Jean Echenoz

Flitsen

Uit het Frans vertaald door Martin de Haan
en Jan Pieter van der Sterre

World Editions

breda 2014

Gepubliceerd met steun van het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken, het Institut Français des Pays-Bas/Maison Descartes en de BNP Paribas

•

De vertalers hebben voor deze vertaling een projectwerkbeurs van het Nederlands Letterenfonds ontvangen

•

Oorspronkelijke titel Des éclairs, verschenen bij Les Éditions de Minuit

Oorspronkelijke tekst © Les Éditions de Minuit, 2010

This book is published by arrangement with Literary Agency Wandel Cruse, Paris

Nederlandse vertaling © Martin de Haan, Jan Pieter van der Sterre en World Editions BV, Breda 2014

Omslagontwerp Multitude

Omslagillustratie © Flickr/GregHausM.D.

ISBN 978 94 6237 0067

NUR 302

•

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

•

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

1

Ieder mens wil als het even kan graag weten wanneer hij is geboren. Je kent toch maar liever wel de cijfers van het moment waarop het allemaal op gang komt, waarop de zaken van start gaan met lucht, licht, perspectief, nachten en rampen, genoegens en dagen. Het geeft je alvast een eerste richtpunt, een registratie, een handig getal voor je verjaardag. Het vormt ook de start voor een bescheiden privé-indruk van de tijd, waarvan we allemaal ook het belang kennen: zo’n groot belang dat de meesten van ons besluiten en bereid zijn hem permanent op hun lichaam te dragen, onderverdeeld in al dan niet goed leesbare en soms zelfs fluorescerende cijfers, met een bandje om hun pols bevestigd, vaker de linker dan de rechter.

Gregor evenwel, die is geboren tussen elf uur ’s avonds en één uur ’s nachts, zal dat exacte moment nooit kennen. Klokslag middernacht of wat eerder of later, niemand zal het hem kunnen zeggen. Met als gevolg dat hij heel zijn leven niet zal weten op welke dag, die ervoor of die erna, hij zijn verjaardag mag vieren. Deze niettemin zeer algemeen menselijke vraag naar de tijd is dus de eerste waarvan hij een persoonlijke kwestie zal maken. Het is overigens niet zo vreemd dat niemand hem kan vertellen hoe laat hij precies ter wereld is gekomen, want de omstandigheden waaronder die gebeurtenis plaatsvindt zijn bijzonder chaotisch.

Ten eerste is er, een paar minuten voordat hij zich loswerkt uit zijn moeder en terwijl iedereen in het grote huis druk in de weer is – geroep van bazen, botsingen tussen huisknechten, gejakker van dienstmeisjes, gekibbel van vroedvrouwen en gekerm van de barende – een zeer hevig onweer losgebarsten. Korrelige, extreem dichte neerslag, die een gelijkmatig, omfloerst, gefluisterd geraas veroorzaakt, gebiedend als om stilte op te leggen, verwrongen door vlijmende luchtverplaatsingen. Een uit alle macht priemende wind probeert vervolgens vooral dat huis omver te krijgen. Daar slaagt hij niet in, maar hij forceert wel de ramen, die wijd openvliegen, waardoor de ruiten springen en het houtwerk begint te klapperen terwijl de gordijnen naar het plafond worden geblazen of naar buiten gezogen, en hij maakt zich meester van het pand om de inhoud te vernietigen en het te laten overspoelen door de regen. Alles begint te dansen in deze wind, die de meubels omvergooit door de vloerkleden omhoog te blazen, de snuisterijen op de schoorsteenmantels breekt en de restanten in het rond strooit, en de kruisbeelden, de wandlampen en de schilderijlijsten laat rondtollen aan de muren, zodat de landschappen ondersteboven komen te hangen en de manshoge portretten omtuimelen. Hij verandert de luchters in schommels, waarop de kaarsen onmiddellijk doven, en blaast ook nog alle lampen uit.

Zo komt het dat Gregors geboorte zich afspeelt in die luidruchtige duisternis, totdat een gigantische, dikke, vertakte bliksemflits, een gedraaide zuil van verbrande lucht in de vorm van een boom, van wortels van die boom of van roofvogelklauwen, zijn komst op de wereld bijlicht, waarna de donder zijn eerste kreetje overstemt terwijl de bliksem het omringende bos in brand zet. Zo groot is de heksenketel dat niemand in de algemene ontreddering profiteert van het felle, verlamde schijnsel van de bliksem met zijn instantdaglicht om te kijken hoe laat het precies is – hoewel de klokken, waartussen een oude vete bestaat, het sowieso al heel lang met elkaar oneens zijn.

Een geboorte buiten de tijd dus, en buiten het licht, want verlichten doet men zich in die periode alleen nog maar daarmee, met was en olie, elektrische stroom is nog onbekend. Die stroom, zoals we er tegenwoordig over beschikken, wil nog maar niet doordringen tot de leefgewoonten, daar moet hoognodig iets aan gedaan. Alsof hij die andere persoonlijke kwestie ermee denkt te kunnen oplossen, is Gregor degene die dat op zich gaat nemen, hij zal dat klusje weleens klaren.

2

Wie zo ter wereld komt loopt de kans een tikkeltje nerveus te worden, en zijn karakter tekent zich dan ook al snel af: de lichtgeraakte, arrogante, overgevoelige, stugge Gregor blijkt vroegtijdig onsympathiek. Hij vestigt algauw de aandacht op zich met zijn grillen, driftaanvallen, zwijgzame buien, weglooppogingen en ongepaste initiatieven, vernielingen, smijtpartijen, sabotages en andere molestaties. Waarschijnlijk om dat tijdsprobleem aan te pakken, dat hem hoog lijkt te zitten, laat hij bijvoorbeeld geen kans onbenut om alle klokken en horloges in huis uit elkaar te halen – weliswaar met de bedoeling ze vervolgens weer in elkaar te zetten, maar terwijl de eerste etappe van die operaties altijd succes heeft, slaagt de tweede tot zijn niet geringe woede veel minder vaak.

Intussen blijkt hij ook erg vatbaar voor indrukken, nerveus, kwetsbaar en met name ongewoon gevoelig voor klanken, extreem snel ontregeld door alle mogelijke geluiden, ritselingen of vibraties, echo’s: zelfs als ze heel ver weg zijn en voor niemand anders hoorbaar, kunnen ze hem angstwekkende woede-uitbarstingen bezorgen. Ook lijdt hij aan ernstige aanvallen en ontwaart en ervaart dan zelfs bij heldere hemel opnieuw de bliksemflits van zijn geboorte, zo verblindend dat hij het gezichtsvermogen kwijt lijkt, tot wanhoop van zijn familie en verbijstering van de direct ontboden artsen, die alleen maar hoofdschuddend kunnen toekijken. Tegen die chaotische achtergrond voltrekt zijn groei zich in ongewoon hoog tempo: heel snel wordt hij heel groot en nog sneller nog groter dan iedereen.

Die verwarde ontwikkeling speelt zich ergens in Zuidoost-Europa af, ver van alles behalve van de Adriatische Zee, in een afgelegen dorpje dat ingeklemd ligt tussen twee bergketens en het moet stellen zonder professionele zenuwartsen in de nabije omgeving, Gregor komt er soms pas weer tot bedaren door urenlang naar de vogels te kijken. Maar hoewel aanvankelijk wordt gevreesd dat zijn karakterologische spanningen helaas zullen uitmonden in waanzin, kan zijn familie alleen maar vaststellen dat zijn verstand zich in een nog hoger tempo ontplooit dan zijn lichaamsbouw.

Nadat hij bijvoorbeeld ruim een half dozijn talen in een wip onder de knie heeft gekregen, zijn schooltijd fluitend heeft afgeraffeld door de helft van de klassen over te slaan, en vooral een definitieve oplossing heeft gevonden voor het probleem van de klokken – die hij algauw geblinddoekt volledig kan demonteren en in een oogwenk weer in elkaar kan zetten, waarna ze stuk voor stuk permanent en op de nanoseconde af de juiste tijd aangeven – wordt hij de beste van de klas op de eerste de beste technische hogeschool, ver van zijn geboortedorp, en maakt hij zich in een mum van tijd alle wiskundige, natuurkundige, werktuigkundige en scheikundige kennis eigen, op basis waarvan hij vervolgens allerlei originele voorwerpen kan bedenken, een exercitie waarvoor hij een bijzonder talent aan de dag legt. Gregors geheugen is namelijk even nauwkeurig als de recentelijk ontdekte fotografie, waarbij hij vooral de gave aan de dag legt om zich de dingen mentaal voor te stellen alsof ze al bestaan voordat ze bestaan, ze driedimensionaal dermate nauwkeurig te zien dat hij in de vaart van het uitvindproces nooit een schets, bouwplan, maquette of voorafgaande proefnemingen nodig heeft. Wat hij bedenkt geldt onmiddellijk als waar, dus het enige risico waaraan hij zich blootstelt, en waaraan hij zich misschien wel altijd zal blootstellen, is dat hij de werkelijkheid verwart met wat hij ontwerpt.

En omdat hij geen minuut te verliezen heeft, bezondigen de apparaten die hij bedenkt zich in elk geval niet aan bijzaken, banaliteiten of details. Gregor zal er nooit de figuur naar zijn om een slot te perfectioneren, een blikopener te verbeteren of een gasaansteker in elkaar te knutselen. Als de ideeën bij hem opkomen, grijpen ze direct hoog, heel hoog, in de oneindigheid van de kosmos en het universele belang.

Een van de eerste is bijvoorbeeld dat van een buis over de bodem van de Atlantische Oceaan die – onder andere – een snelle verzending van poststukken tussen Amerika en Europa mogelijk zou moeten maken. Gregor tekent eerst de detailplannen van een systeem waarmee water onder hoge druk door die leiding wordt gepompt om de bollen met poststukken voort te stuwen. Maar de wrijvingsweerstand die het water in de buis ondervindt blijkt te groot, dus hij geeft het plan op voor een ander, niet minder ambitieus.

Dit keer betreft het de bouw van een gigantische ring die met dezelfde snelheid als de aarde vrij moet ronddraaien boven de evenaar. Omdat die ring met behulp van de reactiekracht vervolgens kan worden stilgezet, zouden we er allemaal in kunnen klimmen en met zestienhonderd kilometer per uur rond de aarde kunnen draaien om daarvan de landschappen te bewonderen, of liever gezegd, de aarde zou onder ons door bewegen; zittend in gerieflijke fauteuils – waarvan Gregor verstrooid maar nauwkeurig het design en de ergonomie ontwerpt – zouden we zo in een dag de hele wereld rond kunnen gaan.

Het zijn geen kinderachtige projecten, zoveel is duidelijk, want met minder dan gigantische uitdagingen neemt Gregor geen genoegen. Zo is hij er bijvoorbeeld al heel vroeg van overtuigd dat hij weleens iets aardigs zou kunnen doen met de getijdekracht, de bewegingen van de aardschollen of de stralen van de zon, dat soort elementen – of, waarom niet, als eerste vingeroefening, met de Niagarawatervallen, waarvan hij gravures in boeken heeft gezien en die hem behoorlijk op zijn maat toegesneden lijken. Ja, de Niagara. De Niagara, dat zou mooi zijn.

Maar eerst trekt Gregor met zijn diploma’s verkreukeld in zijn zakken naar het westen om te gaan werken in een paar grote West-Europese steden, waar zijn kwaliteiten, zo is hem verzekerd, een vruchtbaarder voedingsbodem zullen vinden. Hij vervult er diverse functies als ingenieur, expert en adviseur, maar geen ervan is naar zijn zin, en om tussen de kantooruren door iets te doen te hebben bouwt hij zijn eerste serieuze machine. Het betreft een nieuw soort wisselstroominductiemotor, en als hij die met zijn gebruikelijke arrogantie aan zijn collega’s laat zien, staan die eerst lange tijd met een lang gezicht te kijken. Maar als ze de jaloezie voorbij zijn en wel moeten erkennen dat dit toestel voor een totale omslag zou kunnen zorgen, binden de collega’s in, overwinnen hun ergernis en raden hem aan daar niet te blijven hangen: misschien zou het goed zijn om nog verder naar het westen te gaan, waar zijn ideeën op een andere, rijkere en veel beter bemeste voedingsbodem volledig tot hun recht zouden moeten kunnen komen. We mogen aannemen dat die adviezen niet helemaal onbaatzuchtig zijn en dat de collega’s daarin een mogelijkheid zien om zich te ontdoen van Gregor, die het niet genoeg vindt om onsympathiek te zijn en nu ook wat in de weg begint te staan.

Dat komt ook doordat Gregor, zelfs na het stadium waarin de groei doorgaans stagneert, inderdaad nog altijd groter blijft worden.

3

Achtentwintig jaar oud en inmiddels twee meter lang scheept Gregor zich dus in naar de Verenigde Staten van Amerika. Op een New Yorkse kade gaat hij aan land, voorzien van paspoort en bolhoed, een kleine koffer met weinig bezittingen, een tweede koffer met weinig gereedschap, twintig dollar opgevouwen in een jaszak en, stevig weggeborgen in een andere jaszak, een aanbevelingsbrief voor Thomas Edison.

Edison is een rijke, machtige uitvinder, de baas van de firma General Electric en inmiddels zo wereldberoemd dat hij bijvoorbeeld al bij zijn leven de status heeft verworven van hoofdpersoon in een roman van Villiers de L’Isle-Adam, die rond deze tijd in Parijs door het blad La Vie moderne als feuilleton wordt gepubliceerd. Hij heeft duizend drieënnegentig uitvindingen op zijn naam staan – waaronder een groot aantal dat door anderen is gedaan en dat hij zich schaamteloos heeft toegeëigend – en gaat met name prat op de uitvinding van de telefoon, de bioscoop en de geluidsregistratie, om nog maar te zwijgen van de elektriciteit, die ons hier flink zal bezighouden.

Thomas Edison had om te beginnen, na allerlei andere dingen, de gloeilamp ontworpen, vervolgens een distributiesysteem opgezet om diezelfde lamp van stroom te voorzien en twee jaar later de eerste elektriciteitscentrale ter wereld officieel in gebruik genomen. Die levert bij Gregors aankomst al aan negenenvijftig klanten in Manhattan, in de directe omgeving van het laboratorium, 110 volt gelijkstroom. Maar voor Edison is dit nog maar het begin: hij heeft het systeem kortgeleden uitgebouwd met een netwerk dat verschillende fabrieken en werkplaatsen, en ook een aantal theaters her en der in New York van stroom voorziet. Dat alles schreeuwt om nog verdere uitbreiding maar vereist ook kapitaal en investeringen. Probleem is dat de geldschieters de voordelen van die elektriciteit nog niet erg goed lijken te kunnen inschatten – behalve de rijkste van hen, een zekere John Pierpont Morgan. Een vreselijke man, gevreesd om zijn macht en zijn rotkarakter, maar ook om zijn vooruitziende blik: John Pierpont Morgan besluit dat hij beter zijn mond kan houden en het juiste moment kan afwachten, want hij heeft meteen begrepen dat er in de hele wetenschapsgeschiedenis sinds de uitvinding van de schroef door Archimedes niets beters is bedacht dan deze energievorm.

Gregor mag dan ondanks zijn reusachtige afmetingen erg mooi zijn, slank, gedistingeerd, ogenschijnlijk zelfverzekerd, met een elegante snor midden over zijn lange gezicht, Gregor voelt zich niettemin erg onzeker als hij bij Edison aankomt, ook al ziet die er onooglijk uit – en misschien wel juist daarom. Thomas Edison is een lelijke, kromme, stuntelige, onaangename man, die sloft, wegkijkt en altijd hetzelfde soort rare beigeachtige of bruinige katoenen stofjassen draagt, vervaardigd door zijn vrouw en dichtgeknoopt tot aan zijn kin. Daarbij is hij sinds zijn dertiende doof ten gevolge van een verraderlijke roodvonk, een handicap die hem er niet van heeft weerhouden om zeven jaar geleden de eerste fonograaf te bedenken en te bouwen.

Bovendien is Edison, als Gregor zich bij hem aandient, in een pesthumeur: al een paar dagen doet zich de ene na de andere storing in zijn gelijkstroominstallaties voor, zowel bij verschillende bedrijven als bij particulieren. Al zijn ingenieurs zijn vertrokken om met spoed die van de Vanderbilts te repareren, aan Fifth Avenue, maar nu is zojuist een scheepvaartmaatschappij hem komen melden dat de door zijn onderneming geleverde dynamo’s van het passagiersschip Oregon ook defect zijn: het schip blijft noodgedwongen aan de kade liggen, de maatschappij verliest elke dag enorme sommen geld en dreigt Edison aansprakelijk te stellen. Laatstgenoemde, even gierig als onhebbelijk, heeft geen personeel meer voorhanden op het moment dat Gregor hem schuchter zijn brief aanreikt, waarin melding wordt gemaakt van zijn capaciteiten als elektricien. Na het papier vluchtig te hebben doorgelezen stuurt Edison de jongeman op goed geluk en zonder hoop, zonder ook maar een blik op hem te werpen, naar de Oregon om daar aan boord poolshoogte te nemen.

Het kost Gregor eerst enige moeite om de weg te vinden naar de haven en vervolgens naar de kade waaraan de passagiersboot ligt, met meeuwen erboven die zijn aandacht trekken, want hij heeft zich zijn hele leven al geïnteresseerd voor alles wat vliegt, en dan speciaal, god weet waarom, voor hout-, sier-, tortel- en ander geduifte. Maar goed, zeemeeuwen zijn ook niet oninteressant. Nadat hij een tijdje naar hun zweef- en duikvluchten heeft staan kijken wijst een barse walbaas hem de weg naar de machinekamer, waar hij zich opsluit met zijn gereedschap. Hij stort zich op de dynamo’s en repareert ze diezelfde nacht nog. Als hij de volgende ochtend weer op Edisons kantoor komt, neemt deze hem zonder een woord te zeggen in dienst als assistent, tegen het salaris van een groom.

4

Een assistent, dat is in Edisons ogen eerder een manusje-van-alles, een werkezel dan een vertrouwensman, en Gregors rol zal vooral bestaan in het opvolgen van de meest uiteenlopende bevelen. Huiselijke of zelfs huishoudelijke taken, niet direct met recht van spreken maar wel continu standby om de problemen te verhelpen die zich steeds vaker voordoen in de door General Electric geleverde installaties. De hardnekkigheid van die storingen wekt en voedt Gregors twijfel aan het basisprincipe van Edisons apparaten, namelijk gelijkstroom.

Laten we die gelijkstroom eens proberen te begrijpen. Het is stroom – een verplaatsing van elektriciteit, snapt u – waarin de elektronen voortdurend dezelfde kant op bewegen. Gelijkstroomdynamo’s produceren een vrij geringe spanning, waarvoor een hoge stroomsterkte vereist is. Vandaar de noodzaak om dikke kabels te gebruiken, wat een aanzienlijk verlies tot gevolg heeft omdat een deel van de stroom door de weerstand van genoemde kabels wordt omgezet in warmte. Maar wie warmte zegt, zegt al vrij gauw vonk, vuurzee, rampspoed, verzekeraars en brandweerlieden, niet leuk dus. Daarbij komt dat gelijkstroom niet over meer dan drie kilometer door die kabels kan worden vervoerd, omdat ze niet bestand zijn tegen de voor geleiding over grote afstand vereiste hoge spanning. Wie over elektriciteit wil beschikken, is dus gedwongen om, zoals Edisons buren, vlak bij een centrale te wonen. Door dat alles gaat het met dat systeem ook vaak goed mis: regelmatige brandjes, langdurige storingen en frequente ongelukken: aanklachten, processen, schadevergoedingen. Wat Thomas Edison ook mag beweren, zo gaat het niet.

Dat het zo niet ging wist Gregor al sinds zijn studie, toen zijn natuurkundedocent eenzelfde soort machine aan hem had gedemonstreerd. Er kwamen veel te veel vonken uit, waarna Gregor schuchter had voorgesteld de gelijkstroom te vervangen door wisselstroom, dat wil zeggen stroom die veelvuldig en regelmatig van richting verandert – zou dat niet beter werken? De docent had zijn schouders opgehaald en verklaard dat een dergelijk idee neerkwam op een perpetuum mobile, dus op het onmogelijke, en Gregor had niet verder aangedrongen.

Nu hij bij General Electric werkt heeft Gregor die wisselstroomhypothese een paar keer laten vallen, maar omdat Edison dan begon te steigeren alsof het over de antichrist ging, heeft Gregor nog steeds niet aangedrongen. Hoewel hij zijn baas voor zich heeft weten te winnen door tal van technische problemen op te lossen en zeven dagen per week achttien uur per dag te werken, is er in de tussentijd toch twijfel gerezen bij de achterdochtige Edison: dat zo’n begaafd, toegewijd figuur een andere oplossing dan gelijkstroom heeft kunnen opperen, wekt en prikkelt zijn argwaan. Als Gregor Edison eenmaal heeft beschreven hoe hij het rendement van zijn generator eventueel kan verhogen zegt de baas: Goed, probeer maar. Vijftigduizend dollar voor jou als het je lukt. Gregor gaat aan de slag, het kost hem een half jaar en dan blijkt de generator inderdaad in blakende vorm te verkeren; Gregor haast zich naar zijn werkgever om verslag uit te brengen.

Goed, roept Edison vanuit zijn luie stoel, mooi, heel mooi. Dus, vraagt Gregor ongerust, u bent blij. Dolblij, verklaart Edison opgetogen. Dat betekent, waagt Gregor, maar hij krijgt zijn zin niet afgemaakt. Dat betekent wat, valt Edison hem namelijk in de rede, terwijl zijn gezicht betrekt. Nou, waagt Gregor, ik meende te hebben begrepen dat er vijftigduizend dollar. Maar Gregor, onderbreekt Edison hem, terwijl hij zijn op het bureau rustende benen van elkaar doet, snap je dan echt niks van Amerikaanse humor?

Dit keer staat Gregor op en gaat naar de kapstok, waar hij zijn bolhoed pakt, dan naar de deur, die hij uit loopt zonder iets te zeggen en zonder hem achter zich dicht te doen, dan naar de boekhouding om zijn loon te innen en dan naar buiten, zich afvragend wat hij zal gaan doen na die smerige streek.

Nou heel simpel, hij gaat zijn wisselstroomplannetje gewoon in zijn eentje proberen uit te werken. In de drie jaar bij Edison heeft hij vrij snel de aandacht op zich gevestigd door zijn vlotte efficiëntie en zijn originele oplossingen, en in korte tijd heeft hij zijn faam als ingenieur ook buiten de kring van General Electric gevestigd. Gregor vervoegt zich dus bij het hoofdkantoor van een groep geldschieters en zet daar zijn denkbeelden uiteen. Beschrijving van het systeem, kritiek op het systeem, manieren om het te verbeteren, harde deadline en becijferd budget.

Nou dat verloopt allemaal heel plezierig. Met zijn vroeg aan het licht gekomen talenknobbel en zijn al gedegen kennis van het Engels heeft Gregor in die eerste Amerikaanse jaren het idioom algauw vrijwel perfect onder de knie gekregen, en daarnaast beschikt hij over een natuurlijke welbespraaktheid, een talent om zijn woorden een dramatische lading te geven en een overtuigingskracht die hem voortdurend van nut zullen zijn. Als hij is vertrokken komen de zakenlui in conclaaf bijeen en concluderen dat er waarschijnlijk wel iets in zit. Ze laten hem twee dagen later terugkomen en verklaren dermate geïnteresseerd te zijn dat ze hem willen voorstellen een vennootschap op zijn naam te stichten, de Gregor Electric Light Company, waarbinnen hij zijn onderzoekingen verder kan ontwikkelen. Zij zullen daarin als geldschieters uiteraard een meerderheidsbelang hebben, u weet hoe dat gaat, maar Gregor dient er ook zelf geld in te steken om de naam van de onderneming en zijn nieuwe status te rechtvaardigen. Gregor vindt dat inderdaad heel normaal en doet in één klap afstand van al het geld dat hij in die drie jaar als werknemer van General Electric opzij heeft gelegd: al het geld, dat wil zeggen weinig, maar hoe dan ook alles. En aangezien dat alles niet genoeg is, heeft hij zelfs de euvele moed om een lening aan te gaan.

Nou, ook daarna gaat het razendsnel. Nog maar net heeft hij een booglamp uitgevonden, die onmiddellijk een octrooi oplevert, in gebruik wordt genomen en geld in het laatje brengt, en nog maar net hebben zijn partners een mooie kleine return on investment en keurig nette winstmarges zien verschijnen, of Gregor wordt prompt ontslagen bij zijn eigen onderneming, zijn vennoten nemen de zaak over en vieren dat heuglijke feit met champagne, hijzelf is totaal buitenspel gezet. En zo sta je ineens tot over je oren in de schulden op straat, als grondwerker, dagloner, sjouwer in de bouw, vier jaar lang.