Anne Delbée

Camille Claudel, een vrouw

Vertaald uit het Frans door Michel Perquy

COLIBRI-BIBLIOTHEEK

breda 2014

Oorspronkelijke titel Une femme, verschenen bij Presses de la Renaissance, Parijs 1982

Oorspronkelijke tekst © Librairie Arthème Fayard, 1998

This book is published by arrangement with Literary Agency Wandel Cruse, Paris

Eerste Nederlandstalige uitgave © Michel Perquy en De Geus BV, Breda 1989

Deze uitgave van World Editions kwam tot stand in samenwerking met De Geus BV, 2014

Omslagontwerp Multitude

Omslagillustratie © Portrait de Camille Claudel, Cesar (rond 1884), Rodinmuseum

ISBN 978 94 6237 0470

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 52 33 500. Internet: www.worldeditions.org.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tiende druk, 2014.

Het lichaam en de geest

Op een dag wierp ik een blik in L’oeil écoute.

Het was een mooie, verluchte uitgave. Er stonden prachtige teksten in: ‘April in Holland’, ‘Jan Steen’, ‘Nicolaas Maes’.

Commentaren op Rembrandt, op drie schilderijen van Rembrandt, zoals ik nog nooit gelezen had.

Paul Claudel had ook een manier gevonden om een aspect van de Spaanse schilderkunst te beschrijven.

Het heette ‘Het geestelijke lichaam’. Het fascineerde me. Een mengeling van intense zinnelijkheid en vurig mysticisme.

En dan, helemaal achterin, discreet, een tekst: ‘Camille Claudel’. Om het even wie, u of ik, had die dag, vroeger of later, het boek op die bladzijde kunnen openslaan.

Wie was zij? Die geliefde, te geliefde zus?

Het sprong uit elke regel, greep recht naar het hart. Ik hoor nog de eerste kreet van de tekst. Ik hoor haar.

‘M’n kleine Paul!’

Sindsdien is dit blijven weerklinken.

Wie was zij? Die ‘zelfverzekerde jongedame, triomfantelijk stralend van schoonheid en genie, met haar, soms wrede, invloed’ die zij op Pauls kinderjaren uitoefende.

Wie was zij?

‘Een prachtig voorhoofd boven een paar wondermooie, diepblauwe ogen, haar brede mond waaruit zinnelijkheid en vooral trots sprak, en die krachtige bundel kastanjebruin haar tot op haar lendenen.’

Wie was dit meisje dat me plotseling via haar broer toeriep?

Zij had van Auguste Rodin gehouden, waanzinnig veel. Juli 1913. ‘Buiten stond de ziekenwagen te wachten. Het zou voor dertig jaar zijn.’

Ik las en herlas. Het was onmogelijk. Zij was in 1943 gestorven. Dertig jaar gesticht. De lange nacht van de Onderwereld. Nee.

Claudel beëindigde zijn tekst. Negen bladzijden! Negen bladzijden! Daar, in mijn handen. In mijn hart.

‘De rest is zwijgen.’

Brangues, 1951.

Maar nee! Dat niet! Ik zal het boek niet sluiten. Ik bleef de woorden maar herhalen, die mooie zin net voor Hamlets dood. Maar háár verhaal speelde men niet al vier eeuwen lang. Al de rest zou geen zwijgen zijn. Want het meest merkwaardige was niet dat zij de zus van Paul was, de minnares van Auguste Rodin, of dat ze mooi en ‘gek’ was.

Nee, wat daar aan het licht kwam, wat me ervan weerhield het boek dicht te klappen, was dit: zij was BEELDHOUWER.

Een geniale beeldhouwer in de negentiende eeuw. Paul Claudel beschreef de vreemde figuren tot de laatste toe, Perseus, hij die doodt zonder te kijken. Hij die doodt zonder …

Het mooie, lange meisje met de prachtige donkerblauwe ogen.

‘Een indrukwekkende houding van moed, oprechtheid, superioriteit en vrolijkheid. Iemand die veel ontvangen heeft.’

En dan begint een zoektocht waarvan dit boek een der mijlpalen is. Er ligt voor jaren werk. Want wie kan vandaag beweren dat over Camille Claudel alles gezegd is?

Dit boek is een stap naar haar toe, die ginds opgesloten zit en roept, een slot dat ontsloten wordt. Daar is zij, die wenkt, die met haar mooie kleikleurige handen glimlacht, hier is zij, die unieke vormen schiep, een Vrouwelijke beeldhouwer, ik betreed het labyrint dat naar haar voert, ook al zal ik mij af en toe vergissen.

Zij is daar, zij wacht, er mag geen ogenblik meer verloren gaan, dit gelaat dat ginds roept in de nacht, half verzegeld,

Een Vrouw.

Angers, 1982

’s nachts

Het uur nadert

Drie melancholische tonen van de klok

PAUL CLAUDEL, Journal

Alleen.

Heel klein, onooglijk klein heeft ze haar voet op de grote witmarmeren vloertegel geplaatst en een rilling voert door heel de bladzijde.

Het hoofdkussen. Ze voelt het eindje katoen. Het weefsel kan ze nauwelijks opmerken. Verder? Nee. Enkel die kleine ruimte bij haar oog. De sloop die onder het gelaat kriebelt. Ze voelt het raspende weefsel. Iets anders? Nee. Haar lichaam is als begraven. Nu al! Dat beetje respijt dat haar gegund wordt. Enkele seconden nog. Misschien.

Ze heeft het hoofd bewogen. Voorzichtig. Een te grote inspanning. Ze heeft zich verbeeld dat ze haar hoofd bewoog. Gewoon een lichte ademtocht. Een vrouw drukt haar gezicht in het kussen van een ziekenhuisbed.

Langzaam trekt ze zich ver van hen terug. Ver van de wereld. Ver van de vernederingen. Ze ontsnapt. Niemand merkt het.

Ze trekt haar kinderhand uit hun zware poten. Haar beide mooie handen slaan hun laatste cadans op een smoezelig laken.

Niemand is aanwezig op dit stervensuur van de vrouw.

Het ziekenhuis.

Alleen.

Ze gaat aan boord. Ze heeft zo lang gewacht met vertrekken. Het dek begint te trillen. Paul zou haar naar China meenemen!

Tweemaal had ze gehoopt, zo gehoopt. Ze neemt het besluit. Alleen. Waarom steeds maar op hun goede wil wachten? De mensen van goede wil!

Een schrale glimlach tekent nog eenmaal de mooie, hautaine lippen, de verbleekte, gesprongen lippen.

Daar op het blanke hoofdkussen.

Rimpels over het hele wateroppervlak. Ze gooit de loopplanken naar beneden. Camille heeft haast. De kleine sloep wankelt even. Ze grijpt de riemen. Het grote schip vouwt nu zijn weidse vertakkingen open, de grote witte vleugels klapperen over de kolkende zee met de doorboorde zon.

Het laken. Ze voelt het ruwe laken onder haar handen. Ze krabt, urenlang …

Uren arbeid om het marmer te polijsten. Stilte! Ze werkt! De vier oudjes daar, die alsmaar zitten te kakelen. Onder de zee. Zeegroen. Camille hoort hun gekabbel. Stil daar, dwaze spuiers!

Langs de mond. Een spoortje speeksel. Een beetje schuim.

Onder haar stroomt het groene water snel weg. Het licht doorboort de nevelige zee. Ze staat op de voorsteven. Ineengedoken. Weerspiegeld. Een obsederende muziek roept haar, wenkt haar. Niemand bestuurt het schip.

Raadselachtig, ze herkent de muziek. De kleine sirene op haar rots van groene onyx. Ze speelt op de glanzende metalen fluit. Verloren, midden op de oceaan. Ginds. Daarginds moedigt ze haar aan.

Op het hoofdkussen. Het gelaat wordt ivoor en de lippen maken een suizend geluid.

Camille komt dichter bij de melodie. Dichter. Nog dichter. De fluitspeelster is er niet meer. Het licht wordt verblindend. Camille krijgt het minuscule metalen instrument, achtergelaten op de rots, in het oog. Ze wil het grijpen. Verblind moet ze het glinsterende instrument loslaten.

Een zuster staat gebogen over het vaalbleke gelaat. Ze houdt een klein spiegeltje vast. Ze kijkt naar de zwakke wasem die langzaam het glas bedekt. Ze zal straks terugkomen.

Ze schrijdt over het fiere marmer. Ook de andere voet heeft ze neergezet. Ze glijdt, ze glijdt over het glasheldere oppervlak. Haar voeten bewegen zich snel op de glanzende vloer en verwarmen haar. De zaal schittert – de kristallen luchters – ze walst, met licht overspoeld draait ze in de rondte. Ze strekt haar prachtige armen. Haar tulen japon hult haar in een waas en haar hals rust op een kraag van schitterende kant.

Nu beduidt ze de musicus dat hij haar in zijn armen mag nemen. Ze fluistert hem in het oor: ‘Geen commentaar, Monsieur Debussy.’ Glimlachend buigt hij zich naar haar toe, zijn lichte hoed een beetje opzijgeschoven. Ze drukt zich tegen hem aan maar ze voelt zijn lichaam niet meer. Zelf steeds doorzichtiger geworden heeft ze enkel nog een eenvoudig maankleurig jasje in haar handen. Daar is Monsieur Rodin, in het grijs. Ze klampt zich aan hem vast. Hij lijkt doof. Ze rukt aan zijn baard, hard. Erg hard. Ook hij is verdwenen. Maar ze voelt nog zijn loodzware hand op haar hart. Ze probeert hem eraf te halen, de klauwende vingers te ontspannen. Ze stikt. De dansers omringen haar. Ze schreeuwt hun woorden toe die ze niet horen. Ze hapt naar lucht.

In het bed. Het knokige lichaam neemt weinig plaats in. Een lichte grimas op het albasten gelaat. De handen vluchten.

Al die zwarte pakken. Die sombere klakhoeden; een geluid als van kogels. Ze naderen. Zij stoot ze af. Zij klauwt. Zij wil hen vastgrijpen. Lichamen vergruizelen. De schors blijft tussen haar gekwetste vingers. Dan zet ze het op een lopen. Stenen schuiven onder haar weg. Ze ontsnapt. Met al de kracht van haar dertien jaar hijst ze zich naar boven, bedwingt ze de wegrollende aarde en drukt zich er tegenaan. Wilskrachtig, fel, wraakzuchtig. Vooruit.

Onvermoeibaar bestijgt ze de duizelingwekkende helling. Nog vóór het dag is staat ze boven op de steile heuvel van haar kinderjaren, bij de afgrond.

Onder haar jeugdige voeten stuift het witte zand omhoog. De dageraad talmt tot het gevecht voorbij is. De ruiters hebben een kring gevormd. Ze verbergen hun gezicht onder hun hoge beparelde helm. Hun harnas is van opaal, hun schild van onbevlekt paarlemoer. Zwijgend en vreesaanjagend onbeweeglijk staan ze daar. De vlekkeloze vaandels wapperen in de lege lucht. Geluidloos.

Reusachtig, machtig en gewapend staat hij daar. Een groot dampend dier, beschermd door een ijzerhard, vast aaneengeregen maliënkolder.

Monsterachtig ontwaakt de Géyn van steen.

Aan zijn voeten waakt een hummeltje. Haar beide ogen wijdopen. Geduldig heeft ze gewacht. Tot zijn zware slaap een einde neemt.

Nu kan ze hem te lijf.

Met blote handen.

Alleen.

In de ijskoude ziekenhuiskamer is niemand. 19 oktober 1943. Die dag zijn er andere zieken in het hospitaal van Montdevergues.

Zij. Zij is negenenzeventig.

Kinderen van de maan

Luister! Hier vlakbij is een heel mooie vrouw …

Op ditzelfde ogenblik

slaapt ze, haar hoofd rustend op haar arm,

en zo biedt ze haar lichaam en haar mooie gelaat

vol schaduw

van wilde smart

aan het witte maanlicht aan.

Haar naam is Galaxaura.

PAUL CLAUDEL, L’Endormie

Plots heeft ze het hoofd opgeheven.

‘Cami-i-i-lle.’

Van verre klinkt de stem van het kind. Zij proest het uit van het lachen. Een bittere lach voor zo’n meisje van dertien. Ze heeft geen kwaad in de zin, maar nu wil ze alleen zijn. Om als eerste dit woud van Tardenois binnen te dringen, alleen, om de wind te verslinden die naar de weidse Champagne-vlakte holt, alleen, om de prinsen, de stenen te ontmoeten.

‘Cami-i-i-lle.’

De stem van haar broer in de verte. Even aarzelt ze – ‘M’n kleine Paul’ – en glimlacht teder van schuldgevoel om die jongere broer. Zijn schelle half meisjes-, half jongensstem doorboort haar trommelvlies en doet haar hart krimpen. Steeds staat het kind op het punt te breken. Waarschijnlijk probeert hij haar in te halen door de velden van père Dambrune. Maar zij heeft de zoom van het bos bereikt. Met grote jongensstappen zou haar moeder zeggen – haar moeder! Razend schopt ze in de doorweekte aarde die in duizend zwarte druppeltjes uiteenspat. Onstuimig stapt zij verder. De klompschoenen zuigen zich zwaar vast in de kleverige, vochtige grond. De zware grond die ze met haar jongemeisjesstappen kneedt – schaamteloos, teugelloos jong – haar roodbruine haardos glijdt langzaam over de nog tengere schouders. Een plotse begeerte om met volle handen de modder te pakken. De grond, die bitter, brandend geurt. Die haar handen omknelt, omhelst. Het meisje snuift de geuren op, wrijft ze over haar gezicht. Daarginds steekt de wind op, het onweer gaat tekeer net voorbij Reims, de bittere aarde, dampend als de paardenvijgen die de dikke paarden van père Jaquin achterlaten. Ze schreeuwt, ze wil eindeloos schreeuwen als om een onpeilbare begeerte uit te drijven, zin om alle banden van de welvoeglijkheid te verscheuren. Dan begint ze aan de beklimming van de heuvel van Chinchy. Ze rent.

Als eerste wil ze boven komen, boven op de Géyn. Als eerste de Reus bedwingen. Naar de horizon staren die tot aan Parijs reikt – dat zeggen ze in het dorp: ‘Denk je eens in. In drie uur ben je van Villeneuve in Parijs.’ Zelfs met haar opengesperde grote ogen heeft ze nooit een glimp van die stad opgevangen.

Alleen, om dit landschap te overheersen dat door rukwinden wordt gegeseld, alleen, midden in de negentiende eeuw.

‘Cami-i-ii-iii-ille.’

Het kind achter haar, half verloren in de schemering. Zijn stem klinkt zwakker nu. Ze aarzelt – even nog, heel even nog – maar het is zo’n mooi, zo’n gevaarlijk uur. ‘Tussen hond en wolf.’ Vanavond is het de wolf die ze wil ontmoeten zonder dat iemand haar stoort of haar op de vlucht jaagt.

Een soort afspraak met wat ze in het diepste geheim aan zichzelf gezworen heeft toen ze de avond voordien in het smalle, koude bed lag. Al de anderen sliepen. De stilte en zij die de slaap op een afstand hield – ze lachte de slaap uit – ze houdt ervan hem in te tomen, hem te doen vertragen of versnellen naar eigen goeddunken. Hij is haar beste bedgezel maar ze besluit zelf wanneer ze zich in zijn armen nestelt. En gisteravond moest ze niets van hem weten.

Hier hoort ze enkel de wind en haar stappen die op de eerste dennennaalden treden. Haar broer Paul is te ver nu. De anderen maken zich waarschijnlijk klaar voor de opgewarmde soep. ‘De Claudels’, zoals ze in het dorp zeggen, met een bepaalde klank in hun stem – achting? haat? – Camille heeft ze vaak bij het spreken verrast …

‘Ze leven te zeer op zichzelf. Het is niet gezond voor de kinderen.’

‘En dan die eeuwige ruzies …’

‘Hun oom was pastoor van het dorp. Die deed tenminste gewoon.’

Het dorp van nauwelijks driehonderd haardsteden wakkert de plaatselijke haatgevoelens aan.

Gelukkig is er het woud, de vette glanzende aarde die ze elke vakantie terugvindt. En de rotsen. Met hen was het dat Camille in bed sprak terwijl de slaap als een afgewezen minnaar het hoofd moest buigen.

De trotse, ongrijpbare stenen. Zij kennen de toekomst. Met hun eeuwenoude kennis geven ze het meisje dat hun elke avond komt ondervragen antwoord. Camille haast zich, ze rent nu, zich niet bekommerend om de klauwende bomen, ze kent de weg en haar onverschrokken tred doorploegt de zandige grond die onder haar wegschuift.

Paul vindt haar wel. Hij weet waar ze zal zijn. Hij was zeven, en zij nauwelijks elf, toen ze voor het eerst uit het ouderlijk huis ontsnapten. Niet helemaal zelfverzekerd maar toch wat overmoedig legden ze de drie kilometer af tussen de pastorie en de heuvel, hand in hand en niet goed wetend wie nu eigenlijk wie naar het sombere woud meevoerde.

Dat was alweer twee jaar geleden; nu is ze niet meer die kleine wildebras. Ook vanavond is het huis veraf, maar nu voelt ze opluchting. Af en toe zou ze hun voor altijd willen ontvluchten. Van daarboven zullen ze er klein uitzien, klein, nog kleiner: een klein pleintje bij een klein huisje dat tegen een klein kerkje aanleunt dat kleintjes boven het kleine kerkhof uittorent … Kleine graven. De dood.

Ze is er. Verscholen in de schaduw. De eerste die alle anderen voorgaat. Antieke gebogen oudjes, jonge trotse godinnen, soms gebroken, in doodsstrijd, vergeten beelden van moeder en kind, jonge rechte kerels, de mannen.

Zij, het mollige oudje, met haar opgeblazen wangen alsof ze op een doedelzak blies, gestrekt in een uiterste inspanning. Camille ziet haar en herinnert zich de jachtpartij waarop haar vader haar had meegenomen. Het hert in het nauw dat zijn sierlijke kop opstak; een laatste keer had het gewei boven de zachtbruine ogen gesidderd. Tegenover haar blies een dikke man het hallali op zijn hoorn. Haar vader had het haar uitgelegd: het hallali, de dood van het dier. Beurtelings bekeek ze de dikke rode pens van de hoornblazer en de edele borst van het dier. Toen was ze naar voren gerend en had haar beide armen om de zwetende, dampende hals geslagen. Haar vader had geschreeuwd: ‘Camille!’ De honden gromden, klaar om toe te springen. De jagers zwegen. Een ogenblik rustte het hert op haar schouder. Nog voelde ze hoe haar hart toen bonsde, buiten zichzelf van opwinding. Iemand had haar weggebracht. Ze wist niets meer. De dood van het dier, het hallali … Vaak zou ze die naam herhalen, als een verre oproep.

De oude vrouw kijkt naar haar, Camille is even stil blijven staan om op adem te komen. Ondanks haar bolle wangen lijkt het oudje zo klein, zo verloren. Camille streelt graag dit gerimpeld voorhoofd. Hoe lang al staat ze daar aan de poorten van het woud?

Eeuwige bewaakster, verschrompelde Melusine uit de kinderdromen, soms blijft Camille een hele poos met haar praten.

Maar vanavond neemt ze nauwelijks de tijd om haar een kusje toe te werpen. Paul is ongetwijfeld vlakbij. De weg kronkelt naar rechts, links.

Recht tegenover elkaar staat de ene gedrongen, ineengedoken, verkleumd, terwijl de andere als uit een wervelwind oprijst.

De eerste lijkt een afschuwelijk geheim te verbergen. Soms gedenkt ze het kind dat haar heeft verlaten, in de steek gelaten – zij die nu zo oud is, voor altijd versteend. Soms valt een zonnestraal op haar en dan glimlacht ze, alsof de kleine roze armpjes zich nog eens naar haar uitstrekten. Misschien heeft ze het gedood, in een vlaag van waanzin. Camille herinnert zich het vreselijke verhaal dat Victoire, de oude meid, op winteravonden bij de haard vertelt. Maar nee!

Daartegenover, de geliefden, in omarming, gelukkig. De in tweeën gespleten steen is als opgerold. Vaak vraagt het meisje zich af: gaan ze uit elkaar of vinden ze elkaar terug – want wie kent het verschil, als men op dat moment de beweging stopzet, tussen een kus die begint en een kus die eindigt? Ze lijken wel te dansen, samen te wankelen misschien, bijna reeds gescheiden.

De stenen. De werkelijkheid die zij in dit woud terugvindt. De stenen kijken haar aan. Ze loopt sneller. Naar de Géyn. Steeds meer gehaast.

Daar staan ze, halverwege. Camille heeft ze de Babbelkousen genoemd. Ze gaat graag bij hen zitten. Met z’n drieën zijn ze. Ze lijken op de hoogte te zijn van de allerlaatste nieuwtjes uit het dorp, maar soms ook hoort Camille hen elkaar legenden vertellen die meer dan duizend jaar oud zijn.

Kromgebogen, gebutst, babbelen ze erop los, eindeloos, geluidloos. Vanavond echter sluimeren ze en Camille heeft weinig tijd.

Steeds hoger klimt ze. Het regent nu. Het meisje voelt niets meer. Verder moet ze, tussen haar vriendinnen door. De weg wordt steeds glibberiger. Gevoelloos stapt Camille door. Iemand roept haar – de kreet van de Géyn. De wind beukt steeds harder. Hier en daar wordt de paarse lucht plots schielijk opengeknipt. De weg glijdt onder haar voeten maar Camille kent het gewicht van de aarde die wegschuift. De ruwe dunne bomen met hun donkere huid helpen haar.

Hier slaat ze af. Daar loopt ze onder de oude boom die met een dof geluid één voor één zijn krakende haren verliest. Verder nog stapt ze over een wirwar van zich ophopende wortels, grijze dwergen die zij gnomen noemt, en die haar lijken te willen tegenhouden met hun snijdende, slecht uitgegroeide armpjes. Vaak houdt ze lichte verwondingen over van hun ruige knieën of laten ze haar vallen. Maar vanavond springt ze er zwierig over, want hij is er.

Ontzagwekkend, wit, licht gebogen alsof hij de vallei dreigt te verpletteren, hoog uitstekend boven al de rest en dat volk van schaduwen en vertrouwde figuren, in zijn witte tabbaard, ziet hij haar. De Reus tegenover Camille. Plots verlicht de maan deze onbeschrijflijke ontmoeting. Men vraagt zich af wie in dit duel de andere versteent: het kleine meisje of de Reuzenrots. De jonge meisjesogen glinsteren, donkerblauw, zwart bijna, als juwelen van git. Ze zou er de meester van willen zijn, de bouwmeester – ze zou dit werk uit haar eigen handen hebben willen zien geboren worden. In de ogen van dit kind staat een wilde, bijna wrede vastberadenheid te lezen. Plots komt ze naderbij: als een oude man die het naderen van de dood voelt, verliest de hoge Rots haar geen ogenblik uit het oog. Ze staat nu tegen hem, met de neus tussen de neusgaten van het Dier, ze drukt zich tegen hem aan en streelt hem langzaam, geduldig, langdurig.

Als een reiziger die de last van de zware reismantel voelt, die het hoofd buigt en even zijn reisweg onderbreekt om na te denken – zo staat hij, hoe lang al, tussen de vervlogen eeuwen en de toekomst. Het kleine meisje bekijkt de eeuwige steen, het kleine meisje bekijkt de Géyn. Zij, rechtop, ongeschonden, met haar dertien jaren die in de schemering weergalmen; hij, log, geheimzinnig, ondoordringbaar. Ze trotseert de god. Ze wil begrijpen. Vanwaar die schoonheid, die kracht en de vreugde die haar overvalt, zo klein als ze is, in het bijzijn van die andere die zelfs de hemel uitdaagt?

Een lichaam dat nergens zwellingen vertoont, de plotselinge dood in een donderende uitbarsting, ze benijdt hem tot in zijn doodsstrijd. Soms had ze het lef om hem te slaan. Dan vermenigvuldigt hij zich in tientallen witte zonnen en spot met haar, de sterfelijke. Ze begrijpt. Ze kiest. Ze weet nu wat ze is komen zoeken. Daar is het antwoord. Ze wil niet diegene zijn die wacht.

Het is harder, gemener gaan regenen. Het kind voelt niets meer. Ze zet enkele stappen op het stuk zand dat de heuvel bedekt als poedersuiker een taart. Geniepig jaagt de wind het zand omhoog. Ze lijkt zo tenger, een meermin die op vreemde oever is gestrand. Men vertelt dat lang geleden, heel lang geleden, de zee tot daar kwam – strand van blank zand dat als een maanlandschap achterbleef.

Camille stapt tot aan de uiterste rand bij de afgrond. Camille kijkt uit over de vlakte. Camille overziet het hele landschap. Ze vangt een glimp op van de toekomst. Haar toekomst.

Plots rukt de wind het lint van haar hoofd en het haar kronkelt als een kluwen gouden slangen rond haar gezicht.

Het zwarte gelaat waarop modder heeft gevloeid is nauwelijks zichtbaar onder de steeds somberder hemel. Het onweer roffelt. De hemel is roodgloeiend. Ze heeft het warm, warm van het teugelloze rennen, warm als een wachtende minnares.

Als de zee er nog was zou ze haar kleren uittrekken om in het water te duiken. Ze trekt met een ruk haar mantel uit – de jas die ze haar neef ontstolen heeft – en laat haar hemd open. Ze gooit haar schoenen uit alsof ze zich klaarmaakte om het water in te gaan en duwt haar voeten in het vochtige zand, de te grote broek die ze eveneens van haar neef heeft, kleeft om haar benen als grote slobkousen. Haar moeder had haar zo eens moeten zien weggaan! Gelukkig kon ze alles onder haar cape verbergen. God, de cape! Die moet ergens gevallen zijn. Dertig seconden lang is Camille in paniek en barst dan in lachen uit. Bij de gedachte dat ze haar onderjurk, rok, hoge schoenen en bloes op de zolder van haar neef heeft achtergelaten moet ze lachen. Daar ligt ook de cape. Camille is gelukkig – langzaam ontstaat een melodie in haar keel – een vreemde, ruwe melodie, een oud aftelrijmpje …

Voulez-vous manger des cesses …

Quand irons-nous à Liesse

Stilaan gaat het op een melopee, op een soort gebed lijken … Plots laat ze zich als een kat in het zand rollen om de vochtigheid in zich op te nemen. Haren vol zand, besmeurd gelaat, als een strijder uit de oudheid richt ze zich op.

‘Camille!’

Paul slaakt een kreet bij het zien van die verschijning. Het ontlokt Camille alleen maar haar eigen luidklinkende keellach, en ze houdt haar armen open.

‘M’n kleine Paul!’

‘Als moeder je zag, je lijkt op een basilisk!’

‘Een wat?’

‘Basilisk. Een legendarische slang met een dodelijke blik.’

‘Dank je wel, Paul. Wat ben jij geleerd, zeg!’

Camille laat een regen van vuistslagen op hem neerkomen. Samen, over elkaar heen, rollen ze in het zand – het is weer tijd voor kinderspel. Het zand vliegt in het rond, Camille knelt hem in haar twee sterke armen. Ze is minstens een kop groter maar de kleine is krachtig en fel. Hij schopt en rukt, maar Camille drukt zijn beide handen tegen de grond en laat zich zegevierend op haar slachtoffer neervallen. Niets meer aan te doen. Maar waar komt dat vreemde, warme gevoel vandaan? Het hemd van het meisje is opengevallen. Camille ligt met haar volle gewicht op hem, met haar neus in het zand. Het kind voelt de warme borst bij zijn wang. Hij wil niets meer. Waarom voelt hij zich dan toch overwonnen? Welk middel heeft die grote zus van hem gebruikt? Hij heeft geen zin meer om te vechten, hij rilt.

‘Je hebt het koud.’ Camille geeft hem enkele flinke klappen en wrijft krachtig om hem te verwarmen. Ze vlijt hem tegen zich aan, raapt haar jas op en bedekt er hen beiden mee.

De maan staat wat hoger. Twee maanverlichte kindergezichten. Twee paar blauwe ogen, het ene donkerder, het andere licht, zo vreselijk licht.

‘Vertel me een verhaal.’

Camille zou liever zwijgen om naar de wind en de dansende bomen te luisteren.

Verhaal van de ezel en de steen

Op een weg met weelderig gras en krakende takken langs de kant, op een weg vol hindernissen ook, wandelde een ezel, verstrooid, nu en dan struikelend en op een blaadje kauwend terwijl hij heerlijk droomde over de lekkere wortel die hij bij zijn aankomst zou opknabbelen. Aankomst, aankomst …? Waar ging hij dan heen? En welke wortel wachtte daar op hem? Niemand wist het en hij nog minder dan wie ook.

Wat verder op de weg ziet een lichtende, zonverwarmde steen hem naderen. Glad en blank, vrij van elke band. De ezel had het juist erg druk met een mooie waterjuffer die vlakbij zijn wel erg lange neus paradeerde, toen zijn kleine hoef zich op enkele stappen van de steen neerplantte. Precies op het ogenblik dat de plagerige waterjuffer zich boven zijn rechterneusgat had neergeprikt, greep de steen zijn hoef. Verrast bleef de ezel staan, zich afvragend hoe een waterjuffer hem zo kon hypnotiseren, ook al was ze nog zo charmant. Van verbazing gingen zijn lange wimpers driemaal op en neer en weg was de waterjuffer. En toch duurde de betovering voort. Zijn poot zat gevangen. Hij maakte enkele capriolen, een duwtje hier en een sprongetje daar, en een trap naar links en een bokkesprong naar rechts. Er bleek niets aan te doen en plots verloor hij zijn evenwicht en kwam op zijn achterpoten te zitten. Toen dacht de ezel na. Wat was er met zijn voorpoot gaande? Weer gingen zijn wimpers driemaal op en neer en hij bekeek aandachtig zijn lange poot. Niets. Opnieuw de wimpers, maar er gebeurde niets. Stiekem trok hij aan zijn poot, maar ze bood weerstand. Toen boog hij zijn mooie kop, vleide zijn lange oren in zijn nek en probeerde andermaal na te denken.

“Kom, mijn poot, wees lief, beweeg eens wat.”

Maar er gebeurde niets en hij had de indruk dat er rillingen door zijn poot liepen alsof iemand hem onder aan de hoef kriebelde.

Ja … Het voelde zelfs prettig aan, erg prettig, heel erg prettig. Dus strekte de ezel zijn andere voorpoot en liet zachtjes zijn buik op de grond neerkomen en zijn lippen tussen zijn twee hoeven.

Maar wat was dat? Een witte wortel? Onder zijn snuit ontdekte de ezel de steen, de mooie, verzonken steen die volmaakt de lijn van de voet volgde.

“Wat glans jij, mooie steen”, zei de ezel terwijl hij zijn oceaankleurige ogen sloot. “Ben jij het die mijn poot vasthoudt? Nee, laat me niet los. Kijk, ik geef je ook mijn andere hoef als je dat wilt.”

“Ik groet je, mooie ezel, ik heb je reis onderbroken omdat je toch maar lukraak ronddoolde en ik zin had je een kus te vragen.”

“Hier is mijn kus, mooie zon. Laat me bij je blijven, want het is hier zo licht en je huid is zo gaaf.”

“Je lippen zijn zacht, ga niet weg, pas op. Ik ben onveranderlijk, onhandelbaar, fataal. Men zegt dat ik zo hard ben als steen, en al is mijn lichaam scherp, mijn hart klopt als een zon. Maar ik laat iedereen vallen als ik daar zin in heb.”

“O steen, ook jij moet oppassen. Waar ik mijn spoor heb achtergelaten zal niemand nog een voet plaatsen, want ik ga er nooit meer weg … Men zegt dat ik koppig ben als een ezel.”

En zo bleven ze bij elkaar. En de zon ging onder als een lichaam dat zich overgeeft.

Toen begon de nacht. De steen kreeg het koud maar de ezel verwarmde haar. De ezel was bang maar de steen hield hem stevig vast.

En toen kwam de dageraad. Toen de mensen vroeg op weg gingen om zich naar de stad te begeven slaakten ze tussen het welige gras een kreet van ontzetting. Zo verschrikt waren ze dat ze hun ogen sloten en hun schort over hun hoofd sloegen.

Op de plaats van de steen stond een beeldschoon meisje van wit goud en zwart git. Op de plaats van de ezel een jongeling met ogen van saffier.

Naakt stonden ze daar, hun vingers voor altijd in elkaar gestrengeld. Zo stevig als steen, zo koppig als de ezel, zo was hun liefde.

‘Maar jij, jij bent maar een ezel. Nee, een haan zonder kam!’

Camille geeft hem een duw en daar stormen ze, rollen ze de heuvel af. Woedend is het kind opgesprongen zodra de takken hen hebben afgeremd. Razend, en klaar om haar in het gezicht te klauwen. Camille kijkt Paul aan. De zus kijkt die jongere broer aan. Ze glimlacht. Ze glimlacht naar een kind dat dezelfde ogen heeft als zij, alleen wat lichter. Zachtjes fluistert haar mond: ‘M’n kleine Paul, wees niet boos.’ Ze neemt hem teder bij de hand. Duisternis heerst alom. Maar zij wandelen in het maanlicht. Twee kinderen.

‘Luister, ik zal je mijn geheim toevertrouwen. Ik zou willen … ik zou willen beeldhouwen! Ik heb een boek gezien, beelden, je weet wel, zoals ik met klei doe … Ik weet het nu. Ik wil een groot beeldhouwer worden!’

Het kind kijkt haar met verrukte ogen aan. In het maanlicht glinsteren haar ogen – een wilde. Nooit heeft hij zulke mooie ogen gezien. Iedereen zegt het in het dorp – de buren, de familie, de pachter. Donkerblauw, bij wijlen violet of groen, veranderen ze zoals het water met de lucht, maar altijd behouden ze die diepe, aangrijpende kleur. Zijn zus is mooi, echt mooi. De anderen hebben dode ogen. Zij, zij kijkt. Haar ogen trillen alsof ze elk menselijk wezen, elk voorwerp meer glans kan geven.

‘Wat heb je? Paul? Paul?’

Plots heeft die blik hem schrik aangejaagd, en hij vlucht, hij rent.

‘Paul, Paul, wacht toch op mij!’ Nu is zij het die roept. Niet lang. Camille haalt de schouders op. Die avond is van haar. En hoe laat ze ook thuiskomt, haar moeder spreekt toch niet meer tegen haar. Of toch, soms moppert ze nog. En waar zou ze bang voor zijn. Ze wandelt altijd alleen.

Bij het vallen van de avond is ze sterker dan alle dorpsjongens van haar leeftijd. Vaak is zij het die het spel leidt met haar neven. En ze draagt ook altijd een klein mes bij zich. Ze houdt ervan een vrucht in vieren te delen, een materie glad te maken, de klei te verpulveren of een tak te ontschorsen. Ze houdt ervan tot in de kern door te dringen en dan vanuit het centrum weer op te bouwen.

Rustig begint ze aan de afdaling. Ze voelt zich beklemd in het ouderlijk huis. Alleen haar vader zou kunnen begrijpen wat ze vanavond gevoeld heeft. Maar ze durft hem haar geheim niet toe te vertrouwen. Als hij haar niet zou begrijpen zou elke hoop verloren zijn.

Haar vader. De glimlach van haar vader. Ze raakt in de war zodra hij haar bekijkt, maar ze voelt dat zij elkaar begrijpen. Ze is amper dertien. Hij wordt binnenkort eenenvijftig. Mager, met mooie kraaienpootjes bij zijn ooghoeken. Bijna achttien jaar verschil met haar moeder. Ze houdt van dat enigszins uitgemergelde gezicht, van de lichte schaduwbaard die door Rembrandt getekend lijkt, van die goudkleurige ogen … Ze is er zeker van dat ze goudkleurig zijn. Camille is stil blijven staan. Hoe kunnen haar vader en haar moeder toch samenleven? Het huwelijk! Afkeer vervult haar, ze denkt aan het grote bed, ze begrijpt het niet. En zij is uit hen geboren – uit die zware, hoekige, gesloten moeder. Haar vader … zijn mond die haar nog niet zo lang geleden een kusje kwam geven, heel zacht drukte hij zijn wat rasperige lippen op haar voorhoofd …

Camille vergeet de tijd. Starende ogen in de nacht. Camille aanschouwt het groeiende zwarte gat rondom haar. Ze houdt de omtrek ervan in de gaten. De gave? Ze kent de taal van lijnen, krommingen, punten. Zij alleen onthullen de verborgen ziel der dingen. Nooit vergist ze zich.

‘Je bent mijn kleine heks’, fluistert haar vader haar in het oor. Ze had net een beschrijving gegeven van Crapitoche, de poes, van de gids Uhry, van Paillette, de dagloner. ‘Je hoeft toch alleen maar te kijken!’ Op voorhand boetseerde ze hun hart. Het licht en de schaduw. Het was er allemaal.

Een kleine heks en een vader als een dwaallicht, ze zou graag naar hem toe gaan. Alleen hij zal zich zorgen maken – want Paul heeft niets gezegd. Als hij thuiskomt gaat hij zwijgend in een hoek zitten, ofwel hij barst in woede uit omdat men aan zijn spullen gezeten heeft. Hij geeft geen antwoord op vragen. Integendeel! Hoe vaker men hem vraagt: ‘Heb je Camille gezien?’, des te dieper is zijn stilzwijgen.

Ze heeft haar cape terug. ‘M’n haarlint!’ Te laat. Het ligt vermoedelijk daarboven, in het zand. Ze is niet bang voor de weg die de duisternis doorklieft. De heuvel van Chinchy of de Duivelskorf. De dorpelingen zeggen dat je daar ’s nachts beter niet kunt komen, maar kent zij angst voor de Duivel? Zeker niet voor de Duivel! De dorpelingen vertellen dat hij de wandelaars die te laat nog op zijn berg verblijven in zijn korf stopt. En zij kijkt achterom om hem te zien. Ze zou hem willen zien. Ze weet dat hij er menselijk uitziet, ze vermoedt een al te menselijke, zelfs banale gedaante, waardoor hij des te gevaarlijker is omdat de mensen altijd een monsterachtig lelijk wezen vrezen. En dan roept ze hem en omdat hij zwijgt steekt ze haar tong naar hem uit.

‘Speel maar verstoppertje zoveel je wilt. Ik kan ook spelen. We zien wel wie de ander vangt.’

Haar moeder is onbeschrijflijk bang voor dat monster, ze prevelt gebeden opdat het haar niet zou opmerken. Toch gaat ze nooit naar de mis, zij gaan nooit naar de mis. Haar vader schaterlacht om de oudjes die zich op zondagmorgen haasten, maar men is zo vriendelijk geen grapjes te maken wanneer hun heeroom te eten gevraagd is. Camille stapt nu snel door, met beide handen in de broekzakken. Ze heeft het nu niet meer zo warm. Het avondmaal zal zeker al voorbij zijn. Goed, dan gapt ze wel wat brood en een stuk kaas. Misschien krijgt ze van haar vader wel een glaasje marc om warm te worden. Want ze heeft het nu echt koud in die doorweekte kleren. Angst grijpt haar aan. Ze wil niet in dit gezin blijven, ze is niet als haar zus Louise die nu al wil trouwen hoewel ze twee jaar jonger is dan Camille. Zij wil weg, ze wil kunstenaar worden, maar hoe kondig je zoiets aan, hoe doe je zoiets? Plots is de toekomst als een afgrond – de duizeling, de leegte. Het meisje zet het op een lopen, ze vlucht naar huis, ze holt, haar hart bonst – ze is amper dertien – het is te moeilijk nu al over Parijs te dromen!

Haar klompschoenen weergalmen door de dorpsstraat. Nu nog het vreselijke kerkhof waar ze speelt dat ze bang is, en de sombere kerk als een angstaanjagend schip. Daar, het lichtje … Over een paar tellen is het warm. De keuken. Daar wordt ze wat rustiger, komt tot zichzelf. Ze houdt van vechten, van de tegenstander: enkel de leegte heeft haar daarnet schrik aangejaagd. Als ze de Duivel had kunnen ontmoeten zou ze niet bang zijn geweest. Maar net als de andere jongens van het dorp is hij laf. Wanneer ze met velen zijn kunnen ze stoer doen, elkaar de loef afsteken, paraderen. De haantjes, opscheppers! Camille schreeuwt hun toe: ‘Daar zijn de jagers!’ Ze vallen aan … Maar ze herinnert zich die jongen van Fambrune. Alleen op de smalle weg. Rakelings was ze langs hem heen gelopen … Een kippetje! De hanekam halfstok! Och, zolang ze maar met een tiental zijn! En dan nog, je hoeft ze maar strak aan te kijken, recht naar hun voorhoofd, tussen de knipperende oogleden. Is zij niet de basilisk?

Camille duwt de deur open. De moeder kijkt op en schreeuwt het uit. Iedereen kijkt. Victoire, Paul, Louise, heeroom … Dan roept Camille: ‘Ik heb de Duivel gezien!’

Ze schatert het uit. Ze leunt tegen de deur, zwart van de modder, de haren in een vlecht. Half-hert, half-eenhoorn. Ze trotseert hen. Hun fletse keuken. Rond de tafel. Zo zelfvoldaan. Ze staat te popelen, ze heeft beslist: ze wil ver van hen weg. Geluid van lepels. ‘Wil je de deur dichtdoen?’ ‘Maar, ik …’

Ze was vergeten dat ze mank loopt. Ze loopt mank, tik-tik-tak, tik-tik-tak. Haar vader is er niet.

Brief uit het gesticht

… Het zou een droom zijn onmiddellijk naar Villeneuve te mogen terugkeren en er niet meer vandaan te gaan, ik zou een schuur in Villeneuve verkiezen boven een eersteklaskamer hier …

Met spijt zie ik jou geld besteden aan een krankzinnigengesticht. Geld dat ik nuttig zou kunnen gebruiken om mooie dingen te maken en prettig te leven! Wat een ellende! Ik kan er wel om janken. Wat een geluk in Villeneuve te kunnen vertoeven. Dat mooie dorp dat zijn gelijke op aarde niet heeft …!

#

Reis naar Villeneuve … Dep. 26. Villeneuve, 27, 28, 28 juni. De twee oudjes alleen in het oude huis vol barsten, met de oude meid, en de krekel in de as van de keukenhaard. In V. ben ik altijd ‘overwhelmed by pathetic’ …

PAUL CLAUDEL, Journal

Opgesloten. Opgesloten. Hoelang al? Ze is misschien wel zevenenzeventig. Ze weet het niet meer. Een eindeloze eeuwigheid van ochtenden, avonden, nachten …

Ze heeft getracht heel nauwkeurig elk jaar, elke dag, elke seconde te tellen. Ze hun niet zomaar te schenken. Soms, als de maan in het gesticht binnendringt, ademt ze de geur van de aarde in. Een plotse luchtstroom die haar dronken voert. De grond van Villeneuve. Dan begint voor haar de langste foltering. Ze wil vlug opstaan – uit het ijzeren bed springen, de onderjurk aantrekken, de jurk, de wollen kousen en haar klompschoenen in de hand nemen. De trap afdalen en ademen. Die goeie grond inademen die zich onder de benen uitstrekt – de aarde van Villeneuve die je vrij in de vroege morgen laat hollen. Ze haast zich, ah, de schoudermantel. Haar cape van de haak nemen en het ouderlijk huis uitsluipen. Rechtop, herkauwend, stapt ze rond in de enge cel. De kwalijke geuren verstikken haar, bekruipen haar. Vuil. Ze slapen nog. Vlug de onderjurk aantrekken, de jurk – en het begint en het begint opnieuw, en weer, er komt geen einde aan. Nooit. Vluchten, gauw.

Ze gaat weer liggen. Onrustig. Soms zeggen ze dat ze onrustig is. Hoe oud is ze nu?

Hoe oud is hij? Vierenzeventig? ‘M’n kleine Paul.’ En nu vindt hij Villeneuve niet meer terug. Het huis is totaal veranderd.

‘Ik voel geen band meer. De wanhoop ontmoedigt en lokt tegelijkertijd.’

Ach, wat zijn we moeilijk te bevredigen.

Hij luistert naar de roestige windhaan en zij is er niet meer. De kleine dichter die in de bossen Galaxaura achterna zat, de blanke Galaxaura, ‘zonder twijfel de mooiste van alle meisjes in het woud’, hij zit daar – zij heeft hem achtergelaten. Het is … hij weet het niet goed meer, zestig jaar geleden misschien.

Stap voor stap neem ik het hele werk van de dichter weer ter hand – de bladzijden die niets verklaren, die mij niets verklaren. Eenvoudigweg omdat zij me steeds maar roept onder de felle lichtbundel van de nacht.

Aanschouw haar, geknield, de smart van een vrouw die in het licht begraven ligt,

omdat de kleine dichter van L’Endormie

daar ernstig, met afgemeten stappen, loopt, zijn voeten optilt.

Alsof hij zijn voeten op de maan had willen vegen.

De krekel in de haard!

Twee oudjes in het maanlicht

En zij die aan de deur krabt met haar twee mooie handen die aan de aarde

Ontrukt zijn.

De aarde van Villeneuve.

De duivel in huis

Zijn beide ogen glinsteren als die van een kat.

Le soulier de satin,

Eerste dag, scène 2

Ze hield van de blanke dageraad van Villeneuve. Het hele gezin sliep nog. Soms ging ze heel zachtjes naar beneden, zonder geluid te maken.

Met het laken over zich heen zit Camille door het venster te kijken. Zoals gewoonlijk heeft ze het raam opengelaten, ondanks de kou en de herfstnevels die zich reeds aankondigen. Binnenkort terug naar huis. Waarom zijn haar ouders niet in Villeneuve gebleven? Ze houdt van dit dorp en van het plein. De linden die over elke voorbijganger iets weten te fluisteren. De klank van de kerk en haar scheve klokkentoren. Een soort diagonaal, alsof de tijd een ogenblik was stopgezet. Net vóór de val. Net vóór hij zich weer oprichtte. Indruk van een wereld die stil wil zijn – rondom haar. Weldra zullen de stenen ginds ontwaken, zich verwarmen aan de opgaande zon. Stilletjes staat ze op, trekt haar sokken aan, haar schoenen in de hand. Ze is klaar. De keuken ligt nog te slapen. Brood, kaas, koffie: alles binnen handbereik.

Zittend geniet ze van die eenzaamheid. Ze houdt van die uren zonder familieleden. Genieten van de rust, van de klok, alsof de voorwerpen haar iets vertellen. Dageraad der nevelen, dageraad der gezichten. Plots staat hij er.

‘Camille.’ De wat hese stem. Men zegt dat ze die van hem heeft. Groot, mager, en met glinsterende ogen.

‘Kom mee. We gaan een eindje wandelen.’ Ze heeft hem een kom koffie aangereikt. ‘Nee, wacht.’ Hij heeft haar bij de arm genomen. ‘Ga even zitten.’ Ze heeft zin om weg te lopen. Ze houdt niet van verklaringen. Hij moet het gewoon begrijpen. ‘Jij blijft maar tekenen, en boetseren met onze goeie, ouwe grond. Geloof je werkelijk wat Alfred Boucher gezegd heeft?’

Abrupt heeft ze het hoofd opgericht. Tweegevecht van hun ogen.

‘Ik wil beeldhouwer worden!’ Ze is opgesprongen. Hij houdt haar bij haar middel. Voor iemand van dertien is ze vrij groot. Overspoeld door een golf van tederheid voor haar, komt hij op zijn beurt overeind en drukt haar in zijn armen. ‘M’n meisje, m’n meisje.’ Hij voelt dit ontluikende vrouwenlichaam. Hij vat haar hoofd in zijn beide handen. ‘Wat zal ze mooi zijn, die vrouw!’ Hij bekijkt die volle, misprijzende mond. Haar wangen gloeien. De stilte in die keuken is nu voelbaar. Ze bekijken elkaar. Zij reikt tot aan zijn borst. Hij zou haar wel willen verpletteren, dat kleine vrouwtje dat al te zeer op hem lijkt, met haar ongekamde haar, dat haar dat altijd in de war zat. Dan woelt een van die handen door die wilde haren en kust hij haar op het voorhoofd, omzichtig, als om haar een goeie reis toe te wensen.

‘Ik zal je helpen. Je zult beeldhouwen.’

Ze nestelt zich in zijn armen. ‘Kom nu, voordat je moeder wakker wordt, we lopen even tot aan het veld.’

‘Waar is Camille nu weer? Dat kind maakt me gek!’

‘Mama, daar komen ze alletwee. Papa-a-a …’

‘Hou je mond.’

Louise houdt haar mond, en pruilend in een hoekje sopt ze haar boterham. Paul wiebelt heen en weer. Hij werkt op haar zenuwen, die zwijgende jongen die haar met zijn stomme blauwe ogen in de gaten houdt.

Moeder zegt niets. Ze ruimt op, ze maakt schoon. Wat kan het haar schelen wat Louis-Prosper doet. Zij beiden hebben elkaar niet veel meer te vertellen. Toch had ze van hem kunnen houden, maar helaas … zijn opvliegendheid en zijn eeuwig rondslingerende boeken. En nu voelt ze dat hij haar minacht. Ze is niet groot, ze is niet slank. Ach, ze is niet zoals Camille! Louise ook … Met tederheid wendt ze zich naar het wat gemelijke kind dat als het glimlacht een zekere schoonheid vertoont. Alle droefheid van de wereld. Ook zij zou graag vroeg in de morgen met haar vader op stap gaan, maar ze vat telkens weer kou. Telkens als ze ook maar iets avontuurlijks ondernam, bezeerde ze zich of werd ze ziek.

‘Vooruit, kinderen, verdwijn.’ De kruimels, de lepeltjes, koffie- of melkvlekken, de bezem. Wat een werk, maar waarom is Louis-Prosper daar blijven zitten? Hij hindert haar.

‘Luister, ik denk dat Camille een kunstenares is.’

‘Wat?!’

‘Ik denk dat Camille een geniale beeldhouwster kan worden.’

Ze kan haar oren niet geloven. ‘Maar het is afschuwelijk wat je daar zegt! En is dat alles wat het je doet … Ze verknoeit nu al ons leven met haar aarde en haar klei. Een paar dagen geleden nog zat Victoire onder de rode klei. Haar schort kan altijd weer gewassen worden, maar er haar zomaar haar beroep van laten maken! Enfin, een beroep … Wil je er een slet van maken misschien?’

‘Camille wordt beeldhouwster, zeg ik je.’

De ruzie laait hoog op. Boven zijn de kinderen stil geworden, ongelukkig. Camille reageert, fel. Ze werpt een mantel over haar schouders en stormt de trappen af. Vluchten, zo ver mogelijk vluchten, weg van dat gekrijs. Haar broer Paul loopt achter haar aan, Louise wil hem tegenhouden: ‘Blijf bij me, Paul.’ Paul trekt, Louise trekt, Camille draait zich om en maakt een lange neus, woedend schopt Paul naar Louise die hem, totaal verrast, moet loslaten zodat Paul van de trap valt. Kreten, geschreeuw. Moeder komt kijken, ziet Camille beneden aan de trap staan. ‘Dat kind is de Duivel!’

Paul krabbelt overeind, duwt zijn moeder opzij en holt Camille achterna die inmiddels ontsnapt is. De laatste vakantiedagen, de laatste nog groene bladeren. Morgen zijn ze allemaal terug in Nogent. Hij houdt niet van Nogent. ‘Camille, Camille!’ Ze wacht hem op. ‘Heb je je geen pijn gedaan?’ Het kind schudt nee, maar het bloed drupt uit zijn knie. ‘Kom mee.’ Ze brengt hem naar de fontein. Het kind kijkt haar aan en barst plots in lachen uit. ‘Cacha-Diablo. Ik noem je voortaan Cacha-Diablo.’ Camille haalt de schouders op, de knie bloedt niet meer. ‘Kom mee naar de steengroeve, wie het eerst bij de steengroeve is!’

Madame Berthier ziet hen voorbijrennen en schudt het hoofd. ‘Wanneer zullen die twee eens ophouden met hollen? Altijd maar aan het rondzwalken. Heel anders dan de kleine Louise, zo rustig, zo charmant met haar krulletjes. Altijd netjes. Het zal nog slecht aflopen met dat meisje met dat ongekamde haar!’

Camille en Paul zijn al ver. De weg ginds, de weg vol kuilen, het kleine bos … En plots is de zon daar, de aarde wordt warm, wat is het heerlijk! ‘Waar stoppen we de aarde in?’ In hun haast hebben de kinderen niets meegenomen. Camille wikkelt een hoop klei in de cape. Als ze met de mouwen een knoop maken lijkt het op een pak. Zwaar. Minstens twintig kilo! De kinderen wankelen onder de zware last. Paul, die kleiner is, raakt gauw uitgeput. Ineens laten ze alles vallen en gieren ze het uit. Een mouw is gescheurd, aarde ontsnapt. ‘Het lijkt wel een menselijk lichaam.’

‘Stil!’

‘De rode aarde onder de mantel – een gebroken arm.’

‘Stil nou toch!’

‘Maar kijk dan, Paul, het is mooi, de aarde is net een menselijk lichaam. Kijk!’ Ze maakt de andere mouw los en begint te kneden. De aarde, die nog vochtig is na de onweersnacht, krijgt vorm. Langzaam ontstaat een romp, zwaar, gewelddadig. Paul is gaan zitten en kijkt zwijgend toe. Haar haren zitten vol rode aarde. Herhaaldelijk heeft ze er met haar handen doorgewoeld. ‘Je lijkt op een Inca’, zegt Paul. Een paar rode vegen op het gezicht zien eruit als oude wonden. Ze schopt en vertrapt wat ze zojuist gemaakt heeft. ‘Het lukt me niet, het lijkt nergens op!’

‘Camille, hou op!’

‘Hou je mond en help me liever.’

‘Ben je boos?’ Hotsend en botsend vervolgen ze hun weg en torsen hun zware last mee naar huis.

‘Mam’zelle Camille! Nee toch, niet vandaag! Morgen gaan jullie weg!’ Victoire schrompelt ineen. Arme, oude Victoire die pas alles heeft opgepoetst, alles heeft doen glimmen, de tapijten heeft opgerold. Het moet netjes zijn! Camille heeft een hekel aan de meubels die onder hun witte hoezen op grote kadavers lijken. Ze houdt te veel van het leven. Pruilend kijkt ze Victoire aan. ‘Toe, Victoire!’

‘Goed dan, maar niet hier … in het atelier.’

‘Het schuurtje.’

‘Het atelier, zeg ik je. Het atelier. Zo heet dat.’

‘O, kijk!’

‘De voetsporen van de Duivel!’ De schoenen van Camille hebben overal roodkleurige sporen achtergelaten. Paul voelt de lachkriebels opkomen, hij gaat wat opzij staan. ‘Wel, blijf daar niet zo onnozel staan, help me.’ En met z’n drieën zijn ze weg. Ineens blijft Victoire staan, de piano weerklinkt.

‘Mooi.’ Ook Camille zou wat graag haar vingers over de toetsen laten glijden, maar haar moeder heeft het haar voor eens en voor altijd verboden. ‘Dit is voor brave meisjes. Jij maakt alles smerig en je speelt zonder enige verfijning.’ Dus zingt ze luidkeels wanneer ze alleen buiten is. Ze heeft haar handen trouwens meer dan vol aan het beeldhouwen, waar ze zich helemaal aan wil geven. En Louise speelt goed. Haar zus houdt een ogenblik op. Victoire bekijkt Camille. Wat moet er van dat kind worden. Ze is groot, slank. Maar die ogen maken haar bang: een ijzeren, onbreekbare wilskracht. Zelfs als ze ervoor zou moeten sterven zou ze niet van mening veranderen. ‘Kom, Victoire, maak voort.’ Ze kijkt het meisje aan. ‘Paul, geef mij de emmer water aan, maar schiet een beetje op: wat sta je te dromen?’

‘Ik ben het zat je hulpje te zijn.’

‘Hou je mond, vlegel!’ Paul bekogelde het hoofd van zijn zus met rode aarde. Onverstoorbaar werkt het meisje verder. ‘Niet verroeren, Victoire.’

‘Maar de zon schijnt in mijn ogen!’ Camille geeft geen antwoord. Die zon op het profiel van Victoire is net als een mes dat de lijnen van het lichaam volgt. Het meisje heeft de klei opgeraapt … ‘U zult toch vandaag niet beginnen! Wat betekent dat …?’

‘Maar ik neem hem mee.’

‘Wat?’ Victoire is opgeschrokken. In haar verbeelding ziet ze Madame Louise een hartaanval krijgen. Maar ze weet ook dat Camille niet wijken zal. Ze kent haar.

De oude meid kan moeilijk stil blijven zitten. Het kan het meisje niet schelen: nu wordt ze egoïstisch, boosaardig bijna. Zodra ze werkt vergeet ze alles. Er blijft alleen het verlangen om het model in zich op te nemen – de blik, vooral de blik.

Stiekem probeert Victoire enkele nootjes te grijpen die ze in haar schort heeft zitten – verse nootjes – en met haar andere hand het knipmesje, maar Camille schreeuwt al: ‘Victoire, hoe wil je dat ik iets bereik! Je beweegt voortdurend!’ En opeens klinkt de heldere, spontane lach van het meisje. ‘Goed dan, vooruit, een paar ogenblikken pauze. Ik ben dol op je nootjes.’

Camille nestelt zich aan de voeten van Victoire. ‘Vertel eens, Victoire. Wat is er met mijn oom Paul gebeurd? Je weet wel, de jonge drenkeling die men bij de kleine brug gevonden heeft.’

‘Nee, vandaag niet.’

‘Zeg, waarom praten mijn vader en mijn moeder nauwelijks nog met elkaar? Heb je vroeger mijn moeder gekend?’

‘Weet je, je mag het haar niet kwalijk nemen. Ze was een jong, vrolijk meisje. Toen kwam je vader. Hij was knap, intelligent, en kwam uit een andere streek. Ik denk dat zij op haar manier wel van hem hield, maar ze wist waarschijnlijk niet waar ze aan begon. Ze had altijd in de schaduw van haar vader, de dokter, gestaan. Haar moeder was jong gestorven. En dan was er nog het drama met Charles-Henri …’

Camille staart in de verte. Victoire aarzelt. Al te vaak was dit kind verweten dat het zich de plaats van de oudste had toegeëigend. Indringster, zegt haar moeder wanneer ze echt kwaad is.

‘Arme Camille, jij kunt er niets aan doen. Hij kon gewoon niet in leven blijven. Nauwelijks twee weken. Je moeder dacht dat ze gek werd. Je vader ging bij het vallen van de avond alleen naar buiten. Urenlang liep hij, om te vergeten, alsof hij de dood in zich droeg. Je moeder nam het hem kwalijk. Weet je, bij ons gebeurt zoiets wel vaker. Een eerstgeborene is niet altijd een succes … Toen zijn de ruzies begonnen. Je moeder was bang. Je vader werd opvliegend … En toen kwam jij … prachtig, wild, krachtig! Je vader was gek van vreugde en hij liet je overal zien. Op 8 december 1864 werd Camille Rosalie Claudel geboren. Ik zie je nog voor me. Ik wikkelde je in mijn sjaal, want ik was bang dat je kou zou vatten. De luiken waren dicht. Je moeder wilde een jongen. Ze wilde je niet erkennen. Je heeroom liet de klokken luiden. En ding, en dong, Camille Rosalie – een roos was geboren – ik keek je aan …’

‘Je moeder wendde haar hoofd af en een paar uur lang sprak ze geen woord. Ze huilde alleen maar. Ze had zelfs geen woord van dank over voor Onze Lieve Heer. Ze leek je aan de duivel te hebben opgedragen.’

Camille lacht, maar haar lach stokt, een wat droeve lach.

‘Weet je, Paul heeft me vanmorgen Cacha-Diablo genoemd.’

Victoire streelt heel zacht de haren van het meisje. ‘M’n kleine Cacha-Diablo.’

Morgen moeten ze terug naar Nogent. Ze houdt niet van Nogent.