strandloper, laten we onszelf niet voor de gek houden over de vraag op welke sport van de maatschappelijke ladder wij staan … Hoewel jij je natte vleugels kunt uitspreiden en ermee de bereisde zonnestraal kunt opvangen en ik mijn duim en wijsvinger kan ophouden zodat de maan als een parel tussen mijn vingertoppen zit, toch zal het geen van ons beide lukken dat geluksmoment vast te houden … Genoeg daarover, genoeg over jou en genoeg over mij, ze willen dat ik me tot iemand anders richt en hij is net zo wreed als jij zachtaardig bent … Ik doe het niet … Niemand kan verwachten een worsteling met oeroude spoken te overleven … Aan zo’n beproeving ben ik ooit ontsnapt en ik betwijfel het of het me nogmaals zou lukken … Had ik me maar beheerst, die vervloekte smoel van me dichtgeschroefd, in plaats van alles eruit te kotsen wat naar de oppervlakte welt van de onuitputtelijke bron van wijsheid en de nutteloze ideeën die door het lezen van boeken zijn gegraveerd in de grijze massa van mijn brein en die daar gisten en borrelen als brij in een behekste kookpot … Nee, ik kon natuurlijk niet mijn mond houden … Ik leuterde constant over die bezoar … Alleen de naam al is net zo bedwelmend als de geur van de verboden vrucht aan de boom van kennis van goed en kwaad … En ik was zelf stomdronken van het idee dat zo’n steen alle menselijke kwalen kon genezen en zelfs bruikbaar zou zijn voor alchemisten om laagwaardig lood in hoogwaardig goud te veranderen … Waar ik ook heen ging, waar ik me ook ophield, altijd vroeg ik om het karkas van een raaf … Had iemand soms de afgelopen dagen of weken een dode raaf gezien? Ja, zo begon het … En als iemand zich herinnerde een dode raaf te hebben gezien, dan was ik binnen de kortste keren vertrokken om het te onderzoeken … Dan kon je de jonge Jonas in een hol zien kruipen of klauterend in rotsspleten op zoek zien naar de rottende resten van de Corvus islandicus … Want ik was ervan overtuigd dat de bezoar in de IJslandse raaf veel meer potentie moest hebben dan die in zijn naamgenoot elders, op grond van zijn verwantschap met de koning der dwazen, Odin, en zijn heidense troep hier in het uiterste noorden op de schijf van de wereld … Tja, ik was negen jaar oud toen ik aan mijn zoektocht naar de steen der stenen begon, die nu al drieënvijftig jaar duurt en voor het merendeel alleen maar slecht verlopen is … ‘Kijk, daar komt Hakon met zijn kleinzoon en ik wil wedden dat hij dat joch maar eventjes in toom weet te houden eer die kleine domkop begint te zaniken waar-ie zo’n ellendige, morsdode kraai kan vinden …’ Zelfs als ik stilletjes aan de zijde van mijn grootvader stond terwijl hij met de oude kerels praatte over waar oude kerels zoal over praatten, dan ontgingen mij niet de blikken en de stiltes in hun gesprek waarin ze mij wilden strikken en verleiden tot het stellen van vragen … Maar ik zweeg als het graf tot ik grootvader Hakon aan de mouw van zijn jas trok en vroeg: ‘Mag ik even in de keuken gaan kijken, opa?’

Daar was een gezelschap dat beter paste bij een knul die de geschriften van heelmeester Bombastus had leren lezen en daaruit zo veel kennis van de onderbuik had vergaard dat er nauwelijks een vrouwenkwaaltje bestond waar hij niet het een en ander van af wist – en waarvoor hij meteen een recept voor een kompres bij de hand had dat de kwaal genas … Daarbinnen in de hitte en de rook bij het vrouwvolk spreidde ik mijn kennis ten toon en mijn interesse voor dode raven … Door die keukenbezoekjes kreeg ik langzamerhand de reputatie van dokter … ‘Kleine Jonas de heelmeester,’ werd er vaak gezegd, want zo noemden ze mij, ‘vertel eens iets over dat gezwel dat ik heb …’ En de vrouw greep dan mijn hand en trok hem onder haar rokken, legde hem op haar onderlijf en ging ermee heen en weer over een verdikking in het vlees … Ik sloot mijn ogen en riep het boek van de genezingskunst voor mijn geest op tot het voor mijn neus openlag, de linkerbladzijde in mijn linkerooglid en de rechterbladzijde in mijn rechter … Dan bladerde ik in gedachten tot ik bij het gedeelte kwam over dat gezegende, door God geschapen evenbeeld van de man, de vrouw, die aan dezelfde natuurwetten moest gehoorzamen als de man, want hij is de microkosmos, gemaakt van de materie van het universum en de vrouw van zijn materie … Daar op die bladzijde vond ik beschrijvingen van de belangrijkste vrouwenkwalen en die vergeleek ik met het nieuws dat mijn handpalm las van de reep vlees van de vrouw die ik diende te genezen … Zodoende las ik zowel het boek als de vrouw tot ze samenvloeiden en dan hoefde ik alleen maar het recept voor het medicijn voor te lezen dat bij de beschrijving van de ziekte hoorde … Soms moest het medicijn gekookt worden, soms gemengd, nu eens heet en dan weer koud … Maar op het einde van het medisch onderzoek zei ik altijd luid en duidelijk: ‘Nu zou het mooi zijn de bezoar te hebben …’

Toen eenmaal mijn verzamelwoede algemeen bekend was, gebeurde het steevast dat een of ander oud mens toevallig het rottende broertje van Odins raven, Gedachte en Geest, ergens had aangetroffen, de moeite had genomen de kop eraf te draaien en het onder haar schort had bewaard ‘voor onze Jonas’ … Als het langgeleden was dat ik onverwachts een ravenkop had gekregen, was ik helemaal buiten mezelf zodra ik hem in mijn handen vasthad … Ik verzon dan een of ander excuus om weg te glippen en nauwelijks waren de boerenwoningen uit het zicht verdwenen of ik pakte mijn tondeldoos, verzamelde wat stukjes hout en stak de kop in brand … Het was overeenkomstig de aanwijzingen van mijn wijze leermeester Paracelsus dat ik zodanig te werk moest gaan … Als de kop alleen nog maar as was, was de schedel broos geworden en kon ik hem makkelijk openbreken en als ik geluk had zou daarbinnen een exemplaar van de bezoar zitten, vol verwachting als een kuiken in zijn ei … Maar ik had nooit geluk … En ik ben de tel kwijtgeraakt van het aantal ravenkoppen dat ik in mijn leven geroosterd en verpulverd heb … Ja, dat was mijn loon voor mijn medische behandelingen in de keukens van de lui van Strandir en het was een goede regeling, want mijn grootvader had mij een eed laten zweren dat geen enkele roek door mij gedood zou worden … Uiteindelijk brak het ogenblik aan dat mijn vrouwelijke patiënten niet meer mijn tengels onder hun rokken wilden hebben … Ik was dertien toen ik een raar oud mens onderzocht wier taak het was op de boerderij Holmskot de koeien te zegenen als ze ’s ochtends de weiden op werden gestuurd … Dat deed ze door de heilige Benedicta aan te roepen om bijstand en de samenwerking tussen het oude mens en de hemelse vrouwe was zo voortreffelijk dat de koeien daar op de boerderij het hele jaar door melk gaven … Desalniettemin vond ze het beter zich door mij te laten behandelen dan haar vertrouwen helemaal in de bescherming van de heiligen te leggen die vanaf haar kindertijd haar excentriciteit waren geweest, maar die nu bij wet waren afgeschaft en verbannen uit het IJslandse leven en die voornamelijk hun toevlucht hadden gezocht bij nutteloos oud volk, zoals deze Halotta Snæsdottir, die de jongeling in mij wakker maakte … De behandeling was tot nu toe normaal verlopen, de ene vrouw na de andere had een zachte streling gekregen en een diagnose van haar kwaal, vergezeld gaande van goede raad en hoop op beterschap en nu was de beurt aan Halotta, die achter in het vertrek zat en naar de stokvis keek die daar lag te weken … Amper was ik naast haar gaan zitten of ze greep mijn jeugdige hand met haar vlekkerige oude klauw en stopte hem onder haar rokken … Het was allemaal zoals je kon verwachten bij een versleten vrouwenbuik, het oude mens was in redelijk goede conditie … Zij bepaalde de koers en ik zat in mijn doktershouding met mijn hoofd voorovergebogen, de ogen gesloten, het boek zwevend voor mijn geestesoog, maar op het moment dat ze mijn helende spatel wilde teruggeven raakten mijn vingers de bovenrand van haar mons pubis … Het was niet de eerste keer dat ik datgene aanraakte wat ik de vrouwen zelf half voor de grap hun ‘muis’ hoorde noemen en de vorm van het diertje was mij redelijk bekend uit de tekeningen in de medische boeken van Skalholt … Maar toen mijn vingertoppen zo onverwachts over de hofmuur van de oude Halotta streken, merkte ik dat ik verstarde … Het was slechts een spontane reactie, maar voor haar voldoende om het te merken, want uiteindelijk waren we beiden blijven steken op dezelfde plek van de anatomie van het oude mens … En alsof ze wilde benadrukken in welke pijnlijke situatie ik me bevond, probeerde ze onze handen nog verder omlaag te trekken, maar ditmaal weerde ik me uit alle macht … Daarop rukte ze mijn hand onder de band van haar rok uit en krijste: ‘Hij komt nooit meer met zijn hand onder mijn rokken … tenzij hij met me trouwt!’

Daarmee werd mijn jeugdige onschuld weggelachen … De tijd van handoplegging was voorbij … Ik moest een nieuwe manier vinden om weer in de gunst te komen bij die ouwe vrouwen, die altijd wel een ravenkop bij de hand hadden om die de jeugdige natuurwetenschapper toe te stoppen …

+ + +

MAANKRUID: lunaria. Een van de krachtigste kruiden die bij een bevalling worden gebruikt: het moet op de cervix of de geheime poort worden gelegd als de vrouw op het punt staat te bevallen en het moet onmiddellijk worden verwijderd als het kind is geboren zodat niet de ingewanden of meer dan wat de bedoeling is erachteraan komen. Als het als zalf wordt aangebracht biedt het bescherming tegen lethargie en het versterkt de levensvreugde en het vermaak in de winter. Sommigen menen dat het sloten kan openen. Het groeit vaak op oude weidemuurtjes of ruïnes, maar nooit op vochtige grond en het wordt een halve vinger hoog. Langgeleden was het voor mij van groot nut toen ik met een ondraaglijke kinkhoest het bed moest houden. Ik kauwde het zo fijn mogelijk met brandewijn en tijm, niet meer dan een theelepel in één keer, dat was sterk genoeg. Daarna heb ik vijf jaar lang geen kou gevat of gehoest. Het wordt vaker als andere spijsverteringbevorderende kruiden gebruikt voor inwendige kuren, dan voor open wonden of op de huid. Maankruid draagt soms twaalf of dertien bladeren op de ene stengel, net zo veel als het jaar manen heeft en als de weersgesteldheid op aarde gematigd is, en zaden op de andere, net zo veel als het aantal weken dat de moeder haar ongeboren vrucht draagt. Men moet voorzichtig zijn met kruiden.

+ + +

Thuis bij grootvader Hakon was het gebruik datgene uit de boeken die daar waren aanbeland af te schrijven wat hij het interessantst en van blijvende waarde vond … Het was zijn methode op één plek alles aan kennis en dichtkunst te verzamelen, evenals alle ware en verzonnen verhalen die met een bepaald onderwerp van doen hadden en die verspreid te vinden waren in de verschillende boeken die hij leende … Dat was bij grootvader zo’n beetje een kleine bedrijfstak geworden en zijn werkplaats was samengesteld uit een lezer, een scribent en een inktmenger, en de laatstgenoemde brouwde de inkt en hij sneed ook de veders … Ik was de speciale leerling-assistent van de inktmenger, Helgi Scheeloog Sveinsson, een werkschuwe achterneef van ons die samen met een stel zwervers op de drempel bij mijn opa en oma was aangespoeld … Maar zelfs bij die troep was hij niet vooruit te branden en het bedelaarsvolk liet hem achter toen aan het licht kwam dat zijn afkomst min of meer tot de heer des huizes herleid kon worden … Mijn opa liet alle paupers die bij hem in de kost waren iets in hun onderhoud bijdragen … In de praktijk stelde dat niet veel voor, want die arme sloebers waren nergens voor geschikt, maar alle kleine beetjes helpen in een grote huishouding, en ook al lijkt de kat niets anders te doen dan zich te likken, toch zouden de muizen de macht overnemen als we hem voor dat ijdele gedrag zouden ophangen … Vanwege het zwakke gestel van deze achterneef viel de werkverdeling tussen ons totaal anders uit dan wat je kon verwachten bij een volwassen man en een jongen … Ik was de meester en hij de leerling, maar we zorgden ervoor dat het niet opviel wie het voor het zeggen had bij het brouwen van de inkt en men kwam pas erachter toen ik in het scriptorium hoger op de ladder steeg en op de tweede scribentenstoel werd neergezet … Daarmee zette ik een nieuwe, dreigender stap in de richting van dat kwalijke lot dat mij uiteindelijk dwong tot ballingschap in mijn eigen land … Wat voor verbanning is dat? Ik ben ertoe veroordeeld mijn vaderland te verzaken, niemand kan mij een helpende hand bieden, waar ik ook word gezien is men verplicht mij gevangen te nemen en er is geen enkele plek waar ik even kan verblijven zonder mijn vonnis te overtreden – hetgeen de schurken de gelegenheid geeft mijn straf te verzwaren, wat niets anders betekent dan dat ik uiteindelijk gillend de laaiende brandstapel op word geleid … ‘Jonas Palmason, door sommigen Jonas de Geleerde genoemd, dat ben ik, en dat God deze dag voor u moge zegenen, mijnheer de kapitein … Ik heb gehoord dat u naar Engeland vaart met een lading wollen stof van de districtsbestuurder van Ögur, tja, hebt u toevallig een plekje vrij voor een dakloze zwerver als ik op dit voortreffelijke schip van u?’ Een bot ‘Nee’ … Niemand wil Jonas naar het buitenland brengen … Niet eens als hij iets fraais dicht over die erbarmelijke, levensgevaarlijke schuit waarmee hij dolgraag weg wil van de IJslandse kust … Want zo kan een dichter een schip beschrijven dat slechts bijeengehouden wordt door een laag teer die op het punt van barsten staat:

Het zeil wappert op de leeuw der golven

De open plas is niet meer vlak

De wind bolt het doek, ’t touw spant strak …

Met zo’n tobbe vergaan in de met monsters bevolkte oceanen is nog altijd beter dan in eigen land gevangen zijn … Meer dan wat ook verlang ik naar het buitenland … Zo vaak heb ik in mijn dromen vreemde landen bezocht, wakend boven tekeningen in boeken of slapend op mijn matras, in een stad, meestal onderweg naar een bespreking met de geleerden ter plaatse … Met een langwerpig pakket in mijn hand; een niet gering geschenk, dat een goede indruk zou maken in de vertrekken die de grootste schatten van het land herbergen … Dan klinkt een stem in het IJslands: ‘Kijk, het is Jonas!’ En op dat moment veranderen de contouren van de landgenoten en ze worden grijze maden die naar mij toe kruipen en stompzinnig sissen: ‘Kijk, Jonas.’ … En elk van die kruipers heeft drie menselijke gezichten, de een heet Nachtwolf, de tweede Ari, oftewel Arend, en de derde Orm, oftewel Slang … Draaglijker waren de uitstapjes in wakende toestand, een kijkje door het raam van de boeken die ik ooit bezat, hoewel het schreeuwende verlangen om in levenden lijve daarheen te gaan nooit tot iets anders zou leiden dan de pijnlijke verzuchting Jonas de Geleerde te zijn … Maar misschien is het mijn aard hier aan deze koude kusten gebonden te zijn … Ja, ook al zouden alle districtsbestuurders en bedelaars van dit land, alle rechters en dieven, bisschoppen en hoeren, landheren en keuterboertjes zich verenigen met het doel deze vent in de kraag te vatten en hem de zee op te jagen, dan nog zou het schip met deze treurige lading niet ver van de kust zijn geraakt eer de bemanning gedwongen zou worden een sloep te water te laten en Jonas weer aan land te brengen … Want hij zou namelijk overweldigd worden door een buitensporig gevoel van heimwee … Ach, dacht je dat ik jou vergeten was, strandloper, of hoe mijn aard met die van jou verweven lijkt te zijn, jij, Jonas van de vogelwereld? Nee, amper heb je koers gezet richting zee of je keert zo gauw mogelijk terug … Dat heb je zo-even gedaan en nu zie ik dat je dat spelletje opnieuw speelt … En dan bedenk ik dat ik hier al veel te lang heb gezeten … In Engeland noemen ze je sandpiper, maar hoe zou ik daar genoemd worden? Jonah Palmson the Learned? Daar wil ik heen vliegen … Men heeft mij Engeland beschreven als het land waar de Virgin Queen zo eerbaar regeerde dat haar onderdanen dachten dat ze een nieuwe moeder hadden gekregen nadat de zachtmoedige Mary hun ontvallen was … Een bereisd man vertelde mij dat hij in Londen een oudere man had ontmoet, de toneelspeler Benjamin Jonson, voor een kwart van IJslandse komaf en even goed geïnformeerd over het leven in de paleizen als over dat in de straten van de hoofdstad … Hij schetste een mooi beeld van de koningin, hij zei dat de nobele Elisabeth als een heilige maagd op haar troon zat en dat haar lichaam nooit door mannen was bezoedeld, dat haar binnenste vrij was van elk mannelijk vocht … En niemand met autoriteit waagde het ook maar één vinger tegen haar op te heffen en zo het volk te provoceren … Want hoewel haar delicate maagdelijke borsten niets gemeen hadden met de goddelijke boezem van de Moeder Gods en gespeend waren van de witte balsem die de diepste wonden heelt, toch straalde van haar borst zo’n zusterlijke zachtmoedigheid af dat zelfs haar hardnekkigste vijanden tranen lieten en met gevouwen handen op hun knieën vielen … Ze dankten haar toen hun hoofd van hun romp werd gehakt … Maar ze trad hard op tegen de papen – en dat zal haar niet worden vergeven – en hoewel de afgescheiden Kerk in haar Engelse koninkrijk zich niet hulde in dezelfde verrotte, satanische duisternis als de onze hier in IJsland, was het desalniettemin een lelijk vergrijp om het gewone volk van zijn heiligen te beroven … Maar bij wie kun je je beklag doen als de overheid jegens onschuldigen de wet breekt en niets om hun eer geeft noch om de balans die op de dag des oordeels wordt opgemaakt? Soms was het een troost om me tot de gezegende Maria te wenden, tot de apostel Johannes, tot de heilige Barbara of Lucas, die alles voor een schilder willen doen, of tot de kuise maagden, Agatha met haar sluier en foltertangen en Lucia met haar omgegorde zwaard en haar ogen op een zilveren schaal … Wie treedt nu naar voren op de bewolkte vloer van de hoge zaal in het hemelrijk om de klachten van de onderdrukte kleine lieden onder de aandacht te brengen? Het zijn meestal geen grote zaken waar we een oplossing voor zoeken, soms alleen maar een hardnekkige zwelling onder de oksel, en veelal is het vanwege onze medebroeders dat we worden onderdrukt en met pijnlijke wonden en zweren worden geslagen, zowel lichamelijk als geestelijk … Degene die afgeranseld, uitgehongerd en weer afgeranseld is voor zijn halfhartige poging eten te bemachtigen en opnieuw wordt afgeranseld en ditmaal harder en langer omdat de naam van de heilige Dismas, beschermheilige van hen die in de kerker zijn geworpen, over zijn lippen kwam, bloedend uit zijn kapotgebeten tong, die man is het levende bewijs dat een weerloos en wreed behandeld iemand behoefte heeft aan de hulp van een bemiddelaar in de hemel … En het meest trieste van alles is dat precies deze man in de kerker is beland omdat hij geloofde in de hulp die hem is ontzegd … Maar wat aan het zicht onttrokken is, is niet uit ons hart verdwenen … De heilige Thorlak wandelt nog steeds onder zijn arme landgenoten en zij roepen hem aan en om hun namen te noemen als hij onder de waterval van licht staat die stroomt uit de vier spijkerwonden van Christus, uit de keep in zijn zij en van zijn toegetakelde hoofd, waar de doornen door de huid drongen tot de punten op het bot boorden … Maar alleen degenen die de taal van de engelen hebben geleerd weten hoe hun eigen naam in de taal van het licht klinkt … Dus het heeft weinig zin je hals naar de hemel te rekken en je naam met gebeden te verstrengelen; dat vrome getjirp is niet anders dan het gekras van de zielloze grote alk als daarboven niemand is die de sterfelijke naam van degene die bidt kan ontcijferen en kan omzetten in de taal van de hemel … Wij hebben de wonderbaarlijke heilige Thorlak en Gudmund de Goede nodig om de namen van ons, arme zielen, te vertalen voor het glorierijke volk daarboven … In het IJslands heet ik Jonas Palmason, Jonas Palmesen in het Deens, Jahn Palmsohn in het Duits, John Palmson in het Engels en Jonus Palmensis zou het in het Latijn geweest kunnen zijn, maar hoe ik heet in de taal van gene zijde krijg ik pas te horen op de dag des oordeels … Ik hoop dat de roep van boven komt, want er wordt gezegd dat iedereen ook een naam in de hel heeft en ik zal verdoemd zijn als ik ooit te weten wil komen hoe ze mij in dat smerige oord noemen … Maar jij, strandloper, hoeft niets te vrezen, jij hebt geen naam behalve hoe de mensen je op willekeurig welk moment noemen en het zijn allemaal aardse namen … In de hemel is alleen plaats voor goede mensen … Volgens mij zal ik je missen als ik daar ben aangekomen … Ja, op dezelfde manier als helderzienden de aanwezigheid van elfen in het landschap voelen zonder ze ooit daadwerkelijk gezien te hebben, zo ook kunnen vrome zielen de aanwezigheid van heiligen ervaren ondanks het feit dat de kerk hun beeltenissen heeft verwijderd …

+ + +

KONINGSVIS: hij is negen el lang, de mooiste van alle vissen, met een vetriem bijna hetzelfde als die van een bot. Zijn vlees is zoet en hij scheidt een goede, heerlijke boter af, vooral als hij ’s nachts gekoeld wordt, zo rijkelijk dat het zich rond je bord ophoopt. Zo’n zalm raakte ooit bij eb in een monding op Skardstrand verzeild in een school forellen en niemand durfde zijn vlees te proeven tot ik het deed, want ik kende de vis goed.

+ + +