Torgny Lindgren

Het licht

Vertaald uit het Zweeds door Bertie van der Meij

World Editions

breda 2014

Oorspronkelijke titel Ljuset, verschenen bij Norstedts Förlag ab, Stockholm

Oorspronkelijke tekst © Torgny Lindgren, 1987

Published by agreement with Norstedts Agency

Eerder verschenen bij De Bezige Bij, Amsterdam, 1996

Deze editie © Bertie van der Meij en World Editions bv, Breda 2014

Omslagontwerp Multitude

Omslagillustratie © Hanka Steidle/Plainpicture/Hollandse Hoogte

isbn 978 94 6237 0845

nur 302

•

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

#

Het was laat in de herfst toen Jaspar de Ziekte meebracht naar Kadis. Hij was naar Nordingrå gegaan om een vrouw te zoeken, maar hij vond er geen. Ze moest ogen hebben die dicht bij elkaar stonden. Tussen die ogen stak haar neus smal en fier naar voren, ze had een beetje x-benen, een moedervlek op haar rechterwang en een spleetje tussen haar voortanden, en hoe ze ook gedoopt was, hij zou haar Maria noemen.

Hij zocht drie dagen en gaf alle mensen een nauwkeurige beschrijving van hoe ze eruitzag, maar niemand wilde toegeven dat ze bestond.

Toen was zijn proviand op, hij had gerstebrood en bloedworst en verse knollen in een ransel van berkeschors op zijn rug gedragen. Bedelen wilde hij niet, als de vrouw die hij zocht had bestaan, dan zou ze hem hebben geminacht als ze had gehoord dat hij zijn kostje bij elkaar bedelde. Daarom keerde hij terug langs dezelfde weg als hij gekomen was.

Hij sliep onder een spar aan de voet van een berg die nog geen naam had. Hij huilde zich in slaap. Hij huilde om de vrouw die niet bestond, alsof ze dood was in plaats van helemaal niet te bestaan.

Zijn leven lang was hij ervan overtuigd geweest dat ze bestond, hij had in haar geloofd zoals hij in God geloofde.

Toen kocht hij een drachtig wijfjeskonijn, dat was in Ume, hij kocht daar een fors konijn met zwarte pluimen op de oren en een kruis van grijze stippen op de rug, hij wilde namelijk niet met lege handen thuiskomen. Hij betaalde met een koperen gesp die Yvar, de smid in Kadis, voor hem had gemaakt. En hij maakte een bedje voor het dier in zijn ransel en voerde het engelwortelblad.

Toen hij terugkwam in Kadis ging hij naar de watergoot die voor de kapel langs liep, hij had beloofd de vrouw te tonen aan ieder die haar wilde zien. En al dadelijk waren de andere vrijgezellen en ook de kinderen daar.

Ze is niet in Nordingrå, zei hij. Ze heeft nooit bestaan.

Je hebt haar dus gewoon bij elkaar gelogen, zei een van de vrijgezellen.

Voor mij bestond ze wel, zei Jaspar. En ze woonde in Nordingrå.

Maar zoiets was ondenkbaar. Dat iets wel bestond voor de een maar niet voor alle anderen.

Niemand weet precies wanneer iets wel bestaat en wanneer niet, zei Jaspar. Ze kwam ’s nachts altijd bij me.

Je hebt gehoereerd met de leugen, zei de vrijgezel. Die heb je in je slaap naar je toe gelokt om ermee te hoereren. Jullie verkeerden in een soort droomtoestand, jij en die vrouw die je uit je duim gezogen hebt.

Allebei mijn voetzolen bloeden, zei Jaspar. Denk je dat ik voor een leugen helemaal naar Nordingrå zou zijn gegaan.

Iemand zei: Je zult een ander moeten zoeken.

Voor mij is er geen ander, zei Jaspar.

En een van de kleine jongens zei: Als ik groot ben ga ik naar Nordingrå om haar te zoeken.

Maar Könik de timmerman, hij was tot voor kort vrijgezel geweest maar had nu een vrouw die Eira heette, Könik zei: Het is niet juist.

Wat is er niet juist, zei Jaspar.

Die vrouw, zei Könik. Dat je haar bij elkaar gelogen hebt. En dat ze er niet wilde zijn.

Zijn haren en baard waren bruinzwart, hij was nogal grofgebouwd en over zijn voorhoofd liep een verticale groef die een beetje dieper en donkerder werd toen hij zei dat het niet juist was.

En hij vervolgde: Als ze er was geweest, als je haar in Nordingrå te pakken had gekregen, dan had je dadelijk een andere vrouw voor jezelf moeten verzinnen. In plaats van de vrouw die je vond. Het kan nooit helemaal juist zijn.

Wat hadden ze die dag in Kadis gedaan. Alle mensen.

Ze waren naar de mis geweest, want het was rustdag.

Ze hadden na het middagmaal gerust, met z’n zoveel honderden als ze waren, ook de kinderen hadden een poosje moeten doen alsof ze lagen te slapen.

De vrouwen hadden het vee dat uit het bos kwam binnengehaald, tien koeien die ontbraken hadden ze op de meentgrond moeten gaan zoeken want er stonden nu overal paddestoelen, vooral koeieboleten.

Ze hadden alle koeien gemolken.

De mannen hadden vergaderd en besloten dat het vee nog tien dagen buiten zou blijven. Ze hadden besloten dat het daarna winter zou zijn.

Ze hadden houting en watervogels gegeten.

Ze hadden naar de priester geluisterd die gezegd had dat het heelal onbegrijpelijk groot en veelvuldig is, alles is met wijsheid gemaakt en de aarde is vol wetmatigheid en eigendommen. Gras groeit voor het vee en graan voor de mensen zodat ze tot aan de avond aan het werk kunnen blijven op het land. Rust en orde ontkiemen uit de aarde en stromen als regen over ons heen.

Ze hadden Amen gezegd.

En nu gingen er een paar op huis aan, het schemerde en het was koud.

Maar in mijn ransel, zei Jaspar, in mijn ransel heb ik iets dat wel echt waar is.

Toen kwamen ze terug, degenen die al op weg naar huis waren.

En terwijl hij de spie lostrok en de haak opzijboog om de ransel open te kunnen maken, zei hij: Ik heb drie zilverstukken voor haar betaald.

En: Ze is bevrucht door een haas op de dag van de aartsengel Michael en die haas was zo groot als een slachtklaar geitje.

Maar toen hij het wijfjeskonijn uit de ransel van berkeschors haalde sprong er een vlo uit haar vacht die hem in zijn linkerpink beet, net bij de nagelriem, en die vlo, dat was de grote ziekte.

Dat is gek, zei hij, dierevlooien bijten meestal geen mensen.

Hij ving de vlo en kneep hem dood tussen duim en wijsvinger.

Ze keken naar haar, naar het wijfjeskonijn, ze was dik en onmiskenbaar drachtig, ze dijde naar alle kanten uit, het viel onmogelijk uit te maken hoe ze er in werkelijkheid uitzag, haar ware uiterlijk was in vet en overvloed verloren gegaan.

En Jaspar verklaarde het wezen van het konijn:

De mens kan het konijn nooit begrijpen, nee, al zou je duizend jaar leven, dan nog kun je het raadsel konijn niet duiden.

De vacht is zacht en warm, als het haar in de oksel van een vrouw, wanneer je een konijn streelt is het alsof je je hand in nog speenwarme melk dompelt. En het vlees is wit en zacht als boter, je blijft je een hele week verzadigd voelen als je konijn hebt gegeten, zelfs het gebraden vlees werpt nog jongen en vermenigvuldigt zich.

De mens is weliswaar het evenbeeld van God, maar er is ook een God die het konijn naar zijn evenbeeld geschapen heeft, dat is een God van vrolijk gehuppel en schichtige sprongetjes en een talrijk nageslacht.

Want een konijnewijfje kan wel tien nesten per jaar werpen. En tien jongen per keer, reken maar uit hoe ontzettend veel konijnen dat ten slotte worden. Ontelbaar, dat is wat konijnen willen zijn. Het konijnewijfje heeft zoveel liefde dat ze nooit rust in haar lijf heeft, ze springt onafgebroken heen en weer, en er is altijd wel een deel van haar lijf dat siddert.

Ja, het konijn is een Schepper.

En het konijn hoort alles, het kan bij een klavertje zitten luisteren hoe het knopje ontluikt en wachten op de kroonblaadjes.

En van bijna niets kan het konijn sterven, een windvlaag, een regendruppel, een vlooiebeet, een hagelkorrel.

Een van de jongens vroeg hem: Heeft ze een naam.

Ze heet Maria.

Kan een konijn echt Maria heten.

Ze draagt een mooiere naam dan ieder ander omdat ze het eerste konijnewijfje in dit deel van het land is.

En onthoud maar dat waar de konijnen zijn, daar blijft niets zoals het geweest is, daar geschieden wonderen en daar is niets wis en zeker, daar heeft het geen nut te praten over wat juist of verkeerd of mogelijk of onmogelijk is.

Dit zei hij tegen Könik.

Hij had een merkwaardige manier van praten, Jaspar, het was alsof hij iets voordroeg, zwijgen deed hij niet graag en nu was duidelijk te horen dat hij een onwaarschijnlijk dwaas verhaal wilde gaan afsteken, God weet waar het allemaal over zou gaan, over plotselinge dood en vreemdelingen met gouden banden om hun voorhoofd en vaders die met hun dochters paarden en monsterlijke dieren en kinderroof en koninklijke gezanten die de spot dreven met God en de hele wereld, en draken en meesters van draken die met een touw werden opgehangen.

Niemand kon het opbrengen lang naar hem te blijven luisteren.

Soms vroeg iemand hem weleens: Waarom vertel je mij zo’n onwaarschijnlijk verhaal.

Een verhaal, zei Jaspar dan altijd, dat vertel je toch alleen maar opdat de mensen zich kunnen verwonderen.

Diezelfde avond kwam Yvar, de smid, Jaspar opzoeken. Jaspar woonde nog thuis bij zijn ouders, achter de open plek die ze het marktveld noemden.

Ik heb gehoord dat je een wijfjeskonijn hebt geruild voor zilver, zei hij. Ik dacht dat Avar de enige was hier in Kadis die zilver had.

Ze is drachtig, zei Jaspar, een hazeram zo groot als een zwijn heeft minstens vijftien jongen in haar gemaakt.

Heb je nog meer zilver, zei Yvar. Je moet geen zilver ruilen voor konijnen.

Het was alles wat ik had, zei Jaspar.

Maar toen zei Jaspars vader: Hij ging weg om een vrouw te halen die niet bestond. En hij kocht een konijn voor zilver dat hij niet had. Straks is dat wijfjeskonijn nog gedekt door de duivel zelf, als hij zo doorgaat.

Toen moest Jaspar opeens naar buiten om te braken. En Yvar ging naar huis.

Jaspar braakte zichzelf leeg en ging daarna binnen op het stro liggen. De hitte kwam bijna onmiddellijk opzetten in zijn lichaam, hij schokte van de kou en zweette zo erg dat het stro om hem heen nat werd en schimmelig begon te ruiken. Tegen de ochtend gaf hij nog twee keer enkel bloed op, en vlak daarop stierf hij.

Toen Jaspars vader hem naar de houtkapplaats droeg, zag hij dat het dode gezicht bezaaid was met dieprode builen.

Daarop ging de vader naar Yvar, het was nog vroeg in de morgen, op zijn rug droeg hij de ransel van berkeschors met het wijfjeskonijn erin.

Ik wil dat je een slot smeedt voor op Jaspars mond, zei hij, hij ligt op de houtkapplaats. Dan kan hij tot in der eeuwigheid zijn bek niet meer opentrekken.

Zo ging dat in Kadis: recht en waarheid waren belangrijker en kostbaarder dan wat dan ook.

En hij huilde en snikte zo hartverscheurend dat hij het woord slot drie keer moest herhalen voordat Yvar het begreep.

Bij Könik de timmerman bestelde hij vervolgens een kist voor zijn zoon en een kooi voor het konijn, een hokje van grove sparretakken. Gedurende een tijd die zo lang was dat Könik er achteraf geen woorden of naam voor had, zou dat konijnehok het laatste voorwerp zijn dat hij ten dienste van het leven zou maken.

Behalve dan een schommelstoeltje voor een kind dat te zijner tijd verwekt en geboren zou worden op een manier dat Könik er liever een kist dan een stoeltje voor had willen timmeren.

Yvar werkte die hele dag aan het slot voor Jaspars mond, hij gebruikte er smalle ijzeren banden voor die hij zelf met de hamer had platgeslagen en klinknagels die hij gesmeed had en koperdraad dat hij zelf getrokken had, hij werkte op een klein aambeeld dat hij naar de houtkapplaats had meegenomen, en ’s avonds was Jaspars mond zo ingesnoerd en vastgesmeed dat hij hem nooit meer open zou kunnen doen, het was een slot dat veel langer mee zou gaan dan de mond zelf. Maar toen was Yvar zo ellendig uitgeput dat zijn handen hem niet meer gehoorzaamden, voor zijn ogen dansten zwarte vlekken en vurige vlammen, Jaspars vader moest hem ondersteunen en hem met de armen om zijn borstkas heen geslagen naar huis brengen.

En Yvar lag later in het donker en voelde hoe er overal op zijn lijf grote builen kwamen opzetten, ze groeiden onder zijn vingertoppen, en voor het weer licht was, was hij dood.

Zo werden dus Jaspar en Yvar allebei voor een kist naar Könik gedragen, ze werden neergelegd in het smalle lange schuurtje waar het gedroogde hout lag. En iedereen uit Kadis kwam naar hen kijken.

Ook de priester kwam. Hij zalfde hun ogen en neuzen en oren en handen en voeten en monden, ja, hij slaagde erin zijn dunne wijsvinger onder het slot op Jaspars mond te wringen en de tuitende lippen aan te raken, en degenen die het dichtst bij de priester stonden zagen dat hij zo beefde dat de olie uit het kruikje spatte, velen kregen zodoende druppeltjes van het laatste oliesel over zich heen en ontzettend lang zouden dat de laatste sacramentspatjes zijn die er in Kadis werden uitgedeeld.

De priester was al een paar jaar in Kadis, de bisschop had hem naar het noorden gezonden, niet naar een speciale plaats maar zomaar ergens heen. Al lange tijd trokken er mensen noordwaarts, er ontstonden dorpen in afgelegen landstreken, misschien ook steden, er moest iemand naar die mensen toe om hen te voorzien van wat heilig en noodzakelijk was.

Hij was verschrikkelijk mager, ook al at hij voor drie. Toen Könik trouwde hadden ze de broden en sneeuwhoenders en hazelhoenders en de stukken varkensvlees en zalm geteld, en elke keer als de anderen één ding namen pakte hij er drie, dat was natuurlijk omdat hij voor de hele drie-enigheid moest eten, had Jaspar gezegd. Toch bleef hij de magerste en benigste in heel Kadis, zijn neus stak fier en scherp naar voren en leek op het blad van een bijl, onder zijn gewaad tekenden zijn botten zich af als afgehouwen takken en het vel van zijn handen hing slap over zijn knoken. Maar zijn ogen waren groot en verwonderd, ze leken bijna vet in de droogheid eromheen.

Hij was in alle landen geweest waar een mens weleens van gehoord had, bisschoppen hadden hem nu eens hierheen, dan weer daarheen gezonden, overal had hij geheimen en kennis vergaard, zoals een eekhoorn denneappels.

Hij wist bijna alles, meer wilde hij daarom niet weten. Hij wilde de naam van de plaats waar hij terechtgekomen was niet weten, hij zei tegen hen: Zeg me niet de naam van jullie dorp of stad of wat het volgens jullie voor een plek is, bouw alleen een kapel voor me en laat me verder met rust.

Dus bouwden ze een kapel voor hem en van een den met een afgebroken top timmerde Könik een reusachtig kruis, en het was niet meer dan billijk dat ze ook hem niet vroegen naar zijn naam, ze noemden hem gewoon de priester, ze stelden naamloosheid tegenover naamloosheid en niemand noemde ooit de naam Kadis in zijn bijzijn.

Hij was de eerste priester die ze hadden, ze waren dankbaar dat hij voor hen deed wat heilig en noodzakelijk was, maar hij gaf iedereen de indruk voortdurend wanhopig te zijn, waar hij ook ging, altijd liep hij zich de handen te wringen. Bij alle gewrichten waren zijn benige vingers krom en knoestig, dat waren ze geworden doordat hij ze zijn leven lang al liep te wringen.

Nu stond hij daar met al zijn kennis en zag Jaspar en Yvar die hij gezalfd had, hij herkende de ziekte die hen gedood had. En zijn vingers raakten zo verwrongen en met elkaar verstrengeld dat ze nooit meer los zouden kunnen komen. Hij had talloze beschrijvingen van de grote ziekte gehoord, hij wist er alles van. Tot nu toe hadden de ziekte en hij elkaars pad nog nooit gekruist, het was hem altijd gelukt naar gebieden te worden gezonden waar de ziekte niet was, ja, hij was ten slotte gaan geloven dat ze elkaar nooit zouden ontmoeten.

Of dat de grote ziekte wel bestond, maar alleen in de vorm van kennis.

Maar nu stond hij ermee van aangezicht tot aangezicht.

Hij begon te schokken en te sidderen als een verdroogde spar in de stormwind, de sidderingen trokken van zijn enkelgewrichten naar zijn knieën en plantten zich vandaar voort naar zijn heupen, borst en schouders.

En zijn hart begon zo hevig te kloppen in zijn knokige borstkas dat het wel het geroffel van een specht tegen een holle boomstam leek, iedereen hoorde het. Nog nooit had iemand in Kadis zoiets gehoord.

Maar hij maakte geen aanstalten om iets te doen. Of ja, uiteindelijk vroeg hij toch: Hoe heet deze plaats.

Kadis.

En iemand vroeg: Hoe heet jij.

Blasius.

Toen zei iemand: Dan hebben we elkaar nu eindelijk leren kennen.

Ze zagen alleen nog dat hij zijn lippen bewoog, hij was niet meer in staat het gedreun in zijn borst te overstemmen. En ten slotte verstomde het hart. Hij was de derde die stierf, hij stierf aan de pest en aan kennis.

De dag daarop stierf Köniks vader, die ooit zijn hand was kwijtgeraakt in een wolveklem die hij zelf in elkaar had gezet. En de vader van Jaspar. En Yvars vrouw en een van zijn kinderen.

En er stierven er nog meer.

Het is niet juist, zei Könik, de dood heeft zijn gezichtsvermogen en zijn verstand verloren en grijpt blindelings om zich heen.

De laatste dag dat Jaspars vader leefde had hij het konijnehok opgehaald, voordat hij stierf maakte hij nog mee dat het wijfje zeven jongen wierp. En het laatste wat hij zei was: Wie moet er nu voor de konijnen zorgen.

Toen er tien doden waren, haalde Könik uit een diepe kloof in zijn geheugen een paar woorden omhoog, iets dat hij ooit een keer had gehoord maar eigenlijk vergeten was: Zou het de grote ziekte kunnen zijn.

Het was avond toen hij het zei, hij en zijn Eira konden elkaar maar ternauwernood zien in het licht dat door de twee spleten bij de deur viel, de hele dag had hij kistehout geschaafd, hij was moe. Maar hij zag dat Eira zo bleek werd dat haar wangen in het donker oplichtten.

Met Eira was het zo dat ze ongewoon, zelfs verwonderlijk kort van gestalte was, als Könik de moeite had genomen diep en lang genoeg in zijn geheugen te zoeken zou hij het woord dwerg hebben gevonden, maar hij nam genoegen met de woorden Zeg Kleintje. Haar kleinheid was van dien aard dat er een duimbreed smart aan zijn liefde werd toegevoegd, zo’n kleinheid als die van haar was net mooi, zou haar lichaam nog kleiner zijn geweest en haar hoofd nog groter, dan zou hij medelijden met haar hebben gehad en haar misschien ook hebben geminacht.

Nu stond ze op van het krukje waar ze op zat, trok haar rok over haar hoofd en kroop tussen de lamsvachten. Könik wist niets anders te zeggen dan: Zeg kleintje, ja, de grote ziekte, zeg kleintje.

En de volgende morgen stond ze niet op, het was alsof ze dacht: Dit is geen echte dag, ik trek me er niets van aan.

Ook de dag daarna stond ze niet op, ze lag volstrekt onbeweeglijk, de enige lichaamsdelen die een beetje mochten bewegen waren haar oogleden.

Nee, ze stond niet meer op.

Könik gaf haar warme melk, het melken kwam nu immers op hem neer, en hij kookte pap van gerstemeel voor haar, hij voerde haar en hij tilde haar zonodig het bed in en uit, als de duisternis maakte dat hij geen kisten kon timmeren, zat hij bij haar, hij sneed dunne flinters van een gedroogde lamsbout en stopte ze in haar mond.

Vaak voelde hij aan haar voorhoofd of ze heet was, en hij stak zijn hand onder de lamsvacht en streelde haar borsten en buik en dijen om te voelen of er builen kwamen opzetten. Als hij tegen haar sprak gaf ze wel antwoord, haar stem was altijd al broos en licht geweest, maar nu was hij door de verlamming nog zwakker geworden.

Heb je pijn.

Nee.

Wil je honing in je warme melk.

Ja.

Doen je oksels zeer.

Nee.

Zal ik je zeggen wat ik vandaag voor een vreemde wolk boven de rivier heb gezien.

Ja.

Mag ik je een poosje in mijn armen houden bij het vuur.

Ja.

En iedere avond vertelde hij haar wie er nu weer bij hem in zijn houtschuur waren neergelegd, wie daar lagen te wachten. Of hoe hij het noemen moest.

Het was niet juist.

Hij bracht haar ook twee konijnejongen, ze mochten bij haar in bed blijven.

Er was immers niemand meer aan wie Jaspars konijnen toebehoorden.

Maar Könik kon zichzelf er niet toe brengen bij haar in bed te gaan liggen, hij lag in de hoek bij de houtkist.

Het zou niet juist geweest zijn.

Op een avond zat hij alleen maar naar haar te kijken, voor zover hij haar tenminste kon zien.

Vogels, zei hij tegen haar, vogels die gaan met hun pootjes omhoog liggen, die verdedigen zich door te doen alsof ze dood zijn. Als ze de jager horen.

Ja, zei Eira.

Zo denken ze zichzelf te kunnen redden, ze denken dat hun redding een soort bedriegerij moet zijn.

Ja.

Ben jij een vogel, zei Könik.

Ja, zei ze. Dat zou best kunnen.

Toen werden ze stil.

Toch mogen we dicht bij elkaar zijn, zei hij. Dichtbij, zei hij, dat is waar je met je handen bij kunt, dat is wat het woord betekent, anders niets.

Hij ging op de tast naar zijn hoekje toe en kroop in zijn bed.

Maar na een tijdje riep hij haar zo luid en schel als hij kon toe: Het is niet juist.

Vogels mogen zo doen.

Maar de mens moet zo lang mogelijk staande blijven.

Eira wist niet dat hij zo’n stem had, ze had die stem nog nooit eerder gehoord en ondanks haar verlamming begon ze over haar hele lijf te trillen, ze trilde zich in slaap.

De begraafplaats lag aan de andere kant van de muur.

De muur was geen muur maar een omheining gemaakt van jonge dennen die waren ontdaan van takken en schors, de voorvaderen hadden het een muur genoemd, ze hadden een muur om Kadis heen willen hebben.

Soms ging Könik er ’s morgens vroeg heen, hij droeg een bundel stokjes en een mes. Dan plaatste hij merktekens op de graven en zo kon men te weten komen wie hier lag en wie daar, met het mes sneed hij tekens in de stokjes, tekens die een naam aanduidden of een broodwinning of een gebrek of iets anders dat zich liet duiden en begrijpen.

Opdat alles juist zou zijn. De juiste mens, het juiste graf, het juiste stokje, het juiste teken op het stokje.

De konijnen waren nu allemaal onder de hoede van de mensen die op dat moment in Kadis woonden, sommige konijnen waren gewoon vrijgelaten om voor zichzelf te zorgen, het lege konijnehokje zette Könik als een merkteken op de groeve van Jaspar.

#

Könik wilde kisten bouwen waaruit je gemakkelijk zou kunnen opstaan. Daarom maakte hij de deksels van het dunste hout en hij zette ze vast met twee houten pennen die er van onderaf zo uitgetikt konden worden, in de kinderkistjes maakte hij zelfs geen pennen, hij legde de deksels er als een kap overheen, hij wilde de kinderen niet onnodig bang maken.

Het hout dat hij had gedroogd, was maar voor korte tijd toereikend, algauw moest hij noodgedwongen dennen klieven en gebruiken als ze nog zo vers waren dat het hout onder de schaaf wel deeg leek. Eerst stierven namelijk de mannen, zij hadden grotere kisten nodig, de vrouwen en kinderen hielden het langer vol. Toen de mannen stierven waren er nog nabestaanden, meest vrouwen en kinderen, maar toen later de vrouwen en kinderen begraven moesten worden, toen waren er alleen nog maar een stuk of wat buren en verre familieleden over. Het was gewoon zo, dat hoe meer er stierven, hoe minder nabestaanden er waren.

In wezen bleef de dood natuurlijk al die tijd even jammerlijk en treurig, de kwellingen van het lichaam en de verschrikkingen van de ziel veranderden niet, maar toch, de dood was niet meer zo bijzonder, het ging met de dood net als met de konijnen, de jongen waren bij lange na niet zo bijzonder als het wijfjeskonijn in het begin was geweest.

En dat wijfje, het konijn dat Maria heette, was nu geslacht.

Jaspar had een halfbroer, hij heette Önde en woonde bij de muur schuin achter de kapel. Hij had een vrouw gehad die Cecilia heette, maar zij was bij hem weggegaan. Er was een huidenkoper uit het zuiden gekomen, een roodharige reus die zijn huiden in balen op zijn rug droeg, en toen hij verdween nam hij Cecilia met zich mee, zij moest de eekhoornvellen dragen.

Naderhand had Önde een baardkam die hij vroeger niet had, een kam die de luizen uit je baard haalde, het was niet onmogelijk dat het ding van zilver was, misschien had hij Cecilia verkocht.

Wat Önde betrof was alles onzeker.

Het was Önde die het wijfjeskonijn slachtte en opat, van het vel maakte hij een muts, een harige puntmuts.

Hij had een koe, dat beest hield hem waarschijnlijk in leven, hij had twee stukjes akkerland en placht op de meentgrond hogerop bij de rivier bladeren op te ruimen. Er zat geen regelmaat in zijn leven. De laatste tijd hakte hij weleens hout voor Könik. Maar niet iedere dag en niet altijd als Könik het hem vroeg, maar alleen op momenten dat het hem uitkwam.

Als er een vreemdeling naar Kadis kwam, dat gebeurde echt wel af en toe, aangezien het enige pad stroomopwaarts langs de rivier naar Kadis voerde, dan werd hij naar Önde gestuurd. Men vond dan wel dat Önde nergens voor deugde, maar hij wist overal raad mee.

Wij weten niets, werd er gezegd. Ga maar naar Önde.

Könik had een stok waarin hij voor iedere kist die hij af had een inkeping maakte, de stok hing aan een pin aan de muur vóór hem. Op een dag zag hij dat de stok vol inkepingen zat, er kon geen enkel kerfje meer bij, en toen hij dat zag, toen hij al die inkepingen zag en zich plotseling bewust werd van de hoeveelheid dood die hier op de stok was samengevat en afgebeeld, toen raakte hij vervuld van een onbegrijpelijke vrolijkheid.

Het was etenstijd, hij had Eira zojuist gevoerd. Ze was nog steeds verlamd.

En hij schoot in de lach, hij lachte voor alle zekerheid en om zich te bevrijden, het was een lach die geweldig veel groter was dan hijzelf, een schaterlach die voor heel even redding bracht. Niemand hoorde hem en met zoveel opgekropte vrolijkheid in zijn binnenste wilde hij in zo’n weerzinwekkende tijd niet leven.

En er kwam een verkwikkende zekerheid over hem, als een sterk licht, dat hij opgesloten zat in een leugen die iemand bezig was te verzinnen, dat het een onwaarschijnlijk verhaal was waarin hij stond te schaven en te hameren en te zwoegen in een poging om de dood een vierkante, begrijpelijke vorm te geven, misschien dat onwaarschijnlijk dwaze verhaal waaraan Jaspar was begonnen met dat wijfjeskonijn van hem, een verhaal dat ermee zou eindigen dat hij het in gruzelementen sloeg en eruit stapte.

Maar de dood was dus werkelijk niet langer alleen maar treurig maar ook ietwat komisch, zo’n grote hoeveelheid dood bij elkaar was ronduit lachwekkend.

Hij lachte en schaafde met gelijkmatige, zware halen. Toen werd het schemerig om hem heen en hij sloeg zijn ogen op, er stond een vreemde kerel in de deuropening.

Ik hoorde je, zei de kerel en Könik merkte aan zijn tongval onmiddellijk dat hij uit het oosten kwam, van de andere kant van Kvarken.

Het is de schaaf, zei Könik. Die maakt herrie omdat het hout vers is.

Heet het hier Kadis.

Ja, dit is Kadis.

Nogal een rustige boel hier in Kadis.

Iedereen is bezig, zei Könik. Wij zijn zwijgzame, ernstige mensen.

Er zijn veel huizen, zei de kerel. Maar ik zie geen mensen.

Hij had een leren zakje op zijn borst hangen, het was niet groot maar het zag er zwaar uit.

Veel mensen zijn een poosje gaan liggen, zei Könik. Maar ze staan wel weer op.

De man vertelde dat hij Olavus heette en dat hij in allerhande waren handelde.

Er schijnt een gif te bestaan dat verlamden geneest, zei Könik. Nog nooit had hij van zo’n gif gehoord.

Ik heb geen handelswaar bij me, zei Olavus de koopman. Ik wil kopen, niet verkopen.

Vervolgens zei hij: Je schaaft planken voor een kist.

Er moet van alles zijn, zei Könik. Kisten moeten er ook zijn.

Wie is er gestorven, zei Olavus argwanend.

Niemand in het bijzonder. Maar er zal heus weleens iemand sterven. En zonder enige overgang zei hij: Mijn vrouw ligt in bed, ze is verlamd.

Wie iets wil kopen, wie wil weten of er hier iets te koop is, wie wil weten wat jullie zoal hebben hier in Kadis, zei Olavus, moet die bij jou zijn.

Ik weet niets, zei Könik. Ga maar naar Önde.

Könik had de schaaf weggezet om te laten zien dat hij graag nog een poosje bleef praten. Hij peinsde over het leren zakje dat die kerel, die Olavus, op zijn borst had hangen.

Waar kan ik die Önde vinden, zei Olavus.

Hij woont bij de muur schuin achter de kapel.

Ik heb geen muur gezien toen ik hier aankwam, zei Olavus.

Nee, het is geen muur, maar we noemen het wel een muur.

En hij heet dus Önde.

Ja. Önde.

Könik sloeg de kleverige houtspaanders van zijn rok.

Ik loop wel een eindje met je mee, zei hij.

Toen ze bij de kapel kwamen wees hij Öndes huis aan, er kwam rook uit de dakopening, hij was thuis.

Ik heb ook gehoord, zei Könik, dat er ijzeren dingen bestaan die zo scherp zijn dat ze takken doorsnijden alsof die takken van boter zijn.

Ja, zei Olavus.

Dus als je nou koopwaar bij je had gehad. Als je nou zo’n ijzeren ding had gehad.

Hij bleef staan en zag de koopman door Öndes deur naar binnen gaan, hij zou wel niet met lege handen bij Önde vandaan hoeven gaan, in ieder geval zou hij niet zeker weten dat hij met lege handen vertrok.

Ze gingen op de houtblokken bij de stookplaats zitten, Önde en Olavus, Önde maakte het vuur aan en Olavus vertelde wie hij was. En Önde ging naar buiten om een vaatje uit de kelder te halen en trakteerde op iets wat hij bier noemde, twee houten nappen nam hij van de wand, bier ja, iets dat misschien bier was of bier had kunnen zijn als het iets zoetigs had gehad zodat het had kunnen gisten en niet alleen maar verzuurd was.

Zulk bier, zei Olavus, heb ik in tijden niet meer gedronken. De laatste keer was twee jaar geleden toen ik bij de bisschop was.

Ik brouw het zelf, zei Önde.

Scherp maar niet bitter. En de geur is fris en opwekkend.

Dat is berkesap, zei Önde.

Zijn er de laatste tijd veel mensen gestorven hier in Kadis, zei Olavus.

Hebben we het nog over het bier, zei Önde.

Nee. Nu hebben we het over de dood.

Drie jaar geleden is mijn grootvader van moeders kant gestorven, zei Önde. Hij kreeg een afgebroken sparretak in zijn navel toen hij bomen aan het omhakken was, er stroomde zoveel water uit hem dat hij verschrompelde en stierf.

Öndes grootvader was een paar dagen geleden, overdekt met builen, een snelle dood gestorven.

Zo, zei Olavus.

Hij was over de zeventig, zei Önde, maar het was heldergeel, net vruchtwater.

En verder, zei Olavus. Verder nog iemand.

Voor zover ik me kan herinneren niet, zei Önde.

Olavus dwong zichzelf kleine slokjes van het bier te nemen.

Er is iets dat de grote ziekte heet, zei hij.

En Önde herhaalde het langzaam en plechtig, dit was iets dat hij misschien moest leren en onthouden: de grote ziekte.

Waarom wordt juist die ziekte groot genoemd. Is niet elke dodelijke ziekte groot.

Hij is veel groter dan de mens, zei Olavus, daarom noemen ze hem groot. Vergeleken met die ziekte is de mens maar een kleine vlo.

En hij gaf met zijn rechterhand aan wat er met zo’n vlomens gebeurt, hij pakte hem en kneep hem fijn tussen duim en wijsvinger.

Hoe is hij, zei Önde. Die grote ziekte.

Hij is hitte en braaksel en bloed en rode builen en zwarte builen.

Je hebt hem dus gezien.

Ik heb er altijd voor gezorgd aan de uiteinden der aarde te blijven om hem nooit te hoeven zien.

Het vreemde was dat hij bij het noemen van de uiteinden der aarde heel even snikte.

Maar, verklaarde hij, en hij liet zijn stem zozeer dalen dat Önde zich naar hem moest overbuigen om te kunnen horen wat hij zei, hij had kennis over hem vergaard, alles over de grote ziekte wat maar enigszins de moeite van het weten waard was, was hij aan de weet gekomen. Het was nu al heel lang zijn ziekte: alles wat er over de grote ziekte gezegd kon worden moest hij in zijn geheugen opbergen. En nu was hij er eindelijk achter: er was maar één manier om te genezen, slechts één middel dat de wereld kon redden, en daarom was hij naar Kadis gekomen.

Ja, zei Önde, ja, natuurlijk. En wat zou dat dan kunnen zijn. Dat geneesmiddel.

Bevergeil, zei Olavus. Het is bevergeil.

Ze zaten een poosje zwijgend aan dat onaanzienlijke dingetje te denken, dat kleine knolletje in de lies van de bever, dat verschrompelde en onbegrijpelijk grote erwtje.

Je noemt God niet, zei Önde. God zou de wereld dus niet kunnen redden.

Öndes koe stond tegenover de deur aan de wand vastgebonden, nu en dan zuchtte ze somber, ze had een trog met gedroogde bladeren.

God hebben ze overal al op allerlei manieren geprobeerd, zei Olavus. God als brood, God als drinken, ze hebben hem tot poeder gestampt en door de pap geroerd en ze hebben hem op de builen gesmeerd. Niets hielp.

Ja, zei Önde, als het om God gaat moet je allerhande dingen uitproberen.

Nu zegt de wetenschap dat God zelf in de grote ziekte woont, zei Olavus. En je kunt God niet met God verdrijven.

Maar hebben ze het ook met de duivel geprobeerd, zei Önde.

Hij wilde laten horen dat ze ook in Kadis wel wat wisten.

Zeker wel. Ze hebben de duivel fijngestampt in een vijzel en hem in water opgelost en hem in broden meegebakken. Maar hij is machteloos, hij smaakt bitter, maar hij is machteloos.

Als de grote ziekte naar Kadis zou komen, zei Önde, dan zouden we hem met rust laten. We zouden hem niet onnodig lastigvallen. Wij maken het vreemden die hier komen nooit moeilijk.

Ergens kwam een klein konijntje vandaan, misschien uit de trog met bladeren. Önde nam het op schoot.

Maar nu wist men dat dus zeker, van dat bevergeil. In vreemde landen was het wel gebeurd dat reeds gestorvenen weer waren gaan ademen nadat men hun bevergeil had gevoerd.

En Olavus onderwees Önde:

De bever wist niets van goed en kwaad, God en de duivel waren hem onbekend, van alle dieren was hij het schoonst en het vuilst, hij maakte niet eens onderscheid tussen land en water. En helemaal in het achtereind van de bever, in het onkundigste deel van het beverlijf, tussen de darmopening en het geslachtsorgaan, daar rustte het bevergeil, in het duister tussen leven en dood, onbeweeglijk en in voortdurende beweging, levend maar toch dood.

Dat was het geheim. Daar kwam die kracht vandaan.

Hijzelf, Olavus, had dus aan de uiteinden der aarde, speciaal in het uiterste noorden, waren tegen waren geruild, altijd groter tegen kleiner, steeds strevend naar wat het kleinst en het lichtst was om te dragen: zilver en goud.

En dat droeg hij hier in dit zakje.

Het enige dat nu nog moest gebeuren, dat was het zilver en het goud inwisselen tegen bevergeil.

Een zakje bevergeil, en alle leven en alle rijkdommen der aarde zouden van hem zijn.

Hij wist: van alle vreemde zaken van de schepping was bevergeil het allerzeldzaamst, hij had er langer dan een jaar tevergeefs naar gezocht, soms had hij wanhopig tegen zichzelf gezegd: Er bestaat geen bevergeil, bevergeil is maar een woord, een zinsbegoocheling.

Maar nu hadden ze in Ume gezegd: Misschien in Kadis.

Ja natuurlijk, zei Önde.

De koe zuchtte, van buiten kwam geen geluid, ze hadden geen enkel geluid meer gehoord sinds ze bij de haard waren gaan zitten, het was heel stil in Kadis.

Het is erg stil hier in Kadis, zei Olavus.

Ja, zei Önde.

Heel vredig. En zo weinig mensen, lijkt het.

Ja.

Ik vraag me aldoor af, zei Olavus de koopman, ik vraag me sinds ik hier ben aldoor af waar iedereen toch is.

Ze zijn het bos in, zei Önde, een heel eind stroomopwaarts, de berghelling op, daar heb je namelijk beekjes en zijriviertjes, in deze tijd van het jaar halen we daar bevers.

Halen jullie bevers, zei Olavus.

Ja, zei Önde. Een heleboel van onze mannen zijn daar. En ook de vrouwen en de oudjes en de kinderen.

Jullie halen dus bevers, zei Olavus, en hij had het opeens zo te kwaad dat zijn stem piepte als een wilgefluitje.

Alleen de beste vellen, zei Önde. We kunnen Kadis niet onder een hele berg bevervellen en -staarten bedelven.

En het bevergeil, vroeg Olavus.

Dat hangen we in bosjes te drogen in de rook. En dan doen we het in zakken.

En dan.

We mengen het door het meel voor het vee. Eén zak bevergeil op drie zakken gerst. Maar we doen echt niet moeilijk als er iemand een zak zou willen kopen.

Toen viel Olavus op zijn knieën bij het houtblok neer, hij dankte God en raakte Önde zelfs aan, met handen die bijna verlamd waren van dankbaarheid.

En terwijl hij zat te bidden zei Önde tegen hem dat hij best hier in Kadis kon wachten tot ze over een paar weken met de bevers terugkwamen, hij kon natuurlijk ook weggaan en terugkomen als het bevergeil gerookt en gedroogd was, hij kon er ook bij blijven als ze het bevergeil in de zakken stortten, de zakken weefden ze altijd van het grofste linnen.

En Olavus zei: Ja, het komt goed, alles zal onbegrijpelijk goed worden. En hij dronk zijn nap bier leeg, nu was het bier zoet van vreugde en verwondering.

Daarna moest Önde hem beslist Kadis laten zien. Önde tooide zich met de muts van konijnebont. En Olavus kon het niet laten op te merken dat Kadis de mooiste en ordelijkste plaats was die hij op aarde had gezien.

Maar opeens schoot hem toch te binnen wat Könik had gezegd.

De timmerman, die man die planken voor een kist aan het schaven was, die had gezegd dat de mensen sliepen en dadelijk wel weer zouden opstaan.

Ja, zei Önde, dat van die bevers is het grootste geheim dat wij hier in Kadis hebben, we zeggen er nooit iets over tegen vreemden.

Tegen mij heb je het wel gezegd, zei Olavus.

Met jou ligt het anders, zei Önde, jij blijft immers hier in Kadis.

En ze gingen naar buiten om Kadis te bekijken, de vele huizen die allemaal op elkaar leken, vierkante huizen, gemaakt van rondom ontschorste dennestammen, met een dak van berkeschors en een rookgat, er was goedbeschouwd niets aan te zien, één kamer met een stookplaats in het midden, een stookplaats van het soort waarbij het vuur op een verhoogde haardvloer brandt. En ze zagen geen mens, zij die nu leefden kwamen nu eenmaal niet graag buiten, ze bleven binnenshuis en zaten of lagen te wachten tot ze dood zouden mogen gaan, het was alsof zelfs de kinderen die er nog waren ernstig en plechtig waren geworden.

Het leren buideltje met goud en zilver was zo zwaar, dat Olavus het de hele tijd met één hand ondersteunde om geen last te hebben van het riempje om zijn nek. Önde trok hem de huizen in die leeg waren en hij liet hem het stro in de verlaten bedden uitproberen en het gedroogde vlees proeven dat de mensen hadden achtergelaten toen ze op bevervangst gingen, hij liet hem aan het bier nippen of aan de verzuurde melk die hier en daar nog stond, ja, het verlangen naar het beverbos kwam de inwoners van Kadis namelijk zo rauw op het lijf vallen dat ze er in allerijl vandoor gingen, als het zover was stonden ze op en gingen plompverloren op weg, het overrompelde hen, ze kwamen in de greep van de beverkoorts en de beverzucht en daarom lieten ze alles achter, huizen en eigendommen, alsof ze gestorven waren.

Hij liet hem ook de kapel zien, daar was het nu zo donker dat alleen het kruis dat Könik in elkaar gezet had te zien was, en Olavus vroeg naar de priester.

Die is achter de bevers aan, zei Önde, hij is als een van de eersten vertrokken.

Jazeker, en die priester had zelfs iets bloeddorstigs, ze konden trouwens beslist niet zonder hem als ze het bevergebied binnendrongen, hij moest voorop gaan, zonder hem konden de grote bevergeheimen niet worden geopenbaard en doorzien. Hij liep voor de anderen uit en hij droeg een staf met een dwarsbalk met uitgestrekte armen voor zich, en die staf was net een wichelroede, hij kronkelde zich in de handen die hem vasthielden, de staf leek wel machtiger dan de priester zelf en hij wees recht en zonder aarzelen de weg naar het toevluchtsoord van de bevers, de schuilplaats die onzichtbaar en onbereikbaar was voor het menselijk verstand.

Zo liet Önde alles zien wat er in Kadis te zien viel en vertelde alles wat er te vertellen was, pas tegen de avond waren ze terug in zijn huis.

Olavus was toen zo ellendig moe dat hij meteen wilde gaan liggen, dit was een wonderbaarlijke dag geweest, hij dankte God voor Kadis, toen hij zijn ogen sloot zag hij bergen bevergeil, het leken wel mesthopen, vanaf hier zou hij het hele land door trekken met machtige linnen zakken propvol redding, maar nu moest hij hoognodig uitrusten.

Toen kreeg hij het heet, eerst was het een behaaglijke en rustgevende hitte, maar toen hij na een poosje steeds erger ging gloeien werd hij onrustig, hij gooide zich onophoudelijk van de ene op de andere zij, het stro verpulverde onder hem tot stof dat hij inademde, en in zijn oksels en liezen zwollen pijnlijke builen op.

Önde kwam bij hem zitten, hij had een konijnepootje, het was gewoon een van de voorpoten van het moederkonijn, dat pootje dompelde hij in water om er Olavus’ voorhoofd en wangen mee te betten, voor Olavus was het alsof hij de vingertoppen van een vrouw voelde.

En Önde vertelde hem over de afloop van de beverjacht, wat er allemaal zou gebeuren als de mensen met hun vangst terugkwamen, de buit werd op talloze sleden van bijeengebonden espetwijgen meegesleept, hij vertelde wat ze sinds mensenheugenis gewoon waren te doen. De priester liep voorop, de bevers werden voor de kapel in grote hopen opgetast en de priester besprenkelde ze met water, en Yvar de smid deelde pasgeslepen messen uit, het waren messen met schachten, gemaakt in de vorm van beverstaarten, ze mochten nooit voor iets anders worden gebruikt dan voor het uitsnijden van het bevergeil. Drie dagen en drie nachten zaten de mensen uit Kadis gehurkt voor de kapel aan één stuk door te snijden, je moest het mes behoedzaam hanteren om te zorgen dat het sap zelf, de druppel geil zelf, niet wegvloeide, en de priester verzamelde het bevergeil in tenen manden en de manden werden naar de huizen gedragen en geleegd op koeiehuiden die voor de haard lagen, die werden dan door de kinderen dichtgebonden en vervolgens te drogen en te roken gehangen. Maar op de derde dag stond iedereen op, dan was het uitsnijden gebeurd, ze veegden het bloed van hun handen en schraapten de slierten vel en vacht en ingewanden van hun rokken en dan begon het grote beverfeest, dat was een vreugde zonder weerga, dan was Kadis het gelukkigste en vrolijkste oord op aarde. Ze dronken bier dat ze met hun nappen zo uit de vaten schepten en ze dansten uitzinnige en aangename en ontzettende dansen, twee aan twee of in grote groepen tegelijk of juist alleen, net wat je wilde, en ze schreeuwden en stampten op de grond zodat het beverbloed in het rond spatte.

En hij vertelde over alle mensen die weggetrokken waren maar die hij in de feestvreugde terug zou zien, hij noemde ze bij naam en herschiep hun gezichten, en terwijl hij dat deed trok zijn keel samen zodat de woorden bleven steken voor ze zijn mond bereikten en er tranen in zijn ogen sprongen, hij zag in het bijzonder zijn halfbroer Jaspar zoals die eruit had gezien toen hij thuiskwam met het konijn, ja, hij was tot tranen geroerd door de kwellingen van zijn eigen verhaal.

Zingen zouden ze ook doen, het was nog nooit voorgekomen dat ze vergeten waren te zingen, het waren vooral de vrouwen die zongen, ze neurieden en wiegden met hun bovenlijven, pas later zouden ook de mannen invallen, het gezang zou als een groot water door Kadis bruisen, er lag een diepe gelukzaligheid in dat gezang, die vervoering zul jij nooit kunnen begrijpen, Olavus, ja voorwaar, ik zeg je, spoedig zul je met mij op het beverfeest zijn.

Op de borst van koopman Olavus lag de leren buidel, hij hield hem met beide handen vast, als hij zuchtte rinkelden het goud en het zilver. Maar hij werd steeds rustiger, Önde kon hem in het donker niet meer zien, alleen nog maar horen. Eén keer gaf hij een kreet alsof hij door een of andere pijn werd gewekt, hij kwam half overeind en zei heel helder en verstandig: Wij die blijven leven, wij die overleven, wij moeten medelijden hebben met hen die gaan sterven, wij die nu gered zullen worden omdat wij het bevergeil hebben, wij hebben zelf zo weinig gedaan, wij zijn slechts toevallig geraakt door Gods wil om ons te sparen. Wij moeten ons verheugen in het leven omdat er niets kostbaarders bestaat dan het leven, maar we moeten niet vergeten te bidden voor hen die moeten sterven, voor hen die nooit van het bevergeil hebben gehoord of die misschien te arm zijn om het te kunnen kopen, het zal waarlijk niet goedkoop zijn, wij moeten God bidden of hij hen beter maakt en hen in de eeuwigheid of op de dag des oordeels van hun ziekte geneest.

Daarop zakte hij weer in elkaar, hij ademde snel en piepend en Önde tastte naar hem met zijn hand, het zweet stroomde over zijn borst, hij had zijn kleren bij zijn keel opengereten om verkoeling te krijgen. Toen boog Önde zich over hem heen en droogde hem af met zijn droge, stroeve haar, hij verzamelde al het zweet in zijn haar, hij drukte en wreef voorzichtig, want het mocht geen pijn doen, zijn haar werd als slierten baardmos in smeltende sneeuw en hij moest het boven de aarden vloer uitwringen.

En eindelijk sliep Olavus. Als het tenminste slapen was wat hij deed.

Toen zocht Önde zich op de tast een weg naar de andere wand en kroop in elkaar op het koeienvoer, het hooi en het blad, dat was de plek waar zijn vrouw Cecilia had gelegen toen hij haar nog had en hij gaf zich over aan de slaap en aan Gods ontferming, waarin hij zich eigenlijk reeds bevond.