Linda Boström Knausgård

De val van de Helios

Vertaald uit het Zweeds door Maydo van Marwijk Kooy

World Editions

breda 2014

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Helioskatastrofen, verschenen bij Modernista

Oorspronkelijke tekst © Linda Boström Knausgård, 2013

Nederlandse vertaling © Maydo van Marwijk Kooy en World Editions bv, Breda 2014

Omslagontwerp Multitude

Omslagillustratie © Vilma Pimenoff/Millennium Images/Hollandse Hoogte

ISBN 978 94 6237 0500

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014

#

ik word geboren uit een vader. Ik splijt zijn hoofd. Een ogenblik zo lang als het leven zelf staan wij tegenover elkaar en zien elkaar in de ogen. Jij bent mijn vader, zeg ik hem met mijn ogen. Mijn vader. Het is mijn vader die in het bloed op de grond tegenover mij staat. Zijn wollen sokken zuigen het gulzig op en kleuren rood. Het bloed trekt in de kaalgesleten houten vloer en ik denk: zijn ogen zijn even groen als de mijne.

Hoe ik dat bij mijn geboorte kan weten? Dat mijn ogen zo groen zijn als de zee?

Hij kijkt naar mij. Naar mijn glanzende wapenrusting. Hij tilt zijn hand op. Beroert mijn kin. En ik til mijn hand op en leg die om de zijne. Leun tegen hem aan. Zijn armen omsluiten mij. Wij huilen samen. Warme, zoute tranen en slijm lopen over mijn gezicht. Ik wil niets anders dan daar staan met mijn vader en zijn warmte voelen en zijn hart horen slaan. Ik heb een vader. Ik ben mijn vaders dochter. Op dat moment klinken die woorden in mij als klokken.

Dan schreeuwt hij.

De schreeuw verscheurt alles. Ik zal nooit meer dicht bij hem zijn. Nooit meer met mijn hoofd tegen zijn borst rusten. We hebben elkaar net ontmoet en moeten meteen al afscheid nemen. Hij kon mij alleen het leven schenken. De schreeuw perst mijn lippen samen, die hem toe willen roepen dat hij moet ophouden. Je maakt me bang, groeit in mijn mond. Mijn slapen doen pijn. In mijn borst verandert alle liefde in woede.

O, wat schreeuwt hij, denk ik en ik zou mijn lans in zijn hart willen steken om er een einde aan te maken. Ik ben bang. Nog maar een kind.

Hij houdt niet op met schreeuwen. Hij houdt zijn hoofd vast. Drukt met zijn sterke handen alsof hij wil sluiten wat is opengegaan.

Ik trek mijn harnas uit en verstop mijn lans onder de zitting van de keukenbank. Mijn helm houd ik op als ik voor het eerst de wereld in ga. Ik ben twaalf jaar als ik opduik in het dorp in het noorden.

Ik loop met blote voeten in de sneeuw. Ik kom niet ver. Een naakt meisje met een gouden helm op haar hoofd. Bovendien hebben veel mensen de ambulance gezien die mijn vader heeft opgehaald, nadat de buren waren komen aanrennen om te kijken wat er aan de hand was. Zijn schreeuw droeg ver. En de buren die mij in mijn harnas op de vloer van mijn vaders keuken hadden gezien, begrepen het niet. Had hij mij verborgen gehouden? Wie was ik? Een kind dat niemand had gezien. Waar waren mijn ouders?

Het was chaotisch. Wat moest ik zeggen?

‘Ik heet Greta’, zei de buurvrouw. ‘Wie ben jij?’

Ik gaf geen antwoord. Plotseling voelde mijn tong groot en vormeloos, dik en onhandig.

‘Je moet iets aantrekken.’

Ze deed haar dikke donsjas uit en legde die om me heen. Nam mij voorzichtig maar beslist bij de arm en leidde me naar haar huis, dat aan dezelfde straat lag als dat van mijn vader. Naar de huiselijke warmte, zoals ze dat blijkbaar noemen, in de keuken waar ze mij op een stoel zette.

Wat moest ik nu doen? De gedachten verdrongen elkaar in mijn hoofd en ik verlangde naar de ogen van mijn vader. In plaats daarvan kreeg ik warme melk met honing en kaneel en kleren.

‘Ik help je wel’, zei ze toen ze me naar de kleren zag staren.

‘Meiske. Hier is een onderbroek, kijk, zo ja. Eerst je ene voet en dan de andere. Goed zo. Lange onderbroek. Die is van wol, zodat je het niet koud krijgt. Het is koud hier in het noorden. Meer dan twintig graden onder nul. Dan het hemd. Je mag deze kleren hebben. Ze zijn mij toch te klein.’ Ze kleedde me van top tot teen aan. Lange broek en trui en alles. Ik kreeg ook een jack en een muts en wanten. Ik dacht aan mijn wapenrusting en de keukenbank en wilde erheen.

‘Nu moet je zeggen wie je bent’, zei Greta toen de melkbeker was leeggedronken en de boterham met rendiervlees opgegeten. Rendiervlees, herhaalde ik, en ik borg het woord in mijn geheugen op. Die smaak van zout en bloed.

‘Ik wil naar mijn vader’, zei ik.

‘Lief kind, Conrad heeft geen kinderen.’

‘Hij heeft mij’, zei ik terwijl ik van mijn stoel opstond.

Greta keek me ernstig aan.

‘Heeft hij naar tegen je gedaan? Conrad is een beetje vreemd.’

‘Nee.’

Waarom zou een vader naar doen tegen zijn kind? Zijn eigen kind?

‘Heeft hij je verborgen gehouden?’

Greta was aardig. Dat begreep ik wel, ook al had ik het liefst de stoel waarop ik zat en het hele huis kapotgeslagen om wat ze over mijn vader zei. Ze weet niet beter, die gedachte maakte me rustig en ik begreep twee dingen: dat niemand ooit zou begrijpen hoe ik in Conrads keuken terecht was gekomen en dat ik daarom de rest van mijn leven alleen zou zijn.

Greta reed mij naar Bureau Jeugdzorg in de stad. Ze had opgebeld en ik had een paar woorden gehoord: meisje. Conrad. Ik weet niet wat ik moet doen. Ik kan het meisje hier niet houden. En daarna: als ik niet beter wist, zou ik denken dat er een wonder is gebeurd. Wonder. Dat woord bleef hangen en ik wist niet wat ik ermee moest en daarom keek ik naar Greta om ervoor te zorgen dat er niet nog meer woorden uit haar zouden komen.

Mijn vader was schreeuwend en met acute schizofrenie naar het psychiatrisch ziekenhuis in Skellefteå gebracht, waar ze geen aandacht besteedden aan zijn verhaal en zijn hoofdpijn met zulke sterke medicijnen bestreden dat hij zelf ging twijfelen aan wat er werkelijk was gebeurd. Maar dat wist ik nog niet, nu ik in Greta’s auto naar al het wit zat te kijken. Ik dacht nog dat ik in het huis met de vuile vloerkleden en ongewassen ramen zou gaan wonen. Dat Conrad terug zou komen en wij vader en dochter zouden zijn zoals was bepaald op het ogenblik dat alles nog goed was tussen ons.

Sneeuw. Sneeuw. Ik leerde het woord meteen. Begreep dat het belangrijk was. Op de weg en Greta na was dat het enige wat ik zag.

‘De rendieren hebben het moeilijk dit jaar. De Samen moeten steeds verder naar het zuiden om voedsel te vinden, maar de sneeuwgrens ligt helemaal in Stockholm. En het is pas herfst. Stel je voor. Zo veel sneeuw, en het is pas oktober.’

Oktober, dacht ik. Rendieren. Samen, dacht ik terwijl ik buiten in het landschap een stroom water zag oprijzen.

‘De rivier’, zei Greta. ‘Weet je waar ik het over heb?’

Ik schudde mijn hoofd. Rivier. Rivier.

‘Over een uurtje zijn we in de stad. Ze gaan dingen aan je vragen. Begrijp je dat?’

Ik keek door het raampje. Het water kolkte alsof het speelde. Het sprong en draaide. Ik leunde met mijn voorhoofd tegen de ruit en het was alsof de rivier zong.

De helm lag naast mij op de achterbank. Ik streek erover met mijn hand, het feit dat hij er lag maakte me rustig.

‘De mensen zullen erover praten. Een naakt meisje in Conrads huis.’

‘Hij is mijn vader. De rest weet ik niet’, zei ik.

‘Nee’, zei Greta en ze concentreerde zich op de weg.

Terwijl ik uitkeek over de sneeuw die op takken, weiden en akkers lag, had ik pijn op mijn borst. Het is verdriet, zei ik tegen de sneeuw. Dat wat pijn doet en mij aan het huilen maakt. Wat moet ik doen? Ik weet niets van mijn toekomst. Wie ben ik? vroeg ik aan de sneeuw.

De stad kwam dichterbij. Houten huizen met meerdere verdiepingen. De mensen die op straat liepen, staken als een soort zwarte vogels tegen al het witte af. Ze kwamen samen en gleden weer uit elkaar. Ze weten niets, dacht ik en daarna: hoor ik hier thuis? Tussen hen? Wij hadden niets met elkaar gemeen. Dat zag je aan hoe ze zich voorthaastten. Dat we elkaar niet zouden leren kennen. Ik sloot mijn ogen en dacht aan die van Conrad. Zijn rustige ogen die mij aankeken.

Ik werd in een pleeggezin geplaatst. Het gezin waar ik naartoe ging, had altijd een meisje willen hebben. Ze hadden al twee jongens.

De maatschappelijk werkster, die niet veel voorstelde, heette Birgit. We konden ook niet veel tegen elkaar zeggen, want ze rookte de hele tijd. De kamer, met de telefoon en de agenda met jamrecepten waar ze steeds in bladerde, stond vol rook.

‘Het is een moeilijke situatie, maar er is altijd een oplossing.’

Ze klonk net als Greta en blijkbaar was dat hoe ze hier in het noorden klonken. Wat ze gemeen hadden. Terwijl ze rook uitblies, zei ze dat Birgitta en Sven de beste oplossing waren. Lieve mensen. Ze hadden altijd al een meisje willen hebben en hierbij lachte ze me uitnodigend toe, alsof ze een glimlach terug wilde nu ze zo hard haar best voor me deed.

Ik lachte niet. Ik praatte niet. Ik had mijn vaders naam niet genoemd want die kon ik niet uitspreken in deze lelijke kamer met dat schilderij en dat bureau en die vrouw.

Toen ze vroeg wat ik ervan vond, moest ik hoesten door de rook.

‘Wat vind je ervan?’ zei ze.

‘Prima mensen. Gewone, goede mensen. Actief voor de gemeenschap. Sporten veel. Dat soort dingen zijn belangrijk als je met zo weinig bent. Dat je meedoet.

Dat begrijp je toch wel?’

‘Ik wil liever bij Greta wonen’, zei ik ten slotte.

Hoewel dat niet de waarheid was. Ik wilde naar mijn vader. Mijn wapenrusting ophalen en hem bevrijden. Er was geen andere mogelijkheid, of ik het nu wilde of niet.

‘Greta wil je niet hebben. Maar ik moet wel weten’, hoestte ze, ‘hoe je hier bent gekomen.

Vertel het maar. Het is goed om het te vertellen.’ Ze zweeg even en ademde rook in en uit. ‘Ook al is het nog zo verschrikkelijk. Daarna voel je je beter.’

Alles werd stil. Ik keek naar het witte buiten. Ieder woord dat ze zei was als een slag. Zo veel woorden voor niets, dacht ik. Ik bedacht dat de sneeuw mooi was. Al dat wit. Ik bedacht dat ik dat kon zeggen. Op proef.

‘De sneeuw is mooi.’

De maatschappelijk werkster reageerde er niet op. In plaats daarvan zei ze dat ze mensen hielp die in een moeilijke situatie zaten en hulp nodig hadden.

‘Waar is hij?’ vroeg ik. ‘Waar is mijn vader?’

Ze nam een paar trekjes van haar sigaret, leek een hele tijd na te denken. Ze streek met haar pink over de onderlegger op haar bureau.

‘Je moet een naam hebben.’

Ze stond op zodat haar rok opzwaaide en zich om haar benen draaide terwijl ze naar de boekenkast met ordners en brochures liep. Ze pakte een ordner met een rode rug, ging weer zitten en keek me aan.

‘Je ziet eruit als een Anna’, zei ze. ‘Anna Bergström. Dat klinkt mooi’, zei ze terwijl ze me aankeek.

Haar blik bleef op mij rusten, dus ik keek weer naar buiten, naar alle sneeuw die op mij leek te liggen wachten. Zo voelde het. Alsof die op mij wachtte.

Ik werd in een gezin geplaatst. Ik mocht blij zijn, zei de maatschappelijk werkster. Ik mocht blij zijn, zei Greta later in de wachtkamer.

‘Je had geen beter gezin kunnen treffen. Een gezin als een kleine roedel, die samenblijft en van elkaar houdt’, zei Greta. ‘Ik zal je een woordenboek geven. Kun je lezen?’

Lezen. Roedel.

Ik wist dat ik terug moest naar mijn vader. Dat was het enige wat ik wist. Ik moest de plek vinden waar hij was en hem naar huis brengen. Als hij niet uit zichzelf meeging, kon ik hem met rendiervlees lokken, dacht ik.

Ik moest hier wachten tot ze me kwamen ophalen. Er was al contact met hen opgenomen. Ze waren blij, ook al hadden ze liever een jonger meisje gehad. Birgitta borduurde voor de kerstmarkt. De vader, Sven, ik voelde een steek toen ze het woord ‘vader’ zei, was tekenleraar, een belangrijke figuur in het dorp.

Ik huilde. Warme en koude tranen. De warme vanwege mijn vader, die ik nooit meer zou zien. Was dat zo? Was dat waar? Ik groef in mijn innerlijk en stelde de vraag opnieuw: zou ik hem nooit terugzien?

De koude tranen omdat er ondanks alles voor me gezorgd zou worden. Voor het dorp en de kerstmarkt. De belofte van avondeten en de twee jongens die ze hadden. Zouden we elkaar aardig vinden?

Ik begreep dat ik moest groeien. Groeien voordat ik mijn vader in het ziekenhuis mocht opzoeken.

‘Wil je nog eens proberen te vertellen waar je vandaan komt?’ zei de vrouw die vertrouwelijk probeerde te kijken.

‘Dat weet ik niet’, zei ik.

Greta zat te wachten. Ze was echt lief. Als ze op tijd weg was gegaan, zoals ze van plan was geweest, was ze nu thuis geweest.

‘Ga even je gezicht wassen op de wc’, zei ze.

Ik ging naar een klein kamertje waar ik naar de spiegel werd getrokken. Mijn gezicht was niet vreemd zoals al het andere. Ik liet de kraan lopen en waste mijn tranen weg. Liet het warme water een hele tijd over mijn handen lopen en de warmte die zich in mij verspreidde, voelde goed, waardoor ik begreep dat ik het koud had gehad. Ik wilde het niet laten ophouden en ten slotte klopte Greta op de deur en ging ik naar buiten. Verliet de kamer met de vloer met rode en grijze spikkels. Ik sloeg de deur zo hard dicht dat het echode.

‘Ben je boos?’ vroeg Greta.

Ik ging op de bank zitten.

‘Ik heet Anna’, zei ik.

‘Anna is een mooie naam. Hij past bij je.’

‘Kun je niet gewoon weggaan?’ zei ik terwijl ik haar aankeek. ‘We zijn klaar. Er is hier verder niets.’

‘Ja’, zei ze terwijl ze naar haar jas reikte. ‘Dag, lief kind, ik weet zeker dat je het goed zult krijgen.’

‘Is dit de hel?’ vroeg ik haar opeens.

Ik weet niet waar het vandaan kwam.

Ze werd bang, dat zag ik. Maakte ik haar bang? Maar ik wilde antwoord, dus ik schudde aan haar arm.

Ze trok haar arm weg.

‘Nee’, zei ze. ‘Dit is niet de hel.’

Ze kwamen me bij Bureau Jeugdzorg ophalen. De vader en de moeder en hun zonen Urban en Ulf. Ik durfde hen niet aan te kijken, want ik was bang dat ze in mijn ogen zouden zien dat ik niet bij hen zou blijven. Dat ze mij niet echt kregen, zoals ze dachten. Ik zat op de rode bank naar mijn handen te kijken. Ik wist niet wat ik ermee aan moest, dus ik keek maar. Misschien hoorde dat zo, bedacht ik. Er zat nog bloed aan, hoewel ik ze had gewassen. Ik rook aan de restjes opgedroogd en donkerrood bloed in de lijnen van mijn handen, en de enigszins branderige lucht maakte me rustig.

Ik werd overmand door een gevoel van totale uitputting. Ik viel om, omlaag in een moeheid die zwarte en rode randen had. Ik realiseerde me dat ze mij als een kind naar hun auto droegen, die buiten op ons stond te wachten. Als van heel ver weg voelde ik hoe Birgitta en Sven mij op de achterbank over de knieën van Urban en Ulf legden.

Ik sliep drie dagen en drie nachten. Toen ik wakker werd, lag ik in een bed en naast mij zat Ulf, die met zijn gezicht lachte, of met zijn mond en ogen lachte en mij vertelde over de dokter die was geweest en terwijl ik sliep van alles had gecontroleerd, en daarna zei hij twee dingen: dat ik een prachtexemplaar was en dat ik bij hem in de buurt moest blijven.

‘Want jij kunt niks en ik kan alles. Urban kan ook veel, hij is echt een denker, maar hij is stiller en zo, en ik heb een zus nodig die me kan helpen. Want ik heb van alles te doen.’

‘Zoals wat?’ vroeg ik.

‘Daar hebben we het later over. Daar hebben we het allemaal later over. Vergeet niet dat je niets kunt.’

Ik dacht aan de sneeuw en merkte dat ik boos werd.

‘Kun je me meenemen naar het huis waar mijn vader is?’

‘Dat is allemaal makkelijk’, zei Ulf. ‘Mij moet je helpen met echt moeilijke dingen.’

Ik viel weer in slaap. Ik zag de slaap aankomen en het was alsof groene vingers mijn hoofd binnendrongen en verder mijn lichaam in. Ik kon me niet verroeren. Ik zonk door de matras en lag een hele tijd onder het bed naar de lattenbodem en de stofnesten te kijken, voor ik weer omhoogkwam en naar het plafond zweefde. Ik keek neer op Ulf, die nog steeds naast me zat. Ik bekeek mezelf met gesloten ogen en probeerde af te dalen naar waar ik lag. Want ik zag best dat ik daar lag. Het groene trok mij omlaag en ik gleed neer in mezelf zoals je in zee duikt.

#

‘ik beloof dat ik mijn best zal doen om de doelstellingen van de iogt-geheelonthoudersbeweging te bevorderen zoals die zijn vastgelegd in het statuut van de vereniging. Daarmee beloof ik nuchter te leven en af te zien van dranken met meer dan 2,5 procent alcohol, en geen narcotica of andere bedwelmende middelen te gebruiken.’

Alle leden van de vereniging mompelden de gelofte mee. De geheelonthouders waren talrijk in het dorp en ze kwamen zelfs uit de stad en de andere dorpen toestromen. Helemaal vooraan op het houtkleurige spreekgestoelte stond papa Sven. Hij keek uit over de hoofden van de iogt-leden, die die zaterdagavond bijeen waren gekomen om zich uit te spreken voor geheelonthouding en de voordelen daarvan. Ik had mezelf aangewend papa te zeggen tegen Sven, omdat ik het woord ‘vader’ als een geheim had weggeborgen. Ik zorgde samen met Birgitta en de jongens voor de koffie. Birgitta had de hele dag kaneelbroodjes gebakken en Ulf, Urban en ik gingen in het dorp de huizen langs. Het is tijd voor de geheelonthouders, zei Ulf terwijl Urban achter ons stond te kijken met die blik van hem. Die maakte dat je hem meteen ter wille wou zijn. Voor mij was het nog wat onwennig en ik bleef een stukje achter hen op straat in de sneeuw staan, maar ze wilden toch dat ik meeging.

‘Met een meisje is het overtuigender’, zei Ulf, die meestal het woord deed.

Hij praatte makkelijk en kon zijn ogen en woorden laten schitteren terwijl hij toch heel beslist was.

Wij gingen de deuren langs voor de iogt en de kinderen van de dominee gingen in dezelfde straat de deuren langs voor de Pinkstergemeente. De meeste mensen waren lid van allebei. Als je noch in geheelonthouding noch in God geloofde, sportte je. Ik had op het spoor in het bos leren langlaufen, wat me het gevoel gaf dat ik vloog. Het was echt alsof ik vloog. De sneeuw, de ski’s en de wax, en dan op naar het spoor. Je zou kunnen zeggen dat ik voor mijn ski’s leefde. Dat het mijn beste vrienden waren, dat we bij elkaar hoorden en dat vanzelfsprekend was. Het was niet iets wat ik moest leren, zoals de gelofte van nuchterheid die ik op dit moment meeprevelde zonder haar te begrijpen, terwijl ik zo geluidloos mogelijk plastic bekers neerzette op de lange tafel met de papieren loper.

Ergens was mijn vader. Daar leefde en ademde hij. Dacht hij ooit aan mij, zijn dochter? Verlangde hij naar mij?

‘Ulf’, zei ik zo zachtjes als ik kon, maar zonder te fluisteren. ‘Ken jij Conrad?’

‘Nee’, zei hij. ‘Maar ik ken mensen die meer weten.

Binnenkort zal ik je iets belangrijks vertellen’, zei hij. ‘Het heeft te maken met wat wij tweeën moeten doen. Jij en ik. Alleen wij met zijn tweeën.’

‘Als jij me met Conrad helpt’, zei ik. ‘Dan doe ik wat je wilt. Maar het moet in die volgorde’, zei ik.

‘De volgorde maakt mij niet uit. Ik heb geduld’, zei Ulf terwijl hij de thermosfles met pomp op tafel zette.

‘Je weet dat ik ’s nachts weleens wegga met de auto.’

Dat wist ik. Sven verstopte de autosleutels onder zijn kussen, maar hij sliep zo diep dat dat niets uitmaakte. Ulf tilde het kussen gewoon op en dan duurde het niet lang of de auto was gestart. Waar hij naartoe reed wist ik niet. Maar na een paar uur kwam de auto terug. Ik hoorde het als hij remde. Hij deed niet zijn best om niet gehoord te worden, deed niet zachtjes of zo, hij liet de remmen knarsen en ik bedacht dat hij waarschijnlijk te hard kwam aanrijden.

Ulf legde de autosleutels terug en ging naar bed. Het enige was dat hij ’s ochtends wel erg moeilijk wakker te krijgen was.

‘Ik ken mensen die meer weten’, zei hij weer. ‘Jij kent Greta en aan haar kunnen we niets vragen, maar misschien wel aan Rolf in het volgende dorp’, zei Ulf terwijl hij de kaneelbroodjes in de mandjes legde.

Niemand praatte met mij, behalve mijn familie. Vooral Birgitta vond dat verdrietig. En ze was waarschijnlijk ook teleurgesteld. Ze had een eigen dochtertje willen hebben dat net zo zou worden als zij. Dat op haar leek en na het eten naast haar op de bank kwam zitten borduren, of gewoon praten. Ik praatte niet, of bijna niet, hoewel ik alle woorden kende en nu ook klonk als alle anderen.

Ik probeerde wel met een kop thee naast haar op de ronde leren bank te zitten en mijn best te doen. Ik at enthousiast van de koekjes: amandelkoekjes, jamkoekjes, zandkoekjes. De kruimels bleven in mijn mondhoeken hangen en zij veegde ze vaak met een servet weg terwijl ze me vroeg een beetje netjes te zijn.

‘Wees een beetje netjes’, kon ze dan zeggen. ‘We hebben maar één leven en daar moeten we het mee doen. Eigenlijk zou je iedere dag je haar moeten borstelen en douchen. Dat is belangrijk. Net zo belangrijk als al het andere.’

‘Wat is al het andere?’ vroeg ik.

‘Dat is het gevoelsleven. Datgene wat er binnen in je gebeurt als je in de buitenwereld bent.’

‘Zoals wanneer er onder het skiën herinneringen naar boven komen?’ vroeg ik.

‘Welke herinneringen?’ vroeg ze. ‘Wat herinner je je?’

Hier moest ik goed opletten. Welke herinnering kon ik haar geven zonder dat ze zou schrikken?

‘Zoals de herinnering aan mijn vader’, probeerde ik, hoewel ik wist dat dat de verkeerde herinnering was.

‘Ja, die herinnering is alleen van jou’, zei ze. ‘Die herinnering kunnen we nooit begrijpen. Je moet nog meer herinneringen verzamelen. De herinneringen van hier. Denk bijvoorbeeld aan je kamer. Aan wat daar is.’

Ik deed wat ze zei. Verplaatste me in gedachten naar de kamer en de gebloemde dekbedhoes en het bruine rolgordijn, het nachtkastje van lichtgekleurd hout dat Sven voor me getimmerd had. Het leek op een echte kleine kast met een deurtje en een knop, waarachter het boek lag dat ik ’s avonds las voor ik ging slapen. Het boek over God dat ik van Bureau Jeugdzorg had gekregen, als een soort afscheidscadeau.

‘Je weet dat je een mooi meisje bent. En schoonheid geeft bepaalde privileges.’ Privileges? dacht ik terwijl ik het woord in één hap doorslikte.

‘Ja, voordelen. Mensen vinden je snel aardig. Ook al moet je wel een beetje je best doen.’

Je best doen, dacht ik terwijl ik mijn mond met mijn servet afveegde.

Ik begreep dat dit gesprek belangrijk was voor Birgitta. Ze wilde me leren kennen. Maar ik wist niet hoe dat in zijn werk ging. Wilde dat ook niet weten.

Ik liep eindeloos door het huis. Alles was van licht hout: de keukenkastjes, de bedden, de trap omlaag naar de slaapkamers en de tafeltennisruimte. De jongens hadden overal stickers geplakt: ‘Wij padvinders hebben geen bier nodig’ of ‘Wij skiërs hebben geen bier nodig’. Ik had ook een sticker, hij zat op het hoofdeinde van mijn bed. ‘Wij turners hebben geen bier nodig’ en ik had het gevoel dat de jongens die sticker speciaal voor mij hadden uitgezocht. Ik moest gaan turnen, leek de sticker te zeggen.

Het huis was tegen een helling gebouwd, aan de straatkant was er één verdieping, maar aan de achterkant waren er twee. Dat noemde je een souterrain, had Sven verteld. Sven had het huis helemaal zelf gebouwd. Uit de manier waarop hij over het huis praatte, begreep ik dat het bouwen ervan de belangrijkste gebeurtenis van zijn leven was en ik bedacht hoe dat kon verschillen, wat de belangrijkste gebeurtenis was. Achter de helling lagen de velden met de schapen en daarna was er niets meer tot aan de rivier daar beneden, die in het voorjaar overstroomde. Dat had Urban verteld en dat was waar hij meestal was, bij de rivier, en hij vertelde over de zomers waarin de rivier droogviel en je soms wekenlang de droge bodem kon zien.

Soms mocht ik mee. Dan liepen we zwijgend naast elkaar, Urban droeg de hengels en ik de plastic tas met de thermosfles met koffie. Urban was vijftien en dronk al koffie en hij vond dat ik dat ook moest leren, dus als we pauze hielden, nam ik kleine slokjes uit een plastic beker. Ik hield meer van de geur dan van de smaak, maar ik hield erg van het warme gevoel, dus nam ik snelle slokjes die mijn mond brandden en mijn tong en verhemelte verdoofden en zo was de smaak niet zo sterk. Urban leerde mij werpen. Soms visten we met vliegen, maar het gebeurde ook dat we levend aas hadden. Urban stond achter mij zodat we samen de hengel vasthielden, die met ons door de lucht danste voor de vlieg het wateroppervlak raakte. Ik hield ervan om zo dicht bij Urban te staan dat ik tegen hem en zijn eindeloze geduld kon aanleunen. Keer op keer liet hij me zien hoe de lijn moest dansen. Hij voelde wel dat ik me tegen hem aan drukte, maar hij liet het nooit merken. Misschien vond hij het wel net zo prettig als ik, of liet me gewoon begaan.

Het water glinsterde en de stroom was sterk. We liepen langzaam met de hengels in de hand langs de waterkant. Volgden de stroom terwijl we urenlang niets zeiden.

Hij rookte ook sigaretten bij de koffie. Hij haalde een pakje uit zijn zak en stak er een op. Ik keek naar hem, ik was nogal verbaasd want ik dacht aan de gelofte van geheelonthouding en al het andere dat je niet mocht doen. Ik durfde er niet naar te vragen, maar hij moet die eerste keer dat het gebeurde mijn blik hebben gezien, want hij zei: ‘Dit is om na te kunnen denken. En dat met genotsmiddelen,’ zei hij later, ‘dat heeft Sven verkeerd begrepen. Er gaat niets boven genotsmiddelen. Je moet ze alleen niet te vaak gebruiken en je moet er goed over nadenken wanneer. En het is duur om dronken te worden. Je moet zeker weten dat je genoeg tijd hebt, zowel voor het drinken als erna.’

Ik durfde niet te vragen of ik er eens bij mocht zijn als hij dronk. Maar ik probeerde de sigaret die hij mij voorhield. Nam een trekje en hield de rook even in mijn mond voor ik hem uitspuugde.

‘Je moet de rook een eindje je longen in zuigen, maar eerst heel voorzichtig. De rook moet beneden als het ware stoeien met je longen. Dat gevecht is het mooie, als de nicotine, het vergif, opstijgt naar je hersenen waar het je gedachten recht trekt. Je vindt het vast fijn.’

‘De volgende keer lukt het wel’, zei ik.

Urban had nog nooit zo lang tegen me gepraat en ik bleef een hele tijd over zijn woorden nadenken. Wat had hij precies gezegd?

Had hij geheimen voor zijn familie?

‘Weet Sven dit allemaal? Over het roken en dat je drinkt?’

‘Ja’, zei hij.

‘Maakt hem dat verdrietig? Omdat hij zo in geheelonthouding gelooft?’

‘Ja, papa is verdrietig. Maar daar hoef jij je niets van aan te trekken.’

‘Waar rijdt Ulf ’s nachts naartoe?’ vroeg ik toen, want dit leek me het goede moment om dat te vragen.

‘Naar een meisje in het volgende dorp.’

Birgitta wilde naar Umeå om nieuwe handwerkpatronen te kopen. Ik zou meegaan en kreeg een loden jas aan en dikke wollen wanten. Ik had ook een bontmuts gekregen en toen ik mezelf in de spiegel zag, vond ik dat ik eruitzag als een klein meisje. Zoals ze mij graag zag. De auto rook naar kauwgom, want Birgitta had altijd kauwgom in haar mond. Ze had haar mooie jas aan en ze had iets in haar haar gedaan zodat het krulde. Hoewel het vroor had ze geen muts op. De autorit naar de stad duurde veertig minuten en Birgitta luisterde de hele weg naar muziek. Ik had het orgel in de kerk van de Pinkstergemeente gehoord, en het geluid ontroerde mij zo dat ik er tranen van in mijn ogen kreeg. En de dominee, die voorzong met zijn donkere stem terwijl het koor met alle hoge stemmen volgde. Wij gingen om met de zonen van de dominee, maar van de kerkdiensten hielden Sven en Birgitta niet. Ze hadden een eigen geloof, dacht ik. Maar de muziek was me bijgebleven.

Birgitta luisterde naar muziek uit de jaren vijftig, vertelde ze.

‘Van toen ik jong was en uit dansen ging en ze deze nummers speelden. Ik word blij van deze muziek, kun je je dat voorstellen?’

Ik merkte dat hij haar opvrolijkte want ze zong de refreinen uit volle borst mee en ik bedacht dat iedereen bij mij thuis zich in zijn eentje anders gedroeg dan wanneer Sven erbij was. De sneeuw langs de weg was vies. Birgitta vloog er met de auto voorbij.

Later, in de winkel, vroeg ze of ze de nieuwe patronen mocht zien. De eigenaresse van de winkel haalde de doos trots tevoorschijn en stalde alles uit: een witte eland in een bos, elfen die in de mist boven een weiland dansten, een rozenkrans met de tekst: ‘Een dag van dorst is nooit vermorst’.

‘Welke zal ik nemen?’ vroeg Birgitta.

‘De witte eland’, zei ik.

‘Dan borduur ik die voor jou. En ik neem de rozenkrans voor mezelf’, zei ze tegen de mevrouw van de winkel.

Ik keek naar het patroon van de witte eland. Zou ik die krijgen? Zoiets moois? Mijn ogen brandden en ik was blij dat we weer naar buiten gingen waar de droge lucht de tranen droogde die uit mijn ogen dreigden te vallen.

‘We gaan ook naar de boekwinkel’, zei Birgitta terwijl ze me een arm gaf.

Het was duidelijk dat ze ervan genoot om in de stad te zijn. Ik wist niet hoe ik me moest voelen: als een vriendin of als een dochter, maar ik was geen van beiden, dus ik rechtte mijn rug en stribbelde tegen tot ik alleen mocht lopen.

In de boekwinkel zou Birgitta een nieuwe roman kopen.

‘Ik neem een boek van een van ons’, zei Birgitta terwijl ze het op de toonbank legde. ‘Er is net een nieuwe roman van hem uitgekomen’, zei ze tegen mij terwijl ze me het boek liet zien.

‘Wil jij iets hebben?’ vroeg ze aan mij. ‘Het is goed voor je om te lezen’, zei ze daarna, met een blik op de plank met jeugdromans.

‘Die daar?’ zei ik terwijl ik wees.

‘Wat is dat?’ vroeg Birgitta terwijl ze opkeek.

‘Een kaart van de Middellandse Zee’, zei ik.

De bijl kloofde het hout en de stukken vielen uit elkaar.

‘Je hoeft helemaal geen kracht te zetten’, zei Urban. ‘Het gewicht van de bijl is genoeg, alleen de zwaai is belangrijk. Probeer nog eens.’

Ik probeerde het nog eens. Zette het stuk hout op het hakblok en hield de bijl achter mijn rug. Nu bewoog ik alleen met de bijl mee en kloofde het hout zonder kracht te zetten en het verbaasde me hoe het met een kleine tik gehoorzaam spleet.

‘Kijk, nu kun je het’, zei Urban terwijl hij wegliep.

Terwijl ik het ene stuk hout na het andere kloofde, dreunde daar beneden de rivier. Hij drong omhoog en ademde opgelucht als hij meer ruimte kreeg. De sneeuw hing aan de takken en de bomen en als je de sneeuw in liep, zonk je er tot je schouders in weg.

Alles had een eigen ritme: de bijl die zong en de geluiden van de rivier daar beneden. Mijn lichaam zat gevangen in de beweging en het geluid klonk mij als muziek in de oren. Ik hakte en hakte. Ik zou de hele stapel doen. Toen de zon onder was gegaan, was de hemel rood. Iedere keer dat ik uitademde, kwamen er rookwolken uit mijn mond. Ik ga een brief schrijven, zei ik tegen mezelf. Ik begin vanavond, dacht ik en kloofde nog een blok. Ik weet niet hoelang ik daar had gestaan toen Urban ten slotte terugkwam.

‘Nu moet je ophouden’, zei hij. ‘Kom in ieder geval binnen koffiedrinken. Je lippen zijn helemaal blauw.’

Pas toen ik het huis in kwam, waar koffie en koekjes klaarstonden op tafel, merkte ik dat ik het koud had.

Ik pakte pen en papier en ging aan mijn bureau zitten. Aan de hemel stonden de sterren. Ik wist dat ik gewoon moest beginnen. Het ene woord kon niet beter zijn dan het andere.

‘Conrad’, schreef ik. ‘Ik ben het die je schrijft. Je weet nog wel wie ik ben. Het is gauw tijd om elkaar weer te zien. Ik woon bij een gezin. Iedereen is aardig tegen me. Ik heb de afgelopen weken zowat alles geleerd. Ik weet dat je in het ziekenhuis in de stad bent. Je moet alles vertellen.

Je dochter.’

Ik plakte de envelop dicht, schreef mijn adres op de achterkant en bladerde door het telefoonboek dat ik van het tafeltje op de bovenverdieping had gehaald.

Ik vond het ziekenhuis en schreef het adres en de naam Conrad op de envelop. Er was daar vast maar één Conrad. De brief zou aankomen, daar was ik zeker van.

De brievenbus was bij de kiosk voor de supermarkt. Ik trok mijn donzen jack aan en ging met de brief de kou in. De sneeuw kraakte en ik stond er niet bij stil dat ik onder mijn jack alleen mijn nachtpon droeg. Ik liep door zonder op de kou of de sterren te letten. Elke keer dat ik uitademde vormden zich wolken. Er kwam een zin bij me op: ‘Hoe mooi het leven is’, en ik wist niet of het een gezang was dat ik had gehoord of dat het gewoon iets was wat ik dacht. Daarna dacht ik: ik wil niet doodgaan. Ik was me daar niet van bewust geweest, dat ik dood had willen gaan, maar nu begreep ik dat dat zo was.

Ik had een paar munten in mijn zak en dat was genoeg voor de postzegel. Ik likte er goed aan en drukte hem stevig op de envelop. De brievenbus nam de brief aan en het luikje sloeg dicht toen ik het losliet.