Johannes Anyuru

Een storm kwam uit het paradijs

Vertaald uit het Zweeds door Maydo van Marwijk Kooy

World Editions

breda 2014

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

•

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

•

Oorspronkelijke titel En storm kom från paradiset, verschenen bij Norstedts

Oorspronkelijke tekst © Johannes Anyuru, 2012

Published by agreement with Norstedts Agency, Stockholm

Nederlandse vertaling © Maydo van Marwijk Kooy en World Editions bv, Breda 2014

Omslagontwerp en -illustratie © Multitude

ISBN 978 94 6237 044 9

nur 302

•

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

•

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

#

Hij doet zijn ogen open. De vloer schokt. Het gevoel dat de kamer zo-even nog gevuld was met stemmen en gelach. Misschien heeft hij het alleen maar gedroomd. Hij ligt tussen twee rijen stoelen. In een raam boven hem bewegen, langzaam, sterren. Hij ligt in een treincoupé. Hij staat op en gaat in een van de stoelen zitten. Zijn lichaam is beurs, zijn gewrichten zijn stijf. Hij kijkt neer op zijn handen, zijn knokkels, zijn magere vingers, hij draait zijn hoofd, probeert in het glas een glimp van zijn spiegelbeeld op te vangen. Hij herinnert zich niet wat hij heeft meegemaakt, wat hij doet in deze trein. De volle maan hangt laag boven de horizon, een grauwe schijf. Hij ziet de kraters, de zandzee. Hij herinnert zich niet wie hij is. De maan doet hem ergens aan denken. Aan wolken. Aan de wind. Hij weet het niet meer. Hij kent het verhaal niet meer.

I

==

==

==

I

#

‘Waarom ben je teruggegaan?’

Eerst had P met zijn kin op zijn borst gezeten, nu richt hij zijn hoofd op en kijkt terug over de tafel. ‘Daar heb ik al antwoord op gegeven’, zegt hij. Er zijn geen ramen in de kamer en ondanks het feit dat beide mannen een paar knoopjes van hun overhemd hebben opengedaan, zweten ze overvloedig en hebben ze grote, natte plekken op hun rug en onder hun armen. De man die het verhoor leidt, spreidt zijn vingers en tikt met zijn vingertoppen tegen elkaar.

De verhoorder is in de veertig. Zijn overhemd is olijfgroen, een uniformjasje zonder onderscheidingen. In een fitting boven de tafel hangt een eenzame gloeilamp. ‘Vertel ons de waarheid, dan kun je terug naar Lusaka.’

P kijkt weer naar de grond. Het beton ziet er korrelig en verlaten uit, als een foto van het oppervlak van de maan.

‘Ik had de toezegging van een aanstelling bij een bedrijf buiten Lusaka.’ P begrijpt niet waarom ze hem hier vasthouden, waarom ze hem hier überhaupt naartoe hebben gebracht. ‘Ik zou sproeivliegtuigen gaan vliegen.’

‘Je zou sproeivliegtuigen gaan vliegen.’ De mannen spreken Swahili met elkaar. De hoofdverhoorder bladert door de papieren die op tafel liggen. Hij heeft een fors lichaam, een vlezig en grof gezicht, zijn snor heeft grijze vlekken, hij is bijna kaal. Zijn gezichtsuitdrukking is geamuseerd, wreed, soms gespeeld vriendelijk. ‘Een gediplomeerde Oegandese gevechtspiloot reist van Rome naar Zambia om sproeivliegtuigen over fruitplantages te gaan vliegen?’

P veegt het zweet van zijn voorhoofd. Ze hebben hem hier direct van het vliegveld naartoe gebracht en hij heeft de hele dag nog niet gegeten of gedronken. Hij is moe, hij heeft het gevoel een veel te lange droom te dromen, onder water te zwemmen, buiten zijn eigen lichaam te staan. De muren van de kamer zijn blauw. Waar de verf afbladdert, worden plekken kaal cement zichtbaar. Ze zien eruit als continenten op een kaart uit een ander tijdperk, van een andere wereld.

‘Stuur me dan maar naar Rome als jullie me niet geloven.’

In de linkerhoek van de kamer, achter P’s rug, staat een bewaker, wiens aanwezigheid slechts merkbaar is door het krassen van zijn schoenen over de grond. De man die het verhoor leidt gaat verzitten, laat zijn kin in zijn hand rusten, legt aandachtig zijn wijsvinger tegen zijn lippen. Hij weigert te geloven dat iemand naar dit verscheurde continent zou terugkeren alleen met het doel dat P keer op keer opgeeft: dat hij wilde vliegen, dat hij daartoe alleen de mogelijkheid kreeg bij een klein bedrijfje in de buurt van Lusaka in Zambia, waar hij met propellervliegtuigen uit de koloniale periode fruitplantages zou bespuiten.

P knijpt zijn ogen dicht en voelt de vermoeidheid als wit schuim in zijn hoofd opstijgen. Hij is misselijk.

‘Het wordt tijd dat je inziet dat je niet naar je contact in Rome terug zult gaan.’

‘Mijn contact?’

De hoofdverhoorder slaat hard met zijn hand op tafel. ‘Wie heeft je naar Zambia gestuurd? Voor wie werk je?’

De bewaker achter P’s rug beweegt, zijn schoenen krassen over de vloer. ‘Oké, hoe zouden we je terug kunnen sturen naar Rome? Officieel ben je al uit Lusaka teruggegaan, toch? Je hebt het afwijzingsbesluit zelf ondertekend. De kale Tanzaniaan wijst op een document, haalt daarna nog een papier tevoorschijn, dat hij op de tafel legt. ‘Hier heb je een verklaring ondertekend dat je hiervandaan naar Lusaka bent teruggestuurd.’

P staart voor zich uit, probeert te bedenken wat hij kan zeggen. Hij is niet mishandeld, maar het geweld hangt in de lucht.

‘Je moet beter opletten wat je ondertekent. Je bestaat niet meer. Het wordt tijd dat je onze vragen gaat beantwoorden.’

Veel van de papieren die op tafel liggen uitgespreid zijn van P: zijn paspoort, zijn vliegtickets. De man die het verhoor leidt haalt nog een document uit een map, kijkt ernaar, doet alsof hij ergens over nadenkt. Hij legt het op tafel en schuift het naar P, die het oppakt.

P bekijkt de Griekse letters. Zijn naam en rang. Het insigne van de Helleense luchtmacht: een man met vleugels, wit tegen een hemelsblauwe achtergrond. Zijn examenbewijs.

‘Je bent opgeleid aan de Helleense luchtmachtacademie in Dekelia, vlak buiten Athene, daarna ben je doorgereisd naar Rome en daarvandaan naar Zambia. Waarom?’

‘Omdat ik wilde vliegen.’ De zin klinkt zelfs hemzelf als een leugen in de oren. Hij heeft zin om te schreeuwen, om op te staan en de tafel omver te gooien, te schreeuwen dat hij alleen maar wilde vliegen. Hij gaat met zijn vingertoppen over de letters. Hij wilde alleen maar vliegen. Binnen in hem fladderde een beeldfragment voorbij, een herinnering uit wat een ander leven lijkt: hij staat bij een afrastering te kijken naar straalvliegtuigen die uit de lucht omlaagkomen, het is zijn eerste herfst in Griekenland, de bladeren zijn nog niet gevallen, maar de bomen op het schoolplein hebben de kleur van karton gekregen, hij en de andere luchtmachtcadetten uit de derde wereld leren Grieks in nauwe houten banken, repeteren de hele dag werkwoorden en zelfstandig naamwoorden, maar op een middag zijn ze opgehaald met een bus, waarmee ze door het hek van de luchtmachtacademie naar buiten zijn gereden en bij de afrastering van het vliegveld afgezet. Daar staan ze naar de vliegtuigen te kijken die ze zullen leren besturen, later, als de taalcursus met goed gevolg is afgesloten – de slanke moordmachines die in de verte over de landingsbaan rijden, langzaam en zwenkend als meeuwen.

‘Wil je een sigaret?’

P haalt zijn schouders op zonder zijn ogen van het document in zijn handen af te wenden. De hoofdverhoorder moet de bewaker een teken hebben gegeven, want deze doet een aantal passen naar voren en houdt hem een pakje sigaretten zonder filter voor. P pakt er een, stopt hem in zijn mondhoek, de bewaker geeft hem een vuurtje, stapt daarna weer terug in de schaduw. P legt zijn examenbewijs neer, wacht op een vraag of op het geweld, of om vrijgelaten te worden, op iets, rookt.

‘Wat vind je van Obote?’

‘Van Obote?’ Hij laat de rook door zijn neusgaten naar buiten kringelen. ‘Ik wou dat hij de president van Oeganda was, hij is van mijn stam.’

‘Vertel eens wat er gebeurde toen Obote in het voorjaar van 1969 jouw geboorteplaats bezocht.’

‘In ’69 was ik in Griekenland.’ P weet waar de verhoorder het over heeft. John had er in een brief over geschreven.

‘Voorjaar negentienhonderdnegenenzestig.’ De man spreekt het jaartal langzaam uit, lettergreep voor lettergreep, alsof de kans bestond dat P het niet goed begrepen had. ‘Voorjaar negentienhonderdnegenenzestig maakte Milton Obote, jouw president, een rondreis door het land om toespraken te houden. Het was een campagne om het volk te verenigen na het oproer van de Buganda-koninkrijken. Weet je daar iets van?’

‘Ik was in Griekenland.’

‘Toen hij in jouw geboorteplaats kwam, is hij aangevallen door een menigte die zijn microfoon kapottrok en hem dwong te vluchten.’

‘Ik zat in Griekenland.’

‘Maar je hebt er toch wel over gehoord van je familie? Jullie waren tegen Obote.’ De verhoorder wijst bij die woorden op P, alsof P verantwoordelijk was voor het ongenoegen onder de bevolking over de manier waarop Obote vanuit zijn paleis zijn eigen familie, zijn eigen clan bevoordeelde. P snoof, tipte as op de grond, schudde zijn hoofd.

‘De militaire coup heeft mijn leven kapotgemaakt.’ Hij wacht op een vraag die niet komt, hij probeert zich te herinneren wat hij wel en niet heeft gezegd, welke leugens, welke leemtes en welke bekentenissen het raamwerk van dit gesprek bepalen. De drie mannen zijn stil, alleen hun ademhaling is hoorbaar, en het doffe suizen van een ventilator, en in de verte, buiten de kamer, zo nu en dan het geluid van voetstappen. Uit een kartonnen doos die op de grond staat haalt de verhoorder een fotoalbum tevoorschijn. P herkent het, ze hebben het net als de documentatie op tafel uit zijn bagage gehaald.

In negentienhonderdnegenenzestig was hij in Griekenland en vloog hij in opleidingstoestellen. In negentienhonderdzevenenzestig was hij in Griekenland en leerde hij Grieks. Hij zag opleidingsvliegtuigen landen en starten en ’s avonds kwam de kou opzetten, een kou die hij in Oeganda nooit had gevoeld en die maakte dat hij huiverde en zijn olijfgroene trainingsjack vaster om zich heen trok, en op sommige dagen kwam er van zee een wind opzetten die enorme hoeveelheden zand met zich meevoerde en dat op de smalle straten van Dekelia blies, zand dat zo wit was als parelschilfers, of zo wit als scherven gebroken hemel, zand dat opwoei tegen de stoepranden en tegen de huismuren. In de weekends ging hij soms naar zee, met een bus die in de zomer toeristen vervoerde maar in de herfst, de winter en het voorjaar bijna leeg was. Hij liep eenzaam door de deining met opgerolde broekspijpen en met zijn schoenen in zijn hand, en voelde hoe iets uit zijn jeugd, hoe iets duisters werd opgeslokt door de avond, en misschien door vergiffenis. Soms bedacht hij daar bij de zee dat de mensen die er op dat moment waren op een dag zouden verdwijnen, kalksteen zouden worden op de bodem van een andere zee.

De verhoorder haalt een foto uit een van de plastic mappen en schuift hem over de tafel. Een jonge Afrikaanse man in pilotenuniform staat op een t-37 tegen de grote, grijze staartvleugel geleund, die bijna dubbel zo hoog is als hij.

‘Dit ben jij.’

‘Nee’, zegt hij snel, zonder te weten waarom hij liegt.

‘Dat ben jij niet?’

De foto is korrelig en de pilotenhelm werpt een schaduw over zijn gezicht, dat daardoor vaag is. Het zou iemand anders kunnen zijn. De verhouding tussen Tanzania en Oeganda is zeer gespannen. Oegandese militairen schieten granaten over de grens. Amin beweert dat Oegandese guerrillasoldaten die zijn regime omver willen werpen hun basis in Tanzania hebben.

‘Het is iemand anders.’ Hij had niet moeten liegen, maar hij had gelogen en nu moest hij die leugen volhouden. Hij buigt voorover en trapt de sigarettenpeuk met zijn schoen uit. Er liggen al twee peuken op de grond van eerdere door hem gerookte sigaretten. Hoelang zit hij hier al? ‘Het is een van mijn klasgenoten.’

‘Je blijft liegen.’ De verhoorder schudt zijn hoofd, kijkt teleurgesteld, vouwt zijn handen over zijn buik en leunt in zijn stoel naar achteren. ‘Het is niet belangrijk. We beginnen opnieuw. De man op de foto ben jij. Jij maakte deel uit van de tweede generatie Oegandese gevechtspiloten. Jullie werden naar de Helleense luchtmachtacademie in Dekelia buiten Athene gestuurd, waar sinds de vroege jaren zestig voor een aantal Afrikaanse landen gevechtspiloten werden opgeleid.’

De eerste keer dat ze het hierover hadden, had P geweigerd ook maar iets van wat de Tanzanianen zeiden, te bevestigen, maar de irrationele loyaliteit jegens de twee landen die hem zo volkomen in de steek gelaten hadden, verdween met de groeiende vermoeidheid. Hij sluit zijn ogen en knikt langzaam, het klopt dat hij naar Griekenland is gestuurd om opgeleid te worden tot gevechtspiloot en officier in de Oegandese luchtmacht. Hij zit met zijn kin op zijn borst, zijn ogen gesloten.

Hij herinnert zich de steeds koudere herfstdagen en de kreten in het Arabisch en het Frans en het gedrang in de gangen als ze zich allemaal naar de binnenplaats haastten waar ze elkaar aanstoten en opschepten over de militaire opleidingen in hun thuisland en over de vliegtuigen waarin ze tijdens de selectie al gevlogen hadden. Hij herinnert zich die dagen. Hij herinnert zich in het bijzonder de dag dat hij met de bus naar het vliegveld was gegaan, waar hij door de afrastering had staan kijken, hoe zijn ogen zich verwijdden bij het ontsteken van de naverbrander van een t-37 zodat er langzaam lasvlamblauwe komeetstaarten uit de uitlaatgassen groeiden, en hoe het vliegtuig met een ruk naar voren en omhoog schoot, en dat hij op dat ogenblik voelde dat het mogelijk was om opnieuw te beginnen, je verleden achter je te laten, te ontsnappen. Alsof de geschiedenis niet bestond.

Oeganda had zich kortgeleden bevrijd van het Britse bestuur en was begonnen met de opbouw van een nationale luchtmacht door MiG-21’s te kopen van Israël. Door Israëlische veiligheidsadviseurs was een eerste generatie Oegandese piloten opgeleid om hierin te vliegen, maar terwijl Israël Oegandese piloten bleef opleiden, begon men kleine groepjes jongemannen naar de Helleense luchtmachtacademie in Griekenland te sturen. Het was de bedoeling dat zij zouden kennismaken met Amerikaanse en Franse gevechtsvliegtuigen en vooral officieren zouden worden die gedrild waren in een militaire levensstijl, gentlemen, leiders. Terwijl de Oegandese piloten die in hun thuisland werden opgeleid maar een training van iets meer dan een half jaar kregen, zouden degenen die naar Griekenland gingen drie jaar aan de luchtmachtacademie studeren, om de ruggengraat en de voorhoede te gaan vormen van de nieuwe luchtmacht.

Ze sliepen in stapelbedden en hadden hun weinige bezittingen in metalen kastjes, zij waren de belofte van hun generatie, de toekomstige hemelgoden. Terwijl zij uit hun studentenhuis naar de taalschool liepen, aten krijsende vogels uit de vuilnisbakken. P zat in een klas die voor het grootste deel bestond uit Libiërs, Egyptenaren en Tunesiërs, maar die ook leerlingen uit Ivoorkust en een jongeman uit Tsjaad bevatte.

Hij kreeg brieven van John, zijn oudste broer, die hij zittend op zijn bed las. Hij verlangde naar het moment dat de taalcursus was afgesloten en hij met zijn militaire opleiding kon beginnen en vervolgens kon leren vliegen. ’s Middags ging hij hardlopen, zachtjes, en voelde hoe zijn hart sloeg, zijn longen uitzetten, samentrokken, uitzetten. Hij ging naar de zee, boog zich voorover en spoelde zijn gezicht af met water dat naar zout smaakte, niet zoet zoals het water aan de stranden van het Victoriameer. Niet zoals thuis.

Op de dag dat ze met wijdopen ogen bij de afrastering hadden gestaan, zodat ze de hele hemel in zich konden opnemen, de hemel die binnenkort van hen zou zijn, had het geluid van de vliegtuigmotoren geklonken als de donder, en als de vliegtuigen omlaagkwamen gaven ze de piloten cijfers voor de landing, ze gaven hun toekomstige collega’s twee punten op een schaal van tien, of drie punten, of soms één, en natuurlijk schreeuwde een van hen dan nul, om het allerslechtste cijfer te geven, zero in het Grieks. Ze hadden met elkaar gestoeid en gelachen. Dat was in het begin. Als kind had hij een vogel willen zijn.

‘Wat zei je?’

De verhoorder had iets gezegd wat P niet had verstaan. P steunt met zijn hoofd in zijn hand, ellebogen op tafel. Hij heeft nog steeds zijn ogen dicht. Binnen in hem het beeld en het geluid van honderden vogels die doodstil in de lucht hangen.

‘Ik zei dat ik nu ga voorlezen uit een van de eigen documenten van de luchtmachtacademie.’ De verhoorder heeft weer een nieuw document in zijn hand, hij vouwt het dicht, vouwt het dan weer open en leest: ‘“Sinds er in 1912 voor het eerst vliegtuigen zijn gebruikt bij oorlogsoperaties, beschermt de luchtmacht het luchtruim van ons land tegen alle bedreigingen, en wij uiten ons diepe respect voor de offers en heldendaden, die het mogelijk hebben gemaakt dat Griekenland en zijn bevolking nu kunnen genieten van democratie en vrijheid en de vooruitgang van de beschaving.”’

P begrijpt niet waar de man heen wil. Hij leest de woorden op een holle toon, waardoor ze leeg en onzinnig klinken. ‘Herken je dit? “De vliegeniers van Griekenland nemen na de gedane opofferingen een vooraanstaande positie in onder de bekende en onbekende helden van het land.”’ De man legt het vel papier op tafel, strijkt het met zijn vlakke hand glad, doet alsof hij in gedachten verzonken is. Hij strijkt met zijn wijsvinger langs zijn snor, kijkt omhoog, trommelt met zijn wijsvinger tegen zijn lip, en zegt dan plompverloren: ‘Ben je zelf een fascist?’

De bewaker achter P’s rug lacht.

‘Ik wil niets met politiek te maken hebben.’

‘Je wilt niets met politiek te maken hebben.’

‘Ik wil niets met de oorlog te maken hebben.’

‘Welke oorlog?’

‘Tussen jullie en Amin. Tussen Tanzania en Oeganda.’

‘Bedoel je daarmee dat Oeganda met ons in oorlog is? Is dat hoe ze het zien?’

‘Wie?’

‘Je opdrachtgevers.’

‘Laat me teruggaan naar Rome. Ik wilde alleen maar vliegen.’

De man geeft geen antwoord. Hij leest van het papier, gefascineerd, als voor zichzelf, eerst mompelt hij bijna: ‘“De Helleense luchtmachtacademie onderwijst haar cadetten in de wetenschap van de luchtvaart en ontwikkelt bij hen militaire deugden en militaire discipline; zij vormt de officier tot een man met uitmuntende militaire en vliegtechnische kennis, een grote beschaving, en bovendien met sociaal, cultureel en politiek inzicht en gedrag, en biedt hem een degelijke professionele en wetenschappelijke opleiding.” Zou je zeggen dat dat klopt? Hebben je vrienden waargemaakt wat ze hier beloven?’

‘Nee.’

‘O nee? Heb je geen pilotenopleiding gekregen? Wat heb je dan in Griekenland gedaan?’

‘Het waren niet mijn vrienden.’

‘En jij bent het niet op de foto?’ De verhoorder wijst op de foto waarop P tegen de staartvleugel van zijn opleidingsvliegtuig leunt.

‘Ik weet het niet meer.’

‘Je blijft liegen. Jij bent het wel op de foto. Jij hebt een opleiding tot gevechtspiloot gekregen aan de luchtmachtacademie en nu beweer je dat je naar Afrika bent teruggekeerd om met je – laat eens kijken wat er precies staat – “uitmuntende militaire en vliegtechnische bewustzijn” en je “grondige professionele en wetenschappelijke opleiding” landbouwsproeivliegtuigen te gaan vliegen?’

Met zijn duim en wijsvinger wrijft P over de huid bij zijn slaap. Hij heeft geleerd wat je moet doen bij een verhoor, hoe je uit gevangenissen moet ontsnappen, hoe je martelingen moet doorstaan. Je moet naar een plaats buiten je lichaam gaan. Je moet naar een andere ruimte gaan.

‘Mag ik nog een sigaret?’ De kale cementmuren maken de geluiden scherp en blikkerig.

Volgens de magere, tanige man die de cursus over gevangenschap en marteling gaf, en die waarschijnlijk van de Griekse geheime politie was, had je leven geen waarde meer zodra je alles had verteld. Dat was de reden, en niet loyaliteit of nationalisme, waarom je tijdens een verhoor je mond moest houden. De foto was tijdens het laatste jaar van de opleiding genomen. De verhoorder wacht tot hij iets zal zeggen.

Ook al was die altijd als een soort achtergrondruis aanwezig, had hij nooit over de politieke situatie in Griekenland nagedacht, hoewel drie legergeneraals onlangs een militaire coup hadden gepleegd en koning Constantijn het land uit was gevlucht na een mislukte poging om de macht weer in handen te krijgen. Communisten en anarchisten bliezen auto’s op in Athene, kranten stonden vol artikelen over de gedegenereerde atheïstische jongerencultuur en over de democratische partijpolitiek die extreem links bijna aan de macht had geholpen. P was er niet in geïnteresseerd geweest. Het waren woorden in krantenkoppen. Hij kwam er op een gegeven moment achter dat de luchtmacht, net als de vloot maar in tegenstelling tot de landmacht, koningsgezind was en de poging van de koning om eind 1967 de macht te heroveren, had gesteund. Dat werd hem door nerveuze Griekse cadetten toegefluisterd, en hij herinnerde zich van de latere jaren, toen hij de eigenlijke vliegtraining doorliep, hoe hij en zijn klasgenoten als ze hun uniform droegen met diep respect dat grensde aan angst werden behandeld. Hij hield van het leven als militair, van het feit dat het leven voor het eerst overzichtelijk was, dat er regels waren, een systeem. Hij dacht niet na over politiek. Zijn ogen dwaalden heen en weer. De gloeilamp aan het plafond zoemde. Ze zouden het nooit begrijpen. Hij herinnerde zich het witte zomeruniform met korte mouwen van de Griekse luchtmacht. Hij wilde gewoon weer vliegen. Daarom was hij naar Lusaka gegaan.

‘Voor je je pilotentraining kreeg, hadden jullie taalles?’

‘Ja. We leerden Grieks’, zei hij. Hun taalleraar had vooral de Afrikanen steeds proberen mee te slepen naar bordelen, omdat de zwarte Amerikanen van de vliegdekschepen, die soms in Piraeus aanlegden, dat blijkbaar wilden. Hij zei: Eiste pala kaidia. ‘Jullie zijn goeie jongens.’ Ze hadden hem ‘de zeemeeuw’ genoemd, hij had plukken grijs haar, die hij altijd met zijn linkerhand naar achteren streek.

Ze hadden ook bijnamen voor elkaar. Hoessein, die helikopterpiloot zou worden, was alleen maar aangenomen omdat verschillende familieleden een hoge post in het leger van Oeganda hadden en tegen hem zeiden ze dat hij een mug leerde besturen, een slagroomklopper, en wat nog meer, een libelle, ze stoeiden met elkaar op de grond en lachten.

Toen had P pas één keer gevlogen, namelijk tijdens de selectie in Oeganda. Hij had in een klein propellervliegtuigje gezeten met een Israëlische vlieginstructeur, die zijn geschiktheid om piloot te worden moest beoordelen aangaande evenwichtsgevoel, coördinatie en ruimtelijk oriënteringsvermogen en toen hij het vliegtuig zelf een paar seconden had mogen besturen had hij de knuppel stijf vastgeklemd en was hij door de ene laag licht na de andere gegleden, en het had als vrijheid gevoeld, een transformerende wisseling van werelden. Hij dacht er vaak aan in Griekenland, toen hij daar in het begin werkwoorden verboog en dialogen oefende en met zijn nagel in het gelakte hout van de schoolbank kraste en naar de wolken keek. Aan het moment dat hij weer zou vliegen.

‘De taalcursus duurde een jaar?’

‘Een half jaar.’ Een half jaar lang had hij ’s avonds foto’s van vliegtuigen uit Griekse en Amerikaanse tijdschriften zitten knippen die eerdere leerlingen in de barak hadden achtergelaten. De f-86-toestellen die de Grieken vlogen, met de luchtinlaat als een open mond onder de neus, de t-37’s die in een ruitformatie in het felle zonlicht laag over een kuststrook vlogen – kruisvormige silhouetten op de brekende golven. Zijn verlangen herdefinieerde hem, gaf hem nieuwe contouren. In de weekends wandelde hij met de andere Afrikanen van zijn jaar met de armen over elkaars schouders geslagen van bar naar bar, terwijl hun kreten echoden tussen de huizen, en de ober Griekse drank in een groot glas schonk en er water doorheen mengde zodat die helemaal wit werd, zoals een winterhemel. En het werd winter en het licht boven Dekelia verbleekte. Hij liep met zijn schoolboeken onder zijn arm met zijn gezicht in de wind en zijn toekomst was als het witte licht uit de hemel.

Als hij zijn hand in de wind hield, werd die langzaam opgetild.

‘Na de taalcursus verhuisden jullie naar de luchtmachtschool?’

‘Ja, naar het gebouw van de luchtmachtacademie.’

‘Dus jullie begonnen ergens begin 1968 te vliegen?’

‘Nee. Zomer ’69.’

‘De spraakcursus begon herfst ’67 en duurde een half jaar?’

P gaat in gedachten door de jaartallen en data om niet in de war te raken en om niet de indruk te geven dat hij liegt. Hij slikt. Hij zegt: ‘De militaire basistraining begon voorjaar ’68. Die duurde een jaar. Mei ’69 begonnen we te vliegen.’

De verhoorder krijgt een diepe, bezorgde rimpel tussen zijn wenkbrauwen. Tijdens het verhoor heeft hij met een zwarte balpen aantekeningen gemaakt in een klein notitieboekje, waar hij nu doorheen bladert. Hij zegt op vriendelijke, bezorgde toon: ‘Had je niet al een militaire basisopleiding doorlopen in Oeganda?’

Dat was allemaal geen geheim, niet iets wat de Tanzanianen nog niet wisten, niets wat het waard was om te verzwijgen.

‘Ja.’

‘En toch kreeg je nog een militaire basisopleiding in Griekenland? Is dat wat je beweert?’

‘Zo is het gegaan.’

‘Zo is het gegaan.’ Nu citeert de verhoorder opnieuw, in het Engels, uit een van de papieren in de map. ‘“De militaire opleiding ontwikkelt de militaire competentie van de luchtmachtcadetten door hun uithoudingsvermogen bij lange trainingen en hun vermogen om onder druk te handelen en consequent te redeneren te vergroten. Dit wordt bereikt door hiertoe geëigende training in wapengebruik, overlevingstechnieken en scholing in militaire organisatie en procedures.”’

P vraagt zich af hoe ze aan die documenten zijn gekomen. Hij had ze zelf niet bij zich gehad. Misschien zijn het de officiële beschrijvingen die de academie gebruikte om leerlingen uit derdewereldlanden te werven. ‘Vertel eens iets over de Griekse cadetten. Waar stonden zij politiek gezien?’

‘Politiek?’

‘Waren het fascisten zoals de Amerikanen en de Griekse regering?’

Fascisten? Ze waren in september naar de academie gekomen. Dertig jonge Grieken, geselecteerd uit duizenden. Ze stapten uit een legerbus, ze wierpen hun donkere krullende lokken naar achteren en als ze langs de buitenlandse taalstudenten kwamen die voor de barakken zaten, fluisterden ze tegen elkaar. De taalcursus was afgesloten, er vielen lange schaduwen over het kazerneterrein, het was ochtend, de Griekse mannen verdwenen in de gymzaal, P zat met zijn klasgenoten naar hen te kijken, hij rookte, hij herinnerde zich dat de gedachte bij hem opkwam dat hij een van hen had kunnen zijn, dat hij in een heel ander land had kunnen zijn, en een ander lichaam had kunnen hebben, een andere naam, een ander leven, zo vreemd, hij herinnert zich nu dat terwijl hij naar de Griekse cadetten in wording zat te kijken, zijn leven zich in een paar seconden voor hem uitrolde en hij het willekeurige van alles zag, dat hij geboren was in Oeganda als zoon van een vrouw die hem ergens anders naartoe had gestuurd en een man die was gestorven toen hij nog heel jong was, dat hij P heette, dat hij in Griekenland was omdat op een dag zijn vriend slippend op zijn fiets voorbij was gekomen en had gevraagd of hij meeging naar de selectie voor de Oegandese luchtmacht, dat hij mee was gegaan en de testen eerst als een spelletje had gezien maar ze daarna steeds serieuzer was gaan nemen – zijn vriend was afgevallen, maar ze hadden hem gevraagd die nacht te blijven en daarna hadden ze hem naar een basis in Noord-Oeganda gestuurd voor nog meer selectieprocedures. Hij had met zijn gymschoenen lijnen getekend in het gruis.

Hij realiseert zich opeens dat hij de bewegingen met zijn lakschoenen op de cementvloer herhaalt. Hij stopt. Hij sluit zijn ogen.

Na een half uur kwamen de Grieken weer naar buiten, in een rij, in een slecht passend velduniform, allemaal met oneffen, bleke, kaalgeschoren hoofden. Sommigen leken diep geschokt dat hun lange lokken waren afgeknipt, anderen leken totaal apathisch. P en de anderen die zaten te wachten, en die dit al in hun thuisland hadden meegemaakt en toen opnieuw hier in Griekenland, lachten naar hen. Die nacht, toen de Grieken waren ingekwartierd in hun barakken, die dus binnen die omheining stonden waar ze ooit buiten hadden staan kijken, waren ze allemaal wakker gemaakt en in hun onderbroek een gymnastiekzaal in gedreven, waar een groep leerlingen uit het laatste jaar tegen hen aan had geduwd en gespuugd en ze voor ‘vissenlarven’ had uitgemaakt, psarades. Dat was allemaal deel van de traditie, van de omvorming, van de wetenschap van het vliegen.

‘Ik was een Griekse cadet’, zegt P.

De verhoorder kijkt op van zijn map met een uitdrukking van oprechte verbazing op zijn ronde gezicht. ‘Pardon?’

‘Je vroeg me waar de Griekse cadetten politiek stonden. We waren allemaal Griekse cadetten.’

‘Bedoel je dat je Grieks bent, niet Afrikaans?’

P moet de hele tijd het gevoel onderdrukken dat de muren van de kamer op hem afkomen. De ventilator dreunt.

‘Mag ik een glas water?’

‘Je mag nog een sigaret.’ De verhoorder knikt naar de bewaker, die P nog een sigaret geeft. Die smaakt naar dorst en stress en hij rookt hem nerveus en met een gevoel van hopeloosheid dat in hem oprijst als donker, troebel water. Ze geloven hem zelfs niet als hij de waarheid vertelt.

‘Je weet niet of je een Afrikaan of een Griek bent, maar je verwacht van ons dat we je geloven als je beweert dat je met geen ander doel naar Lusaka bent gekomen dan te werken als sproeipiloot?’

‘Ja.’

‘Je krijgt een glas water als je niet langer probeert te verzwijgen dat je in de tijd dat je zegt dat je een tweede basisopleiding kreeg, cursussen volgde in het verzamelen van inlichtingen, in spionage en sabotage.’

Ze renden het hele voorjaar in de groeiende schaduwen van de middag tot in de avond, die als een golf over de barakken viel. Het enige wat de kortgeknipte cadetten tijdens hun basisopleiding deden was hardlopen. In hun grijze trainingspakken renden ze het kazerneterrein rond en rond. Het gruis knerpte onder hun voeten, ze renden tot de avond viel en de zomer plaatsmaakte voor de herfst en de bladeren weer geel werden en van de bomen vielen, hun tweede Griekse jaar. Ze renden en hoorden hun instructeur schreeuwen: ‘Het hoogste doel van de militaire basisopleiding is de vorming van de persoonlijkheid van de luchtmachtcadet. Hij wordt ingewijd in een militaire levensstijl, het militaire plichtsgevoel, en in de gebruiken en tradities van de academie.’ Ze renden terwijl hun ademhaling als rook opsteeg uit hun monden en zich vermengde met de nachtlucht en hij struikelde over zijn eigen voeten en recht omhoogkeek naar de sneeuwvlokken die over hen heen dwarrelden. Zo herinnert hij het zich nu. Dat ze een heel jaar renden zonder ooit stil te houden. Hij herinnert zich een dag waarop een groep cadetten uit het tweede jaar in hun kakikleurige winteruniformen over het kazerneterrein liep, dat ze bleven staan en naar de larven wezen die daar altijd hadden gerend, die daar altijd zouden rennen, maar hij weet niet of hij in die herinnering een van degenen is die rennen, of een van de ouderen die toekijken, dat het later in de tijd is. Hij weet het niet meer. Hij houdt zijn sigaret in zijn hand, zijn hand tegen zijn voorhoofd, de verhoorder schuift nog een foto over tafel, hij kijkt ernaar, de verhoorder tikt er hard op.

‘Ontken je dat jij dit bent?’

Op de foto staat hij in het zomeruniform van de Griekse luchtmacht. Er hangt een korte sabel aan zijn riem. Hij heeft een pet op.

‘Dat ben ik.’ Hij pakt de foto op, houdt hem voor zich. ‘Dat was ik.’

‘Vertel wat jullie tijdens de militaire basisopleiding deden.’

‘Hardlopen.’

In de lente was hij op de grond neergestort, had hij op zijn rug op de kloppende aarde gelegen, op het ritselende gruis. Boven hem gleden wolken voorbij en nu hij ze zich voor de geest haalt, denkt hij: Nimbostratus: regenwolken die samen één deken vormen die diffuus is vanwege de daarin aanwezige neerslag – ze kregen later naast het vliegen een basiscursus meteorologie, ze leerden over het luchtruim, over de winden, over regen. Hij was onderweg. De foto in zijn hand vangt het licht op van de gloeilamp aan het plafond, een streep grauw licht dat over het gezicht van de jonge cadet glijdt en hij weet dat deze mannen het nooit kunnen begrijpen, dat zij naar deze foto’s kijken zonder de kracht van de zon en de lucht te begrijpen die maakten dat hij is teruggegaan, naar deze oorlogen, naar dit gevaar. Cumulonimbus: regenwolk waarvan het bovenste deel streperig is en afgeplat, die de vorm aanneemt van een aanbeeld met geweldige pluimen. Hij kijkt een tijdje omhoog naar de verhoorder, daarna weer omlaag naar de foto. Hij leunt naar achteren in de harde houten stoel, houdt de foto nog steeds in zijn hand. Uit de wolken valt neerslag in de vorm van vallende strepen die nooit doorlopen tot de aarde.

‘We liepen hard’, zegt hij nog een keer, en hij lacht even, en snottert door zijn lach heen, en schudt zijn hoofd. Hij zwijgt, kijkt naar de tafel.

Het geluid van een snelle beweging achter zijn rug. Een prikkende, koolzuurachtige verdoving die zich door zijn armen en benen verspreidt, hij voelt hoe hij van zijn stoel glijdt, wat langzaam lijkt te gaan, als in een droom, het is op de een of andere manier al gebeurd terwijl het gebeurt.

Hij ligt op de grond naar de gloeilamp aan het plafond te kijken. Scherpe pijnscheuten in zijn achterhoofd, die langs zijn ruggengraat omlaagstralen. Zijn schoenen schrapen krachteloos over de cementvloer als hij probeert te gaan zitten.

Donkerte.

De bewaker heeft hem met een hard voorwerp tegen zijn achterhoofd geslagen, waarschijnlijk zijn pistoolkolf.

Hij hoort de verhoorder spreken, maar de woorden hebben geen betekenis, het zijn alleen maar klanken, geluid.

Donkerte.

Zijn hoofd klopt. Zijn lichaam is log, wil hem niet gehoorzamen.

‘Ga rechtop zitten.’ De verhoorder praat op een toon alsof hij een weinig talentvolle leerling een danspas uitlegt. P blijft liggen, schoenen schuiven. De stoel is omgevallen, ligt naast hem. De bewaker zet de stoel rechtop en P krimpt in elkaar omdat de snelle beweging hem het gevoel geeft nog een klap te zullen krijgen. De bewaker tilt hem aan zijn armen omhoog, onvriendelijk en ruw, en zet hem neer. Zijn tong is opgezwollen. Hij voelt voorzichtig met zijn hand aan zijn achterhoofd en krijgt iets kleverigs aan zijn vingers. Hij kijkt ernaar, gaat even met zijn duim door het bloed rond, in een soort geschokte fascinatie. Hij herinnert zich zijn kindertijd. Hij herinnert zich een man die niet zijn vader was, een man bij wie hij vele jaren bloedde. Hij knijpt zijn ogen dicht. De smaak van ijzer in zijn mond.

‘Zullen we doorgaan?’ De verhoorder veegt met zijn mouw langs zijn voorhoofd en kijkt zogenaamd bureaucratisch en nadenkend omlaag naar zijn map. ‘Doe je schoenen uit’, zegt hij. ‘Doe je schoenen uit en doe je kleren uit.’