Philippe Grimbert

Het jurkje van Paul

Vertaald uit het Frans door Jan Versteeg

World Editions

breda 2014

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

•

Oorspronkelijke titel La petite robe de Paul, verschenen bij Grasset

Oorspronkelijke tekst © Éditions Grasset & Fasquelle, 2001

Nederlandse vertaling © Jan Versteeg en World Editions BV, Breda 2014

Omslagontwerp Multitude

Omslagillustratie © Kelly Hill/Millennium Images/hh

ISBN 978 94 6237 0357

NUR 302

•

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

I

De week voorafgaand aan het paasweekend volgde Paul een scholingscursus in een wijk die hij niet zo goed kende. Het programma gaf aan dat hij twee uur lunchpauze had. Aangezien de eerste mooie dagen uitnodigden tot een wandeling, zou hij daarvan kunnen profiteren om eens op verkenning te gaan in dat deel van zijn stad waar hij nog nooit eerder een kijkje had genomen.

Hij nam aan dat er een heel andere sfeer heerste dan in de wijk waar hij woonde, die vooral in beslag werd genomen door kantoren, hoofdkantoren van verzekeringsmaatschappijen, van import- en exportfirma’s. Zijn cursus daarentegen werd gegeven in de buurt van een druk pleintje, waar zich een heleboel restaurants bevonden met op de stoep terrassen, die vanwege de aangename temperatuur overvol waren. De straten eromheen leken op die in een provinciestadje, waar de stralen van een pril zonnetje alles in een rustig tempo lieten verlopen. Mensen die wat rondslenterden, bleven voor winkeltjes staan met kunstnijverheid, modeartikelen of uitheemse voorwerpen; buurtbewoners maakten opgewekt een praatje en uit ramen die half openstonden klonk het gerammel van vaatwerk. Paul bedacht dat hij zijn tocht door die straten zou maken zoals hem zou invallen en met hetzelfde genoegen als wanneer hij in een buitenlandse hoofdstad zou hebben rondgedwaald.

Als hij de gelegenheid had om de grens over te steken, was wat hem boeide niet het schouwspel der natuur, hoe groots dat ook was, maar de geur, de sfeer en de typische drukte van de grote steden. Hij liep het liefst door donkere straatjes parallel aan de vele hoofdwegen, zonder dat iemand hem voor een toerist zou kunnen houden. Op zulke momenten stelde hij zich in de schaduw van heel oude muren, in de koelte van koetspoorten, een leven voor dat niets met het zijne gemeen had. Of hij dook een donkere bioscoop in en ging zitten om een film te bekijken waarvan hij geen woord verstond, alleen maar om het genoegen te smaken even deel uit te maken van het dagelijks leven van de bewoners van een stad die niet de zijne was, de geur op te snuiven van hun bioscoopzalen, hun goedkope snoepgoed te proeven. Daarna vervolgde hij zijn weg, zonder fototoestel, zonder camera, met zijn handen in zijn zakken. Hoewel hem af en toe het gevoel bekroop dat hij verdwaald was, hoopte hij dat een toerist met een stadsplattegrond in de hand hem het plezier zou doen hem de weg te vragen, omdat hij hem hield voor iemand die in de stad was geboren en getogen.

Paul voelde in deze wijk die hij totaal niet kende iets vergelijkbaars. Hij vond het zelfs leuk om na te gaan of hem soms iets karakteristieks opviel wat betreft de kleur van de voorgevels, de manier waarop de bewoners gekleed gingen, de kapsels, de manier van lopen of de gelaatsuitdrukkingen die hij in de gauwigheid opving. De eerste dag moest hij in een Indiaas restaurant iets te lang op de rekening wachten om zijn ontdekkingstocht zo te kunnen voortzetten als hij gewild had.

Toen Irène hem ’s avonds vroeg hoe zijn dag geweest was, antwoordde hij haar zonder veel geestdrift. Hij had het gevoel dat hij iets gemist had, de frustratie van een reiziger op doorreis in een stad met een beroemde naam waar hij alleen maar met het vliegveld heeft kennisgemaakt.

De volgende dag kocht hij na de drie uur dat de lezingen hadden geduurd meteen een sandwich en ging hij op avontuur. Zo kreeg hij de tijd om een literair café te ontdekken waar discussieavonden werden gehouden met schrijvers van filosofische werken, een werkplaatsje voor het repareren van porselein, waar vanaf de straat zichtbaar een oude ambachtsman aan het werk was wiens halfronde bril in wankel evenwicht op de punt van zijn neus stond, en een winkel met Afrikaanse kunst waaruit de geluiden kwamen van schaterend gelach en slaginstrumenten. Eén winkeltje trok meer speciaal zijn aandacht. Op de gevel stond de naam POÈME. In de etalage zag hij eerst alleen maar de met zand bedekte vloer, waarop drie grote bloempotten stonden, eveneens gevuld met zand, waaruit drie stengels van kunstrozen omhoog staken, met op elke stengel een bloem met bloemblaadjes van witte stof.

Toen hij omhoog keek, zag hij het jurkje. Eén enkel jurkje, op een hangertje, midden in de etalage, tegen een achtergrond van watergroen papier. Een kinderjurkje, smetteloos wit, model overgooier, met op het inzetstuk drie roosjes die leken op de rozen in de potten. Drie tere knopjes met meteen daaronder platte plooien die doorliepen tot de onderste zoom. De stof was luchtig en doorzichtig als een linnen sluier; hij ademde de koelte ervan uit.

Paul raakte in verwarring en werd bevangen door het gevoel dat hij nog nooit iets mooiers had gezien dan dat meisjeskledingstuk dat daar tussen hemel en aarde zweefde. Hij bleef een hele poos op de stoep staan, met zijn sandwich in de hand, en verder ging die dag zijn wandeling niet.

II

De diepe indruk die het jurkje op Paul had gemaakt, zorgde ervoor dat hij de volgende dagen zijn plannen wijzigde. De routes die hij nam, liepen onvermijdelijk langs de winkel Poème. Een aantal keren betrapte Paul zich er tijdens de ochtendlessen op dat zijn gedachten afdwaalden naar het weerzien met het kledingstuk, dat braaf precies in het midden van de etalage hing. Zoals het slag museumbezoekers dat elke dag met een kunstwerk afspreekt en zich zelfs inbeeldt dat het schilderij of standbeeld van hun voorkeur uitkijkt naar hun komst, wachtte hij met een zeker ongeduld het moment af dat het pauze zou worden om het voorwerp dat hem zo ontroerde weer op te zoeken. Toen de bel van twaalf uur ging, haastte hij zich om zijn gebruikelijke sandwich te gaan kopen en liep hij de bekende route om halt te houden voor de etalage waar het witte jurkje op hem wachtte. En met een genoegen dat hij wellicht als kinderlijk omschreven zou hebben, bekeek hij het opnieuw.

De laatste cursusdag maakte zich onrust van hem meester. Stel je voor dat een plotselinge ingeving van de eigenaar voor een herinrichting van de etalage had gezorgd? Dat hij aan het eind van zijn dagelijkse wandeling van twee uur, die het hem mogelijk had gemaakt zich een vrij precies beeld van de wijk te vormen, opeens voor een verzameling kruip- of speelpakjes zou staan? Dat idee voerde hem rechtstreeks naar de winkel POÈME.

Toen hij eenmaal voor de etalage stond, betrapte hij zich erop dat hij in gedachten naging op welke plekken in de stad hij had gewoond nadat hij het ouderlijk huis, in een nabije voorstad, had verlaten. Het waren er maar weinig, drie om precies te zijn: zijn vrijgezellenflatje aan de westkant, in het zuidoosten de flat waar hij daarvoor jarenlang met zijn eerste levensgezellin had gewoond, aan de zuidkant die waar hij nu met Irène woonde. Hij stelde voor zichzelf vast dat als hij de hoogtelijnen van deze driehoek tekende, hun snijpunt waarschijnlijk de plek aangaf waar hij zich op dit moment bevond.

Hoewel hij een behoorlijke dosis zelfironie bezat, kwam het geen seconde in hem op om iets belachelijks te zien in zijn opluchting toen hij het jurkje in de etalage zag, dat nog steeds op zijn hangertje van ijzerdraad hing. Hij hield zichzelf voor dat het de laatste keer was dat hij het een bezoek bracht en de onverklaarbare droefheid die hij voelde bij de gedachte dat hij het niet meer terug zou zien, riep in hem het verlangen op om het te kopen. In gedachten liet hij zijn vrienden en die van Irène passeren op zoek naar een meisje aan wie hij het cadeau kon doen, maar tevergeefs. Agnès, hun volwassen dochter, was niet alleen de leeftijd voorbij om zo’n kledingstuk te dragen, maar was zelfs al enkele jaren het huis uit. Hij kon echt niets verzinnen om een dergelijke aankoop te rechtvaardigen. En toch stond hij opeens in de winkel.

In alle kindermaten die in het assortiment aanwezig waren, toonde het jurkje steeds weer zijn drie bloemetjes en zijn platte plooien langs de lichte wanden die, net als in huizen op de Griekse eilanden, wit waren gekalkt. Hij liet zijn vingers langs het kledingrek gaan en de door zijn hand beroerde witte overgooiertjes schommelden zachtjes heen en weer. Hij haakte een hangertje los en tilde de fijne stof op om die voor zijn ogen te houden: van dichtbij was het weefsel een perfecte imitatie van de verwarde massa bloemblaadjes die het hart van een roos omsluiten. Er ging een golf van emotie door hem heen, waarvoor hij niet eens moeite deed zijn verbazing te verbergen, en om zich een houding te geven informeerde hij naar de prijs van het jurkje. Die was zeer hoog, wat het nog lastiger maakte om te bepalen welke kinderen van vrienden voor een dergelijk geschenk in aanmerking kwamen. Hij dwaalde enkele ogenblikken door dat wollige paradijs waar vederlichte engeltjes in gesloten gelederen door de lucht zweefden, daarna keerde hij terug naar het jurkje. Hij keek er opnieuw een poos aandachtig naar en hoorde zichzelf toen tegen de verkoopster zeggen dat hij van plan was het te kopen. Men vroeg hem welke maat hij wenste en in plaats van dat die vraag voldoende had kunnen zijn om hem van zijn plan te laten afzien, overviel deze hem totaal niet en aarzelde hij geen moment: hij antwoordde dat hij het in de maat wilde voor een kind van zes.

De jonge vrouw die de winkel runde wikkelde het jurkje in lichtblauw zijdepapier en legde het in een doos, die ze enigszins plechtig met een deksel afsloot. Ze zei vriendelijk tegen hem dat hij daar beslist iemand gelukkig mee zou maken. Ze bond een lint om de doos in dezelfde kleur lichtblauw, waarop zich in een kinderlijk handschrift het woord POÈME herhaalde. Paul verliet de winkel met een onwerkelijk gevoel en vroeg zich af welke verklaring hij Irène voor zijn aankoop zou geven. Hij had er al spijt van, maar het jurkje was duidelijk daar, al woog het zo weinig dat je het nauwelijks voelde, in zijn doos, schommelend aan de arm van Paul, die op weg was naar de middagzitting van zijn cursus. In het leslokaal schoof hij de doos onder zijn stoel en probeerde hij er niet meer aan te denken tot de laatste les voorbij zou zijn.

Die dag stak hij maar heel weinig op van de lessen en bijna in weerwil van zichzelf krabbelde hij te midden van schema’s en grafieken op zijn blad met aantekeningen een ruwe schets in een poging het kledingstuk onder zijn stoel weer te geven. Hij vond het resultaat niet slecht: je kon er duidelijk uit opmaken hoe het overgooiertje er in grote lijnen uitzag, waarbij drie spiraaltjes de roosjes voorstelden, met daaronder drie rechte lijnen die tot de zoom doorliepen. Zijn dunne, witte vel papier stemde volmaakt overeen met de witheid en doorzichtigheid van de stof.

III

Toen Paul thuiskwam, was Irène nog niet terug van haar werk. Hij haalde de doos uit de plastic tas en zette hem op het bed, zodat zijn vrouw hem bij thuiskomst zou zien. Hij probeerde zich haar reactie voor te stellen en vroeg zich af hoe hij haar zou uitleggen wat hij had gedaan. Bij het zien van het lichtblauwe lint met het woord POÈME dat zich steeds herhaalde, moest hij weer denken aan de stilte die in de winkel had geheerst, de witte muren en het zachtjes schommelen van de kinderkleren in hun kledingrekken. Het lukte hem niet een vaag gevoel van onbehagen te onderdrukken. Hij besloot het te bestrijden door zich een glas whisky in te schenken en een sigaret op te steken. Hij ging in de huiskamer zitten, blies een paar kringetjes rook naar het plafond en dacht weer aan het jurkje, dat hij op het bed in hun slaapkamer weer in zijn zachte zijdepapier had verpakt en in zijn donkere doos had teruggelegd. Waarom had hij het gevraagd in de maat voor een kind van zes? Hij was niet in staat die vraag te beantwoorden. Hij had de verkoopster de maat schijnbaar zonder erbij na te denken opgegeven, de woorden waren hem ontvallen, ze waren bijna in weerwil van hemzelf uit zijn mond gekomen.

Nog nooit had hij iets van dien aard gekocht. Niet dat hij terugdeinsde voor onnodige uitgaven – hij vond het juist leuk om zo nu en dan met geld te smijten – maar daarbij ging het altijd om onverwachte cadeautjes voor Irène: oorbellen, sjaals, of om bevliegingen waaraan hij toegaf door grammofoonplaten of zeldzame boeken voor eigen plezier te kopen. Toen Agnès nog een kind was, vond hij het heerlijk om als hij van kantoor kwam onverwachte geschenken voor haar mee te brengen; hij had zelfs een ‘cadeauweek’ ingesteld, zoals warenhuizen op hun gevel een WITGOEDWEEK aankondigen, en elke avond trof het meisje, hoe ze zich overdag ook gedragen had, op haar bed een kleinigheid aan die haar deed dansen van blijdschap. Tot deze dag had hij nooit iets gekocht zonder precies te hebben bedacht voor wie het bestemd was.

Paul probeerde weer tot rede te komen door zichzelf voor te houden dat het om een dwaze inval ging, meer niet. Hij kon heel onverwacht uit de hoek komen, wist zijn vrouw en zijn vrienden verrassingen te bezorgen; hij had zelfs een reputatie gevestigd als grapjas, al moest hij voor grappen maken wel in de stemming zijn. Eigenlijk mocht hij best eens toegeven aan een bevlieging. Maar hij was er altijd prat op gegaan het hoofd koel te houden, wat er ook gebeurde. Nooit had hij meer gedronken dan verstandig was, zodat hij de kluts niet zou kwijtraken, en zelfs als hij als overtuigd acteur voor kind speelde, bleef hij de controle van volwassene over zichzelf houden, al kon hij zich een avond lang als een jongetje voordoen. Daarom bevreemdde hem wat hij had gedaan, getuigde het van een buiten zijn medeweten in zijn binnenste genomen besluit zonder dat er een logische verklaring voor was te geven. Toch hield hij zichzelf voor dat hij de wijk waar hij die week had doorgebracht niet had kunnen verlaten zonder het witte jurkje mee te nemen dat hij elke dag was gaan bekijken. Hij moest dit feit erkennen: diep in zijn binnenste had een ander zo beslist deze aankoop van hem geëist dat het tevergeefs zou zijn geweest om zich ertegen te verzetten.

Deze laatste gedachte deed hem besluiten zijn aankoop voor Irène verborgen te houden. Hij voelde er niets voor om de blik van zijn vrouw te moeten trotseren als zij de doos van POÈME op hun bed zou zien liggen. En al helemaal niet als ze het jurkje zou uitpakken en hem een aanvankelijk verwonderde blik zou toewerpen, en daarna een verontruste blik, omdat zijn logische verklaring uitbleef. De tijd vorderde, hij moest haast maken om dat belastende ding uit het vertrek te laten verdwijnen. Eerst wilde Paul de doos onder het bed schuiven, maar het vooruitzicht dat Irène en hij boven het kinderkledingstuk in slaap zouden vallen vond hij onverdraaglijk. Hij stelde zich hun beide uitgestrekte lichamen voor parallel aan de bijna strenge lijn van de drie platte plooien, maar meteen zag hij een andere oplossing. Uit zijn verpakking gehaald was het veel gemakkelijker het jurkje te verstoppen: dus maakte hij de doos open en verwijderde het uiterst fijne, lichtblauwe zijdepapier.

In de vertrouwde omgeving van de slaapkamer kreeg het tere overgooiertje iets extra opvallends. Hij was niet teleurgesteld: het zag er nog leuker uit dan in de etalage. Hij droeg het voorzichtig in zijn uitgestrekte armen, alsof het een slapend kind was, naar de vroegere kamer van Agnès, die ze sinds ze het huis uit was als garderobe hadden ingericht. Irène en hij beschikten er ieder over hun eigen kast. Hij opende de zijne, koos een leeg knaapje, hing er het jurkje op en schoof het tussen zijn antracietkleurige pak, dat hij sinds het huwelijk van de dochter van Edith niet meer had gedragen, en de marineblauwe blazer waarvan zijn vrouw zei dat hij daarin op een Engelse student leek. Het smetteloze wit werd opgeslokt door de twee donkere kledingstukken, niets wekte ook maar het vermoeden dat er iets tussen hing. Daarna liep hij naar buiten om het verpakkingsmateriaal in de afvalcontainer van de flat te gooien.

Toen Irène van haar werk kwam, bood Paul haar een whisky aan en schonk zichzelf een tweede glas in. Ze praatten opgewekt en vertelden elkaar hoe hun dag was geweest. De avond leek op alle avonden die hun leven al een poos opvrolijkten, behalve dat Paul een sterk schuldgevoel bij zich voelde opkomen. Net zo sterk als wanneer hij Irène bedrogen zou hebben en in plaats van naar zijn cursus te gaan de middag met een tijdelijke verovering in een hotelletje zou hebben doorgebracht. Het liefst had hij dat gevoel van onbehagen van zich afgeschud door zijn vrouw zijn onbezonnen daad te bekennen. Misschien zou ze er gewoon om lachen, het jurkje prachtig vinden en toegeeflijk met het hoofd schudden om de dwaze ingeving van haar echtgenoot.

Maar de vreemdeling die zijn wens te kennen had gegeven, Paul de winkel in had gedreven en hem de maat had opgegeven, eiste even gebiedend van hem dat hij zou zwijgen.

IV

Toen Paul in de armen van Irène wakker werd, kwam de afgelopen week, die kleine zijsprong in zijn beroepsleven, hem voor als een onwerkelijke ervaring. De orde zou weerkeren, na dit lange weekend zou hij zijn kantoor, zijn collega’s terugzien en het routinewerk hervatten waarover hij af en toe klaagde, maar dat wonderwel bij zijn aard paste. Paul was geen avonturier, hij stelde zich tevreden met een baan die weliswaar niet minderwaardig was, maar geen verantwoordelijkheid met zich meebracht. Hij was niet van plan om op te klimmen in de hiërarchie en zich met zijn ellebogen een weg naar de top te banen; hij was tevreden met zijn positie en genoot van zijn rustige leven met Irène.

In het gedempte ochtendlicht dat de slaapkamer binnenviel, rekte Paul zich uit en schoten hem weer flarden van een droom te binnen. Eigenlijk maar weinig: het vage beeld van een stad in puin, daarna dat van een winkelstraat waar elke winkel voddige, vormeloze kleren aanbood die aan het plafond hingen als hammen in een slagerij. Vervolgens herinnerde hij zich met zekerheid dat hij ook van zijn vader had gedroomd, wat regelmatig gebeurde sinds de dood van deze laatste, jaren daarvoor: hij sprak met hem in een soort spreekkamer met een betegelde vloer en betegelde muren. Net als elke keer als hij zo’n droom had gehad, wist hij dat hij zich de hele dag beklemd zou voelen door een doffe angst. Hij was altijd verbaasd over die gesprekken met een dode, die in geen enkel opzicht het gevoel opriepen dat het iets vreemds was. Hij wisselde met zijn vader van gedachten over alledaagse onderwerpen, want hij wist dat hij liever geen zaken van meer persoonlijke aard ter sprake bracht. Hij voelde de koesterende warmte die de vriendelijke blik van de overledene uitstraalde, maar hoe ongewoon de situatie ook was, het verloop van de droom werd er in geen enkel opzicht door gehinderd.

Hij moest weer aan het jurkje denken en kreeg bijna zin om uit zijn bed te springen en te gaan kijken of het er ook werkelijk was, helemaal veilig voor blikken, in de kast in de garderobe, tussen zijn antracietkleurige pak en zijn marineblauwe blazer. Controleren was onnodig; hij twijfelde er geen moment aan dat hij het de dag ervoor daadwerkelijk had gekocht. Hij keek naar Irène, die nog lag te slapen, onbekommerd, onkundig van de aanwezigheid in hun flat van een wit jurkje met drie stoffen roosjes op de borst. Toen ze wakker werd en tegen hem glimlachte, voelde hij zich opnieuw schuldig.

Sinds het vertrek van Agnès was hun leven veranderd, of beter gezegd: was het weer geworden zoals vóór de geboorte van hun dochter. Eerst een gevoel van leegte, alsof de zorg om de gezondheid, de studie of de relaties van hun kind in de loop der jaren was veranderd in een noodzakelijk iets, dat ze nu misten. Zoals een slap geworden huid probeert zijn oorspronkelijke strakheid terug te krijgen, zo hadden zij de eerste maanden nadat Agnès haar eigen flatje had betrokken moeite om aan hun leven weer invulling te geven. Want al was ze al jaren volkomen vrij in haar doen en laten, toch namen Paul en Irène graag de rol op zich van hoeders van het welbevinden en het materiële welzijn van hun enige dochter. Vervolgens had een gevoel van herwonnen vrijheid hen allebei in een roes gebracht die ertoe had geleid dat ze zich vol hartstocht op uitgaan en haastig op touw gezette reisjes hadden gestort. Aan deze fase in hun leven van getrouwd stel, die hen de buitenwereld in had gedreven, was een eind gekomen en nu waren ze blij hun toevlucht te kunnen nemen tot de rust van hun flat, waar Paul hele avonden zat te computeren en Irène in haar eigen tempo verder werkte aan haar dichtbundel.

Toen Agnès veertien werd en blijk gaf van de eerste tekenen dat ze vrij wilde zijn, ontstond bij Irène opeens een sterk verlangen naar een tweede kind. Paul had er geen bezwaar tegen, al vond hij dat hij door de aanwezigheid van hun dochter zijn vaderlijke gevoelens helemaal had kunnen uitleven, en niet veel later was Irène opnieuw zwanger. In de derde maand raakte ze dit kind kwijt, wat een lange periode van neerslachtigheid tot gevolg had, waaraan ze zich slechts met veel moeite wist te ontworstelen, ondanks de goede zorgen waarmee Paul haar omringde. Wat deze laatste betreft, die vroeg zich af of deze miskraam voor hem een tegenslag of een opluchting was, zozeer twijfelde hij over zijn verlangen naar nog een kind. De volgende pogingen mislukten, wat Irène door alle tijd die voorbijging zo bang maakte dat ze wilde dat ze zich allebei zouden laten onderzoeken om na te gaan of er een medische oplossing voor hun probleem te vinden was. Paul had er geen bezwaar tegen, liet zich alle nodige onderzoeken welgevallen, maar Irène werd opnieuw teleurgesteld in haar verwachtingen. Na een aantal vergeefse ingrepen zagen ze af van hun plan voor gezinsuitbreiding. De ervaring liet wonden bij hen achter, maar Paul verklaarde in die tijd, zich bewust van het banale van zijn woorden, dat hun liefde het hun mogelijk had gemaakt de beproeving te doorstaan.

Bij het zien van de glimlach van Irène kwamen deze herinneringen weer bij hem boven. Ze stond op om het ontbijt klaar te maken en terwijl hem uit de keuken vertrouwde geluiden tegemoetkwamen, genoot hij nog even bij de gedachte aan de drie dagen rust die voor hem lagen. Vervolgens sloop hij, zonder te wachten tot zijn vrouw hem riep, het bed uit, schoot een kamerjas aan en begaf zich naar de garderobe.