Golnaz Hashemzadeh

Zij is mij niet

Vertaald uit het Zweeds door Edith Sybesma

World Editions

breda 2015

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

Oorspronkelijke titel Hon är inte jag, verschenen bij Wahlström & Widstrand

Published by agreement with Ahlander Agency

Oorspronkelijke tekst © Golnaz Hashemzadeh, 2012

Nederlandse vertaling © Edith Sybesma en World Editions bv, Breda 2015

Omslagontwerp Multitude

Omslagillustratie © Millennium/Hollandse Hoogte

isbn 978 94 6237 066 1

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015

de fabrieksstad

Deze plaats verdiende de stilte

==

aankomst

Ze wist dat ze iets geweldigs hadden gedaan. Ze had het gevoeld aan het trillen van mama’s hand toen de soldaat hun paspoorten bestudeerde en gitzwarte blikken op haar gezicht wierp, het vergeleek met de foto.

‘Hoe heet je?’

‘Setareh’, had haar moeder geantwoord.

Ze had willen protesteren, maar mama’s nagels drongen diep in haar handpalm. Granaatappelrode druppels kwamen uit de huid naar buiten en voelden warm aan op haar vingers, rukten haar blik los van de duisternis van de soldaat.

‘Kan ze dat zelf niet zeggen?’

‘Ze is moe, het is vroeg.’

Ze wist dat ze iets geweldigs hadden gedaan. Ze had het gevoeld in haar buik toen het vliegtuig opsteeg en haar moeder nu eens gierde van het lachen en dan weer van het huilen – of van iets heel anders? Maar ze had het vooral gezien in de ogen van haar opa, toen hij zijn stevige greep om haar had laten verslappen en haar aan mama had gegeven. Opa, die het grootste en sterkste was wat ze kende. Die een hekel had aan tranen.

Ze was zich zo bewust geweest van het onbekende, niet te bevatten plan dat ze zich geroepen had gevoeld ook een aandeel te leveren toen het vliegtuig was geland en ze opnieuw door agenten werden opgewacht. Agenten die nee zeiden. Agenten die de deur van een kamertje opendeden. Ze had zich losgerukt. Ze had geschreeuwd. Ze had geprobeerd naar haar vader toe te rennen. Ze hoorde zijn stem toch achter de dunne wand? Ze konden nu toch niet worden tegengehouden, nu ze er zo dichtbij waren, van zo ver gekomen waren; waar waren ze naar onderweg?

Ze was gevangen en had het opgegeven. Ze was op een koude stenen bank gaan liggen. Ze had de schrijvende hand van de agente met halfgesloten ogen gevolgd, het ene blaadje na het andere. De stem van haar moeder zeurde maar door, een mengeling van woorden die ze begreep en iets anders. Ze zag aan de aarzelende hand van de agente dat ook zij niet alle woorden van haar moeder begreep, maar er lagen stapels papieren met vragen waar een antwoord op moest komen.

Ze verstond de agente niet, en ze verstond haar moeder niet. Ze begreep niet hoe de agente een vrouw kon zijn; een vrouw met zulk licht, dun haar.

‘Zeg eens hoe je heet’, zei haar moeder nu en ze aaide over haar rug. Ze aarzelde, wat wilden ze horen?

‘Setareh’, hoorde ze zichzelf antwoorden. Ze probeerde een bijdrage te leveren aan het plan, maar het was waarschijnlijk het foute antwoord, de hand van de agente stopte. Haar moeder verstijfde.

‘Nee, je echte naam!’ De nagels van haar moeder drukten weer in haar huid.

De agente stond op en riep iets de gang in. Zij sloot haar ogen helemaal, hoopte zich onzichtbaar te kunnen maken tot het allemaal gelukt was met het plan. Dat zou wel te groot voor haar zijn.

*

De kleine kamer was kleiner dan alle appartementen waar ze daarginds in hadden gewoond. Dat wist ze, want ze had ze gemeten, ze had lange passen gezet van de ene hoek naar de andere. Maar deze kamer leek groter. Hij leek oneindig. Ze kroop in de vensterbank. De witte grond strekte zich zo ver het oog reikte uit, en daar begonnen de hoge bomen. Het raam maakte alle verschil. Ze hadden nooit ramen gehad. Daarginds hadden ze lange lakens aan de muren gehangen, dat was telkens het eerste wat ze deden als ze ergens kwamen wonen. Donkere lakens, waar soms een knipperend rood licht doorheen scheen, en dan zocht mama haar hand op en ging papa’s hand naar zijn pakje sigaretten. Bij deze muur, bij dit raam begon de wereld.

Ze ging languit op de vensterbank liggen, leunde met haar oor op haar bovenarm. Buiten was geen beweging. Ze was eraan gewend dat buiten betekende: de hand van haar moeder stevig vasthouden en vechten tegen de stroom mensen die haar zo graag wilde meetrekken. Ze was gewend de zwarte chador van de vrouwen door het stof van de straat te zien slepen. Ze was gewend dat iedereen er net zo uitzag als haar moeder. Aan de angst dat ze op een dag op zou kijken en zou ontdekken dat ze de verkeerde hand vasthield.

Ze was gewend aan nieuwe geuren op elke straathoek: saffraan op versgestoomde rijst. Rauw lamsvlees. Mannenzweet en verhitte olie. Ze was het gewend dat haar moeder haar ogen wijd opensperde telkens wanneer ze het huis uit gingen. Gewend zelf haar blik naar boven gericht te houden, op het gezicht van haar moeder. Ze hield haar moeders ogen in de gaten.

Ze was gewend aan het gepiep van de autobanden over hobbelig asfalt, aan de liedjes van de straatverkopers, aan de sirenes die loeiden vlak voordat de zee van zwartgeklede mensen naar de open kelderdeuren stroomde om beschutting te zoeken. Ze was eraan gewend dat zelfs die oorverdovende sirenes in het niet vielen bij de harde slagen van haar moeders hart. De slagen die nooit verstomden, zelfs niet wanneer ze ’s nachts naast elkaar lagen, dicht tegen elkaar aan.

Hier was buitenshuis iets anders. Het was stil op straat. Ze had nog nooit zo’n stilte gehoord. Het was zo stil dat haar oren ervan bonsden. Als ze lang genoeg op de vensterbank lag, kwam er weleens iemand voorbijsuizen. Iemand in kleurige kleren. Iemand die twee stokken in zijn hand hield en over het wit gleed. Iemand die even geruisloos was als de bomen. De kleurige persoon deed haar denken aan het witte konijn dat de weg wijst naar Wonderland, dat zo verschrikkelijk veel haast heeft. Ze wilde erachteraan rennen en kijken of de persoon in een gat viel wanneer hij van een brok kleur overging in een stip, in ‘weg’. Eén keer had ze het geprobeerd. Ze was op sokken de sneeuw in gerend, maar daar was niets. Alleen de stilte. Ze was op haar knieën gaan zitten en had met haar blote vingers aan de sporen in de sneeuw gevoeld, zich ervan verzekerd dat er echt iemand langs was gekomen. De beweging, de snelheid, het had iets onnatuurlijks. Deze plaats was gemaakt voor de stilte. Ze ademde de geurloze kou in. Probeerde in haar eigen voetsporen terug te sluipen naar het raam.

Deze plaats verdiende de stilte.

*

Het liefst lag ze met haar rug naar de kamer en haar ouders toe, haar blik naar buiten gericht. Ook zonder te kijken wist ze dat haar vader met zijn ene hand zijn voorhoofd ondersteunde en in de andere een sigaret hield. Dat haar moeder bij de pruttelende theepot op het fornuis stond. Ze wachtten. Dezelfde plaats. Elke dag dezelfde gezichtsuitdrukking.

‘Zíj bepalen of we mogen blijven’, had haar vader uitgelegd. Ze had alleen geknikt. Ze hoefde niet te vragen wie ‘zij’ waren. ‘Zij’ hadden alles besloten, zolang ze zich kon herinneren. Ze hadden Amo Taghi opgepakt, papa’s beste vriend. Zij hadden de rode auto meegenomen. Van hen moest mama een zware, zwarte chador dragen. Het was tijd om weer te verhuizen, vanwege hen. En nu zouden zíj uitmaken wat het zou worden: met lakens beklede muren of de witte oneindigheid. Ze had gedacht dat het grote plan er was om bij hen weg te komen, om ervoor te zorgen dat de wenkbrauwen van haar moeder niet meer in die U-vorm gebogen zouden worden waar de ogen bolrond van werden en de pupillen glimmend. Om mama’s hart te laten stoppen met bonzen wanneer ze dicht naast elkaar lagen, met zijn drieën, in het brede bed. Zodat zij de echo ervan niet meer in haar lijf zou hoeven voelen.

*

Soms voelde ze een verandering in de lucht wanneer haar ouders in een soort extase raakten. Wanneer de brede grijns van haar vader het in licht en schittering won van buitenshuis en de lach van haar moeder als kralen tussen de muren heen en weer schoot. Wanneer haar vader odeklonje op frisgeschoren wangen klopte en haar zo stevig tegen zich aan trok dat ze tranen in haar ogen kreeg van de parfumdampen, en haar moeder zwarte strepen om haar ogen trok en papa met blozende wangen aankeek.

‘Het is ons gelukt, dokhtaram, het is mama en papa gelukt’, riep haar vader soms uit, terwijl haar moeder bij het fornuis ging staan en spaarzaam een beetje esfand verspreidde over de hete plaat. Het verbrande kruid moest ervoor zorgen dat het geluk hier niet ophield. Het zou door de kosmos reizen en ervoor zorgen dat ‘ze’ het juiste besluit namen. ‘We zijn in Zweden! Weet je hoeveel mensen er nog in Iran zijn die dit dolgraag hadden gewild?’

Ze had geen idee hoeveel mensen er nog in Iran waren, maar ze wist hoe graag haar ouders dit hadden gewild. Hoeveel ze hadden gefluisterd, hoeveel telefoongesprekken ze ’s nachts hadden gevoerd, hoe vaak ze hun koffers hadden ingepakt en vervolgens weer opnieuw ingepakt.

‘Begrijp je wat er anders is, dokhtaram?’ Haar vader keek haar hoopvol aan. Ze wilde naar buiten wijzen door het raam. Ze wilde het over stilte hebben, over oneindigheid, over kleurige stippen die over ongerepte sneeuw glijden, over konijnen en kuilen. Maar ze liet het aan hem over om antwoord te geven op de vraag. Het was per slot van rekening zijn plan.

‘Hier ben je vrij. Je bent vrij, dokhtaram! Je kunt precies doen wat je wilt. Je hebt rechten. Er zijn wetten en regels die zeggen dat je als mens behandeld moet worden. Dat niemand je mag dwingen te geloven en te denken wat zij geloven en denken. Dat niemand je mag vermoorden. Begrijp je wat dat betekent?’

Ze knikte, schudde haar hoofd. Keek diep in zijn honingogen, zo veel tinten lichter dan de hare. Het was zo’n pure blik, die honingblik van papa. Ze vroeg zich af of die wist wat zijn handen leken te weten. Zijn handen die trilden en naar het pakje sigaretten gingen wanneer de honingblik verdween en vervangen werd door iets waar ze nog geen woord voor had.

‘Alles waar we ons voor hebben verstopt, al het ergste wat kon gebeuren, is voorbij. Zodra ze ons de juiste papieren geven, gaan we een huis inrichten, één huis, waar niemand ons uit weg kan sturen. Jij krijgt een eigen kamer, met je eigen speelgoed. Dat je altijd mag houden. En dan ga je Zweeds leren, en huiswerk maken, en de hoogste cijfers halen, en weet je wat het mooiste is? Dat je daarna precies kunt worden wat je wilt. Je kunt dokter worden, ingenieur, minister-president, advocaat, alles! Hier zijn emkanat, dokhtaram.’ Mogelijkheden.

Ze herkende die stem. Die stem had haar vader ook gehad tijdens zijn jalesh: de vergaderingen waar vreemden op de motor naartoe kwamen, allemaal met een zwarte blinddoek, die in een kring op de vloer gingen zitten en nooit meer stopten met praten. Ze vroeg zich weleens af waar al die woorden vandaan kwamen. Wie hun al die gedachten en ideeën had geleerd, wat die zinnen in leven hield. Volwassenen die met bedekte ogen in kringen om elkaar heen zaten en maar bleven praten. Af en toe peuterden ze in hun neus of krabden ze tussen hun benen, in de overtuiging dat niemand het zag. Daar ging het natuurlijk om, dat nooit één lettergreep aan een gezicht gekoppeld kon worden. Nooit probeerde iemand stiekem over de rand te kijken. Niemand, alleen zij. Zij kon zich nooit bedwingen.

Ze herkende de stem en vermoedde dat het alle andere keren dat haar vader op die toon had gesproken niet was geworden wat hij ervan had gehoopt. Zij hoopte alleen dat hij dat niet meer wist, dat hij er niet aan herinnerd zou worden. Dat het plan ditmaal wel zou slagen.

Haar moeder zei niet veel bij zulke gelegenheden. Regelmatig vloog er een parelende lach van haar rode lippen door de kamer, maar haar ogen tussen de kohlstrepen waren glazig. Als je goed keek, zag je dat haar moeder soms van haar stuk raakte, dat ze probeerde de blijdschap van haar vader te imiteren, maar af en toe vergat waarom. Ze knikte bij zichzelf. Zo was het. Ze inspecteerde de lege lucht tussen hen. Geen spanningen. Ze beet op de binnenkant van haar onderlip. Ze vroeg zich af hoelang het zou duren, of ze hen op een dwaalspoor kon brengen, of ze kleppen naast hun lichte ogen kon bevestigen, of ze hun visie kon absorberen in haar eigen donkere blik.

Ze kon al hun gedachten lezen. Bij haar vonden ze louter stilte.

brieven aan thuis

Het is moeilijk uit te leggen. Waren jullie maar hier, dan konden jullie het zelf zien. Was ik maar bij jullie, was het maar nooit zo gegaan, dat is mijn grootste wens, maar we kunnen de klok nu niet terugdraaien. Dat hebben hij en ik allebei begrepen. We hebben het er vaak over. Stel je voor dat we het zo hadden gedaan, stel je voor dat dat gelukt was, stel je voor dat we op een ander idee waren gekomen. Maar we hebben nu begrepen dat het niet anders had gekund. Nee, ik lieg wanneer ik dat schrijf. Ik heb het niet begrepen. Maar hij zegt dat ik het moet begrijpen, dus dat probeer ik.

Dit is een eigenaardige plek. Dat het zo koud zou zijn, daar was ik op voorbereid, dat is geen probleem. Er zijn zo veel verschillende soorten kleren om aan te trekken. Een skipak voor haar. Het bestaat uit kunststof en veren, zou je kunnen zeggen. Een broek en een jas ineen. Net een babypakje, maar dan veel dikker. Hij vindt dat wij ook zo’n pak voor onszelf moeten kopen. Het is belangrijk dat we niet ziek worden, zegt hij. We hebben al onze energie nodig om dit te begrijpen. Hij zegt het continu. Dat we ons best moeten doen om het te begrijpen. Hij fronst zijn voorhoofd en wrijft over zijn kin, net als toen we toespraken schreven en routes planden. ‘Denk je dat dit een rekensom is?’ vraag ik dan aan hem. Denk je dat we kunnen zitten filosoferen en opeens, eureka, komt de oplossing? We zullen het nooit begrijpen, want we blijven hier niet lang genoeg om het te begrijpen, dat zeg ik tegen hem. Dan wordt het stil, en hij keert me de rug toe.

vrijheid

Het werd al groen buiten en ze wachtten nog steeds. Ze liepen doelloos langs elkaar heen door het centrum. ’s Middags lag ze altijd languit in de vensternis, te doezelen in de zwakke zonnestraal die door de glazen ruit brandde. Mama zat aan de eettafel brieven te schrijven aan haar zussen, de ene brief na de andere. Soms keek ze op, maar niet om iets te zien. Alleen om de woorden te vinden. Papa was er niet. Papa verliet de kleine kamer zo vaak hij kon, bleef weg totdat het bedtijd was. Hij zat in de recreatieruimte te praten met de mensen die in het complex werkten.

‘Denk je dat je mag blijven als de Zweden je aardig vinden?’ Mama had haar armen over elkaar geslagen toen hij zijn sjaal voor het eerst vijf keer om zijn gezicht had gewikkeld om de tien stappen naar het hoofdgebouw te lopen. Ze had hem aangekeken met die scheve gelaatsuitdrukking die hem ineen deed krimpen en wegkijken.

‘Het zijn onopgeleide, ongetrainde gevangenbewaarders. Ze hebben niets te vertellen, die nieuwe vrienden van je.’

‘Ik zit daar liever dan hier bij jouw zure gezicht, dan kan ik nog iets over de toekomst leren’, had hij geantwoord. Hij had de deur dichtgesmeten en was een paar uur weggebleven.

Ze was een keer achter hem aan geslopen toen mama het niet zag. Ze had hem tussen de blonde, dunharige vrouwen zien zitten en hem koffie zien drinken uit een porseleinen kopje met bloemetjes erop. Het verdronk in zijn forse handen, zo klein was het. De vrouwen konden hun ogen niet van hem afhouden. Ze keken op dezelfde manier naar haar vader als haar moeder bij de gelegenheden dat ze zwarte strepen rond haar ogen trok en het rood van haar lippen aanzette. En haar vader praatte, praatte aan één stuk door. Wat had hij hun te zeggen, en waarom giechelden ze terwijl ze onmogelijk konden verstaan wat hij zei?

‘Hij zit alleen’, verzekerde ze haar moeder later.

‘Wat had je dan gedacht? Wie wil er nou met hem praten?’

*

Papa zat bij de blonde vrouwen en mama zat te fluisteren boven haar briefpapier, schreef met raspende pen, toen een scherp signaal de stilte doorsneed.

‘Doe jij maar open.’ Haar moeder keek niet op van haar woorden, staarde naar beneden alsof er iemand terugkeek door het dunne blaadje. Ze stond op van haar plaats bij het raam en rende naar de deurkruk. Er was nog niet eerder bij hun Zweedse deur aangebeld, en ze associeerde een deurbel zo sterk met volwassen mannen die blindemannetje speelden dat ze niets anders verwachtte toen ze de deur openzwaaide.

Twee mannen in uniform. Zíj waren het, dat zag ze meteen. ‘Ze’ hadden aangebeld. Papa en mama hadden het grootse plan uitgevoerd om ‘hen’ nooit meer aan de deur te hoeven hebben, dat wist ze helemaal zeker. En nu stonden ‘ze’ naar haar te kijken, alsof papa en mama ‘hen’ niet het meest van alles vreesden en haatten. Er liep een warme vloeistof langs haar benen, maar ze merkte het nauwelijks. ‘Ze’ waren hier. Haar moeder zat nietsvermoedend aan haar tantes te schrijven, die er op hun beurt van overtuigd waren dat er iets goeds was voortgekomen uit de afstand, dat ze in veiligheid waren. Papa was waarschijnlijk onderweg naar huis. Misschien fluitend. Vermoedelijk mompelde hij de nieuwe woorden die hij vandaag had geleerd: finska pinnar, melodifestival, lättöl.[1] Al mompelend zou hij recht in de val lopen! Ze had alle informatie in handen, maar ze kon niets doen. ‘Ze’ stapten naar binnen, langs haar heen, ze was machteloos. Ze rende. Ze rende zo snel ze kon met haar natte broek, voor het eerst helemaal naar het bos, tussen de bomen, en ze keek niet om.

*

Papa vond haar. Toen zijn roep haar oren bereikte, dacht ze eerst dat ze droomde, dat ze zich had vergist, dat ‘ze’ haar wilden pakken. Maar nee, het was papa’s opgetogen bredegrijnsstem. Daar zou ze zich nooit in vergissen. Ze kwam voorzichtig overeind en trok haar neus op bij de zure lucht van opgedroogde urine. De witte envelop in zijn hand schitterde bijna nog meer dan zijn tanden.

‘Ze hebben een besluit genomen! We mogen blijven! We blijven hier! Dokhtaram, hoor je dat? Vrijheid, dokhtaram, vrijheid! Nu kan het allemaal beginnen, alles begint vandaag!’

brieven aan thuis

Nu is alles rond. Vorige week hebben we de brief gekregen, de verblijfsvergunning. Het is een vreemd gevoel. We hebben hier zo lang over gepraat en naar gehunkerd. We hebben ons leven aan de voeten van deze beslissing gelegd. En dan komt die brief, in een witte envelop, heel aards. Je kunt hem verfrommelen of verbranden, net als elk ander willekeurig blaadje. Hij zegt dat ik niet zo belachelijk moet doen, dat ik heel goed weet dat dit het type brief is dat blijft bestaan ongeacht wat ik met het blaadje doe. Hij zegt dat ik kort van memorie ben; dat ik vergeten ben hoe het is om je elke dag te moeten verstoppen, met de geur van dood kriebelend in je neusharen. Hij heeft het lef om te zeggen dat ik het vergeten ben.

Maar ik moet toegeven: hoe onze plannen ook gericht waren op die ellendige verblijfsvergunning, hoeveel we er ook voor hebben opgeofferd, op de een of andere manier hoopte ik dat die niet zou komen. Als ze nee hadden gezegd, hadden we terug moeten keren. Dan konden we ons troosten met het idee dat we deze uitweg geprobeerd hadden, en hadden ondervonden dat die niet werkte. Vervolgens waren we teruggegaan om de situatie vanuit ons eigen land aan te pakken, te midden van onze eigen mensen. Hij vindt het egoïstisch van me om zo te redeneren. We moeten aan haar denken, zegt hij. Wat moet er van haar worden als ze ons pakken, ons executeren?

Eerlijk gezegd, en dit kan ik alleen tegen jullie zeggen, lig ik daar ’s nachts weleens over te piekeren. Ja, ik heb nog steeds evenveel last van hartkloppingen. Ik heb de kruiden geprobeerd die mama heeft gestuurd, maar die helpen niet, ik lig hele nachten wakker met een bonzend hart. Soms heb ik het idee dat haar hart net zo hard slaat, maar misschien is het alleen de echo van mijn eigen lichaam die ik hoor.

Hoe dan ook, soms lig ik te denken: oké. Als het zou gebeuren, oké. Dan is dat gewoon de consequentie van onze eigen daden, of niet? Wie zijn wij om ertussenuit te knijpen? Om te denken dat we kunnen ontsnappen? Wat denken we wel? Met deze schaamtegevoelens zal iets altijd verloren blijven in mij.

Zij deed de deur open toen het besluit kwam, het deed haar niets. Ze holde gewoon langs hen heen, twee mannen in uniform, het bos in om te spelen. Konden we maar zo onwetend en onschuldig zijn als zij.

nelsons heuvel

Het kostte niet veel tijd om hun bezittingen in de kleine kamer in te pakken, en een paar dagen later al stopte er een geel busje bij hen voor de deur.

‘Dat is een postauto’, legde papa uit. ‘Ze zijn slim, geen verspilling hier. De postauto brengt ons naar ons huis!’

Ons huis. Hij zei het op dezelfde toon als waarop hij altijd ‘dokhtaram’ zei. Met dezelfde uitdrukking op zijn gezicht die hij had gehad toen hij de tafeltennistafel had gemonteerd in het gebouw met de grote kelder, waar ze maar een paar weken waren gebleven. Het gebouw daarginds.

‘Ons huis.’ Mama schudde haar hoofd. ‘Is het zo gemakkelijk?’

Hij trok mama naar zich toe en drukte een natte zoen op haar voorhoofd. ‘Vandaag ga zelfs jij me niet het gevoel geven dat ik ontheemd ben.’

Ze zat in papa’s armen te luisteren naar het sprookje over ons huis, terwijl de gele auto heen en weer reed tussen de snelweg en kleine steden met rode huizen en groene brievenbussen. De stad in en de stad uit. Het was een lange rit in de postauto. Hij leek bijna nog langer dan de vliegreis vanaf daarginds.

‘Het is een Fabrieksstad. In de Fabrieksstad maken ze al het porselein van Zweden. Het is een belangrijke Zweedse stad. Je weet wel, die mooie kopjes in de recreatieruimte van het centrum, die komen uit de Fabrieksstad. En de toiletten! Er wonen alleen maar Zweden in de Fabrieksstad, dus je krijgt straks Zweedse vriendjes en vriendinnetjes, je eet Zweeds eten en je doet Zweedse spelletjes. Je begint straks meteen Zweeds te spreken, dan kan papa’s flinke meid papa en mama helpen het te leren. Je zult het veel sneller doen dan wij! Ah, kijk, hier misschien.’

Telkens wanneer de auto de snelweg verliet, rechtte papa zijn rug. Voor elk huis met witte kozijnen maakte hij zich klaar om uit te stappen. Wanneer de schuifdeuren dicht bleven, was hij een poosje stil, voordat hij weer van wal stak en doorging met zijn verhaal.

‘Het is mooi dat we in de Fabrieksstad gaan wonen, weet je waarom? Er zijn andere plaatsen, waar Iraniërs wonen en mensen uit andere landen, en als we naar een van die steden zouden verhuizen, zou het veel langer duren voordat we alles over Zweden zouden leren. Leren is belangrijk, dit is onze toekomst.’

Mama schudde haar hoofd en hield haar hand stevig vast.

‘Hij heeft zulke hoge verwachtingen. Hij zal ontgoocheld raken. Dan moet jij hem maar helpen, ik heb alles gezegd wat ik kan zeggen.’

Papa deed net of hij het niet hoorde.

‘Soms, dokhtaram, heb je een droom en dan word je wakker. Dan kun je weleens verdrietig zijn, zeker als het een heel mooie droom was, zoals de droom die mama en ik hadden. Maar dat je wakker wordt, betekent niet dat het tijd is om te stoppen met dromen. Nee, dan moet je je ogen sluiten en een nieuwe droom zien te vinden, dan moet je er hard voor gaan werken. Dat zijn de twee belangrijkste dingen in het leven. Dromen en hard werken.’

Hij keek naar de groengele velden en woog zijn gedachten op een nauwkeurige weegschaal. Hij kneep zijn ogen een beetje dicht om zich ervan te vergewissen dat hij de uitslag correct aflas.

‘Hard werken is het belangrijkst. Dromen komen en gaan, maar wie hard werkt, wint het uiteindelijk altijd.’

Nu keek mama op.

‘O ja, meen je dat nou? Waar is de idealist gebleven? Die leefde voor zijn droom? Heeft hij het opgegeven? Was er niet meer voor nodig dan een paar fundamentalistische analfabeten met tulbanden en machinegeweren om hem honderdtachtig graden te laten draaien?’

Papa hield zijn blik op de weilanden gericht.

‘Dromen zijn vluchtig. Ze liggen niet in je eigen handen. Andere mensen kunnen de droom kapotmaken. Ze kunnen je wakker maken, begrijp je? Maar als hard werken in je zit, dan heb je altijd iets om op terug te vallen. Dan kun je altijd nieuwe dromen bouwen. Het is belangrijk om nieuwe dromen te bouwen. Anders lig je maar te denken aan wat voorbij is wanneer je wakker wordt. Dan blijf je stilstaan. Je moet niet blijven stilstaan. Je moet vooruitkijken.’

Haar moeder balde haar vuisten en keek de andere kant op. Ze kon haar kaken zien trillen, ze wist dat haar moeder probeerde te zwijgen. Mama probeerde zich te herinneren waarom het beter was om papa na te doen, waarom ze haar eigen stem beter opzij kon schuiven. Maar dat lukte niet, mama kon het niet meer bedenken.

‘Zo spreekt een ware strijder! Een ware krijger! Wat ben je voor een man? Je verlangt naar je nieuwe huis in een vieze toiletstad, die volgens jou een goede stad is, alleen omdat hij Zweeds is. Als we in een van de plaatsen waren gaan wonen waarover we getipt zijn, hadden we in ieder geval dicht bij onze kameraden gezeten. We hadden al het nieuws snel kunnen horen, we hadden het debat op gang kunnen houden, vergaderingen kunnen beleggen, plannen maken …’

‘We zijn hier niet gekomen om het verleden te plannen, baba, hou op. We zijn hier om een nieuw leven te beginnen.’

‘Je moest jezelf eens horen. Je klinkt als een overloper. Als al diegenen die we al die jaren hebben veracht. Je klinkt alsof het voorbij is. Het heet “strijd” opdat je niet ophoudt met strijden. Ik ben niet van plan de strijd op te geven. Wat is er met je, tarsoo? Er komt een ommekeer. Misschien niet morgen, misschien niet dit jaar, maar die ommekeer komt er.’

Papa reageerde niet op mama, zijn oren hoorden de woorden van haar moeder niet. Hij trok het hoofd van zijn dochter tegen zich aan en stak een koude neuspunt tussen haar lokken.

‘Het komt goed, dokhtaram, het komt goed.’

*

Toen de chauffeur eindelijk iets zei, was het al donker achter de ruiten van de auto. Mama en papa sliepen diep. Ze boog naar voren naar de bestuurdersplaats, alsof ze het zou verstaan als ze de woorden maar hoorde. Hij reed een lange heuvel op. ‘Nelsons heuvel’, zei hij. Fluisterend deed ze zijn lettergrepen na. Aan weerszijden strekten zich bruine, hoge flats met oranje balkons uit, die afstaken tegen het donker van de lenteavond. Ze waren identiek, de flats op Nelsons heuvel. En het waren er een heleboel. Ze verwachtte dat er zo’n rood huisje met een wit hek zou opduiken naast het massieve bouwwerk. Het liefst met ramen die uitkeken op het bos, op de oneindigheid. Ze beet op de binnenkant van haar onderlip toen de auto afremde voor een grijze metalen deur. Ze hoopte dat haar vader niet net zo’n huis had verwacht als zij.

Zwijgend liepen ze achter de chauffeur aan de trappen op. Hij maakte de deur van het appartement voor hen open en gaf de sleutels aan papa, die zijn handen ophield om ze aan te nemen.

‘Hemma’, constateerde papa trots. Thuis. De vijfde Zweedse uitdrukking die hij had geleerd, na hej, tack, ursäkta en min flicka.[2]

De man van de post keek verbaasd. Het viel moeilijk uit te maken of zijn verbazing het Zweedse woord of papa’s plechtige trots betrof.

‘Välkommen’, antwoordde hij, waarna hij zijn pet over zijn ogen trok en met galmende hakken over het beton verdween.

‘Välkommen’, repeteerde papa bij zichzelf terwijl hij snel de koffers op het zachte vinyl achter de deur zette, alsof hij zijn territorium wilde afbakenen voordat iemand de deur kon sluiten.

‘Residim!’ We zijn er.

brieven aan thuis

Nu hebben we ons appartement gekregen. Het is klein en donker. Het plafond zit niet ver boven ons hoofd, soms heb ik het gevoel dat het binnen in me zit.

We hebben helemaal niets! We hebben de dekens uitgespreid over de vloeren, dan galmt het niet zo. Ik ben zo blij dat we de dekens mochten meenemen! Soms blijf ik er uren op liggen met mijn ogen dicht, en dan adem ik de geur in van peterselie en gedroogde limoen. Soms, wanneer ik in die slapend-wakkere toestand ben, vergeet ik alles wat er de afgelopen tien jaar is gebeurd. Ik ben zestien, doe een dutje na de lunch, en hoor jullie ademen in mijn haar. Ik ben soms boos op haar wanneer ze lawaai maakt en me terughaalt naar waar alles verloren is. Ik schreeuw vaak tegen haar. Ik vind het niet goed van mezelf dat ik dat doe, maar hoe kan ik het laten?

Ze ligt bij die rode draaimolen, net als thuis altijd. Het lijkt wel of het haar niet uitmaakt dat alles op zijn kop staat. Dat we nu helemaal alleen zijn. Dat ze net zo goed hier kan liggen als daar, dat het toch dezelfde draaimolen is. Het mag dan wel hetzelfde stuk kunststof zijn, maar het is niet dezelfde draaimolen! Elk deeltje ervan is vervangen!

Als ze mijn pijn begreep, zou ze me niet zo gestoken aankijken met die vragende, diepzwarte ogen. Die mooie ogen van haar. Mooie, onbedorven ogen.

En hij. Hij is hele dagen de hort op. Ik weet niet precies wat hij doet. ‘Ik bouw aan onze toekomst’, zegt hij. Hij houdt papieren onder mijn neus, wil een handtekening, een glimlach, vrolijkheid. ‘Waar is je vrolijkheid?’ vraagt hij. Wat moet ik daarop antwoorden?

hej

Ze sloop naar buiten wanneer ze het niet doorhadden. Dat was niet zo moeilijk. Haar moeder lag meestal met haar hoofd onder de dekens te slapen. En haar vader ging vroeg van huis en kwam pas ’s avonds weer thuis met zijn armen vol papieren en boeken en het soort eten waarover de blonde vrouwen in het centrum hadden verteld.

‘De toekomst heeft geen hoorns en geen staart, die is oneindig’, verklaarde hij. ‘Die proeft, die praat, die leest.’

Soms moest de toekomst het maar even zelf uitzoeken buiten; dan zat hij met zijn Zweeds-Perzische lexicon papieren van instanties, plattegronden en inhoudsopgaven te lezen. Mama bracht haar wakkere uren door boven haar briefpapier, enthousiast in gesprek met haar zussen. Haar ouders hadden het te druk om te merken hoe druk ze het hadden. Dus vulde ze haar zakken met harde rijstkorrels en glipte naar buiten.

Hij was werkelijk oneindig, de heuvel met de bruine flats. Telkens wanneer ze de deur uit ging, markeerde ze haar route zorgvuldig met de rijstkorrels en prentte de verschillen tussen de identieke bomen in haar geheugen. Je moet hard werken voor de toekomst, had papa gezegd, en ze wilde niet voor hem onderdoen. Vier speelplaatsen had ze geteld, en op elke speelplaats speelden andere kinderen. Ze hadden licht haar: lichtbruin, lichtrood of bijna kleurloos. Ze waren gekleed in iets wat nog het meest op pyjamastof leek. Ze hadden loopneuzen. Ze schreeuwden tegen elkaar. Ze groeven met hun blote handen in het zand. Ze had het rondje nu een paar keer gemaakt en geprobeerd te evalueren welke groep er het gastvrijst uitzag. Ze begonnen haar te herkennen, dat was duidelijk. Zou ze het durven? Papa’s woorden in haar hoofd: je moet het jezelf niet te makkelijk maken. Ten slotte rende ze erheen en sprong in een leeg schuitje.

‘Hej’, zei het meisje op de schommel naast haar. Ze stak haar tong uit en verwijderde met een geroutineerd gebaar groen snot van haar bovenlip.

‘Hej’, antwoordde ze. Moeilijker was hard werken niet.

brieven aan thuis

Hij is gek geworden! Gisteren kwam hij thuis met varkensbloed! Varkensbloed! Hij kwam thuis met varkensbloed, een mes en een koekenpan, en hij heeft varkensbloed klaargemaakt op mijn fornuis! En het ons voorgezet. ‘Dat eet ik niet’, heb ik meteen gezegd. ‘Wat bedoel je, moeten we eten weggooien?’ was zijn reactie. ‘Eten? eten? Dit is geen eten. Pak je lexicon maar’, zei ik. ‘Lees maar voor. Wat ís dat? Dat is geen eten.’ Hij luisterde voor de verandering, sloeg dat boek open dat hij overal meesleept, waar hij ook naartoe gaat. Hij stopte een groot stuk in zijn mond voordat hij begon met lezen, alleen om mij dwars te zitten. Daarna gooide hij zijn geliefde boek op de grond, rende de badkamer in en gaf over. Varkensbloed! Ik moest wel lachen. Hij met zijn toekomst.

Zij is ook gek, net als haar vader. Ze sluipt de deur uit wanneer ze denkt dat ik slaap. Blijft uren weg. Een moeder slaapt nooit! Ik sluip achter haar aan, ik ga een paar keer bij haar kijken. Ze merkt niets. Weten jullie hoe dat komt? Omdat ze tussen de schommels zit te praten met die vieze kinderen die ’s avonds in het donker buiten rondspoken. Welke taal spreekt ze? Wat heeft ze hun te zeggen? Ik begrijp het niet. De eerste keer wilde ik tevoorschijn komen, haar pakken, met haar onder een deken kruipen en haar nooit meer loslaten. Haar voorgoed in mijn armen houden. Maar zijn woorden hebben waarschijnlijk resultaat gehad. Ik weet niet of dit de toekomst is, maar zo is het in ieder geval nu bij ons. En ze is dapper, mijn kleine meisje, dapperder dan haar moeder, die zich hele dagen verstopt.

tussenwereld

Elke zaterdagochtend trok haar moeder haar lagen wol en kunststof aan, en maakte in haar eigen lange haar twee harde vlechten, die over haar borsten vielen. Mama rolde de aantekeningen van die week op, en stak de papieren buis geroutineerd en veilig onder haar arm. Daarna reisden ze hand in hand, mama en zij, met de rode bus uit de Fabrieksstad en met de blauwe metrolijn naar een andere wereld. Hallonbergen. Ze marcheerden een kring binnen van mannen met een alpinopet en vrouwen zonder make-up, die plichtsgetrouw bijeenkwamen in het cultureel centrum en wachtten op hun komst. Mama rolde haar papieren uit en kreeg een andere stem. Ze sprak op de toon die door het verkeerslawaai van Teheran had gesneden als een warm mes door koelkastkoude boter, maar die ’s ochtends in de uitgestorven voorstad vooral aan de muren bleef hangen en zocht naar de opening terug naar heel ver weg.

Ze zat midden in de kring toe te kijken. De cirkel van mensen en hun onuitputtelijke woordenstroom zette de kraan open voor een murmelende rivier van angst die van haar keel naar haar grote teen stroomde. Ze begreep nooit waar ze zo bang voor was. Het leek wel of er een doffer spiegelbeeld van goed verlichte, alledaagse situaties in haar leefde. Alsof bepaalde beelden resoneerden in met spinrag beklede hoeken waar ze zelf geen toegang toe had. Patrouillerende agenten. Of het luchtalarm dat elke eerste maandag van de maand werd getest. Van dergelijke dingen begon het te gorgelen in haar vergeten hoekjes.

Na de bijeenkomsten struinden ze rond door het Iraanse aanbod van Hallonbergen: een boekhandel, een bakkerij, tapijten en vleeswaren. Terwijl mama en de vrouwen zonder make-up geluidsopnames en films aan het uitzoeken waren uit het verwesterde, monarchistische Iran waartegen ze in opstand waren gekomen, maar wat het enige vaderland was waarmee ze geassocieerd wilden worden, ging zij met de roltrap op en neer door het peper-en-zoutkleurige centrum van Hallonbergen. Het was haar een raadsel hoe een plaats met zo’n gebrek aan licht en lucht zo’n veelbelovende en aantrekkelijke naam kon hebben.

Zodra ze thuis in de door water en scheren omlijste Fabrieksstad waren, zette haar moeder een krasserig cassettebandje op dat ze net had gekocht en was weer van de wereld. Urenlang zat ze op de dikke dekens lange brieven te schrijven aan al haar zes zussen, vulde ze met details uit haar dagelijkse leven, herhaalde keer op keer haar levendigste herinneringen, vroeg of ze nog wisten hoe ze altijd in een kring elkaars haar zaten te vlechten terwijl ze bespraken wie de knapste jongen op aarde was, de buurjongen links of de buurjongen rechts. Ze vroeg wat er van die jongens geworden was, waren ze de oorlog in gestuurd? Waren ze heelhuids teruggekeerd? Ze vroeg of het echt al die strijd waard was geweest, ze wou dat ze kon veranderen wat er gebeurd was. In de ene brief na de andere bood ze haar jongste zus haar verontschuldigingen aan, ze wou dat zij die zweepslag had gekregen, ze wou dat ze haar littekenloze voeten kon afsnijden en aan haar geven. De brieven kwamen telkens terug, de tekst met een dikke zwarte viltstift doorgestreept. Maar mama schreef steeds opnieuw dezelfde woorden, ze hoopte dat ze een keer door de censuur heen zouden glippen.

Ze lag vaak naast haar, met haar hand onder haar kin, naar de schrijvende hand van haar moeder te kijken. De schrijvende hand met altijd een gloeiende sigaret tussen de vingers. Ze glimlachte altijd wanneer mama opkeek. Mama glimlachte altijd terug.

Ze lagen daar in een hunkerend samenzijn, en ze spon zich een beeld van Iran. Het sprookjesland waar je nooit alleen was. Waar mannen met diepe, smachtende stemmen niet konden leven zonder hun reine, onschuldige prinses. Waar de lucht vol was van de zoetheid van de bloesembomen. Maar wanneer de duisternis inviel achter hun ramen, waar nog geen gordijnen voor hingen, en papa de voordeur opendeed, viel het beeld in duizend dampende druppels uiteen. De lucht verstrakte altijd wanneer hij binnenkwam en mama daar op de grond aantrof, tussen de cassettebandjes en de peuken. Hij stond een hele poos over mama gebogen, zwijgend, voordat hij begon te tieren. Altijd dezelfde woorden.

‘Je vergooit alles! We hadden in Teheran op deze dekens kunnen liggen huilen omdat alles naar de verdoemenis is gegaan. Daarvoor hadden we niet hierheen hoeven komen. Hou op met dat lamlendige gedoe.’

Bij die gelegenheden ging ze altijd in de houding staan. Wakker, klaar om iedereen van dienst te zijn.

‘Ik huil zoveel ik wil! Jij hebt geen emoties. Loop jij maar stad en land af en word maar Zweeds als dat zo makkelijk is. Ik blijf hier liggen.’

Papa schudde zijn hoofd, smeet de deur van de slaapkamer dicht en dook weg in zijn volwassenenonderwijsboeken. Zij zat ertussenin. Leerde Zweedse woorden door de leermiddelen van haar vader, en Perzische weemoed door de cassettebandjes van haar moeder.

Ze leefden een hele poos in die vastgevroren stilte.

brieven aan thuis

Ik kijk naar deze mensen en weet dat ik nooit zo wil worden als zij. Ze drinken continu. Niet alleen op donderdagavond, binnenshuis, met vrienden. Nee, ze zijn de hele dag dronken, elke dag. Volwassen mannen die met een fles drank in de hand lopen, heen en weer wiebelen, vallen, schreeuwen, in hun broek plassen, en tussen de schommels kotsen. Moet ik mijn dochter naar hen laten kijken door het raam, haar tussen hun glasscherven laten spelen? Moet ik hun stank haar leven laten binnendringen? En al die alleenstaande moeders. Het zijn er ontelbaar veel. Ze hebben drie, vier kleintjes, bij verschillende mannen, en toch zie je ze in het weekend ’s avonds bij de pizzeria. Ze klampen zich telkens aan een nieuwe zwerver vast. Wil ik dat mijn dochter zo iemand wordt?

Het lijkt wel of niemand op de kinderen let. Soms gaat een vader of moeder op het balkon staan en schreeuwt een naam, steeds harder, gaat weer naar binnen en doet de deur dicht als er geen reactie komt, om het een half uur later nog eens te proberen. Hoe moet ik dat noemen? Ik weet dat wij hebben gevochten voor vrijheid, en ik begrijp dat dit vrijheid is. Ze kunnen doen wat ze willen en niemand veroordeelt hen erom. De wet niet, hun opvoeding niet, hun buren niet. Nou ja, niemand behalve ik. Maar wat is er met de waardigheid gebeurd? Met klasse? Met stijl? We zijn naar een van de meest democratische, vrijste, rechtvaardigste plaatsen gekomen. Maar er is hier geen enkel gevoel voor cultuur en karakter. Hoe kan dat? Hoe zorg ik ervoor dat het ons niet treft, dat wij niet uitgeblust raken, net zo worden als zij? Hoe moet ik dat doen wanneer hij niet verder komt dan nadenken over hoe we hun raadsel het snelst kunnen oplossen, leren, na-apen?

Het ergste, het allerergste, is dat ik in hun ogen zie dat ze op mij neerkijken! Doe normaal, wil ik schreeuwen. Ik ben hoogopgeleid! Ik heb een intellectuele strijd gevoerd tegen dictaturen vanaf het moment dat ik heb leren denken! Ik heb een sjah ten val gebracht! Maar ze zouden de helft van de woorden niet begrijpen, ook al zou ik ze in het Zweeds kennen. ‘Zandnegers’ noemen ze ons hier. We zijn niet met veel. Nog één vrouw. Aan het verdriet in haar manier van lopen zag ik meteen dat ze ook Iraanse is. Wij zijn de enigen, meer zijn er niet. Er zijn mensen uit Finland, maar die zijn blond. En die zijn net als de Zweden, erger zelfs. Dat zijn de grootste drinkers, de Finse mannen. En dan zijn er nog Italianen, en Grieken. Maar die zijn hier al jaren geleden gekomen en zijn een deel geworden van deze wereld. Bovendien zijn het arbeiders, ze zijn hier gekomen om in de fabriek te werken. Wat weten zij ervan wat wij achter ons hebben? Dat maakt ook niet uit, want wíj worden zandnegers genoemd. Volgens mij denken ze dat we hier zonder reden gekomen zijn, zonder dat de fabriek ons nodig had. Dat we hun iets komen afpakken. Ik hoef niets! Ik wilde hun vrijheid, maar zelfs daaraan begin ik te twijfelen. Ze halen in ieder geval hun neus op wanneer we langslopen, kijken boos, kijken weg. Alsof ik een vieze Afghaanse ben. Jullie weten niets van me, wil ik schreeuwen. Maar ik zie in hun ogen dat ze alles menen te weten wat ze moeten weten.

verscheurde zonnestraal

Toen ze op een zaterdagmiddag vanuit Hallonbergen op weg waren naar huis, kreeg mama de eenzame vrouw weer in het oog, de vrouw met de verdrietige voetstappen.

‘Loop eens achter haar aan, die vrouw daar!’ Mama gaf haar een duw in de rug. ‘Rennen!’

De vergadering van die dag had extra lang geduurd. Extra lang en zonder de ijspauze die het hele idee was geweest van de reis naar Hallonbergen. Er was gesproken over de derde weg, er was gezeurd over verzet, geschreeuwd over revolutie. Het schreeuwen werd door mama gedaan, het leek wel of de anderen het niet met haar eens waren. Dat was op zich niet ongewoon tegenwoordig. De vergadering had in ieder geval extra lang geduurd en haar benen wilden dolgraag bewegen. Dus ze zette zich af en spurtte weg; haar ellebogen dansten langs haar lichaam, haar mond was een wijdopen aanval op de stilstaande julilucht. De vrouw hoorde haar voetstappen, bleef staan en keek op haar neer met haar dennenbosgroene ogen. Ze ging met haar handen door haar krullen toen ze buiten adem bij haar kwam, alsof het vanzelfsprekend was dat een meisje achter haar lange rok aan zou rennen en er met plakkerige handen aan zou trekken. Alsof ze haar had verwacht.

Ze wees naar mama, die aan kwam lopen en zo opgelucht keek als altijd wanneer ze iets Iraans vond op straat. Haar moeder leek wel de Hans en Grietje van de volwassenen, ze raapte broodkruimels op van de grond en hoopte dat dat de sporen waren die haar naar huis zouden leiden. De vrouw trok haar lange rok recht, ging rechtop staan en nam mama’s tengere hand tussen haar stevige handen. Ze bleven een poosje staan, negeerden het verschil tussen de bedekte huid van de vrouw en mama’s blote benen, zochten in elkaars ogen. Vonden wat er ontbrak.

*

Verscheurde Zonnestraal was eerst in Hallonbergen gaan wonen, aangetrokken door de flinters Iran. Als het ruikt naar thuis, smaakt naar thuis, klinkt als thuis, als de mensen er net zo uitzien als de mensen die thuis de straten bevolkten, dan zou het toch ook wel thuis zijn, of niet? Zo had ze gedacht.

Maar nee. Verscheurde Zonnestraal had maandenlang met galmende voetstappen tussen de betonnen muren van Hallonbergen rondgelopen, en was er steeds sterker van overtuigd geraakt. Nee. Dat was niet zo. Ook al richt je een toneel in met rekwisieten uit de oude wereld, het verandert niets aan tijd en ruimte. Dit was niet thuis. Het veelbelovende Hallonbergen was niet in staat de geschiedenis te herschrijven. Nee. Verscheurde Zonnestraal had rondgestruind en naar de oude mannen gekeken die ’s middags met hun hoge muts op voor het café thee zaten te drinken. De mannen die in clubjes bij elkaar zaten, ingedeeld naar plaats van herkomst, en geen taal hadden om mee te communiceren over hun duidelijke grenzen heen. Ze had tussen de jonge moeders in de schoonheidssalon gezeten, geluisterd naar hun discussies over hoe je khoreshte bademjon moest klaarmaken, over boosaardige schoonmoeders die met ijzeren hand regeerden helemaal vanuit Iran, over hoe je in dit land geen tomaten kon vinden, of tenminste geen tomaten die naar tomaat smaakten. Ze had geluisterd en vanuit een ooghoek gezien dat de tijd compleet stilstond, als een soldaat in de houding, verward doordat alles gewoon doorging terwijl het afgelopen was. Zo komen we nergens, had Verscheurde Zonnestraal tegen de stilstaande tijd gezegd. Nee. Ze had ingezien dat er dagen voorbijgingen zonder dat ze iemand Zweeds hoorde spreken. Ze had gevoeld dat het steeds moeilijker werd om ergens anders naartoe te reizen, dat blijven waar ze was het gemakkelijkst was. Ze had zichzelf erop betrapt dat ze bij zichzelf ‘racist’ fluisterde, telkens wanneer in de metro een blonde persoon haar een vermoeide blik toewierp, wat niet meer zo vaak voorkwam aangezien ze nog maar zelden ergens heen reisde waar blonde mensen waren. Ze was de tijd weer tegengekomen in de schoonheidssalon en had ingezien dat ze zelf net zo stil stond. Nee. Verscheurde Zonnestraal had begrepen dat je de boom niet kunt scheiden van de aarde die hem voedt. Dat de wortels diep in de aarde moeten dringen, wil de boom kunnen groeien. Verscheurde Zonnestraal had geknikt naar haar spiegelbeeld toen ze uiteindelijk haar hoofddoek afdeed en die met geroutineerde handen opvouwde. Daarna had ze zich omgedraaid, de voordeur opengedaan en de hoofddoek in de vuilniskoker gegooid.

*

Toen ze haar koffers naar de Fabrieksstad verhuisde, besloot Verscheurde Zonnestraal om nooit meer om te kijken, nooit meer te praten over wat er vóór de eeuwige winterschemering gebeurd was. Een heleboel mensen dachten dat ze beter konden worden door te praten. Door hun hart te luchten, te discussiëren en te argumenteren. Ze gedroegen zich alsof de strijd nog steeds gaande was, alsof erkennen dat die was afgelopen het erkennen van hun nederlaag was. Ze maakte hun duidelijk dat ze aan hun kant stond, dat ze haar huiswerk gedaan had en haar bijdrage geleverd. Maar ze vertelde niets. In plaats van ’s avonds politieke geschriften te lezen en te luisteren naar nostalgische muziek, zat ze achter haar studieboeken Zweeds voor immigranten tot haar ogen ervan traanden, ze vloog in dubbel tempo door de cursus heen. Ze bedekte de roetzwarte geschiedenis met Zweedse artikelen: van stofresten geweven kleden en behang met een patroon van margrieten, ze vulde de leegte met de rode vulling uit de kraters van frambozenkoekjes.

Maar toen het onbekende meisje aan haar rok trok en naar haar opkeek met die ondoorgrondelijk donkere ogen, werden de spijkers losgewrikt. De dam barstte. Verscheurde Zonnestraal viel in de armen van de vrouw die haar hand uitstak, en verwende zichzelf door haar pijn onder woorden te brengen. Voor deze ene keer.

*

Een winternacht midden in de strijd. Ze hoorde aan het ritme van het piepen van de poort dat hij het was. Hij was achtenveertig uur lang op het veld geweest, haar hart klopte al negenenveertig uur lang in haar keel. Ze had er niet meer op gerekend dat hij thuis zou komen. Ze namen altijd afscheid wanneer ze uit elkaar gingen. Soms meerdere keren op een dag. Het scheurde haar bonzende hart aan stukken, dat steeds weer afscheid nemen.

Verscheurde Zonnestraal was aan huis gebonden geraakt, aan haar dochtertje. Haar bijdrage was er niet kleiner op geworden, integendeel. Zij woog hun woorden dagenlang in haar handen, schreef de teksten die hij met de hand drukte in de kelder onder een conservenfabriek en daarna uitdeelde aan de kameraden, die op hun beurt door de arbeiderswijken trokken en hun vlugschriften onder honderden, duizenden deuren door schoven. Haar woorden.

Hij was moe geweest die nacht. De donkere wallen onder zijn ogen hadden zich naar zijn jukbeenderen verspreid. Hij was mager geworden. Tijdens die expedities vergat hij te eten, te slapen, naar de wc te gaan. De strijd voorzag in al zijn behoeftes. Hij hoopte alleen dat de verandering gauw zou komen. De ongerustheid dat alles vergeefs was, bekroop hem en als die terrein won, zou alles verloren zijn. De hele zin van alles.

Verscheurde Zonnestraal zag het aan zijn lichaamshouding, zijn angst voor de twijfel. Ze lag wakker naast zijn krimpende lichaam, wilde hem vullen met hoop, voeding en geloof. Maar er was niet veel wat ze kon zeggen, niet veel wat invloed kon hebben, niet veel wat waar was. Ze lag wakker en keek naar hem, rechts van haar, en naar haar dochtertje aan haar linkerkant. Ze wilde alles voor hen doen, maar ze had zo weinig te bieden. Het werd onmogelijk om stil te liggen, passief, machteloos. Ze was voorzichtig opgestaan en had een jas aangetrokken over haar dunne nachthemd. Een uur voordat het licht werd was zijn lievelingsgerecht te koop op de markt: in zout water gegaarde lamskop, en ze had hem iets willen voorzetten wat hij niet kon weerstaan, wat hem zou afleiden, al was het maar even. Ze bukte om haar versleten wandelschoenen vast te maken toen de kleine haar blik ving.

‘Ik wil mee’, constateerde ze met de beslistheid van een tweejarige.

‘Ga slapen! Ik ben zo terug.’

Ze had geprobeerd het dekbed over de kleine heen te trekken, en haar te bewegen weer te gaan liggen.

‘Nee!’ schreeuwde het meisje als reactie en ze greep de slippen van de jas stevig vast met haar vochtige handjes. ‘Ik wil mee.’

Hij was onrustig gaan bewegen in zijn slaap en ze had het meisje met een zwaai in haar armen genomen.

‘Sst, bashe bia.’ Goed, kom dan maar.

Met een grote pan onder haar ene arm en haar dochtertje onder de andere was ze snel door het donker gelopen, het laatste uur van de nacht in.

Een kwartier nadat ze het huis hadden verlaten, was de deur ingeslagen door de politie. Hij was met zijn handen boven zijn hoofd afgevoerd, wijdbeens tegen de muur gezet, met een knuppel tegen zijn onderrug geslagen totdat hij krampachtig in elkaar zakte. Vijf minuten voordat Verscheurde Zonnestraal de hoek om kwam met haar pan vol lamskop en een extra grote tong, werd hij in een busje afgevoerd, dat voordat de zon aan de hemel was verschenen vol zou zitten met slaapdronken, in elkaar geslagen mannen.

Het stof van de wegscheurende banden was gaan liggen, maar Verscheurde Zonnestraal zag de bandensporen op de onverharde weg al voordat haar ogen die zagen. Ze zocht op de automatische piloot naar waarschuwingstekens, hoefde niet naar de deur te kijken om te weten dat die ingeslagen was. Ze viel op haar knieën, de pan vloog uit haar armen en de lamskop rolde over straat, de donkere oogkassen schitterden. De schreeuw bleef in haar keel steken. Ze kon het zich niet veroorloven om haar pas begonnen gemis uit te schreeuwen. Er stond een groot rood kruis op de muur, dat betekende dat ze terug zouden komen. Dus Verscheurde Zonnestraal pakte het kleintje, dat er niets van begreep, in haar armen, draaide zich om en maakte zich uit de voeten. Achter haar stroomde het leven zoals zij dat kende uit in een zilte plas van stof en kooknat. Midden in die drabbige smurrie lag een opgezwollen tong, die werd uitgestoken naar alles wat ze een minuut geleden nog waren geweest.

allerliefste zus[3]

Haar moeder en zij gingen die middag met Verscheurde Zonnestraal mee naar huis. Die naam paste erg goed bij de onbekende vrouw; iets wat zo mooi was en er zo gesloopt uitzag. In tweeën gescheurd. Ze gingen om de keukentafel zitten. De frambozenkoekjes lagen te wachten. De diepzwarte thee stond op het fornuis te pruttelen. Ze vroeg zich af voor wie de tafel gedekt was. Of Verscheurde Zonnestraal hen had verwacht. Ze liet het ene suikerklontje na het andere in het smalle theeglas vallen, totdat ze er niet meer met het lepeltje in kon roeren. Ze keek niet naar de twee vrouwen. Ze had geleerd dat er geen troost was voor waar zij over praatten. Dat ze niet verdrietig waren, maar terneergeslagen, en dat dat twee heel verschillende dingen waren. De terneergeslagenheid verdween niet wanneer de tranen opdroogden.

Ze hield haar blik op de witte suikerklontjes gericht. Ze volgde de weg van de warme thee hun binnenste in, zag dat ze tegen hun zin werden opgelost. Ze had er een beetje spijt van dat ze de perfecte blokjes een andere vorm had laten aannemen dan waarvoor ze bedoeld waren.

Na een tijdje richtte Verscheurde Zonnestraal haar aandacht op haar, streelde behoedzaam over haar haar en trok haar naar zich toe.

‘Mijn dochter is net zo oud als jij. Ze heeft ook van dat kraaienvleugelkleurige haar. Jullie zouden zusjes kunnen zijn. Ze komt zo thuis, nog heel even wachten.’

Verscheurde Zonnestraal nam haar bij de hand en leidde haar naar de aangrenzende slaapkamer. Ze spande zich in om niet te protesteren. Ze voelde de warmte in de handen van Zonnestraal. Ze begreep dat ze haar wilde beschermen tegen het gesprek. Dat Verscheurde Zonnestraal niet begreep dat ze alles al wist.

‘Ga hier maar spelen. Straks kom ik je een ijsje brengen. Blijf jij hier maar spelen.’

Verscheurde Zonnestraal deed de deur dicht en zij richtte haar blik op de muffe kamer. Tien porseleinen poppen lagen op een rij op het strak opgemaakte bed, met hun hoofd op het kussen. Op het nachtkastje stond een kleurboek tegen een lampje geleund, een ongeopend doosje krijtjes ernaast. Ze ging voorzichtig op de ruwe sprei zitten, durfde de lijnen niet te verstoren, de orde niet aan te raken. Ze wilde de kamer uit rennen, maar ze wilde de vreemde mevrouw, die hen scheen te hebben verwacht, niet boos maken.

Toen gebeurde het! Een groot hoofd kwam onder de rand van het bed vandaan, met krullen die even klitterig en weelderig waren als de hare. Ze trok haar benen in en schoof achteruit over het bed, maar aan de diepzwarte ogen die haar aankeken viel onmogelijk te ontsnappen. Er rees een meisje oranjegeel voor haar op, turend van achter haar bril, dat haar gebalde vuisten in haar zij zette. Het meisje stond helemaal stil, maar zag er toch uit als een rennende luipaard, bevroren midden in de sprong.

‘Maak mijn kinderen niet wakker!’

*

Ze vonden elkaar meteen, het meisje en zij. Allerliefste Zus en zij. Ze tuurden door hun oogharen naar elkaar met dezelfde dropzwarte ogen om uit te vogelen welke kant ze uit zouden groeien, met hoeveel kracht ze uit zouden lopen. Samen werden ze wat ze zouden worden. Als boomwortels die dicht omslingerd naar de hemel rijzen om zich vervolgens in takken te verdelen, en verschillende kanten op te wijzen. De stam verenigt hen.

Allerliefste Zus wist vanaf moment één dat ze haar plaats op de wereld verdiend had. Allerliefste Zus legde op zaterdag hun zakgeld bij elkaar en kocht een gezamenlijke zak snoep, om zich vervolgens op te sluiten op de wc en alles alleen op te eten. Allerliefste Zus negeerde de Iraanse beleefdheidscodes. Ze pakte koekjes van de schaal die op tafel stond, ook al hadden ze allebei geleerd dat ze zelfs nee moesten zeggen als hun iets werd aangeboden. Allerliefste Zus draaide zich om en ging naar huis als ze zich verveelde en deed niet open als ze achter haar aan rende. Ze zat met haar rug naar het raam en deed net of zij niet bestond.

Ze nam het haar nooit kwalijk. Ze wist dat ze in wezen hetzelfde waren, Allerliefste Zus en zij. Twee takken van dezelfde stam.

mama, papa en de botsing

Ze vinden zo geruisloos plaats, die weinige, drastische gebeurtenissen die werkelijk alles veranderen. Zo goed ingebed in alles wat erop volgt dat ze er niet uit springen.

Die vlucht een wazig avontuur dat net zo goed een droom had kunnen zijn.

In Zweden aankomen, thuiskomen.

Samen een eenheid even stil-snel als de skiër achter de ramen van het asielzoekerscentrum. Vlucht en aankomst. Verleden en heden.

De botsing tussen mama en papa zou de joker blijken te zijn. De kier tussen hun gebroken dromen en hun hoop op de toekomst het alarm dat door de dennentoppen sneed.

*

Tussen de ritjes naar Hallonbergen en de gesprekken met de pas gevonden Zonnestraal door landde mama op de dekens. Ze werkten als een magneet. Wanneer papa een goede bui had, trok hij haar overeind. Hij hield haar in zijn armen en gleed door de woonkamer. Mama liet zich optillen, meeslepen, liet zich verdwijnen in zijn sterke armen.

Soms, wanneer papa binnenkwam met de blik van een pup die schreeuwde: er staat iemand op mijn staart, ging hij languit naast mama liggen. Hij sloot zijn ogen en kroop met zijn neus tussen haar warme borsten. Mama hield zijn hoofd tussen haar handen, hield haar lippen tegen zijn oren en fluisterde woorden die niemand anders ooit zou begrijpen.

Maar meestal observeerden ze elkaar van een afstand. Lieten ze de vastgevroren stilte rustig voortduren. Ze kon niet goed beoordelen wat hun blikken wilden zeggen. Verachtten ze elkaars methodes, of wilden ze allebei stiekem dat ze de andere weg hadden gekozen?

Op de avond waarop het monster in papa tot leven werd gewekt, hoorde ze al aan de manier waarop de sleutel in het slot werd gestoken dat er iets anders dan anders was. Papa deed de deur zorgvuldig achter zich dicht, rustiger dan ooit. Hij bleef staan. Vervolgens brulde hij als een lam dat werd geslacht, maar dan harder. Brullend smeet hij zijn boekentas tegen de spiegelwand, zo hard als hij kon. De acht spiegels braken in tweeëndertig stukken. Ze vielen zwaar op de grond, om in vierenzestig stukken te worden vermorzeld. Alles stokte. Drie paar ogen staarden voor zich uit. Passieve toeschouwers. Figuranten in het toneelstuk Gezellig thuis. Daar en toen werd het monster geboren en kreeg het een eigen leven, los van hen, buiten hun macht. Een gloeiend wezen met een onhandig zwiepende staart. Ze hadden zijn komst verwacht, dat realiseerden ze zich op het moment waarop ze rustig wachtten op de volgende zet van het beest. Ze hoopten alle drie dat een van de anderen het wezen bij de hoorns zou pakken en het veilig thuis zou brengen.

Het monster had niet altijd zo’n lange adem, maar tijdens zijn eerste optreden hield hij het een hele poos vol. Het sleepte papa over de vloer van de hal, pakte zijn armen en tilde die op boven mama, die op de dekens zat. Hij gooide mama met een brul om. Vervolgens pakte het monster de cassettebandjes, brak ze doormidden en trapte erop met de hakken van zijn vieze schoenen. Toen er niets meer kapot te maken viel, keek het op, briesend en sissend. Ze liep er snel heen voordat het op het idee zou komen mama kapot te maken. Ze nam zijn handen in haar kleine, kordate handen. Ving zijn honingogen met haar eigen koolzwarte, zocht totdat ze vond.

‘Salam baba.’

Ze raapte de chauffeurspet op die tijdens de uitval van het monster vertrapt was. Hij volgde een avondopleiding tot buschauffeur bij het lokale vervoerbedrijf, na de lessen bij het volwassenenonderwijs. Het was geweldig dat haar vader een eigen bus zou krijgen waar hij de baas over was. Hij was zo groot in haar ogen. Hij keek op haar neer, met hangende schouders, een kleine grote man.

‘Wat moet ik doen? Nou? Wat kan ik nog meer doen?’

‘Er zijn chips. We hebben chips gekocht, wil jij ook?’ Dat was haar kortzichtige troost voor een ondoorgrondelijk vraagteken.

*

De geboorte van het monster deed iets met haar moeder. Ze stond op van de vloer en richtte een hoekje voor zichzelf in op de roodfluwelen bank. Papa had die een aantal maanden geleden door de voordeur geschoven, misschien zelfs al jaren geleden. Op dezelfde avond waarop hij varkensbloed had bereid op haar fornuis. Mama had de bank tot nu toe genegeerd. Ze was op de dekens blijven liggen met haar rug naar de geur van opslagruimte, plastic en een wereld die ver weg zou moeten liggen, maar die opeens claimde werkelijkheid te zijn. Haar moeder had een stiefmoederrelatie met Zweden en door het monster veranderde ze van ontwijkend in agressief. Ze zou weleens laten zien dat ze het kon als ze het wilde, dan kon ze later, wanneer de mislukking voor de deur stond, beweren dat ze het wel zou kunnen, maar dat ze er geen zin in had. Ze zou hun allemaal eens even iets laten zien. En die verandering ging snel. Voordat ze koppig futloos was geworden, was ze koppig actief geweest, de grens was haarfijn. Het briefpapier werd een schrijfblok en de leerboeken van het volwassenenonderwijs vulden haar hoek van de bank. Ze ging ’s zaterdags niet meer naar het valse Hallonbergen maar bleef in de Fabrieksstad, waar haar vlechten werden vervangen door een stijve knot en de alpinopet door een bril, en ze studeerden om het hardst, mama en papa. Papa had minder tijd voor zijn studie toen hij ’s nachts op de bus ging rijden, maar ’s ochtends gingen ze nog steeds samen naar school. Mama en papa. Twee bokkige vreemdelingen die op elkaar steunden.

Hé, jij daar!

Ik zal je eens iets laten zien, ik zal je echt iets laten zien, kun je het mij alsjeblieft laten zien?

*

Mama maakte huizen aan de kust schoon na de volwassenenlessen, en haalde haar op de terugweg van de kinderopvang. Ze wachtte voor het raam. Ze voelde het altijd aan wanneer mama elk moment de hoek om kon komen. Ze waakte over de voetstappen van haar moeder, zwaaide totdat hun blikken elkaar ontmoetten. Daarna rende ze naar de deur om haar op te wachten.

‘Wat zou ik zonder jou moeten beginnen?’ fluisterde mama gebogen over haar veters.

Ze streek over het zachte haar van haar moeder, pakte haar steeds ruwere handen beet en hield ze de hele weg naar huis stevig vast. Ze slopen samen de keuken in en hielden zich stil om papa te laten rusten voor de nacht, stil om het monster niet wakker te maken. Mama maakte het eten klaar met de boeken opengeslagen op het aanrecht. Ze zette een bord voor haar op de grond neer, waar ze over haar kleurboek gebogen lag. Ze bleef zelf bij haar cursusliteratuur staan, ze kon het zich niet veroorloven nog meer tijd verloren te laten gaan, ze hadden al zo veel verloren.

Een paar uur later kwam papa de keuken in, hij tilde haar van de vloer en gaf een lange zoen op haar kruin. Vervolgens trok hij aan haar shirt en keek er kritisch naar. Een verbeten honingblik naar mama’s afgewende rug.

‘Haar kleren zijn vies.’

Mama keek niet op.

‘Ga ze maar wassen.’

Papa pakte haar lege bord en zijn arm ging omhoog. Ze deed haar ogen dicht. Ze deed haar ogen altijd dicht precies op het moment dat de klap zou vallen. Daarna stond ze haastig op en snelde te hulp.

*

In de tijd tussen de nachtdienst en de studie overdag plofte papa naast haar aan de ontbijttafel neer. De chauffeurspet balanceerde boven op zijn kruin. Hij was veel te klein voor zijn brede hoofd. Hij zette hem af en trok hem over haar ogen.

‘Nu is papa moe, dokhtaram, kheyli moe.’

Dropmunten tegen honingogen, dropjes die niets liever wilden dan papa’s vermoeidheid in het eigen lichaam opzuigen.

‘Maar het is niet anders, dokhtaram. Je moet hard werken. Je moet met A beginnen om bij B te komen. Je weet wel, net als in het alfabet. Als ik ’s nachts op de bus rij, kunnen we van de zomer naar het pretpark. Als ik overdag studeer kunnen we elke zomer een keer naar Gröna Lund, misschien wel vaker. Als papa slaapt, moet jij maar naar de speelplaats.’

Mama kwam de keuken uit, half aangekleed.

‘Krijgt ze geen ei bij het ontbijt?’ Papa knikte naar het pak cornflakes dat op tafel stond.

‘Vandaag niet.’

‘Waarom niet, omdat je daar te lui voor bent?’

‘Kook die eieren zelf als je zo graag wilt dat zij die krijgt.’

‘Hou je mond! Bedek je! Loop er niet bij als een hoer, zo zonder kleren.’

Ze volgde al hun korte, harde gesprekken met ogen die groot waren van verwachting, als een onervaren toeschouwer bij een us Open-finale die niet kan bepalen welke slag een matchbal is, maar het wel ziet als er iets beslissends gebeurt. Ze kneep haar ogen stijf dicht wanneer het zover was, en mama viel altijd bij de eerste klap op de grond. Wanneer ze de bons van mama’s lichaam op het vinyl hoorde, deed ze haar ogen weer open, rende erheen en ging tussen hen in staan. Soms kwam de bons voor het geluid van de klap. Af en toe vroeg ze zich af of er een andere kracht was die haar moeder ten val bracht. Of papa’s klappen misschien niet echt iets met de val te maken hadden. Maar wanneer ze het hoofd van haar moeder op haar schoot tilde en een koude appel uit de koelkast tegen de rode plekken in mama’s hals hield, die stuk voor stuk een afdruk waren van papa’s bekende vingertoppen, dan wist ze dat het niet uitmaakte waardoor mama viel. Dat het niet uitmaakte wat het monster tot slaan aanzette.

[1] Finska pinnar – langwerpige amandelkoekjes

Melodifestival – Eurovisiesongfestival

Lättöl – bier met een laag alcoholpercentage

[2] Hej – hallo, dag

Tack – dank je wel

Ursäkta – pardon

Min flicka – mijn dochter, mijn meisje

[3] ‘Allerliefste zus’ is de titel van een verhaal van Astrid Lindgren. In het verhaal vindt een meisje haar geheime tweelingzus in een gouden zaal onder de grond, waar ze komt via een gat onder de rozenstruik, Salikon genaamd. Het verhaal is in het Nederlands vertaald onder de titel Anke en haar tweelingzusje.