Marina Stepnova

De vrouwen van Lazarus

Vertaald uit het Russisch door Arie van der Ent

World Editions

breda 2014

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het Instituut voor Literaire Vertalingen, Rusland

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Zhenshiny Lazarya, verschenen bij ast Uitgevers, Moskou

Oorspronkelijke tekst © Marina Stepnova, 2011

Nederlandse vertaling © Arie van der Ent en World Editions bv, Breda 2014

Omslagontwerp Multitude

Omslagillustratie © Ritratto di ragazza (Portret van een jonge vrouw), Amedeo Modigliani, 1916

isbn 978 94 6237 0562

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014

Hoofdstuk 1: BERBERISJE

In 1985 werd Lidotsjka vijf, en haar leventje ging van een leien dakje. Nadien hadden ze nooit meer zo’n gelukkige tref, Lidotsjka en haar leven, en daarom herinnerde ze zich oorverdovend alle rimpelloze, zilte, vochtige bijzonderheden van haar laatste gelukkige zomer.

De Zwarte Zee (zwart, omdat-ie nooit z’n handen wast, hè?), een pension dat veel weg heeft van schots en scheve luciferdoosjes, een strand bezaaid met doorweekte kartonnen bekertjes waarin aardbeienijs heeft gezeten (‘zeebeienijs’, zei papa) en reusachtige, oververhitte lichamen. De ochtendwandeling naar het lievelingsplekje, de beleefd zoekende pasjes, om niet met je hiel of je badlaken andermans heetgeblakerde vakantievlees te beroeren. Lidotsjka verloor snel haar geduld en mam hoefde zich maar heel even in te laten met een buurvrouw aan hun tafeltje in de eetzaal of een rondzwervende verkoper van verboden suikerspinnen, of Lidotsjka rukte zich los van haar strikt visuele riem en stormde lukraak stampend met haar dikke hielen met een ijselijke gil naar zee.

Als geschrokken zeeleeuwen kwamen de badgasten een stukje overeind, schudden het grove, parelachtige ochtendzand uit hun vochtige spleten en synthetische plooien en glimlachten, als antwoord op het verontschuldigende gejammer van de ouders – niks erg hoor, laat zo’n kind zich maar vermaken! Wat een kleine spring-in-’t-veld! Ze is voor het eerst aan zee, begrijpt u wel … Waar komt u eigenlijk vandaan? Uit Ensk. O, dan bent u wel een eind van huis. Wij komen uit Krivorozje, we kregen een ticket van de fabriek, niet, Manja? Manja knikte opgetogen, met een goedmoedige, overdadig met goud gevulde mond, schoof alle rommel op een hoopje, zodat papa gemakkelijk zijn badlaken kwijt kon. Zitten jullie in de Zonnehoek? Jaja. Mam wurmde zich uit haar overgooier, met knetterende vonken en knappende naden van namaakzij. Wij zitten in de Rode Banier. Aangenaam.

Een jarenlange vriendschap, op het punt van ontbranden – met ansichtkaarten op feestdagen op de kalender en wederzijdse bezoekjes aan de andere kant van het land – werd in de kiem gesmoord door de hitte en door Lidotsjka met haar gouden gloed, oorverdovend, aalglad, glinsterend in de ondiepe, volkse branding. Mam kon haar ogen niet van haar afhouden, niet voor de beslagen watermeloen, die suikerzoet knapte onder het roofzuchtige mesje van de vreedzame proletariër uit Krivorozje, voor het eeuwige ‘pesten’ aan het strand (sorry, hadden we nu troef? Nee, harten!), de eindeloos verwarde monologen uit een verleidelijk onbekend leven. En dan zegt Petrovitsj, mijn broer, hij zegt: Neem dat kind mee, Lariska, en kom gewoon naar mij toe, plek zat. Hij had inderdaad net van het bestuur een kamer gekregen, twaalf meter, om zo een bruiloft in te vieren, met een scooter rond te crossen! De romantische stippellijn van het lot van deze Petrovitsj, die niemand kende, dreigde te veranderen in een ononderbroken lijn van menselijk geluk, maar mams glimlachte alleen maar verstrooid.

Een andere keer zou ze zich met plezier andermans onmogelijke lot hebben aangemeten, alleen maar om zichzelf ervan te overtuigen hoe knap en goed dat van haarzelf in elkaar stak. Maar de geschiedenis hoefde maar even een nieuwe wending in de plot aan te brengen, armoedige woningnood en in zonde ontvangen kinderen (om de een of andere reden lokte het povere Sovjetleven altijd ongehoorde, waarlijk byroniaanse hartstochten uit), of Lidotsjka ontweek schaterlachend een kietelende golf en deze draad van de geschiedenis was hopeloos weggeglipt. De zinderende horizon, die trilde in de groeiende hitte, verblindde je ogen. Mam kneep ze verschrikt tot spleetjes, omdat ze onder de vervelde schouders, titanische achterwerken en jubelkreten niet langer haar dochters kleine panamahoedje zag. Goddank, daar was ze. Lidotsjka zwaaide en ging zonder haar rood met blauwe zwemband af te doen op haar hurken zitten, om van het zand een smakelijk koekjeshuisje te boetseren, met termietentorentjes, die uit haar kleine hete vuistje kwamen geperst.

De kleine witte panama wierp een levendige schaduw op haar gebruinde wangen, vol kleine lichtvlekjes, maar de schaduw van haar wimpers was nog doorzichtiger en langer – wat een lekkertje hebben jullie, tjonge, als het boze oog haar maar niet treft. Mam nam de lof dankbaar in ontvangst, als een brood, met beide handen, maar stiekem ervoer ze die niet met jubelende, bruisende zekerheid, ze wist dat Lidotsjka geen lekkertje was, maar uniek. Eenmalig. Het prachtigste kind van de wereld, met een prachtig, smetteloos gelukkig voorland. Mam keek met een glimlach van stille verbazing naar haar dochtertje, en vervolgens naar haar buik – jong en strak, allerminst verwoest door de zwangerschap, en ze geloofde zelf niet dat Lidotsjka – met haar ronde puppyogen, haar hete, zijdezachte schouderbladen en de gewichtloze volwassen krullen in haar volle, tanige halsje – ooit helemaal daar gezeten had, binnen in haar, en dáárvoor niet eens bestaan had. Op dat punt kwamen mams gedachten aan de grenzen van het bevattelijke en ze begonnen vervaarlijk te malen, als een vrachtwagen boven een afgrond – het amechtige gejank van een motor in doodsnood, twee wielen die vergeefs de dichtere lucht om de kale banden willen winden, twee andere die handenvol fijn steenslag wegspuiten, als in een explosie van opwinding. Nog een tel voor de val, een seconde, een tel. Voor haar ogen springt een doorzichtig plastic speelgoedduiveltje op, had Vovka van een infuus gemaakt, ik krijg nog drie roebel van hem, wat een pest, nu krijg ik het zeker niet, maar goed, dus hoe zit dat, als mensen nu doodgaan, dat is nu iets wat ik nooit en aan niemand kan vertellen … Waarom ben ik nu banger van de leegte voor de geboorte dan voor die na de dood? Waarom is doodgaan niet zo erg, god-sta-me-bij-en-bewaar-me?

‘Je ziet een beetje wit, Ninoesja’, zei pap een beetje geschrokken en hij gaf mam een zoen op haar schouder. De huid onder zijn lippen en tong was heet en droog, alsof ze licht gesteven was. ‘Een beetje oververhit?’

Mam glimlachte schuldbewust. Het duister had haar losgelaten, haar ziel sloeg een klein kruisje en stuurde weer de hoofdweg op, nat van doodsangst, gered, doodop, maar met nog een heel, heel klein beetje heimwee – dat ze er nu niet achter was gekomen wat daar was, voorbij die laatste tel, waarna alleen maar halsoverkop een buitelende vlucht volgde met geruisloze brokstukken ijzer, en het knappende geluid van scheurende spieren, en … en … en … Mam probeerde zich verstrooid een voorstelling te maken van wat niet voor te stellen is, veegde haar voorhoofd af aan de reddende arm van haar man, krachtig, met grote sproeten en vertrouwde rossige franje. ‘Ja, het is wel een beetje heet, lieverd. Ik ben een beetje duizelig.’

Lidotsjka, met haar vijf jaar nog net een klein dierenjong, had de onheilspellend kille wind van gene zijde gevoeld en kwam meteen naar haar moeder gehold, warm, soepel, in een ongehoord importslipje. Elke dag een nieuwe kleur, elke dag een nieuwe leuke applicatie. Het roze broekje met aardbeitjes was maandag. Het lichtblauwe met een beteuterd haasje dinsdag. Het gele met een verlepte zonnebloem woensdag. Wat is er, mam? Met haar zachte lippen beroerde mam de oogleden van haar dochter, het ene oogje, het andere, alles is goed, Berberisje, je verbrandt je toch niet, hè? Neu, en gerustgesteld maakte Lidotsjka zich los uit de liefkozende handen en ze wilde terugstormen naar zee. Hun nieuwe kennissen van het strand lachten vriendelijk hun tanden bloot. Lida, Lidotsjka, Lollypop, Berberisje, de koosnaampjes, de kwetterende tongval van de ouderliefde. Niemand die dat ooit zo hartstochtelijk had gedaan. Niemand, ooit.

‘Niet zomaar ertussenuit knijpen, klein partizaantje’, zei pap en hij nam Lidotsjka in zijn armen en keerde haar behendig om, zodat Lidotsjka niet meer kon van het lachen: hemel en zee wisselden vloeiend van plaats, nog even en de bootjes aan de horizon vielen in de wolken, de bijtende vissen, de zeepaardjes, alles zwom en smolt, de zeemeeuwen hingen aan onzichtbare draadjes, Lidotsjka zelf zweefde tussen hemel en zee.

Dat was geluk, deze warme vertrouwde handen die je nooit los zouden laten, zouden laten vallen, zelfs niet als de hele wereld op haar kop stond. Dat begreep ze later. Heel erg goed, later.

‘Blijf jij maar even bij tante Manja en oom Kolja’, zei pap; hij liet Lidotsjka op het zand zakken, en de zee was weer beneden en de hemel boven. Zoals altijd. ‘Blijf jij hier even zitten? Dan gaan mam en ik even zwemmen, anders is ze straks helemaal gaar gestoofd.’

‘Gaan jullie maar, ga maar gerust,’ tetterde tante Manja, ‘ik heb er twee van m’n eigen grootgebracht, en nou is het derde kleinkind op komst, ik verlies die kleine schoonheid van jullie geen moment uit het oog. Neem maar lekker een duik.’

‘We zijn zo weer terug’, beloofde mama schuldbewust en ze drukte haar zachte, snikhete wang tegen Lidotsjka. ‘Naar tante Manja luisteren, hoor. Ik hou heel erg van je, heel erg veel.’

Lidotsjka knikte achteloos, tante Manja verrichtte met een samenzweerderig gezicht enig energiek graafwerk in haar tas en het was wel duidelijk dat ze daar iets heel, heel interessants uit zou opvissen. Oom Kolja zag er ook intrigerend uit, je kon zien dat het leven van zijn vrouw en hem tot op de dag van vandaag vol jeugdige, opwindende verrassingen was geweest. ‘Tada!’ riep tante Manja met circusachtige intonatie uit en ze bedacht Lidotsjka met een reusachtige perzik, met een zacht velletje, warm, gevlekt roze van een teveel aan licht.

Een golf duwde mam met een koude poot tegen haar buik en ze voelde meteen de rillingen over haar rug en schouders gaan. Lidotsjka rook met toegeknepen ogen aan de kriebelige perzik.

‘Kom op, Ninoesj, wie het eerst bij de boeien is!’ Mam knikte en glimlachte vol vertrouwen.

‘Neem maar een hap, meisje’, hielp tante Manja haar vriendelijk op weg, oom Kolja tikte inmiddels een gekookt, uit dezelfde tas afkomstig, ei op zijn knie stuk, en als bij toverslag kwam alles een voor een op de krant, de wanstaltige tomaten, de ‘stierenharten’, de hompen uit de eetzaal ontvreemd brood, een worst, druiven van de markt, zo goudgeel als maar kon. Ze had afgedongen, ze had ze voor tachtig kopeken gekregen, zei tante Manja trots, en met eendere, gedachteloze tederheid streelde ze eerst Lidotsjka’s door de zon gewarmde hoofdje en toen de kortgeknipte, gedegenereerde kruin van haar proletarische man. ‘Och, wat ben jij toch goud waard, vrouw, Maroesjka van me, ik ben gewoon jaloers op m’n eigen, eerlijk …’

Lidotsjka at haar perzik bijna voor de helft op, zuchtte eens en kreunde van genot, het kleverige sap stroomde over haar kin, over haar mollige gebruinde buik – niet uitsmeren, meisje, ik veeg je zo wel af, dan ben je zo weer brandschoon, maar zeg eens, waar werkt jouw mama? Toe maar, en jouw papa, maakt die ook tekeningen? En hoeveel kamers hebben jullie? Hoor je dat, Kolj, ik zei toch al dat ingendeurs in het noorden meteen een driekamerwoning krijgen, en jij maar: Genka heeft niks te zoeken op zo’n technische school, laat-ie maar meteen naar de fabriek gaan! Zo gaan we allemaal nog met onze pootjes omhoog in die rotflat. En verdienen papa en mama veel? Weet je dat niet? Nou, neem jij maar lekker een hap, meisje, neem maar een hap, God geve je een goede gezondheid, en die papa en mama van jou ook …’

De kreet klonk uit het niets, ijselijk, op één toon – aaaah! Lidotsjka vloog overeind, liet haar perzik vallen, die zat meteen helemaal onder het zand, dat kreeg je er niet meer af gewassen, die kon je weggooien, een beetje zonde wel, maar de kreet kwam steeds dichterbij, tot hij tot zo’n alle grenzen overstijgende hoogte was gestegen dat het net was alsof het op dik, half doorzichtig glas getekende strandgezicht meteen wazig was geworden en een spinnenweb van angstige barsten had gekregen. De vakantiegangers stonden traag op van hun badlaken of uit hun ligstoel, als slaapwandelaars, een enkeling holde inmiddels naar het water en stootte daarbij anderen aan.

aaaaaaa! hel-lep! hell-lep!

Tante Manja sloeg geschrokken een kruisje, jezus christus, Kolj, ga eens kijken wat er loos is, niet brullen hoor, meisje, zeker iemand een zonnesteek gekregen, we gaan ook even kijken. Lidotsjka stond nog steeds met haar gezicht naar de gevallen en reddeloos bedorven perzik gekeerd. Ze dacht er niet aan het op een brullen te zetten. Integendeel, het was allemaal razend interessant.

Pap zat op zijn knieën aan het uiterste randje van het strand, terwijl een rijzige natte knaap hem als een kleine jongen aan zijn arm stond te trekken, een van de klerenkasten van de reddingsbrigade die doorgaans dagenlang op hun houten verhoginkje zaten, een ijsje wegwerkten, met de vrouwelijke badgasten dolden, maar zich de meeste tijd natuurlijk stierlijk verveelden.

‘Alles goed met u, kameraad?’ vroeg de knaap aan pap, de mensen vol deelneming een achterwerk met vuurrode zwembroek toedraaiend, en uit de menigte nieuwsgierigen antwoordde iemand met een verwijtende bas: ‘Niks goed! Zie je dat niet! De man is verdronken!’

‘Hij niet, zijn vrouw’, corrigeerde men de bas, en pap, die eindelijk zijn arm uit de hand van de knaap had losgerukt, slaakte opeens een zacht en hol gekreun en liet zich voorovervallen, als een stuk speelgoed dat toevallig met een elleboog van zijn plek werd gestoten.

De reddingsbrigadier richtte zich op, blikte hulpeloos om zich heen, maar een vrouwelijke dokter baande zich reeds een weg door de vakantiegangers, schreeuwend, spierwit en beweeglijk, als een motorbootje – en net zo’n wit en beweeglijk motorbootje, maar dan echt, draaide rondjes bij de boeien, sneed opgewonden cirkels in het water, en met een geruisloze plons doken van daar andere reddingswerkers in de gladde baren en riepen elkaar uit de verte dingen toe, met jonge stemmen die klonken als een klok.

‘Nee maar, zijn vrouw verdronken en zelf heeft-ie niks’, zei iemand, onzichtbaar in de blote, zweterige en rumoerige menigte, met iets van verwijt of jaloezie, en alsof hij deze woorden gehoord had, kwam pap meteen overeind – hij zag eruit als Lidotsjka’s half opgegeten perzik, helemaal onder het zware, grijsbruine zand.

Opeens tilde hij met een ruk zijn hoofd naar de hemel en stak dreigend zijn vuisten op naar iemand daarboven, een gebaar van zo’n verschrikkelijke oerkracht dat het niets menselijks meer had. Een olijk klein golfje waagde het aan zijn hielen te likken, merkwaardig roze, als die van een kind, maar het deinsde daar opeens voor terug en maakte dat het weer wegkwam, naar zee, naar zijn soortgenoten. Pap liet zijn naakte natte ogen langs de menigte gaan.

‘Nee’, zei hij plotseling doodkalm. ‘Het is allemaal niet waar. Het is etenstijd. We gaan aan het middagmaal. Waar is mijn dochter?’

Lidotsjka maakte haar kleine kleefhandje uit tante Manja’s knuist los en stormde moeizaam voorwaarts door het mulle, warme zand, mul en warm. Er knapte iets in haar hoofd, overduidelijk, met kleine, steeds maar nieuwe ontploffinkjes, alsof er piepkleine zekeringetjes in werking traden die de spanning niet aankonden en doorbrandden, een voor een, de een na de ander. Tot alles was uitgewist wat uitgewist moest worden.

(Pas dertien jaar later, toen ze op de bbc naar een voortkabbelende documentaire over een orang-oetanfamilie keek, stokte er bij Lidotsjka van binnen opeens iets, toen het mannetje hees begon te janken, als een mens, en plotseling zijn dode, verminkte jong naar de hemel ophief, om die te straffen, een verwijt te maken of in een poging iets te begrijpen. Lidotsjka fronste haar voorhoofd, er kwam opeens een troebel waas voor haar ogen, alsof ze door een bril met vieze vingers erop naar de wereld keek, van iemand anders, met andermans dioptrieën, inderhaast van andermans bureau gepakt. Dat werd niks. Niks.

Toen legde dat mannetje zijn jong op de grond en snuffelden alle orang-oetans om beurten aan het bewegingloze, verminkte lijkje, alsof ze daar afscheid van namen, en liepen een voor een weg, achter elkaar aan, met door de evolutie gebogen hoofd, lelijk, alles in ogenblikkelijke gelukzaligheid vergetend, omdat vergeten voor hen de essentie van het leven was. ‘Zielig, niet?’ vroeg Loezjbin, hevig met zijn ogen knipperend – zoals alle door en door hardvochtige mannen huilde hij graag om niks. Lidotsjka knikte. Tranen van medelijden waren haar op school al afgeleerd toen ze negen was. ‘Wil je een perzik?’ Loezjbin reikte gegeneerd naar het bord met fruit, verdomme, zat-ie daar als een wijf te snotteren. Sorry. Ik ben allergisch voor perziken.)

Kinderen zitten stevig in elkaar, heel stevig. Hoe een volwassen Lidotsjka ook haar best deed zich de zomer van vijfentachtig te herinneren, niet voor, maar na 24 juli, er kwam niks van terecht, op een enkele even pijnlijk als heldere flits na. De beddensprei op hun hotelkamer, wit met blauw, met bloemen. Papa, die hele dagen op het bed naast het hare lag, met zijn gezicht naar de muur, met de roze, weerloze huid op zijn achterhoofd, door het rossige dons heen. In het vliegtuig – Lidotsjka zat voor het eerst van haar leven in een vliegtuig! – liep een strak in het donkerblauw gestoken, erg mooie mevrouw met een dienblad met ‘opstijg’-zuurtjes, minuscule dingen, twee keer zo klein als normaal, geweldig. Lidotsjka pakte er een en zei zachtjes ‘dank u wel’, zoals mama haar had geleerd. Neem er nog maar eentje, meiske, zei de stewardess royaal, en in haar vriendelijke beroepslach, haar boterhamdik aangebrachte ‘Ballet’-foundation, kwamen door en door menselijke rimpeltjes van medelijden. Dank u wel, fluisterde Lidotsjka nog eens en ze nam nog een snoepje. Het was interessant in het vliegtuig, maar wel benauwd, en het rook naar dennengeur luchtverfrisser en een zweem heel oude kots. De hele zes uur van hun vlucht naar Ensk zat papa te huilen. Onophoudelijk. De hele zes uur.

Wie had al het noodzakelijke geregel toen op zich genomen, wie had alle papieren bij elkaar gezocht, voor een kist gezorgd, wie had die het hele land door helpen vervoeren, wie? Lidotsjka was er niet achter gekomen. Ze mocht niet mee naar de begrafenis, ze bleef thuis, onder toezicht van een zwijgzame, van breinaalden voorziene buurvrouw, en speelde waardig met haar poppen. Die poppen kookten soep en gingen op visite, en de Oost-Duitse Lelja met haar knisperende gouden haren trouwde zelfs met de haas. Ze was bijna even groot als Lidotsjka, deze Lelja, zodat mama zelfs een van Lidotsjka’s jurkjes voor haar had vermaakt, een witte feestjurk, met een afschuwelijke schroeiplek van een onvoorzichtig gehanteerd strijkijzer. Mama verstopte de schroeiplek onder een brede ceintuur en nu was de witzijden Lelja gewoon gedoemd tot een eeuwige huwelijksdrang. Wat ben jij van beroep, Lelja? Ik? Bruid!

Toen de deurbel ging, was Lidotsjka net aan het bedenken wie Lelja en haar haas als kind zouden krijgen, de puppy met de bolle ogen of de plastic Goervinek, die zijn armpjes kon bewegen. De buurvrouw probeerde zich in vier etappes (bril afzetten, bril wegleggen, kluwen laten vallen, lendenen wrijven) uit haar luie stoel te hijsen, maar Lidotsjka was al naar de hal gesneld, dansend van geluk – mama, mama is gekomen, ik weet het zeker! De buurvrouw had zich eindelijk uit haar meubilaire gevangenschap bevrijd en sloeg stilletjes een kruisje. Er stond een vrouw voor de deur, een die Lidotsjka totaal niet kende, met een jurk aan van een ongelooflijke, angstaanjagende nachtkleur. Ze was heel mooi, heel erg mooi, die stewardess was er niets bij. Bijna net zo mooi als mama. Alleen haar lippen waren te rood. De vrouw schoof Lidotsjka zonder te kijken aan de kant, alsof ze een klein en onbeduidend voorwerp was, en stapte binnen.

‘Waar is mama?’ vroeg Lidotsjka en ze deed bij voorbaat haar mond open om het lekker op een brullen te zetten.

‘Die is dood’, antwoordde de vrouw kalm, en de buurvrouw sloeg nogmaals een kruisje.

‘En papa?’ Wat ‘dood’ was, wist Lidotsjka niet, maar ze liet het brullen voor alle zekerheid maar achterwege.

De lippen van de vrouw trilden heel even, alsof ze de lucht wilde kussen, maar zich toen bedacht.

‘Jouw papa komt zo’, zei ze en ze keek Lidotsjka eindelijk aan.

De vrouw had grijsblauwe ogen, doorzichtig, effen, met een vreemde, diepblauwe zweem op de bodem. Terwijl mama roestbruine ogen had. Roestbruin en vrolijk, als een vrolijk roestbruin hondje. Later – nadien, haar leven lang – was Lidotsjka nergens zo bang voor als om dat te vergeten.

‘En wie mag u wezen, als ik vragen mag?’ vroeg de buurvrouw, eindelijk uit haar onmacht ontwaakt, nadat ze daarvoor ongelovig naar het dubbele parelsnoer om de hals van de onbekende gast had staan staren; het waren knotsen van kralen, stuk voor stuk, en ze werden bijeengehouden met de opmerkelijke bescheidenheid van iets heel duurs en heel eenvoudigs.

Vast nep, stelde de buurvrouw zichzelf gerust, professioneel handelaar en hartstochtelijk jaloers, nu verdiend met pensioen. IJdele hoop, de parels waren echt, roze met grijs, uit zee, met engelengeduld gegroeid in het tere, levende donker van de oester. Alles wat Galina Petrovna Lindt had, was echt, en louter het beste en het duurste. Met uitzondering van haar eigen leven, maar dat wist goddank niemand.

‘Wie ik ben?’ Galina Petrovna trok meewarig haar wenkbrauwen op, alsof de buurvrouw gek was en de heersende vorst niet herkende wiens portret in elk huis in de hoek van de schrijn hing, bobbelig van de wierook der volksliefde en de eeuwig borrelende samowar. ‘Wie ik ben? Meent u dat nu?’

De buurvrouw kromp ogenblikkelijk ineen, deed een stap achteruit, naar haar beklagenswaardige leven, naar haar krappe eenkamerwoning, met het grove boerse dessin op de gewitte muren, als een toneeldecor.

‘Kom’, zei Galina Petrovna en ze duwde Lidotsjka naar de deur, niemand was nog op het idee gekomen hem dicht te doen. En Lidotsjka stapte gehoorzaam over de drempel van haar eigen leven.

Lidotsjka begreep, zij het niet meteen, dat haar oma haar had geërfd.

Oma heette Galina Petrovna en ‘u’. Lidotsjka probeerde de variant ‘oma Galja’, maar dat werd haar verboden: ten eerste omdat het te boers klonk, ten tweede zou je kunnen denken dat ze honderd oma’s had en niet wist tot wie ze het woord moest richten. Het was waar, honderd oma’s had Lidotsjka niet, honderd opa’s ook niet trouwens. Of liever, ze had wel een opa en oma, en die woonden in papa’s en mama’s slaapkamer, mama haalde ze soms van de muur en ging dan liefkozend met haar vinger over een zwart-witte man in tuniek en een vrouw met krullen, met een mollige, zichtbaar vrolijke hand op de kapiteinsepaulet van haar man. De vrouw droeg een lange kralenketting en had kuiltjes in haar wangen, de man droeg een borstelige hangsnor. En dat, Berberisje, zei mama dan, dat zijn mijn papa en mama, jouw opa en oma. Waar zijn ze? vroeg Lidotsjka, terwijl ze van tevoren, net als bij een sprookje, wel wist wat er ging komen, en daar bij voorbaat blij om was, zoals ieder kind blij is met een voor eens en altijd vaststaande loop der dingen. Ver hiervandaan, heel ver, in een prachtige, sprookjesachtige streek, zei mama verdrietig, daarmee op de hemel doelend, of op het militaire district het Verre Oosten, en de besneeuwde brug, waar het achter zijn stuur in slaap gesukkelde, halfwassen soldaatje met zijn grote oren vanaf was gedoken, en daarbij in zijn laatste wonderlijke droomgezichten ook de in zijn laadbak trillende lading en de in zijn cabine gezeten kapiteinsvrouw had meegenomen, die zelfs in haar dood haar nieuwe, in de militaire winkel aangeschafte schemerlamp met zijn warme, zonnige kap tegen haar borst gedrukt had gehouden.

Waarom komen opa en oma niet op visite? Lidotsjka trok ongeduldig aan mama’s arm, alsof ze voelde dat ze niet te lang mocht stilstaan bij het ijs dat onder die wielen was gebroken, bij het zwarte, door de vrieskou geluidloze water dat hun tegemoet was gevlogen. Waarom niet, zeg dan, waarom niet? Omdat het heel ver weg is, Berberisje. Gaan wij dan naar hen toe? Vast en zeker, antwoordde mama ernstig. Eerst papa en ik, en dan jij ook. Maar dat duurt nog heel, heel lang. Duizend miljoen jaar? Lidotsjka’s adem stokte gewoon in haar keel bij een dergelijk duizelingwekkend getal. Nog wel langer, beloofde mama en ze stond op van de poef, die wel iets weg had van een aardbei op pootjes. Maar laten wij samen nu eens kadetjes gaan bakken, kom op! Lidotsjka jubelde het uit, bij de voorpret van het gedoe met het meel en de nieuw geopende jampot, en opa en oma gingen weer terug aan de muur. Eerlijk gezegd hadden ze weinig weg van een opa en oma.

Maar Galina Petrovna, Galina Petrovna leek helemaal nergens naar!

Ten eerste woonde ze volkomen alleen in een reusachtig huis dat wel iets weg had van het plaatje met het kasteel in het grote, knisperende boek met de sprookjes van Charles Perrault.

Ten tweede mocht je in dat huis niet rennen, springen en schreeuwen. Dat wil zeggen, dat mocht ze toch al niet meer, maar zeker niet in dat huis.

Ten derde kwam er elke ochtend een speciale vrouw, Marvanna, die een schort voordeed en alle kamers aan kant maakte met de harteloze en zwijgzame voortvarendheid van een echte machine. Als mama schoonmaakte liep ze altijd te foeteren of te zingen. Marvanna deed ook het eten, elke dag iets anders, iets vers, de kliekjes van de dag daarvoor deed ze in speciale pannetjes over, die ze schaaltjes noemde. Deze schaaltjes nam Marvanna mee. Ze praatte niet tegen Lidotsjka, alsof ze niet bestond.

‘Wat doet Marvanna met dat eten?’ Lidotsjka kon zich niet inhouden, ze vroeg het toch aan Galina Petrovna, hoewel ze maar al te goed wist van het nieuwsgierige aagje en haar afgerukte neus. Papa en mama hadden haar verboden andere mensen met haar vragen lastig te vallen. Maar als er verder geen andere, vreemde grote mensen waren, dan mocht je vast wel iets vragen.

‘Welk eten?’ vroeg Galina Petrovna even verbaasd als verstrooid, nadat ze haar ogen had losgemaakt van de televisie. ‘A-a-ah … Dat. Weet ik niet, dat neemt ze vast mee voor haar kleinkinderen.’

Lidotsjka zweeg, ze dacht na.

‘Is Marvanna de oma van ons allemaal?’

Galina Petrovna dook definitief op uit haar film, De armband-2. Een of ander stom molenpaard. Ze wisten helemaal niet meer hoe ze een film moesten maken.

‘Hoe kom je erbij dat Marja Ivanovna onze oma is? En zit niet aan die stoel te frunniken. Dan gaat hij kapot.’

Gehoorzaam hield Lidotsjka op met het aaien van de fluwelen bekleding. Marvanna kwam iedere dag, ze kookte, maakte schoon, verschoonde de bedden, deed de was. Ze zorgde voor Lidotsjka en Galina Petrovna zoals een oma dat hoorde te doen. Bovendien had ze, naar nu bleek, ook kleinkinderen voor wie ze het eten meenam dat Lidotsjka en Galina Petrovna niet op hadden gekregen. Daarom waren Galina Petrovna en Lidotsjka ook kleinkinderen van Marvanna, en wel haar allerliefste. Lidotsjka zag geen enkele breuk in de logische keten van haar redeneringen. Alles klopte. Of niet?

Galina Petrovna haalde geïrriteerd haar schouders op.

‘Wat zit jouw hoofd toch vol met onzin! Marja Ivanovna is mijn huishoudster. Ga liever wat lezen of tekenen. Je kunt toch wel lezen?’

Wat echt vreemd was, dat was iets anders: vroeger had Lidotsjka geen idee dat Galina Petrovna überhaupt bestond. Onbegrijpelijk. Want je hebt of een oma, al is het maar aan de muur, of je hebt geen oma. Natuurlijk zou ze haar papa om opheldering kunnen vragen, maar hoewel Galina Petrovna het nog zo beloofd had, kwam papa om de een of andere reden niet terug. Lidotsjka herinnerde zich vaag dat papa er wel geweest was, die eerste nacht die ze bij Galina Petrovna had doorgebracht (er was een bed voor haar opgemaakt op de leren bank, net een levende olifant om te voelen). Hij zat wiegend op zijn knieën voor de bank en lachte een klein stukje zijn tanden bloot, als een puppy, en Lidotsjka rook zelfs door de dikke lagen van haar slaap zijn vertrouwde warme geur, een heerlijk mengsel van tabak en eau de cologne, waarvan mama zei dat die naar een laurierblad uit de soep rook, en zo noemde ze papa ook weleens: Lavroesjka.

‘Lavroesjka’, mompelde Lidotsjka en ze draaide zich om; ze was het kussen niet gewend. Het was te zacht. Mama zei dat het slecht was om te zacht te liggen. Papa zweeg geschrokken. ‘Slaap maar lekker, kleine meid, slaap maar lekker, lief klein haasje van me’, fluisterde hij terwijl zijn nietsziende blinde handen Lidotsjka op de tast probeerden te vinden tussen de uitlopers van de bank. ‘Kijk eens, niemand heeft je vlechten voor het slapen losgemaakt, oma heeft daar geen erg in, je moet maar niet boos op haar zijn, ze leert het heus wel, dat zul je zien …’

Lidotsjka probeerde haar zware oogleden vaneen te doen, maar tevergeefs. ‘Waar is mama,’ vroeg ze met ontevreden, door de slaap wat rauwe stem, ‘roep mama dan even …’ Papa zweeg, alsof hij al zijn krachten bijeen moest rapen, en toen drukte hij opeens zijn reusachtige, gloeiend hete gezicht tegen Lidotsjka aan, zodat ze zelfs door de dunne stof van haar pyjama heen zijn tanden voelde klapperen.

‘Hou op met dat hysterische gedoe, Boris’, gebood Galina Petrovna, die uit het niets in de deuropening was verschenen. Een doorzichtige witte kamerjas, bezet met grillige draken van zijde. ‘Je stelt je aan als een wijf.’

Papa tilde zijn hoofd op, Lidotsjka’s pyjama was in haar zij doornat van tranen.

‘Je hebt altijd een hekel aan haar gehad’, zei papa zacht. ‘Altijd.’

Galina Petrovna haalde haar schouders op en verdween, daarna verdween papa ook, hij loste op in de trage nachtlucht toen Lidotsjka zich op haar andere zij draaide, niet bij machte nog langer weerstand te bieden aan de slaap die van alle kanten aandrong …

De volgende morgen was papa nergens te bekennen, Lidotsjka dwaalde lange tijd door het onbekende huis, op haar blote voeten, tot ze Galina Petrovna tegen het lijf liep, die in een warme tabaksnimbus voor het raam stond. Mama rookte nooit. Papa wel, maar mama niet.

‘Waar is papa?’ vroeg Lidotsjka sip.

Galina Petrovna draaide zich om. Ze had een verbluffende sigaret tussen haar vingers. Een lange.

‘Weg’, zei ze.

‘En mama?’

‘Mama is dood.’

Lidotsjka zweeg, ze probeerde dit onmogelijke lot te passen.

‘Ik wil naar huis’, zei ze.

‘Dit is nu je huis.’

Dat was niet waar, en Lidotsjka en Galina Petrovna begrepen dat allebei. Maar er was geen keus. En Lidotsjka en Galina Petrovna begonnen samen te wonen.

Het eerste wat Galina Petrovna deed was met Lidotsjka naar de dokter gaan. In de lange witte auto met de vloeiende naam ‘Wolga’. Waarbij Galina Petrovna zelf achter het stuur kroop: ook dat was verbazingwekkend, want in Lidotsjka’s vorige leven waren alleen vriendelijke oude baasjes met reusachtige knoestige handen die autoreden, taxichauffeurs. Mama had altijd haar ronde wenkbrauwen verontwaardigd opgetrokken over hun nagels: ze liet Lidotsjka zien wat er gebeurde als je voor het eten je handen niet waste. Die nagels waren zwart, met barsten en onbeschaafde richels. Bussen reden gewoon uit zichzelf. En in een bus kon je stiekem je neus in de geurige schapenpels van iemands bontjas steken of het knisperende felgekleurde pand van iemands deftige jurk aanraken. Lidotsjka hield wel van de bus.

Galina Petrovna liet Lidotsjka, frisgewassen en zo opgetut als een pop, op de voorbank plaatsnemen en snoerde haar strak in de veiligheidsgordel, alsof ze een lint om een feestelijke bos bloemen deed. ‘Geen gedraai’, zei ze streng, en vrolijk als een puppy danste de straat hun tegemoet, lichtvoetig, spiegelglad, een en al langwerpige schaduwen en oogverblindende zonnig groene vierkanten. Van het snelle spel, als op de toetsen van een piano, waarmee palen en bomen elkaar afwisselden, en stammen en zonovergoten ramen, werd Lidotsjka bijna meteen misselijk. Daarnaast hing in de Wolga ook nog eens de weeë lucht van benzine en van Galina Petrovna’s parfum, ondraaglijk, zwaar, als een van de warmte ontplofte, brutaal uit de pot opkomende bessenjam. Het was Poison van Dior, een geur die nog legendarisch zou worden, maar die voorlopig een nieuwtje was, zelfs voor Parijs ongelooflijk anno 1985, hetzelfde jaar waarin deze Wolga – op dat eigenste moment – door de straten van Ensk gleed, en Lidotsjka tegen de stoel gedrukt met haar benen zwaaide in een poging met haar sandalen de ronkende bodem te raken. Tevergeefs. Paal, boom, raam, bocht. Boom, raam, bocht, paal.

Galina Petrovna had driehonderd roebel voor haar Poison betaald – driehonderd! – heel wat meer dan het maandsalaris van menig burger van het onmetelijke Sovjetrijk. Maar hoe meer geld je uitgeeft, hoe meer geld je binnenkrijgt, dat is een even eenvoudige als begrijpelijke vuistregel. En daarbij, wie bepaalt wat een onsje geluk waard is, in welke valuta moet je het geluid uitdrukken waarmee het glasachtige cellofaan brak en van het gifgroene doosje gleed? Een paarsblauw flesje, rond en glad als de borst van een jonge vrouw. Het doorzichtige prisma van een stevig verankerde stop. Galina Petrovna ging met het koele, vochtige flessenhalsje over haar eigen warme, kloppende keel. De honing van een sinaasappelboom, frambozen, amber, opoponax en koriander. Om de hars van de opoponax te verkrijgen wordt de plant, genaamd Ferula Opoponax, een dodelijke wond toegebracht. De tranen en het bloed van dit kruid geuren als je reinste vergif. Ik denk niet dat iemand anders in de Sovjetunie een dergelijk parfum heeft, mompelde de trouwe Norotsjka, de heimelijke leverancier aan de elite van Ensk, een kleine rat op de grote diplomatieke wegen van de zwarte handel. Ze stopte de driehonderd van Galina Petrovna ontvangen roebel in de roze, half openstaande muil van haar chique tas, alsof ze het in haar beha deed, met de snelle en soepele beweging van een kleine dievegge, die niet strookte met Norotsjka’s zorgvuldig gecomponeerde buitenlandse outfit, tot de naad van haar kousen en de pas van haar jurk toe, en ook niet met haar languissante en nonchalante houding tegenover een dame voor wie elke rijkdom gewoon was.

De auto maakte een kleine luchtsprong op het verraderlijk uitstekende deksel van de riolering, en Lidotsjka kon maar net een reusachtige dot tegen haar keel opstaande kots wegslikken. Het stinkt, zei ze klaaglijk voor zich uit. Ze deed het zonder veel hoop op succes, zomaar. Galina Petrovna boog zich naar haar toe, strekte haar grote hand uit (de walm van Poison en benzine werd tastbaar, alsof Lidotsjka met haar hele hoofd in inktzwarte en weezoete snot werd gedoopt), en een snelle stroom straatlucht stak lenig als een kat zijn koude poot door de ruit en gaf Lidotsjka een zachte tik op de lippen en het ronde, bezwete voorhoofd. Ze haalde meteen een stuk makkelijker adem. Maar het gevaarlijke en monotone tellen – paal, boom, raam, bocht – werd wel prompt opgevuld met een dreigend en ronkend gebrul. Alle geluiden van de voorbijschietende stad probeerden elkaar om het hardst te verdringen, in één keer door de kier van het raam naar binnen te dringen, maar strandden vanzelfsprekend en hieven daarop een hels en ondraaglijk gehuil aan.

Om een beetje afleiding te krijgen loerde Lidotsjka naar Galina Petrovna, maar alsof het zo wezen moest, ging ook die helemaal op in een onafgebroken, bijna mechanische beweging. Onder haar rok met de kleur van verse bloempap gingen haar stevige knieën snel op en neer, alsof Galina Petrovna bezig was met haar onzichtbare voeten iets koppigs, weerbarstigs en kwaadaardigs fijn te stampen. Haar rechterhand (met de grote, rijpe robijncabochon aan haar vinger) lag keer op keer op de pook die rechtop uit de vloer stak, die pook schokte dan met een roofzuchtig geknars, alsof er een onzichtbaar bot brak, als antwoord stootte de auto een klaaglijk gebrul uit, en de hand van Galina Petrovna ging weer terug naar het stuur en voltooide de vloeiende draaiende beweging daarvan. Het leek wel een eigenaardige mechanische dans, ondraaglijk voor zowel het publiek als de danser, en wat daarbij vooral een kwelling was, was de hoofdbeweging die Galina Petrovna maakte om afwisselend in drie spiegeltjes te kijken, omhoog, naar links en naar rechts, waarbij dan elke keer een koperbruine, gebeeldhouwde lok op haar voorhoofd opsprong en een honderdste seconde lang uit de algehele, aangegeven maat viel.

Op een gegeven moment begon dit ingewikkelde ritmische patroon te resoneren met de onophoudelijk dansende dingen buiten, de geur in de auto werd sterker, massief bijna, een oorverdovend hard koraal. Lidotsjka begreep wel dat het te laat was, maar ze probeerde toch nog haar armen onder de gordel vandaan te halen of ten minste haar ogen toe te knijpen. ‘Geen gedraai, zeg ik’, zei Galina Petrovna boos; de remmen gilden en – hopla! – daar moest Lidotsjka overgeven.

Haar jurk (lichtblauw, gloednieuw, met een satijnen ceintuurtje en een fijn geplooide volant op de zoom) had bijna niet te lijden gehad, maar haar sokjes met de bolletjes moest Lidotsjka huilend en onder het toeziend oog van Galina Petrovna in het toilet van de polikliniek uitwassen. God, wat een kind! Flink uitspoelen. Nu goed uitwringen. Je houdt je handen niet goed. Niet zo! Galina Petrovna pakte Lidotsjka de rotsokjes uit handen en wrong ze behendig – een, twee, drie! – boven de wasbak uit. De cabochon aan haar vinger ving het uit de kraan kronkelende stroompje op en gloeide door het hele toilet bevrijd op met een vochtige purperen glans. Gladde roze lichtvlekjes zaten elkaar om het hardst na op de tegelmuur – en verdwenen. ‘Spoel je mond’, zei Galina Petrovna, en Lidotsjka liet gehoorzaam een koel, naar chloor ruikend balletje door haar mond rollen. Ze liet het los. Ze haalde een draad bitter, plakkerig slijm van haar kin. Ze was niet misselijk meer, ze voelde haar maag nog maar een heel klein beetje ronddraaien. En dat vooral uit schaamte. Galina Petrovna rolde de uitgewassen sokjes op tot een stevig nat balletje en mikte dat in haar tas. ‘Kom op’, zei ze. En daar gingen ze.

De dokter was net een schuimgebakje, rond en wit, en als het ware aaneengeplakt uit twee krokante, lichte mierzoete helften. ‘Wat krijg ik nu voor een popje over de vloer’, teemde ze met de zoete, eveneens schuimpjesachtige stem van de kinderarts, en ze hurkte voor Lidotsjka neer. Voor alle zekerheid deinsde Lidotsjka een stukje achteruit, omdat ze iets afschuwelijks als een spatel of een spuit voorzag, het was wel duidelijk dat je van iemand met zo’n stem weinig goeds te verwachten had. Maar de dokter onderzocht Lidotsjka behendig en pijnloos met haar gladde vingers – ‘en zeg nu eens a-a-a, grote meid ben jij, doe je armpjes maar omhoog, goed zo, laat ik dan nu maar eens even naar je luisteren.’ Het rondje van de stethoscoop – zo ijskoud dat het wel warm leek, deed de kriebels bedrijvig over haar hele lijf lopen. Lidotsjka trok haar met kippenvel bedekte schouderbladen bij elkaar en giechelde. ‘Even niet ademhalen’, zei de dokter ernstig, ‘en nu wel.’ Lidotsjka moest nog eens giechelen en Galina Petrovna stak dreigend een vinger naar haar op.

‘Een kerngezonde meid’, oordeelde de suikerarts uiteindelijk en ze hielp Lidotsjka haar jurkje aandoen. ‘En wat een knap ding, gewoon een kopie van u, Galina Petrovna. Is er iets concreets waar u zich zorgen om maakt? Eet Lida misschien slecht? Slaapt ze niet goed? Nogal wiedes na zo veel stress. Hoe voelt u zich eigenlijk?’ De dokter liet haar stem delicaat dalen, alsof ze Galina Petrovna uitnodigde voor een bedwelmende woordenwals. Net als zo veel overheidsartsen werd ze het grootste deel van de dag gek van de even ondraaglijke als dik betaalde bewondering voor haar hooggeplaatste patiënten, en kon ze haar verstand alleen bewaren door middel van roddels.

Galina Petrovna haalde bozig haar schouders op. Ze was niet van plan te gaan roddelen, laat staan over haarzelf.

‘Ik ben tiptop in orde,’ zei ze kortaf, ‘weest u maar gerust. En kijkt u dat kind nu maar na zoals het hoort. Heeft ze geen wormen?’

‘Wat zegt u me nu, Galina Petrovna, wat voor wormen?’ De dokter leek zelfs wat beledigd in Lidotsjka’s plaats, die er gewoon bij zat, op haar stoel, en met haar sandaaltjes zat te zwaaien. Op de volant van haar hemelsblauwe jurkje zat een verraderlijke vlek uitgewassen kots, haar linkerhiel was een beetje schraal. ‘Het meiske blaakt goddank van gezondheid. Als u erop staat, kunnen we natuurlijk analyses uitvoeren, maar …’

Als door het woord ‘analyses’ tot leven gewekt kwam er een zuster achter een scherm vandaan, niet jong meer, met een gevoelloos gezicht.

‘Olga Valerjevna, schrijft u een briefje. Poep op salmonella. Lidia Borisovna Lindt. Want jouw papa heet toch Borja, of niet?’ Lidotsjka kreeg nog niet de tijd om te knikken – Galina Petrovna stond op, gaf haar een hand en liep zonder te groeten de spreekkamer uit.

De ondergekotste Wolga, die Galina Petrovna bij het hokje van de bewaking had achtergelaten, stond op hen te wachten – bakkend in de zon, maar van binnen grondig gereinigd. Daar had de bewaker zich voor uitgesloofd, een dikke, vrolijke kwant, daar geposteerd om de overheidskliniek te beschermen tegen doodgewone burgers, met hun zweren en aambeien die niemand interesseerden. ‘Nee maar, kleintje, was jij zo door elkaar geschud?’ vroeg de man meelevend aan Lidotsjka en hij stopte een bessentoffee in haar slappe handje die door het langdurig verblijf in zijn uniformzakken praktisch geheel zijn oorspronkelijke snoeperige aanblik had verloren. Lidotsjka, een beetje confuus, onder de indruk van haar hernieuwde ontmoeting met de Wolga en het angstaanjagende woord ‘wormen’, mompelde gehoorzaam ‘dank u wel’, opgediept uit mama’s altijd overvolle pedagogische schatkamers.

‘De kleindochter van LazarJositsj?’ vroeg de bewaker nieuwsgierig, en hij probeerde Lidotsjka een aai over haar warme bolletje te geven, maar Galina Petrovna trok Lidotsjka fluks onder de liefkozende hand vandaan en stopte de man in ruil daarvoor een briefje van drie toe, om ervoor te zorgen dat hij zijn mond hield en niet te familiair werd.

Het ene portier sloeg dicht, het andere, en Lidotsjka zat weer in het ondraaglijke binnenste van de auto, in de inmiddels bekende lucht, nu op een penetrante manier vermengd met de geur van warm plastic, chloor en verse kots.

‘Wie is dat, LazarJositsj?’ vroeg ze terwijl ze haar best deed door haar mond te ademen en zich niet te verroeren, om zodoende de opspelende brok kots, die binnen in haar op drift was geraakt, niet verder te ontrieven.

Galina Petrovna trok een heel klein stukje haar wenkbrauwen op en keek Lidotsjka vol onverwacht ontzag aan, als een heel groot en heel dapper mens.

‘Lazarus Iosofovitsj Lindt, academielid’, zei ze langzaam, raadselachtig en ietwat zangerig, en dat was geen uitleg voor een kind van vijf, natuurlijk, het was eigenlijk helemaal geen uitleg, maar gewoon, iets van een bezwering om het geheugen te doden, of van een gebed, om kwelduivels te vervloeken. Lidotsjka deed haar mond iets open, uit onbegrip. ‘Je opa.’

Hoofdstuk 2: MAROESJA

Hij dook uit het niets in Moskou op, alsof God hem zo op de drempel van de Moskouse Staatsuniversiteit tot leven had gewekt, zo’n novembermorgen van het jaar 1918 dat het vroor dat het kraakte. Uw bereidwillige verbeelding heeft u vast al een baaierd aan door de tand des tijds vergeelde daguerreotypen voorgetoverd: kou, honger, ontwrichting, verregaand kannibalisme, doodsangst, broedermoord, tyfus.

Maar in werkelijkheid was het in Moskou zo gek nog niet. Sinds maart 1918 was het weer tot hoofdstad uitgeroepen, natuurlijk, zonder dat precies duidelijk was van welk land precies, maar toch vormde de overhaaste verhuizing van de regering vanuit Petrograd een garantie voor het ontbreken van raven die hun hart ophaalden aan de lijken op straat. Het Komissarzjevskajatheater zat afgeladen vol met mensen zonder hongerbuik, het voetbalteam van de Zuid-Moskouse Sportclub was stadskampioen geworden en op de tennisbanen van de Petrovka heerste Vsevolod Verbitski, acteur van het Moskouse Kunsttheater, een snoesje, een stuk van heb-ik-jou-daar dat in datzelfde jaar 1918 de eerste plaats in het eerste tenniskampioenschap van revolutionair Moskou voor zich opeiste. Van die heerlijk krakende leren jacks kwamen in de mode, spelenderwijs door Sverdlov ingevoerd, je kon aan alles komen wat je maar hebben wilde en de dames met donker haar en geprononceerde jukbeenderen speelden nog net zo met hun ogen en hun knieën als in vroeger tijd, toen het nog vrede was geweest en misschien wel een beetje saai. De haperingen in de voedselvoorziening, de nabijheid van de Duitsers en de horden meer of minder dronken soldatenvolk leken geenszins de zekere voorboden van een apocalyps. Eerder waren het de noodzakelijke kosten van een grootse omwenteling: dingen die even naar en nauw met elkaar verbonden waren als een heerlijke vakantieavond en muggen, een verliefdheid en getrouwd zijn, het pannekoekenfeest en brandend maagzuur dat van binnen lekker ronddraait.

Overigens waren er in Moskou ook flink wat gefnuikte levens en was er veel aangespoeld menselijk afval: door de kersverse revolutie waren niet alleen hele maatschappelijke lagen van de bevolking op drift geraakt, maar zelfs hele volkeren. Vooral veel Joden, want dat waren nu de mensen die van de Sovjetmacht aanvankelijk alles koortsachtig in de schoot geworpen kregen. Overdonderd, verdwaasd, losgeslagen van hun vaste vestigingsgebied, trokken ze naar de hoofdstad om hun onmogelijke Joodse geluk te slijten of om persoonlijk vast te stellen dat het afgelopen was, dat ze uit hun lijden waren verlost. En wel voorgoed. De snuggersten met het meeste lef pasten zich zoals altijd snel aan, vonden hun draai, hun plek, de een in de handel, de ander met zijn pijlsnel in waarde dalende geld, een derde in eerder ongehoorde functies, stilletjes, stiekempjes, zoals de zoölogische antisemiet en tegelijk grote Russische schrijver placht te zeggen: op kousenvoeten, meneer.

Trouwens, sommigen hoefden zich helemaal niet aan te passen, omdat de beste zonen van het Joodse volk zelf deelnemer en genadeloze inspirator van de Russische opstand waren en, dat moet gezegd, onnozele deelnemer en meedogenloze inspirator. Ze werden ook wel de allereerste slachtoffers van de kwade geesten die uit de fles kwamen, toen een paar kleurrijke en enerverende jaren later het gigantische keizerlijke knorrebeest uit zijn eeuwenoude plas oprees en lukraak zijn eigen biggenkroost begon op te vreten, zonder al te zeer op te letten wie koosjer was en wie niet zo. Maar die eerste Sovjetjaren, ach, wat was dat een heilige en gedreven oorlogstijd, al die jeugdige commissarissen, meedogenloos, schitterend in hun idiote heroïek, zij waren het ook die die Russische Revolutie dat fijne Joodse smaakje gaven, waar de Joden zelf decennia later nog op moesten spugen, de een met vitriool, de ander met echt bloed. Dat hing er maar net van af, zoals academielid Lindt zei, van welke kant je het bekeek.

Overigens behoorde Lindt zelf niet tot de handelsstand en ook niet tot de commissarissenstand, en zag hij sowieso heel weinig heil en nut in zijn Joodsheid. Hij vond de Joden maar een bang en onderdanig volkje met een wel heel treurig historisch lot. Ga maar na, eeuwenlang een beetje handel drijven, je een beetje laten vernederen, altijd in de rats zitten, nachtenlang liggen bibberen en handenwringen, in de wetenschap dat je bij de eerste de beste poppenkast toch de deur uit wordt geknald. Gewoon, omdat je de mensen met je knoflookstank voor de voeten liep.

‘Weet je, Lazarus, een Joodse antisemiet, dat is nog erger dan een hoerennon!’ zei Tsjaldonov, een van de grondleggers van de moderne hydro- en aerodynamica, met een frons, het academielid, de lichtende zuil van de Sovjetwetenschap en zo’n oer-Russische Rus dat hij helemaal geen paspoort nodig had. Je hoefde maar naar zijn halfgare neus te kijken, zijn kleurloze wenkbrauwen en de algehele bouw van zijn simpele houten kop of je zag meteen, als in een handomdraai, de doodeenvoudige geschiedenis van Ruslands graanboertjes, met hun gehik en gefluit, hun slavenarbeid en hun even slaafse, schijnbaar ongewilde vrolijkheid.

‘Hou toch op, Sergej Aleksandrovitsj, ik antisemiet!’ zei Lindt en hij lachte zijn lekkere grote tanden bloot. ‘Ik breek gewoon een lans voor de rechtvaardigheid. Hoe moet je een groot en door God uitverkoren volk dat de hele wereld, zijn eigen Tempel incluis, zonder enig talent verkwanseld heeft anders noemen, om zich vervolgens duizenden jaren louter en alleen tegoed te doen aan huilerige herinneringen? Ze hebben niet eens een fatsoenlijke culturele erfenis na kunnen laten!’

‘God sta je bij, Lazarus, en de Bijbel dan?’ vroeg Tsjaldonov geschrokken, hij mocht dan wel al van 1869 zijn, maar de lesgevende gaven en stevige knuisten van de diaken die godsdienst en godsvrucht in zijn hardleerse dorpshoofd hadden geramd, hadden zelfs in 1934 nog niet hun pedagogische overtuigingskracht verloren. ‘En de Bijbel dan?’

‘Welke Bijbel, Sergej Aleksandrovitsj, dat wil ik weleens graag weten!’ zei Lindt en hij lachte nu hartelijk. ‘Wie heeft die niet geschreven, zeg me dat eens, of het nu de Upanishads zijn of de Thora! Ik heb het hier over culturele erfenis, niet over religieuze wartaal. Waar is de grote literatuur van die Joden van u? Waar de schilderkunst? Waar de architectuur?’

Tsjaldonov sloeg in gedachten een kruis en mompelde evenzeer in gedachten iets van ‘geef ons heden ons dagelijks brood’, vertrouwde, geruststellende woorden, zonder betekenis bijna, maar dat als heilig oliesel het knoestigste hartzeer en de knoestigste zielepijn heelde. En ze baden onhoorbaar en onzichtbaar met hem mee, unisono, wel in een andere taal, maar tot dezelfde God, de generaties van Lindts voorvaderen, de stille dwaalgasten, de desperate Eeuwige Joden, die inderdaad geen ingenieuze paleizen hadden geschapen, geen kolossale doeken, geen weelderige beelden, niets wat zonde was om op weg naar een volgend toevluchtsoord in de steek te laten. ‘Dat is het juist, die bittere, niet-aflatende drang tot gebed heeft de hele wereldcultuur zo diep doordrongen, dat er uit alle hoeken en gaten weemoedige Joodse ogen tevoorschijn komen of niet minder weemoedige Joodse neuzen. Zij zijn, of liever, godnogantoe, jullie natuurlijk, jullie zijn de goddelijke inblazing en de geestelijke bron van alle verstand en elke beschaving. Gesnopen, Lazarus?’

Lindt haalde zijn schouders op, hij snapte niks van walgelijke dingen, nooit niet, laat staan van religieuze walgelijkheid.

Tsjaldonov dacht weleens dat de Schepper gewoon te veel haast had gehad om Lindts geniale wezen in het eerste het beste mensenlichaam te proppen, alsof hijzelf dat genoemde wezen niet in de hand kon houden. Als een gepofte aardappel, zeg maar, gloeiend heet, verkoold, met een suikerachtige barst, die je eerst van je ene in je andere hand gooit om af te laten koelen, en die je dan toch pardoes in het onzichtbare nachtgras laat vallen, krijg de kolere maar, veel te heet – sorry hoor, nog mooi dat-ie niet in een koeienvlaai belandde, we mogen God nog dank je wel zeggen.

Het voorhanden zijnde lichaam bleek een beschamend klein, iel en pezig geval, zodat het verkleumde soldaatje met de grote snor, dat in november 1918 de toegang tot de tweede mgoe[1] bewaakte, Lindt aanvankelijk voor een straatschoffie aanzag omdat hij daar precies het kloffie voor aanhad, alsof het uit het Kleine Keizerlijke theater kwam. Die ging alle huizen af, begreep de soldaat van het Rode Leger, en bijna vriendelijk sommeerde hij: ‘Wegwezen, kleine rotjood, jij hebt hier niks te schaften. Hier zitten allenig geleerde heren. En die hebben zelf ook niks te vreten.’

‘Ik kom voor Tsjaldonov Sergej Aleksandrovitsj’, legde de kleine rotjood beleefd uit, als een groot mens.

En hij verlangde ferm: ‘Geeft u mijn komst alstublieft door.’

De secretaris van de faculteit wis- en natuurkunde bracht Lindt naar Tsjaldonov (met de afdelingen natuurwetenschap, wiskunde, scheikunde en farmacie). In werkelijkheid bestonden die faculteit en die secretaris eigenlijk helemaal niet, omdat die hele faculteit met afdelingen en al nog toekomstmuziek was, terwijl die secretaris, om niet knettergek te worden, juist chronisch in zijn knusse verleden van universitair privaatdocent bleef hangen, met een vast salaris en een roeping voor ethisch fatsoenlijk onderzoek. Lindt wist echter niets van deze omstandigheden en zag werkelijk niets geks of hoffmanniaans in de situatie. Hij was trouwens toch wars van ijdele hersenspinsels over de vergeefsheid van al het bestaande en andere hysterisch esoterische fratsen. In dat opzicht was hij niet Russisch en al helemaal geen intellectueel. Gewoon een genie dat met beide benen op de grond stond, en wel een genie in de meest biologische zin van het woord. Een klassieke pathologie van het brein. Eerlijk. Waarschijnlijk een zeldzame mutatie. Ik kan er ook niets aan doen.

Toen hij achter de deur de schrapende en door en door conciërgeachtige geluiden hoorde, waarmee de secretaris van zijn vakgroep doorgaans zijn trieste verschijning aankondigde, begon Sergej Aleksandrovitsj misnoegd te kreunen.

Sergej Aleksandrovitsj had geen tijd.

Eigenlijk had hij al bijna dertien jaar geen tijd, zo’n beetje vanaf 1905, toen hij, briljant wiskundige trouwens, er tot zijn eigen verdriet mee instemde directeur te worden van de Hogere Vrouwenopleidingen. En toen ging het van jetje: kachelhout, curatoren, uitbreiding, referaten, studentes in stormen van hormonen – trouwen, stelletje trutten, zo snel mogelijk trouwen! Nu kwam die heisa van toen Tsjaldonov echter voor als een aangenaam dutje na het middageten. Want directeur Hogere Vrouwenopleidingen onder vadertje tsaar was één ding, maar goeie genade, ga er maar aan staan, diezelfde Vrouwenopleidingen tot een tweede mgoe om te vormen, en dat onder een nieuwe revolutionaire regering die in haar onervarenheid zelf niet wist wat ze wou, maar ondertussen wel verlangde dat jij van wanten wist. Met het pistool op de borst.

Nadat hij delicaat met zijn poot aan de deur had gekrabd, stak de secretaris zijn kalende hoofd de werkkamer binnen. Met iets van weemoed legde Tsjaldonov missive Nr. 77/113 van de vergadering van het college van de volkscommissaris van Onderwijs ter zijde. De missive schreef voor ‘de Hogere Vrouwenopleidingen om te vormen tot de IIde Moskouse Staatsuniversiteit, door van deze een gemengde onderwijsinstelling te maken zonder deze als nieuw in het leven geroepen onderwijsinstelling aan te merken’.

Werkelijk alles aan dat papier was walgelijk, de gelige kleur, de ruwheid, de voor iemand met een achtergrond van generaties boerenstand plebejische overheidstaal (‘voor de inhoud van de opleidingen bij wijze van avance 1/12 van de door hen opgestelde begroting assigneren’). Maar het ergst van alles was de namenlijst van mensen die bij het college aanwezig waren geweest en die Tsjaldonov absoluut niet kende. D.N. Artemjev, V.I. Kalinin, M.N. Pokrovski, V.M. Pozner en D.B. Kalinin waren tenminste nog een beetje te pruimen. Maar de naam Lengnik, die tegelijk naar kiespijn riekte en naar de niet uit te spreken Houyhnhnms van Swift, bezorgde Tsjaldonov ronduit lichamelijk wee. Gelukkig behoedde een zorgzame beschermengel Tsjaldonov voor nog ondraaglijker details, zoals de voornaam van Lengnik (Fridrich Wilgelmovitsj) en zijn partijnamen (Koerts en Kol). Anders zou het toekomstig academielid en gelauwerd wetenschapper op het parket van de onverwarmde directeurswerkkamer zijn neergestort, met een eigenhandig doorschoten kop. ‘Wat staat u daar toch te treuzelen, Pavel Nikolajevitsj? Komt u verder. Wat hebt u? Het zoveelste dictaat van hogerhand?’

‘Nee, Sergej Aleksandrovitsj. Geen dictaat. Ik heb iemand voor u’, deelde de secretaris mede, terwijl hij als voorheen tussen gang (achterste) en Tsjaldonovs werkkamer (hoofd) bleef staan. In zekere zin was dat ook zijn gekende positie tussen verleden en toekomst.

‘En wie kan dat dan wel zijn, verdomme?’ sneerde Tsjaldonov, die natuurlijk menselijkerwijs erg te doen had met de secretaris die tussen twee werelden in hing, maar op je werk, beste man, moest toch wel gewerkt worden. Ja, meneer! Gewerkt! Ondanks alles!

De secretaris talmde, wist niet hoe hij hem moest aanduiden, deze haveloze knaap die ondanks zijn evidente lichaamsgeur en ongewassenheid wel de bewonderenswaardige kalme opgewektheid van een rijk en vrij geboren man uitstraalde.

‘Zegt u maar tegen Sergej Aleksandrovitsj dat ik een aantal vragen heb over de dynamica van non-holonomnische systemen’, fluisterde Lindt hem zachtjes in. Hij had zulke fraaie barrels aan dat je maar helemaal niet moest denken aan de voeten daarin.

‘E-e-e-eh’, begon de secretaris, waarmee hij definitief de geschiedenis van de Sovjetwetenschap beklonk, omdat Lindt het eindelijk welletjes vond, het achterwerk van de privaatdocent dat hem de weg naar de stralende toekomst versperde soepel opzijschoof en zonder belet te vragen de reusachtige kamer van Tsjaldonov binnenstapte.

Het had nog het meest weg van een samenzwering. Of van een kinderspel, waarvan de regels al doende veranderen en verzonnen worden, zodat het geheugen niets anders vasthoudt dan een gevoel van springerig geluk, alleen bereikbaar in de vroegste kindertijd, waarin je je nog niet bewust bent van jezelf.

Tsjaldonov en hij zaten aan de vergadertafel en wierpen elkaar als kaartspelers een vet, bijna eetbaar geworden schriftje toe dat Lindt ergens onder de dikke lagen van zijn kloffie vandaan had gehaald. Tsjaldonov schreef snel wat voor een normaal mens onmogelijke letters, cijfers en woorden op een lege bladzij en Lindt nam de voorzet aan en schreef boven die letters en cijfers weer andere – van hemzelf, en beide spelers kreunden soms zelfs van bijna lichamelijk genot, alsof ze daadwerkelijk hartstochtelijk aan het volleyballen waren, gniffelend, hun klinkende, gezonde en perfecte spieren spanden en elkaar een even klinkende, gezonde en perfecte bal toespeelden.

En toen bleef Lindt eindelijk een paar minuten lang hangen boven een of andere ongehoorde formule, die meer weg had van een ingewikkeld insect dat een stuk of tien pedipalpen en cheliceren opzette. Tsjaldonov sloeg een korte, ongeduldige roffel op de tafel.

‘Nou, meneer?’

‘Ik weet het niet’, bekende Lindt en hij legde zijn hand op de formule, als was hij bang dat deze hem door de van de kou opgezette vingers zou glippen en met een zacht en droog geritsel in de lucht aan gene zijde van een duister geworden wereld zou verdwijnen.

‘Zo is het, collega!’ resumeerde Tsjaldonov vergenoegd, en opeens moesten Lindt en hij lachen van vreugde, alsof het geen van ijskoude vuiligheid krakende november negentienachttien was, maar juni van het vredige en zonnige 1903, en ze geen schriftje voor zich hadden liggen, maar een ontluierde, van roze billetjes voorziene, tevreden met zijn beentjes trappelende baby, die ze zojuist – getweeën – voor onafwendbaar ongeluk hadden behoed. Voor de dood misschien wel.

‘Wilt u mij als student aannemen, Sergej Aleksandrovitsj?’ vroeg Lindt zacht, en eigenlijk werd toen meteen duidelijk dat de vlekken en strepen op zijn uitgemergelde gezicht niet van vuiligheid waren, niet van honger en zelfs niet van een vermoeidheid van duizend kilometer, omdat hij, weet u, het grootste deel toch had moeten lopen … Het was de voorafschaduwing van een levensloop, de schim van een grote, heel grote en verschrikkelijk verstrekkende gave, in de schaduw waarvan Lindt inmiddels achttien jaar van zijn reusachtige en zegenrijke leven had moeten leven, en waarvan hij nog minstens drieënzestig jaar te goed had.

‘Student?’ vroeg Tsjaldonov dreigend. ‘De ballen! Dat wil studeren, moet je zo’n domme gans nu toch zien! Je komt bij me werken, werken, en niks anders!’

Tsjaldonov stond moeizaam van achter de tafel op, zwaaide de deur van zijn werkkamer open en brulde diep naar binnen, diep in de verte, in een vaag persoonlijke toekomst: ‘Pavel Nikolajevitsj, Pavel Nikolajevitsj, schrijft u onmiddellijk onze nieuwe medewerker in! Hoe heet u, collega?’ vroeg Tsjaldonov opeens verschrikt, en hij draaide zich om naar zijn ongehoorde vondeling.

‘Lazarus. Lazarus Iosofovitsj Lindt.’

Tsjaldonov knikte, om zich de naam in te prenten of uit ontzag, en zonder het antwoord uit de toekomst af te wachten, ging hij zelf op zoek naar de vermiste privaatdocent. Toen hij na een uur terugkeerde, bedolven onder kaartjes, briefjes en formulieren, was Lazarus Iosofovitsj Lindt diep onder zeil, met zijn luizige ongekamde kop pardoes op zijn geopende schrift, en over dat gezicht waarden – eindelijk! – niet langer de schimmen van demonische vleugels, maar de vluchtige rimpelingen van korte en schijnbaar door en door kinderlijke droombeelden.

Die avond nam Tsjaldonov Lindt mee naar huis, naar Ostozjenka, naar zijn reusachtige professorenwoning, schemerdonker, waar alles kraakte, appetijtelijk naar boeken in goede banden en deftige dissen geurde, voor vijf gasten en met vier gangen. Voor de deur bleef Tsjaldonov inwendig even staan treuzelen en Lindt voelde meteen zachtjes aan zijn mouw.

‘Weet u zeker dat het wel gelegen komt, Sergej Aleksandrovitsj? Ik heb elders een onderkomen.’

‘Maak het, zeg, wat zijn dat voor stomme plichtplegingen, collega’, mompelde Tsjaldonov op heterdaad betrapt terwijl hij aan de bel trok, allemachtig, alsof hij gedachten kon lezen, geen wonder ook met dat soort capaciteiten, want als je nu uitging van de elektromagnetische aard van wat iemand uitstraalde … Ik zal wel op mijn donder krijgen van Maroesja, god-sta-me-bij-en-wees-me-genadig. Er zwaait wat, daar kun je donder op zeggen.

De buitendeur zwaaide open (zonder vragen om verduidelijking of het knarsen van grendels, alleszins te vergoelijken in een stad waar zich kort tevoren de grote socialistische Oktoberrevolutie had afgespeeld) en op de drempel verscheen een vrouw, en met haar zo’n fel en vol licht dat Lazarus Lindt heel even zijn ogen moest dichtknijpen. Het licht was te levendig en krachtig om aan de doodgewone olielamp toe te schrijven die Maria Nikititsjna Tsjaldonova (Maroesja voor intimi) in haar hand hield, zodat Lindt Tsjaldonovs vrouw en heel haar familie nog lang, heel lang nadien, nog jaren later, met dat licht associeerde.

Maria Nikititsjna had een lief, ongewoon levendig gezicht van het ietwat grove, deels volkse slag dat al in de jaren tien van de twintigste eeuw uit de mode was geraakt en nu alleen nog op portretfoto’s van voor de revolutie voortleefde. In haar jeugd was ze ongetwijfeld een knap ding geweest, helemaal op die nu vergeten manier, waarbij vrouwelijke schoonheid gepaard ging met een vage charme en waarbij een meisje van goede familie onherroepelijk veel hoorde te huilen om niets, een frisse huid met kille melkwitte toets moest hebben, en elke maand dagenlang op bed lag in speciaal daarvoor bestemde rokken. Bij de vrouw van Tsjaldonov kwamen al deze verlangens en vereisten op het tweede plan, onderworpen aan het licht dat ze als vanzelf uitstraalde, schijnbaar tegen haar wil. Zijn leven lang zocht Lindt sindsdien naar een vergelijkbare weerschijn op het gezicht van een massa vrouwen, een grote massa. Wat hij maar niet kon begrijpen, was dat een vrouw op zichzelf helemaal niet bestaat. Ze is louter lichaam en weerkaatst licht. Maar jij nam mijn licht en ging. En al mijn licht verliet mij. Een citaat. Negentienachtendertig. Nabokov zou beamen dat de aandachtige lezer zelf de aanhalingstekens moet kunnen plaatsen.

‘Kijk eens wat ik gevonden heb, Maroesja’, zei Tsjaldonov monter en een tikje bang, alsof hijzelf een klein jongetje was en Lindt een trillend, onder de vlooien zittend maar wel heel lief jong hondje, en dat het alleen aan mama was, die vast niet zomaar zijn één voor gedrag van de dag daarvoor zou vergeten, om te beslissen of ze thuis mochten blijven wonen of getweeën terug naar de vuilnisbelt werden gestuurd. Maria Nikititsjna keek haar man vragend aan. ‘Dit is Lazarus Iosofovitsj Lindt, mijn nieuwe collega’, deed Tsjaldonov zijn best om zijn gast aan te prijzen. Het plan om zijn vondeling mee naar huis te nemen kwam hem met de minuut minder geslaagd voor. Zoals alle welopgevoede mensen beschikte Maroesja over een uitstekend in toom gehouden temperament en daarom kon ze met verbluffende vaart ontploffen. Dat wist Tsjaldonov maar al te goed. Beter kon gewoon niet. Lindt probeerde een beleefde buiging te maken, en terstond draaiden de trap, de deur en de lamp even mild als snel om hun duizelingwekkende as. Hij had gewoon ongelooflijke honger. Maroesja zweeg nog een hele tel.

‘Hebt u luizen?’ vroeg ze Lindt zakelijk, alsof ze hem op de markt taxeerde. Lindt knikte zonder illusies. Eigenlijk had hij niets anders dan een schrift en luizen. ‘Dan moet u maar even geduld hebben tot ik u gefatsoeneerd heb. Pas dan gaan we aan tafel, is dat goed?’

Iets meer dan een uur later zaten ze in de eetkamer aan tafel, bediend volgens regels die pijlsnel, voor je ogen, overblijfselen van het ancien regime werden. Servetten kraakten, zilver tinkelde zwaar, uit de ruime, wakachtige opening van Tsjaldonovs hemd stak een jubelend glimmende, spiegelglad geschoren Lindt (Tsjaldonov had zijn uitmuntende scheermes van productie- en handelshuis Aron Biber, Warschau, opgeofferd, een luxe van voor de revolutie, precies goed voor uw ondoordringbare struikgewas, collega), in de Koeznetsovkopjes glansde echte worteltjesthee met echte suiker, en Maria Nikititsjna schepte haar gast een derde aardappel op (met margarine!) en probeerde hem vriendelijk over te halen – ‘Eet nu maar, Ljosik, want zo biedt u gewoon een afschuwelijke aanblik, een kop op pootjes, dat is al.’

‘Maar wat een kop, Maroesja!’ zei Tsjaldonov trots en tevreden, met zijn vork en mes in de lucht priemend. ‘De knaap is een genie, dat mag je van me aannemen. En je weet dat ik niet zo scheutig ben met dat soort woorden!’

‘Hij mag dan een genie zijn, maar dan wel een heel erg ondervoede’, zei Maroesja lachend.

Lindt kneep verlegen en voldaan zijn ogen tot spleetjes, uit alle macht zijn best doend om niet in slaap te sukkelen. Een genie, dat had hij meer gehoord, meer dan eens. Maar niemand had hem nog ooit Ljosik genoemd, niet daarvoor en niet daarna. Nooit.

Voor een vierde aardappel bedankte hij dapper: ik krijg bonnen, Maria Nikititsjna, u krijgt het meteen terug. De Tsjaldonovs begonnen direct gebaren van protest te maken. Het was natuurlijk een lot uit de loterij. Onverdiend, onverwacht. Hij liep over straat, had een gouden sleuteltje opgeraapt, zijn ingemetselde levenslot de vrijheid gegeven. Lindt wist zelf ook wel dat zoiets niet kon. Maar ondertussen. Zijn ogen plakten aan elkaar, alles trilde en vervloeide in het vochtige schijnsel van eenvoudig menselijk geluk. Maria Nikititsjna rees op om af te ruimen, en natuurlijk, zo godvergeten moe als hij was vloog Tsjaldonov meteen overeind om haar te helpen, maar Maroesja, god-sta-je-bij, ga zitten, ik doe het wel, ik doe het allemaal wel. En gezien de gulzige aanbidding waarmee hij zijn vrouw aankeek, hoe ze hem een aai over de lelijke vuilwitte lok over zijn voorhoofd gaf, was het duidelijk dat God zelfs aan dertig jaar huwelijk iets kon hebben, vooral als je geloofde dat hij daadwerkelijk bestond. Lindt slikte een bittere, uit het niets omhoogkomende brok in zijn keel weg. Zo wordt het bij mij ook, bezwoer hij in gedachten. Precies zo, en niet anders. Precies zo’n liefde, precies zo’n Maroesja, precies zo’n gezin.

Maria Nikititsjna Tsjaldonova was Tsjaldonovs grootste bof in het leven, en het feit dat ze dat beiden maar al te goed wisten, gaf de hele inrichting van hun leven dat noodzakelijke vleugje wonderlijk avontuur, waarzonder de huwelijkse staat al snel verandert in een oersaai en amper verteerbaar gerecht, zoiets als voor de derde keer opgewarmde gebakken aardappels. Maroesja was slimmer, en sterker en moreel hoogstaander dan Tsjaldonov, maar het voornaamste was dat zij van een heel ander, beter mensenras was. Haar hele familie was geweldig, een oud geslacht van geestelijken, waarvan de wortels tot zulke vroegchristelijke tijden van eerste apostelen teruggingen dat meteen duidelijk werd waarom alles en iedereen het zo fijn had bij hen thuis: volwassenen, kinderen, katten, de kanarie in zijn kooitje, en alle verloren, verlopen, verdwaasd en op drift geraakt mensenvolk, zonder welke je je het Russische leven en de eredienst aan de Russische God niet kunt voorstellen.

Trouwens, met God had Maroesja’s familie zo haar eigen, specifieke betrekkingen. Ook hun wonderschone, verrukkelijke, aan het seminarie herinnerende achternaam was door en door goddelijk: Pitovranov. Ook nu nog, op zijn negenenveertigste, herinnerde Tsjaldonov zich met wat een ernstig gezicht de jeugdige Maroesja hem, een sukkel van twintig, had uitgelegd dat Pitovranov verwees naar de profeet Elia, die ‘gevoed’ was door de ‘raven’. Begrijpt u wel? Tsjaldonov had wel geknikt met zijn vuilwitte krullen, maar alleen het kuiltje in Maroesja’s wang begrepen en de grijze spikkels op haar nauwe, o zo handige katoenen jurk, waar het ondraaglijk beschamend was om aan te denken, maar waar je gewoon wel aan moest denken.

‘“En de heere zeide”’, ging Maroesja gewichtig verder, ‘“ga heen en verberg u aan de beek Krith, die voor aan de Jordaan is, u zult drinken uit die beek en Ik zal de raven gebieden u te onderhouden.” De raven. Herinnert u zich dat niet meer?’

‘En of ik me dat nog herinner’, beaamde Tsjaldonov terwijl hij zich pijnlijk scherp bewust was, stukken scherper dan gewoonlijk, dat hij maar een kluns van het platteland was. En het feit dat hij over een jaar naar de faculteit wis- en natuurkunde van de Moskouse universiteit zou gaan, met als specialisme ‘toegepaste wiskunde’, versterkte op de een of andere manier de pijnlijke scheur onder de oksels van zijn bezwete hemd en de algehele lichamelijke onbeholpenheid die Tsjaldonov alleen al ervoer bij de aanwezigheid van het meisje dat met haar kruin amper tot de knoop op de revers van zijn colbert reikte.

‘Als u zich dat dan zo goed herinnert, maakt u het dan verder af’, verlangde Maroesja, maar als antwoord hief Tsjaldonov alleen maar hulpeloos zijn handen ten hemel, terwijl hij begreep dat hij gezakt was voor het belangrijkste examen van het leven, een schande, zonde, zonder recht om het over te doen, voorgoed.

‘En papa maar zeggen dat u een man bent met een uitstekende kop erop’, zei Maroesja teleurgesteld en lijzig en zonder de geringste kerkelijke intonatie, zomaar, als vers, maakte ze het citaat af: ‘“En Elia deed zoals de heere hem geboden had en de raven brachten hem des morgens brood en vlees, desgelijks brood en vlees des avonds, want de heere behoedt op wonderdadige wijze hen die Hem trouw dienen en hun hoop hebben gevestigd op Hem”.’

Tsjaldonov knikte nog eens en volgde Maroesja gedwee naar de kamer ernaast, waar het grote gezin van de Pitovranovs inmiddels aan de dis zat, luid met stoelen schuivend en vrolijk ruziemakend – Aljoskja zit weer met zijn neus op de pasteitjes, pap, zeg er eindelijk eens wat van, zo’n onverzadigbare Mammon! Pitovranov senior, professor in de godgeleerdheid aan de Moskouse geestelijke academie, haalde als antwoord alleen maar spottend zijn hand door zijn verzorgde, door en door wereldse, geparfumeerde baard. Als liefhebbende man en vader, bon vivant, grappenmaker en slimmerik kende hij, in weerwil van alle voorstellingen over de starheid van een geestelijke opleiding, negen talen (waarvan er overigens vijf mors- en morsdood waren), verdedigde een briljante dissertatie over heidense cultussen (naar aanleiding waarvan hij een verhitte discussie voerde met zijn eeuwige rivaal en collega Vvedenski) en wist ondanks dat alles een oprecht en eenvoudig gelovig man te blijven. Wat kon je anders dan geloven, als God zelf, elke dag, elk uur huisde en ademde in het getinkel van het bestek, in het gehuil van de kleintjes, het gekraak van de vloerdelen, in elke noot van het veelstemmige huis van de Pitovranovs, deze goedmoedige, gezellige, enig mogelijke, hopeloos antropomorfe God met zijn krachtige boerenhielen en zijn krullende baard, die veel van een krullende wolk weg had, die voor hem volkomen de sofa, de leunstoel en de grondvesting der wereld verving.

Het was een reusachtig huishouden, luidruchtig en eendrachtig, maar het was zelfs een toevallige gast wel duidelijk dat deze vriendschap niet stoelde op een loze en toevallige bloedverwantschap, maar op een volkomen bewuste, intelligente menselijke genegenheid, zodat elk pasgeboren kind van de Pitovranovs, elke verdwaalde kat of op het eten genode gast zijn best moest doen om de liefde en genegenheid van alle anderen te veroveren, terwijl iedereen die eenmaal opgegaan was in deze vredige en meerstemmige symfonie van reusachtige mensenliefde, wel zoveel wonderschoon fysiek welbehagen en lichamelijke warmte ontving dat die meer dan volstonden voor een leven op aarde en in het hiernamaals.

Het was Pitovranov senior die Tsjaldonov in huis had gebracht. Als even gulzige als kieskeurige jager en verzamelaar van mensenzielen bespeurde hij in deze boomlange student met zijn, laten we eerlijk zijn, malle en plebejische voorkomen, niet het toekomstige academielid nee, de ster van de fundamentele wetenschap, maar wel de man van het hoogwaardige en zeldzame morele slag waar graaf Lev Tolstoj zo naar had gezocht, zelf door Gods wil volmaakt gespeend van het gevoelige, naamloze orgaan, het inwendige oor van de ziel dat zelfs een klein kind of een hond feilloos in staat stelt het juiste van het verkeerde te onderscheiden, het goede van het kwade, en de zonde van de goede opzet of daad. Voor het eerst zag Pitovranov met eigen ogen een dergelijk overtuigend en origineel bewijs van het axioma van Tertullianus, dat stelt dat elke ziel van nature christelijk is, en dat terwijl Tsjaldonov in zijn religieuze carrière nauwelijks verder was gekomen dan de geloofsbelijdenis en het Onze Vader. Anders dan veel theologen was Pitovranov echter zeer wel in staat om verschil te maken tussen de kerk en God, en daarom had hij de gisse student na twee lange gesprekken op het eten genodigd, Pjatnitskaja, 46, eigen opgang. ‘Wat ik u bidden mag, mijn allerbeste Sergej Aleksandrovitsj, en ik duld geen enkele tegenspraak. U maakt kennis met mijn kinderen en huisgenoten, en u prikt en passant een vorkje mee. We eten er altijd goed van, dat is zo de regel, en daar wordt strikt de hand aan gehouden, terwijl u misschien wel altijd in een kroeg moet aanzitten.’

En hoewel hij eigenlijk pijnlijk verlegen was, met alles, behalve zijn wiskunde, vond Tsjaldonov het niet alleen onverwacht goed, maar kwam hij ook – in vol ornaat, gepommadeerd, stijf van de zenuwen, met de geglazuurde kersen van de in de mode zijnde Einem, waarbij het doosje van die kersen, van binnen bekleed met zijde, chique, nog diezelfde avond leeg was en naar de kamer van de meisjes Pitovranov verhuisde, waar het een verzamelplaats werd voor knopen, zijden bandjes, glazen kraaltjes en andere frutsels, incompleet, overbodig, maar elk meisjeshart oneindig dierbaar.

De Pitovranovs hadden zes kinderen, maar Tsjaldonov kon nooit al hun namen onthouden, omdat hij meteen bij binnenkomst van het krap bemeten halletje Maroesja zag, die een reusachtige rookgrijze angorakat bij zijn donzige nekvel vasthad.

‘Overschoenen aanhouden’, sommeerde Maroesja Tsjaldonov bozig. ‘Sarah Bernhardt, het rotbeest, heeft de boel weer bevuild!’

Maroesja schudde de stoute poes door elkaar, die haar brutale blauwe ogen tot spleetjes kneep en naar vermogen de rol van berouwvolle zondares speelde. Het zag er eerlijk gezegd niet bijster overtuigend uit, en om haar nog eens schrik aan te jagen schudde Maroesja de slap geworden kat nog eens door elkaar.

‘Dat meent u niet’, mompelde Tsjaldonov in verwarring, en hij kreeg een kop als vuur en wist niet waar hij zijn bonbons moest laten. ‘Hoe kan ik nu binnen mijn overschoenen aanhouden. Kan dat echt?’

‘Dat is waar,’ beaamde Maroesja, ‘mama raakt vast van haar apropos. Doet u ze maar uit. Ik kan Sarah beter naar buiten doen. Laat ze maar even uitwaaien. Tsjaldonov toch? Sergej Aleksandrovitsj?’

Ze gaf Tsjaldonov een hand met de kat onder haar arm geklemd. Tsjaldonov reikte haar als antwoord onhandig de bonbons aan.

‘Tot uw orders, mevrouw’, mompelde hij, zichzelf vervloekend voor het uit het niets opgedoken drukke taalduiveltje. Tot uw orders, mevrouw! Als een lakei, als een winkelbediende! God, om je dood te schamen! Verloren, alles verloren!

‘En ik ben Maroesja, nou ja, Maria Nikititsjna, natuurlijk.’ Maria glimlachte blijmoedig, op haar bovenlip zat een klein donkerbruin moedervlekje.

De poes maakte gebruik van de algehele verwarring, liet zich zwaar, als een klont deeg op de grond ploffen en smeerde hem uit voorzorg meteen.

‘Jeetje, heb ik haar weer laten gaan!’ zei Maroesja beteuterd. ‘Nu scheurt ze vast ook nog de vitrage aan flarden. U hoeft nergens bang voor te zijn, komt u maar mee, we zitten allemaal al te wachten. Papa heeft het alleen maar over u, we denken allemaal dat hij absoluut verliefd op u is.’

Dat was Maroesja’s lievelingswoord, ‘absoluut’. Ze gaf Tsjaldonov nog eens haar kleine warme hand, die ze nu vrij had, en hij hield deze voorzichtig in zijn klamme knuist.

Het was 28 november 1888, en op 9 april 1889, met Pasen, deed Sergej Aleksandrovitsj Maroesja, helemaal wit weggetrokken, met moeite uit zijn woorden komend, reeds zijn aanzoek. De feestelijke hyacinten, zelfs op het oog al vochtig, stijf, geurden bedwelmend de hele kamer bij elkaar.

‘Stemt u toe, Maria Nikititsjna?’ vroeg Tsjaldonov, in geval van een afwijzing vastbesloten zich een kogel door de kop te jagen of, in het ergste geval, alles in de steek te laten, naar het platteland te gaan, het klooster in, aan de zuip.

Maroesja kwam vlak voor hem staan, keek hem van onderaf aan, en haar geur, die heel eenvoudig en huiselijk was, met iets van appels, verdrong in één keer die van de hyacinten, vulde de hele wereld met zichzelf.

‘Nou ja, vanzelfsprekend stem ik toe!’ antwoordde ze vrolijk. ‘Temeer daar ik door uw toedoen een hele roebel heb verwed aan papa! Hij zei dat u beslist mijn hand zou vragen in de lijdensweek. Terwijl ik zei dat u zeker niet voor Pinksteren zover zou zijn. Hebt u een roebel?’ Tsjaldonov wankelde, greep zich met zijn witte vingers aan de tafelrand vast, de klap van het geluk kwam zo hard aan dat alles voor zijn ogen begon te dansen, door elkaar te lopen, zonder haast vaart maakte en over de wissels denderde. ‘Waarom ziet u zo bleek? Hebt u honger?’ Tsjaldonov schudde zijn hoofd, als een knol. Hij kon nog steeds geen woord uitbrengen. ‘Zeg, bent u dan helemaal niet blij?’ bleef Maroesja aandringen. ‘Dat u me niet eens een zoen wilt geven? Dat mag nu vast wel.’

Ze ging op haar tenen staan, bood hem haar gladde lippen, in alle eenvoud, alsof ze het al duizend keer had gedaan. Tsjaldonov deed zijn nutteloze ogen dicht en meteen kwam Grisjka, Maroesja’s jongste broer de kamer binnenstormen, waarbij hij de hele loper losploegde.

‘Hebben jullie elkaar nu nog niet genoeg paaskussen gegeven?’ vroeg hij met vileine nieuwsgierigheid. ‘Daar is een sprinkhanenplaag gaande,’ zei hij en hij knikte met zijn hoofd in de richting van de deur, waarachter de familie Pitovranov, uitgehongerd door de Grote Vasten, met veel gedruis de eetkamer binnen kwam vallen, ‘zo meteen wordt dat biggetje zonder jullie opgevroten.’

‘Wegwezen, jij!’ zei Maroesja lachend, en ze gaf Tsjaldonov een arm en ze liepen naar de tafel, soepel, in de maat, zoals ze hun leven lang zouden doen, voorafgegaan door het jubelende ‘ze hebben gezoend, ik heb het zelf gezien, ze stonden te zoenen!’ van Grisjka, helemaal in de greep van de eerste hormonen, terwijl iedereen inmiddels om de even feestelijk als doordacht gedekte tafel zat, met middenop inderdaad de schotel met het speenvarken, klein en net een kindje, met van schrik toegeknepen, opgezwollen oogleden, als bij een pasgeboren baby – en heel even ging er een slecht voorgevoel door Maroesja heen, heel even maar. Omdat het een groot jaar was, een zegen voor de hele planeet, het jaar van de ontdekking van het wonder van de lijkwade van Turijn, waar de Pitovranovs zo veel en zo verhit over gediscussieerd hadden, en in zo’n jaar kon er natuurlijk niets slechts gebeuren. Dat kon niet gebeuren en dat gebeurde ook niet. Omdat Tsjaldonov aan het eind van het voorjaar cum laude van de Moskouse universiteit kwam en op voorspraak van zijn leermeester, de grote Zjoekovski, in diens vakgroep werd opgenomen, als voorbereiding op een eigen leerstoel.

En begin van de zomer trouwden Maroesja en hij.

Meteen na hun trouwen ging het jonge paar op huwelijksreis over de Wolga, het was Maroesja’s idee, achteraf, net als al haar ideeën, de enige mogelijke en gelukkige variant, beter verzon je niet. Het gekkenhuis van bruiloft en verplaatsing per spoor naar Nizjni-Novgorod stelde een paar dagen uit waar Tsjaldonov zo bang voor was geweest en zo kinderlijk en hartstochtelijk naar verlangd had. Pas in de krakende kajuit van het stoomschip voelde hij de volle last van zijn onverdiende en onmogelijke geluk, de eerste de beste avond, toen Maroesja en hij eindelijk alleen waren achtergebleven. Het rook naar het tere vocht van de rivier, over het plafond dreven lange, vloeiende en wiegende schaduwen, en nadien kwam de hele wereld om hen heen in datzelfde vloeiende en wiegende ritme: het schommelende lamplicht, de stille zachte golfslag van de Wolga en Maroesja’s tegenbewegingen, waardoor Tsjaldonovs verliefde hart nu eens stil bleef staan en dan weer machtig in beweging kwam …

Het waren de zoetste wittebroodsweken die je maar bedenken kon, lang en loom, zoals hun schip de Kroonprins Nikolaj, in 1890 door de vennootschap Kaukasus en Mercurius voor de riviervaart verbouwd. Ook nu hij dubbeldeks was geworden en voorzien van een gloednieuwe Amerikaanse Compoundmotor had de Kroonprins niets aan provinciaalse traagheid ingeboet. Erg in trek was het langdurige ontbijt aan dek onder een tent van linnen, met grijzige kaviaar die je geacht werd met een speciaal benen lepeltje op het luchtige warme kadetje te smeren, en met eindeloos theedrinken uit een kleine dikbuikige samowar waarvan Maroesja de eerste de beste ochtend zei dat hij veel weg had van een aartsbisschop: hij was even gewichtig en even amechtig. Met ogen nat van ongevraagde tranen keek Tsjaldonov naar het snelle zonovergoten water achter de kont van het schip, naar de krijsende meeuwen, die door het achtenswaardige publiek gulle stukken van de nog warme broodjes kregen toegeworpen, naar Maroesja’s merkbaar voller geworden lippen en naar de tere, amper waar te nemen bloeduitstorting in haar heel licht door de zon gebruinde jonge hals. Wat zei je, lieverd? Sorry, ik verstond je even niet. Ik zei dat jij wel iets van een sint-bernardshond hebt. Jullie zijn even harig en sentimenteel. Ik wist echt niet dat ik een huilebalk ging trouwen.

Maroesja rees op van tafel, deed behendig haar eerste echte volwassen damesjurk goed (met een onhandige queue waar ze maar niet aan kon wennen), stak snel haar tong tegen Tsjaldonov uit en ging een kleine wandeling over dek maken. Tsjaldonov keek haar na, nog steeds door de regenboog op zijn vervloeide wimpers, hoe ze over de bijna spierwit geschrobde planken liep, kwiek, goedlachs, een en al vloeiende lijnen en zijdezachte schaduwen, en hij was maar voor één ding bang: dat hij zou sterven van geluk en de komende avond niet zou halen.

Tijdens de lange aanlegpauzes verkochten schreeuwerige en opgedofte vrouwmensen verlepte seringen en de eerste aardbeien; en Maroesja, die vanaf het dek het gedrang op de houten kade en de ingewikkelde uitdossingen van de provinciale dames aanschouwde, vertelde Tsjaldonov vrolijk waarom die Peredvizjniki geen kunst was, maar gewoon een zielige nabootsing van iets wat zonde was om na te bootsen. Begrijp je, ja juist, zonde! Kijk, moet je daar die tante met die pasteitjes zien, dat is toch gewoon een plaatje, nietwaar? Een voorhoofd om u tegen te zeggen. En wat een grote ogen, moet je zien wat een knotsen van ogen! Schitterend! Dat kun je toch niet met verf weergeven, of zelfs maar met woorden? Maroesja dacht heel even na. Zou je het wel kunnen spelen? Als een fuga? Volgens mij is dat mens nog grandiozer dan een fuga! En muzikaal als Maroesja was, net als alle Pitovranovs, begon ze zachtjes iets groots en titanisch te neuriën dat inderdaad iets had van de handelaarster op de kade, die met groot gemak een reusachtige mand met gloeiend hete, in een doekje verpakte nieuwbakken pasteitjes ophield. De pasteitjes waren dik, voedzaam, met orgaanvlees, ui en boekweitgrutten – afschrikwekkend! zei Maroesja lachend, en ze hurkte neer en deelde de eenvoudige volkslekkernij met een straathond met een slap hangend buikje die als een vleiende robbedoes aan haar voeten kronkelde. ‘Goed dan, moedertje, tast toe. Heb je veel puppy’s, of niet? Zeg eens!’

De straathond griste gulzig het geurige deeg weg, zonder daarbij te vergeten met heel zijn achterste blijk te geven van zijn hoogst vurige genegenheid voor de nieuwbakken mevrouw Tsjaldonova. Zeven puppy’s had de straathond gehad, en die waren een paar uur geleden allemaal door een winkelier in een poel verzopen, geen kwaadaardig en zelfs geen inhalig man, maar gewoon, zoals het een waarachtige, verstandige en weldenkende Samaritaan betaamt. Hij kon de teef en haar kroost gemakkelijk onderhouden, maar hij had domweg geen acht honden nodig, en de straathond moest daar nog achter komen. Maar voorlopig, voorlopig was alles goed: het zonnetje, de met ui gebakken vulling, de vriendelijke hand in de witte handschoen, die haar nu eens achter de oren krabde, dan eens haar nekharen, en iedere ademtocht prees de Heer, en het leek zelfs alsof het hem niet onverschillig liet.

Maroesja gaf de van geluk bijna weggesmolten straathond voor de laatste keer een tik op de schoft en nam haar man mee voor een wandelingetje door het popperige Ples, klein, charmant, net een parel, uit iemands dasspeld gevlucht naar het gras, niet helemaal egaal, maar wel helemaal echt. Bij de winkeltjes werd gebruld, hard op een trekzak gespeeld, kregen nieuwsgierigen broodringen in hun snufferd geduwd, geurige manufacturen en de vermaarde plaatselijke garens, en het was hun allebei duidelijk, zowel Tsjaldonov als Maroesja, dat ze zich beiden niet vergist hadden en dat dit nog maar het begin was van een lange, wonderschone reis, en het had er alle schijn van dat alles inderdaad zou gaan als beloofd, dat hun een vreedzaam leven wachtte, hoge ouderdom, wederzijdse liefde in goede harmonie en dat hun van de hemelse dauw zou worden geschonken, van het vette der aarde, en dat hun huizen gevuld zouden worden met tarwe, wijn en olie, en allerhande zegeningen, zodat zij wat overtollig was konden delen met de behoeftigen. En als dat eenmaal zo was, dan was het ook niet erg om later, ooit, op één dag te sterven. En alle beloften werden ingelost, letterlijk punt voor punt. Op één ding na.

Na een jaar meer dan gelukkig getrouwd zijn kon Maroesja zich nog met een grapje afmaken van de nieuwsgierige vragen van haar familieleden, die koste wat kost hun kleinkinderen op hun schoot wilden wiegen, nog weer een jaar later begon ze zelf ongerust te worden. Een paar jaar lang, ongetwijfeld de minste in het leven van de Tsjaldonovs, gingen op aan een wanhopige, voor iedereen onzichtbare strijd. Waar Maroesja, ongelooflijk gevoelig en daardoor ook buitengewoon preuts, het vooral zwaar mee had, dat waren de heren doktoren. Gaat u maar achter het scherm staan, kleedt u zich maar uit, alstublieft, de geroutineerde mannenhanden, de martelinstrumenten, het klamme in haar vuist geperste zakdoekje, dat door geen woord tot vallen kon worden gebracht, de vernedering, de afschuw, de vernederende hoop, keer op keer, keer na keer, telkens weer. Werkelijk alle kringen van de hel werden doorlopen, de reizen naar de wateren en naar de modder, de universitaire gediplomeerde zwaargewichten, de dure particuliere artsen, de naamloze geneesheren, die ‘aan Anna Nikejevna gewoon een wonder hadden verricht’, waarbij die Anna Nikejevna zelf, een kennisje van kennissen van kennissen, inmiddels volkomen onpersoonlijk en anoniem was geworden, als een bankbiljet, alleen kon je met behulp van haar, anders dan met een bankbiljet, nog geen grammetje geluk kopen. Zelfs de homeopaten, die toen pijlsnel in de mode kwamen, werden ingezet, en het was alleen maar haar aangeboren innerlijke kieskeurigheid die Maroesja behoedde voor kruidenvrouwtjes en tovenaars. Waarbij het niet eens zozeer om de zonde zelf ging, als om het feit dat die gehaaide metafysische charlatans (van wie velen trouwens zo veel voor een visite rekenden, dat zelfs de meest geldbeluste esculaap er zich voor zou hebben geschaamd) met hun radde prevelementen, kruiselings genaaide handdoeken en gebroken kaarsen de wil van God zelf beloofden te veranderen, terwijl Maroesja als geen ander met heel haar wezen voelde dat het juist zijn wil was om Serjozja en haar geen kinderen te schenken. Het was onzinnig je tegen zijn wil te verzetten, je kon alleen maar vragen, zoals je je ouders voor je verjaardag om een pop van Simon en Halbig kon vragen, waarbij je altijd het risico liep in plaats van een beeldschone wassen jongedame het zoveelste flutboek over een beer te krijgen, of zelfs een draai om je oren van je vader. Maar Maroesja was niet bang voor een oorvijg, ze wilde alleen maar weten waarom ze nul op rekest kreeg, waarvoor. Waarvoor, en waarom zij?

De doktersbezoeken waar Tsjaldonov op stond waren voor haar zoiets als de voetkluisters voor een heilige dwaas, een beproeving te meer, een verregaande kwelling des vlezes, die van de weeromstuit echter evenzeer de geest hardde. Waar het om ging, waren andere dingen, de icoon van de Moeder Gods, ‘de straf voor de doden’, de icoon van de ouders van de Moeder Gods, van de rechtvaardigen Joachim en Anna, de icoon van de rechtvaardige Elisabeth, de moeder van Johannes de Doper, de stoffelijke resten van de heilige martelaar kleine Ioann in het Kievse Holenklooster, de wonderdadige icoon van de Moeder Gods, ‘het Voorteken’, waar je driemaal onder heen en weer moest kruipen en in tranen tot de Heilige Moeder Gods moest bidden. Maroesja kroop en huilde zo dat ze aan de arm uit de tempel Gods moest worden afgevoerd.

Dan waren er nog het Zatsjatjevskiklooster, de wonderdadige icoon ‘de Genadige Vrouw’, de stoffelijke resten van de gebenedijde Sofja van Soezdal. Vader Vladimir, Maroesja’s geestelijk leidsman, de pezige, sluwe oude baardaap, die naar het schijnt het hele nageslacht van de Pitovranovs gedoopt en overvoerd had, adviseerde het klooster Hilandar op de berg Athos aan te schrijven, en na drie maanden door niemand opgemerkt wachten ontving Maroesja van de monniken van de berg Athos een pakje met een stukje wijnrank van de heilige mirrelekkende Simeon, dat inmiddels duizend jaar vrucht had gedragen. Behalve een broos twijgje zaten er een icoontje van de heilige Simeon en drie rozijnen in het pakje. Die laatste moesten de onvruchtbare echtelieden opeten, de vrouw twee, de man één, na vooraf veertig dagen streng te hebben gevast, zonder wijn, gekookte dingen en olie. In de praktijk betekende dat brood, water en rauwe groente. Vader Vladimir zei dat de wijnrank van Simeon het meest probate middel was. Tsjaldonov hield het vasten niet vol, na een week ging het mis, als een uitgehongerde hond liep hij op de geur van koolsoep af en kwam pas weer bij zijn positieven in de kroeg, te midden van geurende koetsiers en ander ordinair volk. De kom voor hem was zo leeg dat hij glom, de ober kwam reeds, een arm losjes op de rug gelegd, met een dienblad met gestoofd rundvlees aan, tranen trekkende mierikswortel en ingelegde augurken. Tsjaldonov schaamde zich kapot, liet zich nu helemaal gaan en bestelde om de afschuwelijkheid van zijn val nog eens te onderstrepen ook wodka bij het vlees.

Maar Maroesja hield vol, gaf geen duimbreed toe, kwam van zwakte alleen bijna niet meer onder de mensen, en Pitovranov senior wilde zo graag zijn dochter zien dat hij zelf een kijkje bij het jonge paar kwam nemen – de Tsjaldonovs huurden toen een half huis aan de Povarskaja; Sergej Aleksandrovitsj kreeg goed betaald en als je daar dan ook nog eens zijn privélessen bij optelde, verdiende hij lang niet gek. Pitovranov keek zwijgend naar Maroesja’s door verdriet en honger uitgemergelde gezicht en nam Tsjaldonov aan diens mouw mee de kamer uit.

‘Ik heb u mijn dochter niet toevertrouwd, Sergej Aleksandrovitsj, om haar gek te laten worden’, zei hij zacht, maar wel zo angstaanjagend dat Tsjaldonov als een ondeugende kwajongen meteen zijn zweethanden op zijn rug deed. Hij hield van zijn schoonvader en na de bruiloft was hij nog hechter met hem bevriend geraakt dan daarvoor, zonder voorwaarden, zonder verplichtingen. Overigens kon geen van tweeën op een andere manier vrienden zijn met iemand.

‘Ik heb het haar uit het hoofd proberen te praten, Nikita Spiridonovitsj. Maar vader Vladimir heeft zijn zegen gegeven aan dat vasten, hij zei dat het alleen door onthouding en door de overwinning van het gebed zou lukken.’

Pitovranov senior kneep met zijn vuist in zijn weelderige baard, gaf daar toen een ruk aan alsof hij hem eraf wilde scheuren.

‘Vader Vladimir sla ik nog wel op zijn bek, de oude idioot’, beloofde hij. ‘Maar jij, Serjozja, jij bent toch wiskundige, een geleerd man, hoe heb jij zo veel verregaand primitief bijgeloof in je huis kunnen toelaten!’

Tsjaldonov zweeg hulpeloos, het was ongelooflijk zoiets uit de mond van een professor in de godgeleerdheid te horen, doodeng zelfs, maar enger nog was zijn Maroesja, die niets van haar oude vrolijke, gelijkmatige, uiterlijke toon had verloren, maar van binnen helemaal gebroken was, helemaal verminkt, voor niets.

Diezelfde avond kregen ze bezoek van een gealarmeerde vader Vladimir, die zijn te ver afgedwaalde geestelijke kroost tot rede wilde brengen, en terwijl Tsjaldonov de oude geestelijke verwende met thee en confituur, zocht hij onbewust op diens door levenslange goedaardigheid gerimpelde gezicht naar de sporen van slaag. Ondanks zijn geleerdheid van een bisschop had de oude Pitovranov een paar vuisten waar elke koopman jaloers op zou zijn. Maar Maroesja luisterde naar niemand, ging voort haar eenzame, door niemand verlangde vastentijd te dragen, en Tsjaldonov, die zijn vrouw op zijn knieën en in tranen vroeg zichzelf niet te gronde te richten, hen beiden niet te gronde te richten, begreep dat het allemaal vergeefs was, allemaal voor niets, dat zijn tranen en smeken niets zouden veranderen. Maroesja was koppig – door haar afkomst, van zichzelf – en die koppigheid had niets doms, primitiefs of ziekelijks. Ze wilde het gewoon weten. Ze wilde gewoon weten waarom en waarvoor.

Na veertig dagen werden de rozijnen die van de berg Athos waren toegezonden, opgegeten, in gebed, in spanning, met een hoop die met het blote oog te zien was. Allemaal tevergeefs. De deur ging niet van het slot. Er kwam zelfs geen portier om te zeggen dat er geen antwoord zou komen. Maroesja wachtte nog een poosje en werd zoetjesaan weer zichzelf.

Tot Tsjaldonovs angstige vreugde leek alles weer als vanouds te worden, het was gedaan met herders en dokters, het eindeloze waken voor de iconen tot je knieschijven bijna gebroken waren. De Tsjaldonovs zaten aan de zondagsdis, het was weer zomer, weer ochtend, de witte gordijnen in de eetkamer stegen op en daalden neer, het groen en goud daarachter steeg op en daalde neer, en de jurk van batist die Maroesja droeg was van buiten koel en van binnen egaal warm.

‘Als Agasja binnenstapt, schaam ik me dood’, zei Maroesja verwijtend tot Tsjaldonov, en ze gaf hem een lieve tik met haar theelepeltje tegen zijn voorhoofd, dat eveneens warm en egaal was.

‘Die komt niet binnen,’ mompelde Tsjaldonov, in gevecht met de gladde, piepkleine knoopjes en de zijden bandjes, ‘ik heb haar voor de samowar weggestuurd, die hoef je binnen twee uur niet terug te verwachten.’

Maroesja probeerde nog steeds zachtjes zijn handen weg te doen, maar hij hoorde, voelde, hoe haar adem bonsde, en hij wist dat het over een minuutje allemaal heel anders zou zijn, de smaak, de warmte, het aroma, ze was wonderbaarlijk toeschietelijk, ongelooflijk, van zo’n geliefde kon je alleen maar dromen, gesteld dat Tsjaldonov over zoiets had durven dromen natuurlijk …

‘Wacht even, Serjozja’, zei Maroesja; haar bovenlip zwol altijd meteen op als ze zoenden, en dat was haar, Maroesja’s, bijzondere charme, waar Tsjaldonovs handen nog meer van begonnen te trillen en waar hij helemaal duizelig van werd. ‘Ik moet naar Kostroma, naar de Moeder Gods van Feodor.’

Tsjaldonov deed geschokt een stap achteruit, hij begreep niet hoe zij, die alles altijd zo goed aanvoelde, nu alles opeens zo kon bederven – die ochtend, de zonnevlekken buiten, de doorzichtige druppels honing aan het tafelmes, de smaak van haar eigen lippen.

‘Dit wordt de laatste keer, Serjozja.’ Maroesja gaf haar man een aai over zijn wang. ‘Eerlijk, de laatste keer. Beloofd.’

[1]mgoe – de Moskouse Staatsuniversiteit