Amy Tan

De vreugde- en gelukclub

Vertaald uit het Engels door Heleen ten Holt

World Editions

breda 2014

Oorspronkelijke titel The Joy Luck Club, verschenen bij G.P. Putnam’s Sons

Deze roman verscheen eerder in een uitgave van J.M. Meulenhoff, 2006

Oorspronkelijke tekst © Amy Tan, 1989

Eerste Nederlandstalige uitgave © Heleen ten Holt, 1989

Deze editie © World Editions bv, Breda 2014

Omslagontwerp en -illustratie © Multitude

isbn 978 94 6237 086 9

nur 302

•

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

JING-MEI WOO

JING-MEI WOO - De vreugde- en gelukclub

Mijn vader heeft me gevraagd vierde hoek te zijn op de bijeenkomsten van de vreugde- en gelukclub. Mijn moeders plaats aan de mahjongtafel is sinds haar dood, twee maanden geleden, leeg en ik moet haar vervangen. Mijn vader denkt dat ze is gestorven aan haar eigen gedachten.

‘Ze had een nieuw idee in haar hoofd’, zei mijn vader. ‘Maar voordat hij uit haar mond kon komen, is de gedachte te groot geworden en gebarsten. Het moet een heel slecht idee zijn geweest.’

De dokter zei dat ze aan een adergezwel in de hersens was gestorven. En haar vriendinnen van de vreugde- en gelukclub zeiden dat ze was gestorven als een konijn: snel, zodat allerlei zaken onafgemaakt bleven. Mijn moeder had de volgende bijeenkomst van de club gastvrouw zullen zijn. De week voor haar dood belde ze me, vol trots, vol leven: ‘Tante Lin heeft rodebonensoep gemaakt voor de club, ik ga zwarte sesamzaadsoep maken.’

‘U moet niet zo snoeven’, zei ik.

‘Het is geen snoeven.’ Ze zei dat de twee soepen bijna hetzelfde waren, chabuduo. Of misschien zei ze bu-tong, helemaal niet hetzelfde. Het was een typisch Chinese uitdrukking, die het beste deel van gemengde bedoelingen betekent. Ik kan dingen die ik toch al niet begrijp nooit onthouden.

Mijn moeder had de Amerikaanse versie van de vreugde- en gelukclub twee jaar voor mijn geboorte, in 1949, opgericht. Het was het jaar waarin mijn vader en moeder met een stijve, leren koffer waar alleen maar dure zijden japonnen in zaten, uit China waren weggegaan. Er was geen tijd om iets anders in te pakken, legde mijn moeder mijn vader uit toen ze aan boord van het schip waren. Desondanks gleden zijn handen koortsachtig door de glibberige zij, op zoek naar zijn katoenen hemden en wollen broek.

Toen ze in San Francisco aankwamen, liet mijn vader haar die glimmende kleren verstoppen. Ze droeg dezelfde bruine geruite Chinese japon tot de Vereniging voor de Ontvangst van Refugiés haar twee afdankertjes gaf, veel te groot, omdat ze op Amerikaanse maten waren berekend. De vereniging bestond uit een groepje grijze dames, zendelingen van de Eerste Chinese Baptistengemeente. Vanwege de geschenken konden mijn ouders hun uitnodiging om lid te worden van hun kerk niet weigeren. Evenmin konden ze de praktische goede raad van de dames negeren om hun Engels te verbeteren door op woensdagavond een Bijbelklas en later koorrepetities op zaterdagochtend bij te wonen. Hier leerden mijn ouders de Hsu’s, de Jongs en de St. Clairs kennen. Mijn moeder voelde meteen aan dat de vrouwen van deze families ook onbeschrijfelijke tragedies achter de rug hadden en verwachtingen koesterden die ze in hun broze Engels met geen mogelijkheid onder woorden konden brengen. In elk geval herkende mijn moeder de verdoofde uitdrukking op hun gezicht. En ze zag hoe snel hun ogen bewogen toen ze hun haar idee voor de vreugde- en gelukclub uitlegde.

‘Vreugde en geluk’ was een idee dat mijn moeder zich herinnerde uit de dagen van haar eerste huwelijk in Kweilin, voordat de Japanners kwamen. Daarom beschouw ik ‘vreugde en geluk’ als haar Kweilinverhaal. Het was het verhaal dat ze me altijd vertelde als ze zich verveelde, als er niets te doen was, als alle rijstkommen waren afgewassen en de formicatafel twee keer was schoongeveegd, als mijn vader de krant zat te lezen en de ene Pall Mall na de andere rookte, een waarschuwing hem niet te storen. Op zulke ogenblikken haalde mijn moeder altijd een doos vol oude skitruien tevoorschijn, die nooit geziene familieleden in Vancouver ons hadden gestuurd. Ze knipte in de boord van een van de truien en trok er een gekrinkelde draad uit, die ze vastzette op een kartonnetje. En terwijl ze de wol met brede, ritmische bewegingen begon op te winden, vertelde ze haar verhaal. In de loop van de jaren vertelde ze me steeds hetzelfde verhaal, op het slot na: dat werd duisterder en wierp lange schaduwen vooruit in haar leven en ten slotte ook in het mijne.

‘Ik droomde al van Kweilin voordat ik het ooit had gezien’, begon mijn moeder in het Chinees. ‘Ik droomde van puntige bergtoppen langs een bochtige rivier met oevers die bedekt waren met groen tovermos. Om de toppen van die pieken hingen witte nevels en als je de rivier kon afzakken en je voeden met het mos, dan werd je zo sterk dat je de piek kon beklimmen. Als je uitgleed, zou je alleen maar op een bed van zacht mos vallen en lachen. En als je de top bereikte, zou je alles kunnen zien en zo gelukkig zijn dat het genoeg was om nooit in je leven meer zorgen te hebben.

Iedereen in China droomde van Kweilin. En toen ik er was aangekomen, besefte ik hoe armzalig mijn dromen, hoe pover mijn gedachten waren geweest. Toen ik de bergen zag, lachte en huiverde ik tegelijk. De pieken leken op de reusachtige gebakken vissenkoppen die probeerden uit een vat met olie te springen. Achter elke piek zag ik de schaduwen van nog een andere vis, en nog een en nog een. En dan verschoven de wolken een eindje en veranderden de heuvels ineens in reusachtige olifanten die langzaam op me af kwamen marcheren! Zie je het voor je? En in de wortels van de heuvels waren geheime grotten. In die grotten waren tuinen van hangende rotsen, die de vormen en kleuren hadden van kolen, wintermeloenen, rapen en uien. Het was zo vreemd en mooi, je kunt je er geen voorstelling van maken.

Maar ik was niet naar Kweilin gekomen om te zien hoe mooi het er was. De man met wie ik getrouwd was had mij en onze twee baby’s naar Kweilin gebracht omdat hij dacht dat we daar veilig zouden zijn. Hij was officier bij de Kwomintang en toen hij ons in een klein kamertje in een huis van twee verdiepingen had geïnstalleerd, vertrok hij naar het noordwesten, naar Chungking.

We wisten dat de Japanners aan het winnen waren, ook al zeiden de kranten van niet. Iedere dag, ieder uur, kwamen duizenden mensen de stad binnenstromen en verdrongen zich op de trottoirs op zoek naar onderdak. Ze kwamen uit oost, west, noord en zuid. Het waren rijken en armen, mensen uit Shanghai, uit Kanton, uit het noorden. En niet alleen Chinezen, maar ook buitenlanders en zendelingen van alle godsdiensten. En dan waren er natuurlijk ook nog de Kwomintang en de legerofficieren, die dachten dat ze belangrijker waren dan alle anderen.

De stad was een smeltkroes. Als de Japanners er niet waren geweest, zouden er meer dan genoeg redenen zijn geweest voor het uitbreken van gevechten tussen al die verschillende mensen. Zie je het voor je? Mensen uit Shanghai en landarbeiders uit het noorden, bankiers en kappers, riksjamannen en vluchtelingen uit Birma. Iedereen keek neer op iemand anders. Het maakte niet uit dat iedereen hetzelfde trottoir gebruikte om op te spuwen, dat iedereen dezelfde hevige diarree had. We verspreidden allemaal dezelfde stank, maar iedereen klaagde dat iemand anders erger stonk. Ik? O, ik had een hekel aan de Amerikaanse luchtmachtofficieren, die habba-habbageluiden maakten om me te laten blozen. Maar het ergst waren de boeren uit het noorden, die hun neus in hun handen snoten en mensen opzij duwden en hun smerige ziektes op iedereen overbrachten.

Je begrijpt dus hoe snel Kweilin zijn charme voor me verloor. Ik beklom geen pieken meer om te kunnen zeggen: “Wat prachtig zijn die bergen.” Ik vroeg me alleen maar af welke bergen de Japanners nu hadden bereikt. Ik zat met een kind onder elke arm in donkere hoekjes van mijn huis en wachtte met schrikachtige voeten. Als de sirenes loeiden om ons te waarschuwen dat er bommenwerpers aan kwamen, sprongen mijn buren en ik op en haastten ons naar de diepe grotten om ons als wilde dieren te verstoppen. Maar je kunt niet zo lang in het donker blijven. Je begint van binnen te vervagen en je wordt als iemand die aan het verhongeren is, gek van verlangen naar licht. Buiten kon ik het bombardement horen. Boem! Boem! En dan het geluid van vallende rotsblokken. En binnen kreeg ik geen honger meer van de kolen en rapen van de hangende rotstuinen. Ik zag alleen maar het druipende ingewand van een oude berg die boven op me zou kunnen instorten. Kun je je voorstellen hoe dat is, als je niet binnen en niet buiten wilt zijn, als je nergens wilt zijn en alleen maar weg wilt?

Als het geluid van de bommen verder weg klonk, kwamen we weer naar buiten, als pasgeboren katjes die krabbelend hun weg naar de stad zochten. En elke keer was ik verbaasd dat de tegen de vlammende lucht afstekende bergen niet waren verwoest.

Ik kwam op het vreugde- en gelukidee op een zomeravond, toen het zo heet was dat zelfs de motten bezwijmd op de grond vielen, zo zwaar waren hun vleugels van de vochtige hitte. Het was overal zo vol dat er geen plaats was voor frisse lucht. Uit de riolen steeg een ondraaglijke stank op naar mijn raam op de eerste verdieping en die stank kon nergens anders heen dan mijn neusgaten in. Op elk uur van de nacht en de dag hoorde ik geschreeuw. Ik wist niet of het een boer was die de keel van een weggelopen varken doorsneed of een officier die een halfdode boer afranselde omdat die hem in de weg lag op het trottoir. Ik ging niet naar het raam om te kijken. Wat zou dat voor nut hebben gehad? En toen kwam ik op het idee dat ik iets nodig had om me te helpen me te bewegen.

Ik kwam op het idee een groepje te vormen van vier vrouwen, een voor elke hoek van mijn mahjongtafel. Ik wist welke vrouwen ik wilde vragen. Ze waren allemaal jong, net als ik, en ze hadden verlangende gezichten. Een van hen was net als ik met een officier getrouwd. Een tweede was een meisje met bijzonder verfijnde manieren uit een rijke familie in Shanghai. Ze was met maar een klein beetje geld ontsnapt. En er was ook een meisje uit Nanking, met het zwartste haar dat ik ooit heb gezien. Het was een meisje van lage afkomst maar ze was mooi en vriendelijk en had een goed huwelijk gesloten, met een oude man, die was doodgegaan, zodat ze nu een beter leven had. We zouden iedere week bij elkaar komen om geld bij elkaar te brengen en elkaar op te vrolijken. En iedere week zou een van ons gastvrouw zijn. De gastvrouw moest speciale dimsum serveren, allemaal gerechten die geluk symboliseren: knoedels in de vorm van zilveren geldstaven, lange slierten mie voor een lang leven, gekookte pinda’s om zoons te krijgen en natuurlijk een heleboel gelukssinaasappels voor een rijk en zoet leven.

Op wat een heerlijk eten trakteerden we onszelf met onze geringe middelen! Het viel ons niet op dat de knoedels voor het grootste deel met draderige pompoen waren gevuld en dat de sinaasappels vol rotte plekken zaten. We aten met mate, niet omdat we niet genoeg hadden, maar om duidelijk te laten merken dat we geen hap meer naar binnen konden krijgen omdat we ons eerder op de dag al hadden volgegeten. We wisten dat we een luxe genoten die maar weinig mensen zich konden veroorloven. Wij hadden geluk.

Als we onze buik hadden volgegeten, vulden we een kom met geld en zetten hem op een plaats waar iedereen hem kon zien. Dan gingen we aan de mahjongtafel zitten. Mijn tafel was een familiestuk en was gemaakt van een sterk geurende rode houtsoort, niet wat jullie rozenhout noemen maar hong mu, een houtsoort die zo fijn is dat er in het Engels geen woord voor bestaat. Het tafelblad was dik gecapitonneerd en als de mahjong-pai op tafel werden gestrooid hoorde je alleen het geritsel van de over elkaar glijdende stenen.

Als het spel was begonnen, mocht niemand meer praten, behalve om peng of chi te zeggen als we een steen namen. We moesten het spel ernstig opvatten en aan niets anders denken dan ons geluk te vergroten door te winnen. Maar na zestien ronden gingen we weer feesten, deze keer om het geluk dat we hadden gehad te vieren. En dan praatten we de hele nacht door, tot het ochtend werd, en we zeiden verhalen over prettige dingen die we in het verleden hadden meegemaakt en over prettige dingen die nog zouden komen.

O, wat een mooie verhalen! De verhalen vlogen in het rond! We lachten ons bijna dood. Over een haan die het huis binnen kwam rennen en luid kraaiend op de dekschalen zat: dezelfde schalen waar hij de volgende dag stil en in stukjes gesneden in zou liggen! En over een meisje dat liefdesbrieven schreef voor twee vriendinnen die allebei van dezelfde man hielden. En over een domme buitenlandse vrouw die flauwviel op de wc toen er vlak naast haar rotjes afgingen.

De mensen vonden het verkeerd van ons dat we elke week een feestmaal opdienden, terwijl veel mensen in de stad honger leden en ratten aten en later zelfs het afval waar de armste ratten zich mee voedden. Anderen dachten dat we door duivels waren bezeten omdat we feestvierden terwijl we zelfs binnen onze eigen families hele generaties hadden verloren, ons huis en ons geld waren kwijtgeraakt en van elkaar gescheiden waren, mannen van hun vrouwen, zusters van hun broers, dochters van hun moeders. Hnnnf! Hoe konden we dan lachen, vroegen de mensen.

Het was niet dat we geen hart of oog voor het verdriet hadden. We waren allemaal bang. We hadden allemaal onze misère. Maar wanhopen betekende terugverlangen naar iets wat al verloren was.

Hoe groot kan je verlangen zijn naar een warme lievelingsjas die in de kast hangt van een huis dat met je moeder en je vader erin is afgebrand? Hoelang kun je het beeld blijven zien van telefoondraden waar armen en benen in hangen en honden die met uit hun bek bungelende, half opgekloven handen door de straten rennen? Wat was erger, vroegen we ons af: met een gepast somber gezicht zitten wachten op onze eigen dood of voor ons eigen geluk kiezen?

Daarom besloten we feest te vieren en net te doen of het iedere week Nieuwjaar was. Iedere week konden we onrecht dat ons in het verleden was aangedaan vergeten. Denken aan nare dingen was verboden. We aten ons feestmaal, we lachten, we deden spelletjes, we verloren en we wonnen, we zeiden de mooiste verhalen. En iedere week konden we hopen dat we geluk zouden hebben. Die hoop was onze enige vreugde. En daarom gaven we onze kleine bijeenkomsten de naam Vreugde en Geluk.’

Mijn moeder eindigde het verhaal altijd met een vrolijke noot en snoefde over haar vaardigheid in het spel. ‘Ik won heel vaak en had zo veel geluk dat de anderen plagend zeiden dat ik de truc van een slimme dief had geleerd’, zei ze. ‘Ik heb tienduizenden yuan gewonnen. Maar ik was niet rijk. Nee. Papiergeld was in die tijd niets meer waard. Zelfs wc-papier was meer waard. En daar moesten we nog harder om lachen, het idee dat een biljet van duizend yuan zelfs niet goed genoeg was om onze billen mee af te vegen.’

Ik had nooit gedacht dat mijn moeders Kweilinverhaal iets anders was dan een Chinees sprookje. Het einde was altijd anders. Soms zei ze dat ze het waardeloze briefje van duizend yuan gebruikte om een halve kop rijst te kopen. Van die rijst maakte ze een pan pap, de pap ruilde ze voor twee varkenspoten. Die twee poten werden zes eieren, de eieren zes kippen. Het verhaal werd al langer en langer.

Maar op een avond, toen ik haar had gevraagd een transistorradio voor me te kopen en zij had geweigerd en ik een uur lang zwijgend had zitten mokken, zei ze tegen me: ‘Waarom verbeeld je je dat je iets mist wat je nooit hebt gehad?’ En toen vertelde ze me een heel ander einde van het verhaal.

‘Vroeg op een ochtend kwam er een legerofficier naar mijn huis,’ vertelde ze, ‘en hij zei tegen me dat ik snel naar mijn man in Chungking moest gaan. Ik wist dat hij bedoelde dat ik weg moest vluchten uit Kweilin. Ik wist wat er met officieren en hun gezinnen gebeurde als de Japanners kwamen. Hoe moest ik gaan? Er vertrokken geen treinen meer uit Kweilin. Mijn vriendin uit Nanking was zo aardig voor me! Ze gaf een man geld om een kruiwagen te stelen die gebruikt werd om kolen te sjouwen. Ze beloofde dat ze onze andere vriendinnen zou waarschuwen.

Ik pakte mijn bezittingen en mijn twee baby’s in de kruiwagen en ging vier dagen voordat de Japanners in Kweilin aankwamen op weg naar Chungking. Onderweg hoorde ik van mensen die me voorbij kwamen rennen het nieuws over de slachting. Het was verschrikkelijk. De Kwomintang hield tot het laatst toe vol dat Kweilin veilig was en werd beschermd door het Chinese leger. Maar later die dag lagen de straten van Kweilin bezaaid met kranten die grote overwinningen van de Kwomintang rapporteerden en boven op die kranten lagen, als verse vis bij de slager, rijen mensen, mannen, vrouwen en kinderen, die nooit de hoop hadden verloren maar wel hun leven. Toen ik dit nieuws hoorde, begon ik al vlugger en vlugger te lopen en bij iedere stap vroeg ik mezelf: Waren ze dom? Waren ze dapper?

Ik duwde de kruiwagen in de richting van Chungking totdat het wiel brak. Ik liet mijn mooie mahjongtafel van hong mu achter. Ik had tegen die tijd niet genoeg gevoel meer in mijn lijf om te huilen. Ik maakte draagdoeken van sjaals en hing die over mijn schouder met aan elke kant een kind. Ik droeg in elke hand een tas, een met eten en een met kleren. Ik droeg ze mee totdat er diepe striemen in mijn handen kwamen. En ten slotte, toen mijn handen begonnen te bloeden en te glibberig werden om nog iets te kunnen vasthouden, liet ik eerst de ene en toen de andere tas vallen.

Onderweg zag ik dat anderen hetzelfde hadden gedaan, langzaam de hoop hadden opgegeven. Het was alsof de weg was geplaveid met schatten, die hoe verder je kwam steeds waardevoller werden. Rollen prachtige stof en boeken. Schilderijen van voorouders en timmergereedschap. Op het laatst zag je kooien met jonge eenden staan, die nu stil waren van de dorst. En nog verder lagen er zilveren urnen op de weg, op de plaats waar mensen te moe waren geworden om ze nog verder mee te dragen voor wat voor soort hoop op de toekomst ook. Toen ik in Chungking aankwam, was ik alles kwijt, op drie mooie zijden japonnen na, die ik over elkaar heen aanhad.’

‘Hoe bedoelt u, alles?’ hijgde ik. Het besef dat het verhaal al die tijd echt waar was geweest, verbijsterde me. ‘Waar waren de baby’s?’

Ze hoefde er zelfs niet over na te denken. Ze zei eenvoudig, op een manier die duidelijk maakte dat het verhaal uit was: ‘Je vader is niet mijn eerste man. Jij bent niet die baby’s.’

Als ik bij het huis van de familie Hsu aankom, waar de vreugde- en gelukclub vanavond bij elkaar komt, is de eerste die ik zie mijn vader. ‘Daar is ze. Altijd te laat’, kondigt hij me aan. En hij heeft gelijk. Iedereen is er al, zeven mensen van over de zestig en zeventig jaar, allemaal vrienden van de familie. Ze kijken op en lachen: altijd te laat, al vijfendertig en nog steeds een kind.

Ik beef en probeer me in te houden. De laatste keer dat ik ze zag, tijdens de begrafenis, had ik me niet goed kunnen houden en was in hevig snikken uitgebarsten. Ze zouden zich wel afvragen hoe iemand als ik de plaats van mijn moeder zou kunnen innemen.

Een vriendin heeft eens tegen me gezegd dat mijn moeder en ik op elkaar leken, we maakten dezelfde fladderende handgebaren, hadden dezelfde meisjesachtige lach en zijdelingse manier van kijken. Toen ik dit verlegen aan mijn moeder vertelde, leek ze beledigd en zei: ‘Je weet nog niet het kleinste procentje van me af. Hoe kun je dan mij zijn?’ En ze had gelijk. Hoe kan ik mijn moeder zijn voor de vreugde- en gelukclub?

‘Tante, oom’, zeg ik vele malen, met een knikje naar ieder van de aanwezigen. Ik heb deze oude vrienden van mijn ouders altijd tante en oom genoemd. Dan loop ik naar mijn vader en ga bij hem staan.

Hij is de foto’s aan het bekijken die de Jongs van hun recente reis naar China hebben meegebracht. ‘Kijk eens’, zegt hij beleefd, en hij wijst naar een foto van het reisgezelschap van de Jongs op een brede stenen stoep. Er staat niets op de foto waaraan je kunt zien dat hij in China is genomen in plaats van in San Francisco, of welke andere stad ook. Het lijkt trouwens wel of mijn vader helemaal niet naar de foto’s kijkt. Het is alsof alles hetzelfde voor hem is, alsof er niets is dat hem opvalt. Hij is altijd op een hoffelijke manier onverschillig geweest. Maar wat is ook weer dat Chinese woord dat betekent: onverschillig omdat je geen verschillen kunt zien? Zo erg is hij volgens mij van streek door de dood van mijn moeder.

‘Kijk toch eens, zie je dat?’ zegt hij, terwijl hij naar een andere oninteressante foto wijst.

De lucht in het huis van de Hsu’s is zwaar van de vettigheid: te veel Chinese maaltijden, klaargemaakt in een te kleine keuken, te veel ooit heerlijke aroma’s, samengeperst tot een dun laagje onzichtbaar vet. Ik herinner me hoe mijn moeder altijd haar neus optrok als ze het huis van andere mensen of een restaurant binnenging en luid fluisterde: ‘Ik zie en voel de vettigheid met mijn neus.’

Ik ben in geen jaren in het huis van de familie Hsu geweest, maar de zitkamer is nog precies zoals ik hem me herinner. Toen tante An-mei en oom George vijfentwintig jaar geleden van Chinatown naar de Sunset Boulevard verhuisden, hebben ze nieuwe meubels gekocht. Ze staan er nog allemaal en zien er voor het grootste deel nog nieuw uit onder hun vergeelde plastic hoezen. Dezelfde halfronde turkooizen bank van bobbeltjestweed. De zwaar essenhouten bijzettafeltjes in koloniale stijl. Een lamp van namaak gecraqueleerd porselein. Alleen de kalender met het formaat van een Chinese rolschildering, die ze altijd gratis van de Bank van Kanton krijgen, verandert elk jaar.

Ik herinner me al die dingen omdat we als kinderen tante An-meis nieuwe meubels alleen door de doorzichtige plastic hoezen heen mochten aanraken. Mijn ouders namen mij en mijn zusjes op vreugde- en gelukavonden altijd mee naar het huis van de Hsu’s. Omdat ik een gast was, moest ik altijd op alle kinderen letten, zo veel kinderen dat het leek alsof er altijd wel een van de kleintjes huilde omdat hij zijn hoofd had gestoten aan een tafelpoot.

‘Jij bent verantwoordelijk’, zei mijn moeder dan, wat betekende dat er wat zwaaide als er iets gemorst, geschroeid, weggeraakt, gebroken of vuil was. Wie het ook had gedaan, ik was verantwoordelijk. Zij en tante An-mei hadden rare Chinese kleren aan met stijve, opstaande boordjes en met geborduurde bloeiende takken op de borst. Zulke kleren waren te mooi voor echte Chinese vrouwen en te vreemd voor Amerikaanse bijeenkomsten, vond ik. In die dagen, voordat mijn moeder me haar Kweilinverhaal had verteld, dacht ik dat vreugde- en gelukbijeenkomsten een gênante Chinese gewoonte waren, zoiets als de geheime bijeenkomsten van de Ku-Klux-Klan of de tamtamdansen van televisie-indianen die zich voorbereiden op een oorlog.

Maar vanavond is er geen mysterie. De vreugde- en geluktantes dragen allemaal een lange broek en een kleurige bedrukte blouse en uiteenlopende modellen stevige wandelschoenen. We zitten allemaal om de eettafel onder een lamp die eruitziet als een Spaanse kroonluchter. Oom George zet zijn dubbelfocus op en opent de bijeenkomst door de notulen voor te lezen: ‘Ons kapitaal bedraagt $24,825 of ongeveer $6,206 per paar, $3,103 per persoon. We hebben Subaru met verlies verkocht voor zes driekwart dollar. We hebben honderd aandelen Smith International gekocht à zeven dollar. We danken Lindo en Tin Jong voor het lekkers. Vooral de rodebonensoep was heerlijk. De bijeenkomst van maart moest voor onbepaalde tijd worden uitgesteld. Tot onze spijt hebben we afscheid moeten nemen van onze dierbare vriendin Suyuan en we hebben ons medeleven betuigd aan de familie Canning Woo. Met verschuldigd respect aan u voorgelegd door George Hsu, voorzitter en secretaris.’

Dat is alles. Ik denk aldoor dat de anderen dadelijk over mijn moeder zullen beginnen, over de prachtige vriendschap die ze met haar hadden en de reden waarom ik hier in haar geest aanwezig ben om vierde hoek te zijn en om het idee dat mijn moeder eens, op een hete dag in Kweilin, had bedacht, voort te zetten.

Maar iedereen knikt alleen maar om de notulen goed te keuren. Zelfs het hoofd van mijn vader beweegt routineus op en neer. En het schijnt me toe dat het leven van mijn moeder opzij is geschoven om plaats te maken voor nieuwe zaken.

Tante An-mei hijst zich overeind van de tafel en loopt langzaam naar de keuken om het eten klaar te maken. Tante Lin, mijn moeders beste vriendin, gaat op de turkooizen bank zitten, kruist haar armen en kijkt naar de mannen die nog aan de tafel zitten. Tante Ying, die elke keer dat ik haar zie meer lijkt te zijn gekrompen, steekt haar hand in haar breitas en haalt er het begin van een klein blauw truitje uit.

De vreugde- en gelukooms beginnen over aandelen te praten die ze willen kopen. Oom Jack, de jongere broer van tante Ying, is een groot voorstander van een bedrijf dat goud wint in Canada.

‘Het biedt een goede bescherming tegen inflatie’, zegt hij vol gezag. Hij spreekt het best Engels, bijna zonder accent. Ik denk dat het Engels van mijn moeder het slechtst was, maar zij zelf vond altijd dat zij het best Chinees sprak. Ze sprak Mandarijns met een licht wollig accent van het Shanghaise dialect.

‘Zouden we niet mahjong spelen vanavond?’ fluister ik luid tegen tante Ying, die een beetje doof is.

‘Later’, zegt ze. ‘Na twaalven.’

‘Dames, nemen jullie deel aan deze vergadering of niet?’ zegt oom George.

Nadat iedereen unaniem voor de Canadese goudaandelen heeft gestemd, ga ik naar de keuken om aan tante An-mei te vragen waarom de vreugde- en gelukclub aandelen is gaan kopen.

‘Vroeger speelden we mahjong en de winnaar kreeg alles. Maar het waren altijd dezelfde mensen die wonnen en verloren’, zegt ze. Ze is won ton aan het vullen, en duwt met twee eetstokjes een dotje met gember gemengd vlees in een dun velletje deeg, waarna ze met een soepele handbeweging het velletje dichtvouwt in de vorm van een verpleegsterskapje. ‘Je kunt geen geluk hebben als iemand anders erg goed speelt. Daarom hebben we langgeleden besloten in de aandelenmarkt te investeren. Daar hoef je niet goed voor te spelen. Zelfs je moeder was het ermee eens.’

Tante An-mei telt de won ton op het blad dat voor haar staat na. Ze heeft er al vijf rijen van acht op liggen. ‘Veertig won ton, acht mensen, tien voor elk, nog vijf rijen’, zegt ze hardop tegen zichzelf en ze gaat door met vullen. ‘Dat was slim van ons. Nu kan iedereen winnen en verliezen. We kunnen geluk hebben op de aandelenmarkt. En we kunnen mahjong spelen voor ons plezier, voor niet meer dan een paar dollar, en de winnaar krijgt alles. De verliezers krijgen de rest van het eten mee naar huis! Zo heeft iedereen een beetje vreugde. Slim hè?’

Ik kijk toe terwijl tante An-mei meer won ton maakt. Ze heeft vlugge, vaardige vingers. Ze hoeft niet na te denken bij wat ze doet. Daar klaagde mijn moeder altijd over, dat tante An-mei nooit nadacht bij wat ze deed.

‘Ze is niet dom,’ zei mijn moeder een keer, ‘maar ze heeft geen ruggegraat. Verleden week had ik een goed idee voor haar. “Laten we naar het consulaat gaan en papieren aanvragen voor je broer”, zei ik tegen haar. Het scheelde niet veel of ze had alles waar ze mee bezig was laten liggen om meteen te gaan. Maar later had ze er met iemand over gepraat. Wie zal zeggen wie het was? En die persoon had tegen haar gezegd dat ze haar broer grote moeilijkheden kon bezorgen in China. Die persoon had gezegd dat de fbi haar op een lijst zou zetten en haar moeilijkheden zou bezorgen in de Verenigde Staten. Je vraagt een lening voor een huis, had die persoon gezegd, en ze zeggen nee, geen lening want je broer is communist. “Maar je hebt al een huis!” zei ik. Maar ze bleef bang.’

‘Tante An-mei rent nu deze dan weer die kant uit’, zei mijn moeder, ‘en ze weet niet waarom.’

Ik kijk naar tante An-mei en ik zie een kleine, gebogen vrouw van over de zeventig met een zware boezem en magere vormeloze benen. Ze heeft de afgeplatte, zachte vingertoppen van een oude vrouw. Ik vraag me af wat tante An-mei gedaan heeft om mijn moeder tot een levenslange stroom van kritiek te inspireren.

Overigens scheen mijn moeder nu eenmaal altijd aanmerkingen te hebben op haar kennissen en op mij en zelfs op mijn vader. Er ontbrak altijd iets aan. Er was altijd iets wat beter kon. Er was altijd iets niet in evenwicht. Deze of gene persoon had te veel van het ene element in zich, te weinig van het andere.

Die elementen waren afkomstig uit mijn moeders eigen versie van de organische scheikunde. ‘Elke persoon bestaat uit vijf elementen’, vertelde ze me.

Te veel vuur en je was opvliegend. Dat was mijn vader, op wie mijn moeder altijd aanmerkingen maakte omdat hij rookte. En hij schreeuwde dan terug dat ze haar gedachten voor zich moest houden. Ik denk dat hij zich nu schuldig voelt omdat hij mijn moeder niet heeft laten zeggen wat ze dacht.

Te weinig hout en je boog te snel om en luisterde naar de ideeën van andere mensen, niet in staat om op jezelf te staan. Dat was tante An-mei.

Te veel water en je stroomde in alle richtingen, zoals ikzelf, want ik had eerst een tijdje biologie gestudeerd en toen een tijdje kunst en had geen van beide afgemaakt omdat ik als secretaresse was gaan werken voor een klein reclamebureau, waar ik later copywriter werd.

Ik deed haar kritiek altijd af als het zoveelste staaltje van haar Chinese bijgeloof dat voor alle omstandigheden een pasklare verklaring had. Toen ik een jaar of twintig was en een college ‘Inleiding in de psychologie’ volgde, probeerde ik haar uit te leggen waarom ze niet zo veel kritiek moest hebben, waarom kritiek niet tot een gezond klimaat leidde om in te leren.

‘Er is een stroming die zegt dat ouders hun kinderen niet moeten bekritiseren’, zei ik. ‘Ze moeten ze juist aanmoedigen. Hoe meer je van ze verwacht, hoe meer ze zullen presteren. Als je ze bekritiseert betekent dat alleen dat je verwacht dat ze zullen mislukken.’

‘Dat is juist het probleem’, antwoordde mijn moeder. ‘Ik verwacht, maar jij presteert niet.’

‘Het eten is klaar’, kondigt tante An-mei vergenoegd aan, terwijl ze de dampende pan met de won ton die ze daarnet heeft staan inpakken binnenbrengt. De tafel is beladen met eten, iedereen moet zichzelf bedienen, net als bij de feestmaaltijden in Kweilin. Mijn vader bedient zich van de chow mein, die nog in een grote aluminium pan zit, omringd door kleine pakjes met sojasaus. Die heeft tante An-mei zeker in Clement Street gekocht.

De won-tonsoep ruikt heerlijk, met de fijne takjes cilantro die erbovenop drijven. Ik voel me het eerst aangetrokken tot een grote schaal met chaswei, zoet gegrild varkensvlees, dat in ronde schijfjes in de vorm van munten is gesneden, daarna door een heel assortiment van wat ik altijd vingertjes noem, dunne rolletjes deeg, gevuld met varkensgehakt, rundvlees, garnalen en onbekende vulsels, die mijn moeder altijd omschreef als ‘voedzame dingen’.

Eten is hier geen verfijnde aangelegenheid. Het is alsof iedereen half verhongerd is. Ze stoppen grote happen in hun mond, prikken snel na elkaar telkens nieuwe stukjes varkensvlees op hun vork. Ze zijn niet zoals de dames van Kweilin. Die savoureerden het voedsel met een zekere afstandelijke élégance, heb ik me altijd voorgesteld.

Dan, bijna even snel als ze zijn begonnen, staan de mannen van tafel op. Alsof ze een teken hebben gekregen, snoepen de vrouwen nog een paar laatste lekkere hapjes, brengen de borden en schalen naar de keuken en zetten ze in de gootsteen. De vrouwen schrobben om de beurt hun handen schoon. Wie is er met dat ritueel begonnen? Ik zet ook mijn bord in de gootsteen. De vrouwen praten over de recente reis naar China van de familie Jong, dan gaan ze naar een kamer aan de achterkant van de flat. We komen langs een andere kamer, de vroegere slaapkamer van de vier zoons van de Hsu’s. De stapelbedden met hun kaalgesleten, splinterende laddertjes staan er nog. De vreugde- en gelukooms zitten al aan de kaarttafel. Oom George is aan het geven, snel, alsof hij de techniek in een casino heeft geleerd. Mijn vader deelt Pall Malls rond. Zelf heeft hij er al een aan zijn lip bungelen.

En dan komen we in de achterkamer, die vroeger door de drie dochters van de Hsu’s werd gedeeld. We waren allemaal vriendinnen toen we klein waren. En nu zijn ze allemaal volwassen en getrouwd en kom ik weer hier in hun kamer spelen. Behalve dat er een geur van kamfer hangt, lijkt alles hetzelfde gebleven, alsof Rose, Ruth en Janice, met hun haar in grote sinasblikken gerold, elk ogenblik zouden kunnen binnenkomen en neerploffen op hun identieke, smalle bedden. De witte chenille spreien zijn zo versleten dat ze bijna doorzichtig zijn. Rose en ik zaten altijd aan de ribbels te peuteren, terwijl we over onze problemen met jongens praatten. Alles is hetzelfde, behalve dat er nu een mahoniekleurige mahjongtafel in het midden staat met een staande lamp ernaast, een lange, zwarte stok met drie ovale spotjes eraan, als de brede bladeren van een ficus.

Niemand zegt tegen me: ‘Ga hier zitten, hier zat je moeder altijd.’ Maar ik zie het al voordat iedereen gaat zitten. De stoel die het dichtst bij de deur staat straalt leegte uit. Maar dat gevoel heeft eigenlijk niets met de stoel te maken. Het is haar plaats aan de tafel. Zonder dat iemand het me hoeft te vertellen, weet ik dat haar plaats aan de oostelijke kant van de tafel was.

In het oosten begint alles, heeft mijn moeder eens tegen me gezegd, het is de kant waar de zon opgaat en waar de wind vandaan komt.

Tante An-mei, die links van mij zit, strooit de stenen op het groene vilt van het tafelblad en zegt tegen me: ‘Nu wassen we de stenen.’ We roeren ze met cirkelvormige bewegingen van onze handen door elkaar. Ze maken een koel, ruisend geluid als ze tegen elkaar aan komen.

‘Win je altijd, net als je moeder?’ vraagt tante Lin aan de overkant van de tafel. Ze glimlacht niet.

‘Ik heb alleen in mijn studententijd weleens gespeeld, met een paar joodse vriendinnen.’

‘Annh! Joods mahjong’, zegt ze minachtend. ‘Is niet hetzelfde.’ Dat zei mijn moeder ook altijd, hoewel ze nooit precies kon uitleggen waarom.

‘Misschien kan ik vanavond beter niet meespelen. Ik blijf wel kijken’, bied ik aan.

Tante Lin kijkt boos, alsof ik een dom kind ben. ‘Hoe kunnen we spelen met maar drie mensen? Is als een tafel met drie poten, geen evenwicht. Toen de man van tante Ying is gestorven, heeft ze haar broer gevraagd om mee te doen. Je vader heeft jou gevraagd. Zo is het besloten.’

‘Wat is het verschil tussen joods en Chinees mahjong?’ heb ik mijn moeder een keer gevraagd. Ik kon uit haar antwoord niet opmaken of het spel anders was of alleen maar haar houding tegenover joden en Chinezen.

‘Heel andere manier van spelen’, zei ze belerend in het Engels. ‘Bij joods mahjong mensen letten alleen op hun eigen steen, spelen alleen met hun ogen.’

Ze vervolgde in het Chinees: ‘Met Chinees mahjong moet je je hoofd gebruiken, erg moeilijk. Je moet opletten wat alle anderen wegleggen en dat ook in je hoofd houden. Als er niemand goed speelt, wordt het als joods mahjong. Waarom zou je dan spelen? Er is geen strategie. Je ziet alleen maar de anderen fouten maken.’

Een dergelijke uitleg gaf me het gevoel dat mijn moeder en ik twee verschillende talen spraken en dat was ook zo. Ik sprak Engels tegen haar en zij antwoordde in het Chinees. ‘Wat is dan het verschil tussen Chinees en joods mahjong?’ vraag ik aan tante Lin.

‘Aiya!’ roept ze op humoristisch verwijtende toon. ‘Heeft jouw moeder je dan niks geleerd?’

Tante Ying klopt me op mijn hand. ‘Je bent een intelligent meisje. Kijk naar ons, doe hetzelfde. Help ons de stenen opstapelen en vier muren maken.’

Ik volg tante Ying, maar kijk vooral naar tante Lin. Zij werkt het snelst, zodat ik, door te kijken wat zij doet, de anderen bijna kan bijhouden. Tante Ying werpt de dobbelstenen en ze zeggen dat tante Lin de oostenwind is geworden. Ik ben noordenwind, degene die het laatst aan de beurt is. Tante Ying is zuidenwind en tante An-mei westenwind. Dan beginnen we stenen te nemen en de dobbelstenen te gooien en langs de muur af te tellen naar de plaatsen waar onze gekozen stenen liggen. Ik orden mijn stenen, reeksen bamboestenen en kringstenen, dubbele van stenen met gekleurde cijfers, losse stenen die nergens bij passen.

‘Je moeder was de beste, bijna professioneel’, zegt tante An-mei, terwijl ze langzaam haar stenen sorteert en ze allemaal zorgvuldig bekijkt.

Nu beginnen we te spelen, we kijken naar onze stenen, leggen stenen weg en pakken andere, in een rustig, plezierig tempo. De tantes beginnen over koetjes en kalfjes te praten, zonder echt naar elkaar te luisteren. Ze spreken hun speciale taal, half gebroken Engels, half hun eigen Chinese dialect. Tante Ying vertelt dat ze ergens in de avenues garen heeft gekocht voor de halve prijs. Tante An-mei schept op over een truitje dat ze voor de baby van haar dochter Ruth heeft gebreid. ‘Ze dacht dat het in de winkel was gekocht’, zegt ze vol trots.

Tante Lin vertelt hoe boos ze was op een winkelbediende die weigerde een rok met een kapotte rits terug te nemen. ‘Ik was qisile,’ zegt ze, nog steeds kwaad, ‘dood van woede.’

‘Maar Lindo, je bent nog bij ons. Je bent niet dood’, plaagt tante Ying, en terwijl ze nog lacht, zegt tante Lin ‘peng!’ en ‘mah jong!’ Ze spreidt haar stenen uit en kijkt lachend naar tante Ying, terwijl ze haar punten telt. We wassen de stenen weer en het wordt stil. Ik begin me te vervelen en krijg slaap.

‘O, ik heb een verhaal’, zegt tante Ying luid en iedereen schrikt op. Tante Ying is altijd de eigenaardige tante geweest, iemand die in een eigen wereld leeft. Mijn moeder zei altijd: ‘Tante Ying is niet hardhorend, ze is hardluisterend.’

‘Politie heeft zoon van mevrouw Emerson gearresteerd dit weekend’, zegt tante Ying en haar stem klinkt alsof ze er trots op is dat zij als eerste met dit grote nieuws komt. ‘Mevrouw Chan heeft mij verteld in de kerk. Heleboel tv-toestellen gevonden in zijn auto.’

‘Aiya,’ zegt tante Lin haastig, ‘mevrouw Emerson is goede vrouw.’ Waarmee ze bedoelde dat mevrouw Emerson het niet verdiende zo’n verschrikkelijke zoon te hebben. Maar ik begrijp nu dat ze het ook zegt voor tante An-mei. De zoon van tante An-mei is twee jaar geleden gearresteerd omdat hij gestolen autoradio’s had verkocht. Tante An-mei wrijft zorgvuldig over haar steen voordat ze hem weglegt. Ze kijkt verdrietig.

Tante Lin brengt het gesprek op een ander onderwerp. ‘Iedereen in China heeft tegenwoordig tv’, zegt ze. ‘Onze familie daar heeft tv, niet zwart-wit, hoor, maar kleuren en afstandsbediening! Ze hebben alles. Toen ik vroeg wat we voor ze moesten kopen, zeiden ze: niets, het was genoeg dat wij ze kwamen bezoeken. Maar we hebben toch van alles voor ze gekocht: videorecorders en Sonywalkmans voor de kinderen.

Ze zeiden: Nee, niet doen, maar ik denk dat ze het mooi vonden.’

De arme tante An-mei wrijft nog harder over haar stenen. Ik herinner me wat mijn moeder me verteld heeft over de Chinareis van de Hsu’s, drie jaar geleden. Tante An-mei had tweeduizend dollar gespaard, allemaal voor het gezin van haar broer. Ze had mijn moeder de inhoud van haar zware koffers laten zien. De ene was volgepakt met allerlei soorten snoep: kauwgom, m&m’s, gesuikerde cashewnoten, instantcacao en miniatuurmarshmallows. In de andere koffer, vertelde mijn moeder me, zaten de belachelijkste kleren, allemaal nieuw: kleurige Californische strandkleding, baseballpetjes, katoenen broeken met elastiek in de taille, vliegeniersjekkers, Stanfordsweaters, sportkousen.

‘Wat hebben ze aan die nutteloze dingen?’ had mijn moeder gezegd. ‘Ze willen alleen maar geld.’ Maar haar broer was zo arm, zei tante An-mei, en zijzelf in vergelijking daarmee zo rijk. En ze had de raad van mijn moeder genegeerd en de zware koffers en de tweeduizend dollar mee naar China genomen. En toen hun reisgezelschap eindelijk in Hangzhou aankwam, was de hele familie uit Ningpo aanwezig om hen te begroeten. Niet alleen tante An-meis jongere broer, maar ook de stiefbroers en stiefzusters van zijn vrouw en een verre nicht en de man van die nicht en de oom van de man van die nicht. En ze hadden allemaal hun schoonmoeder en hun kinderen meegebracht en zelfs vrienden uit hun dorp die niet het geluk hadden met Chinese familie van overzee te kunnen geuren.

Mijn moeder vertelde: ‘Voordat ze naar China vertrok, huilde tante An-mei, omdat ze dacht dat ze haar broer heel rijk en gelukkig zou maken, naar communistische maatstaven. Maar toen ze terug was, vertelde ze me huilend dat iedereen even hebberig was geweest en dat zij de enige was die met lege handen was vertrokken.’

Het vermoeden van mijn moeder werd bewaarheid. Niemand had de sweaters en die nutteloze kleren willen hebben. De snoepjes werden in de lucht gegooid, weg. En toen de koffers leeg waren, vroegen de familieleden aan de Hsu’s wat ze nog meer hadden meegebracht.

Tante An-mei en oom George werden uitgeschud: ze betaalden niet alleen tweeduizend dollar aan tv’s en koelkasten, maar ook nog een overnachting voor zesentwintig mensen in het Meerzicht Hotel, een feestmaal voor drie tafels in een restaurant met hoge buitenlandse prijzen, drie speciale cadeaus voor elk familielid en ten slotte een lening van vijfduizend yuan in buitenlands geld voor de zogenaamde oom van een nicht, die beweerde dat hij een motorfiets wilde kopen, maar die later voorgoed met het geld bleek te zijn verdwenen. Toen de trein de volgende dag uit Hangzhou vertrok, hadden de Hsu’s negenduizend dollar aan goodwill betaald. Maanden later, na een inspirerende kerstdienst van de Eerste Chinese Baptistengemeente, probeerde tante An-mei haar verlies te compenseren door te verkondigen dat het gezegender was te geven dan te nemen. Mijn moeder stemde ermee in en zei dat haar oude vriendin voldoende zegeningen had verdiend voor meerdere levens.

Ik hoor hoe tante Lin zit op te snijden over de deugden van haar familie in China en ik zie dat ze er niets van merkt dat ze tante An-mei pijn doet. Is tante Lin gemeen of heeft mijn moeder het beschamende verhaal over de hebzucht van tante An-meis familie buiten mij aan niemand verteld?

‘En jij gaat weer naar school, heb ik gehoord, Jing-mei?’ vraagt tante Lin.

‘Ze heet June. Ze gebruiken allemaal hun Amerikaanse naam’, zegt tante Ying.

‘Het geeft niet’, zeg ik en ik meen het. Het is tegenwoordig zelfs in de mode onder in Amerika geboren Chinezen om hun Chinese naam te gebruiken.

‘Maar ik ga niet meer naar school’, zeg ik. ‘Dat is meer dan tien jaar geleden.’

Tante Lin trekt haar wenkbrauwen op. ‘Misschien denk ik aan de dochter van iemand anders’, zegt ze. Maar ik weet meteen dat ze jokt. Ik weet dat mijn moeder haar waarschijnlijk heeft verteld dat ik weer naar de universiteit zou gaan om mijn studie af te maken. Ze had me een tijdje terug, misschien nog geen half jaar geleden, weer eens verwijten zitten maken dat ik een mislukkeling was en mijn studie niet had afgemaakt en dat ik weer moest gaan studeren om mijn graad te halen.

En ik had mijn moeder voor de zoveelste keer het antwoord gegeven dat ze wilde horen: ‘U hebt gelijk. Ik zal erover nadenken.’ Ik had altijd verondersteld dat we een stilzwijgende afspraak hadden over deze dingen: dat zij het niet echt meende dat ik een mislukkeling was en dat ik het echt meende dat ik zou proberen meer respect te hebben voor haar opinies. Maar tante Lins woorden van vanavond herinneren me er weer aan dat mijn moeder en ik elkaar nooit echt hebben begrepen. Ieder gaf haar eigen uitleg aan wat de ander zei en ik scheen altijd minder te horen dan wat er werd gezegd en mijn moeder meer. Ze had vast tegen tante Lin gezegd dat ik weer naar de universiteit zou gaan om af te studeren.

Tante Lin en mijn moeder waren zowel boezemvriendinnen als aartsvijanden geweest en hadden hun hele leven doorgebracht met hun kinderen met elkaar te vergelijken. Ik was een half jaar ouder dan Waverly Jong, de veelgeprezen dochter van tante Lin. Al vanaf de tijd dat we nog heel klein waren, hadden onze moeders tegen elkaar opgeboden: over de vorm van onze navel, hoe mooi onze oorlelletjes waren, hoe dik en donker ons haar, hoeveel schoenen we per jaar versleten en later hoe goed Waverly kon schaken, hoeveel trofeeën ze de afgelopen maand had gewonnen, hoeveel kranten haar naam hadden vermeld, hoeveel steden ze had bezocht.

Ik weet dat mijn moeder er een hekel aan had om aan te horen wat tante Lin over Waverly zei, terwijl zij er niets tegenover kon stellen. Eerst probeerde mijn moeder een of ander verborgen talent in me aan te kweken. Ze deed huishoudelijk werk voor een oude gepensioneerde pianoleraar in ons flatgebouw, die me in ruil daarvoor lesgaf en het vrije gebruik van een piano om op te studeren. Toen het me niet lukte concertpianiste of zelfs maar begeleidster van het jeugdkoor van de kerk te worden, verklaarde ze ten slotte dat ik een laatbloeier was, net als Einstein. Van hem had ook iedereen gedacht dat hij achterlijk was tot hij een bom uitvond.

Deze keer is het tante Ying die het spel wint, dus tellen we onze punten en beginnen opnieuw.

‘Wist je dat Lena verhuist naar Woodside?’ vraagt tante Ying trots glimlachend aan niemand in het bijzonder, terwijl ze haar stenen bekijkt. Ze trekt haastig haar gezicht in de plooi en probeert bescheiden te doen. ‘Is natuurlijk niet mooiste huis daar, niet huis van miljoen dollar, nog niet. Maar is goede investering. Beter dan huur betalen. Beter dan worden weggeveegd onder duim van eigenaar.’ Ik weet nu dat tante Yings dochter Lena haar heeft verteld dat ik uit mijn flat onder aan Russian Hill word gezet. Hoewel Lena en ik nog steeds vriendinnen zijn, passen we natuurlijk wel op dat we elkaar niet te veel vertellen. Desondanks komt het weinige dat we elkaar vertellen soms in een andere vorm bij ons terug. Het is hetzelfde oude spelletje. Iedereen praat in een kringetje.

‘Het is al laat’, zeg ik als we de ronde hebben uitgespeeld.

Ik wil opstaan maar tante Lin duwt me terug op mijn stoel. ‘Blijf, blijf. Wij praten een beetje, leren jou weer kennen. Is lang geleden’, zegt ze.

Ik weet dat dit alleen maar een beleefd gebaar van de vreugde- en geluktantes is en dat ze in werkelijkheid even verlangend zijn me te zien gaan als ik om te vertrekken. ‘Nee, ik moet echt weg, dank u, dank u’, zeg ik, blij dat ik nog weet hoe die beleefdheden werken.

‘Maar je moet blijven! We hebben je iets belangrijks te vertellen, over je moeder’, flapt tante Ying eruit met haar te luide stem. De anderen kijken beschaamd, alsof ze me een of ander onaangenaam bericht liever op een andere manier hadden willen meedelen.

Ik ga zitten. Tante An-mei loopt snel de kamer uit. Ze komt terug met een schaal pinda’s en doet zachtjes de deur achter zich dicht. Iedereen zwijgt, alsof niemand weet hoe te beginnen.

Tante Ying is degene die ten slotte het woord neemt. ‘Ik denk jouw moeder gestorven met belangrijke gedachte in haar hoofd’, zegt ze in hortend Engels. Dan gaat ze rustig en zachtjes pratend verder in het Chinees.

‘Je moeder was een heel sterke vrouw, een goede moeder. Ze hield heel veel van je, meer dan van haar eigen leven. En daarom kun je begrijpen dat een moeder als zij ook nooit haar andere dochters heeft kunnen vergeten. Ze wist dat ze nog leefden en ze wilde voordat ze zou sterven haar dochters in China terugvinden.’

De baby’s in Kweilin, denk ik. Ik was niet die baby’s. De baby’s in een draagdoek over haar schouder. Haar andere dochters. En ik voel me alsof ik in Kweilin ben, te midden van de bombardementen. Ik zie de baby’s aan de kant van de weg liggen. Ze hebben hun rode duim uit hun mond getrokken en brullen om hun moeder. Iemand heeft ze meegenomen. Ze zijn gered. En nu heeft mijn moeder me voor altijd verlaten. Ze is teruggegaan naar China om de baby’s te halen. Ik hoor de stem van tante Ying nauwelijks meer.

‘Ze had jaren gewacht, aan iedereen brieven geschreven’, zegt tante Ying. ‘En verleden jaar kreeg ze een adres. Ze wilde het binnenkort aan je vader vertellen. Aiya! Wat jammer. Haar hele leven heeft ze gewacht.’

Tante An-mei valt haar opgewonden in de rede. ‘Daarom hebben je tantes en ik naar dat adres geschreven’, zegt ze. ‘Wij schrijven dat een zekere persoon, je moeder, zekere andere personen wil ontmoeten. En die personen zij schrijven ons terug. Jouw zusters, Jing-mei.’

Mijn zusters, herhaal ik bij mezelf. Het is voor het eerst dat ik die twee woorden samen uitspreek.

Tante An-mei heeft een vel papier dat zo dun is als vloeipapier in haar hand. Ik zie keurige, rechte, verticale rijen met blauwe vulpeninkt geschreven Chinese karakters. Een woord is gevlekt. Een traan? Ik neem de brief met trillende handen aan en denk vol bewondering hoe knap mijn zusters moeten zijn dat ze Chinees kunnen lezen en schrijven.

De tantes zitten allemaal glimlachend naar me te kijken, als naar iemand die op het randje van de dood heeft gelegen maar door een wonder is genezen. Tante Ying geeft me nu een envelop. Er zit een cheque in voor twaalfhonderd dollar, op naam van June Woo. Ik kan mijn ogen niet geloven.

‘Hebben mijn zusters míj geld gestuurd?’ vraag ik.

‘Nee, nee’, zegt tante Lin op geveinsd ongeduldige toon. ‘We sparen ieder jaar het geld dat we met mahjong hebben gewonnen. Houden groot feestmaal in duur restaurant. Meestal wint je moeder, dus meeste geld is van haar. Wij leggen klein beetje bij, zodat jij naar Hongkong kunt gaan en trein nemen naar Shanghai om je zusters te bezoeken. Wij toch allemaal te rijk en te dik.’ Ze klopt op haar buik om het te bewijzen.

‘Mijn zusters bezoeken’, herhaal ik verbijsterd. Het vooruitzicht vervult me met ontzag en ik probeer me voor te stellen wat ik dan zal zien. Ik voel me gegeneerd door de leugen over het jaarlijkse feestmaal die mijn tantes hebben verteld om hun edelmoedigheid te maskeren. Ik huil nu, ik moet tegelijk huilen en lachen om hun loyaliteit jegens mijn moeder, die ik zie maar niet begrijp.

‘Je moet je zusters opzoeken en over de dood van je moeder vertellen’, zegt tante Ying. ‘Maar nog belangrijker dat jij hun vertelt over haar leven. Over de moeder die ze niet hebben gekend, die ze nu moeten leren kennen.’

‘Mijn zusters bezoeken, hun over mijn moeder vertellen’, herhaal ik knikkend. ‘Wat moet ik zeggen? Wat kan ik ze over mijn moeder vertellen? Ik weet niets. Ze was mijn moeder.’

De tantes kijken me aan alsof ik voor hun ogen gek ben geworden. ‘Weet niets over je eigen moeder?’ roept tante An-mei ongelovig. ‘Hoe kun je dat zeggen? Je moeder is in je botten!’

‘Vertel ze verhalen over je familie hier. Hoe goed het haar ging’, oppert tante Lin.

‘Vertel ze verhalen die zij jou heeft verteld, lessen die ze je heeft geleerd, wat je weet over haar gedachten, die jouw gedachten zijn geworden’, zegt tante Ying. ‘Jouw moeder was een heel intelligente vrouw.’

‘Vertel, vertel’, hoor ik in koor, terwijl ieder van de tantes koortsachtig probeert te bedenken wat ik moet doorgeven.

‘Hoe goed ze was.’

‘Hoe intelligent ze was.’

‘Hoe ze haar plicht deed voor haar gezin.’

‘Haar verwachtingen, dingen die ze belangrijk vond.’

‘De heerlijke gerechten die ze klaarmaakte.’

‘Stel je voor, een dochter die haar eigen moeder niet kent!’

En dan begrijp ik het. Ze zijn bang. In mij zien ze hun eigen dochters, net zo onwetend, net zo onverschillig voor alle waarheden en verwachtingen waarmee hun moeders naar Amerika zijn gekomen als ik. Ze zien dochters die ongeduldig worden als hun moeder Chinees spreekt, die denken dat hun moeder dom is als ze iets in gebroken Engels probeert uit te leggen. Ze zien dat vreugde en geluk voor hun dochters iets anders betekenen, dat ‘vreugde-en-geluk’ in hun in Amerika geboren denkwereld geen woord is, niet bestaat. Ze zien dochters die het leven zullen schenken aan kleinkinderen, die geboren zullen worden zonder de verbindende hoop die van generatie op generatie wordt doorgegeven.

‘Ik zal ze alles vertellen’, zeg ik eenvoudig en de tantes kijken me weifelend aan.

‘Ik zal me alles over haar herinneren en het ze vertellen’, zeg ik op beslistere toon. En geleidelijk, de een na de ander, glimlachen ze en kloppen op mijn hand. Ze kijken nog verontrust, alsof er iets niet in evenwicht is. Maar ze kijken ook hoopvol, alsof ze denken dat wat ik zeg misschien zal gebeuren. Wat kunnen ze nog meer verwachten? Wat kan ik nog meer beloven?

Ze beginnen weer van hun zachte, gekookte pinda’s te eten en ‘verhalen te zeggen’. Ze zijn weer jonge meisjes, die dromen van goede dingen die in het verleden zijn gebeurd en goede dingen die nog zullen komen. Een broer uit Ningpo die zijn zuster doet huilen van vreugde als hij haar negenduizend dollar met rente terugbetaalt. Een jongste zoon wiens reparatiebedrijfje van stereo- en tv-apparaten zo goed gaat dat hij toestellen die hij overheeft naar China stuurt. Een dochter met kinderen die zwemmen als otters in een mooi zwembad in Woodside.

Zulke goede verhalen. De beste. Wat hebben ze veel geluk. En ik zit op de plaats van mijn moeder aan de mahjongtafel, de oostkant, waar alles begint.