Janne Teller

OORLOG

Stel je voor dat het bij ons was

Vertaald uit het Deens door Jannah Loontjens

Met illustraties van Helle Vibeke Jensen

World Editions

breda 2015

This book has been published with financial support from

Oorspronkelijke titel Hvis der var krig i Norden, verschenen bij Dansklærerforeningens Forlag

Oorspronkelijke tekst © Janne Teller, Kopenhagen 2002

With kind permission of Carl Hanser Verlag, Munich

Nederlandse vertaling © Jannah Loontjens en World Editions bv, Breda 2015

Omslagontwerp Multitude

Omslagillustratie © Multitude, gebaseerd op het ontwerp van Helle Vibeke Jensen

Illustraties binnenwerk © Helle Vibeke Jensen

isbn 978 94 6237 099 9

nur 302

•

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions bv, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

#

Als er bij ons oorlog was.
Waar zou je dan heen gaan?

Als het grootste gedeelte van Nederland, het grootste gedeelte van Amsterdam gebombardeerd was, en geheel in puin lag? Als het huis waar je met je familie woont schietgaten in de muren had, als alle ramen gebroken waren en het dak verwoest was? De winter komt eraan, de verwarming werkt niet, het regent in. Je kunt alleen nog in de kelder wonen. Je moeder heeft bronchitis en een beginnende longontsteking. Je oudere broer heeft drie vingers van zijn linkerhand verloren door een ongeluk met een mijn. Hij heeft zich, tegen de wil van je ouders, bij de militie aangesloten. Je zusje is gewond geraakt aan haar hoofd door een granaatsplinter en ligt in een ziekenhuis waar de apparatuur niet werkt. Je opa en oma zijn overleden toen een bom hun verzorgingstehuis raakte.

Zelf ben je ongedeerd maar bang. ’s Ochtends, ’s middags, ’s avonds, ’s nachts. Je krimpt elke keer ineen als er in de verte een raket suist, elke keer als er een lichtflits aan de horizon flikkert en je niet weet of de raket jouw kant uit komt. Je verkrampt elke keer als er een explosie klinkt. Hoeveel van je vrienden werden dit keer geraakt?

De waterleiding is al een hele tijd kapot. Jij en je broer moeten elke dag over straat naar de Dam, naar de openbare watervoorziening. Jullie dragen elk twee emmers. Over de Dam moeten jullie vlug lopen. Er zitten scherpschutters in de gebouwen. De Belgen en de Denen hebben lang genoeg in Nederland gewoond om voor Nederlanders aangezien te worden, maar niet lang genoeg om zich Nederlands te voelen, niet als het oorlog is en het onderscheid tussen vriend en vijand afhangt van de nationaliteit.

Erger dan de angst is de honger. Het ergst van alles is de kou. Je hebt het de hele tijd koud. En het is pas november. Je weet niet hoe jullie de winter zullen overleven. De arts zegt dat je moeder niet nog een winter in de kelder zal kunnen doorstaan. Hij kan jullie niet aan een betere verblijfplaats helpen. Er zijn er te veel die nog een winter in de kelder niet zullen overleven.

Je beste vriend is verdwenen. Zijn vader was parlementslid. In de nieuwe wereld is er geen plek voor parlementariërs. De democratie heeft geleid tot de Europese Unie, en de Europese Unie is uiteengevallen. Dat zeggen ze. In de nieuwe wereld kun je geen democraat zijn.

Het lukte de vader van je vriend om op tijd het land te ontvluchten. Het was de bedoeling dat zijn gezin hem zou volgen. Dat gebeurde niet. Drie dagen nadat de vader was gevlucht, kwam de nieuwe Eendrachtpolitie jouw vriend en zijn jongere broer halen. Acht dagen later kwam de broer thuis met een kapot oog en merkwaardige hoofdbewegingen. Hij zit in een hoek en knikt en zegt: ‘Nee, ik weet niets, ik weet niets.’ Zijn moeder gaat de straat op, bedelt om eten en vraagt naar haar oudste zoon. Het gerucht gaat dat hij dood is. Ze kan niet vertrekken zolang haar ene zoon vermist is. Het land dat de vader heeft opgenomen, doet niet aan gezinshereniging. Ze wordt zelf niet vervolgd en kan geen asiel krijgen.

Je bent ermee opgehouden je vader te vragen waarheen.

Waar kunnen jullie heen?

Er is geen antwoord op waarheen. Jullie familie is een getal geworden. Vijf! Er is geen land dat nog vijf vluchtelingen erbij wil. Vluchtelingen die de taal niet kennen, die niet weten hoe je je in een klassieke samenleving gedraagt, hoe je je buurman respecteert, de gast eert en de deugd van de vrouw bewaakt. Vluchtelingen die niet weten hoe ze in een warm klimaat moeten leven. Nee, er is geen enkel land dat de decadente mensen van het Westen wil opnemen. Vrijdenkers die enkel de levensstijl van trouwe gelovigen komen verstoren. Werken kunnen ze ook al niet. Ze kennen geen Arabisch en ze zijn niet gewend om de handen uit de mouwen te steken. Vluchtelingen uit Europa kunnen niets anders dan in een kantoor op een stoel zitten en papieren ordenen. Daar heeft niemand behoefte aan. Zo zegt men in de Arabische wereld. De enige plek waar vrede is en waar toekomstperspectieven zijn. Dus waarheen?

Net voor Nieuwjaar lukt het je vader toch om contact te krijgen met enkele mannen die vluchtelingen naar het Midden-Oosten helpen. Het is gevaarlijk en het kost veel geld, maar je vader heeft besloten dat het nodig is om zijn gezin te kunnen redden. Je moeder is bijna waanzinnig geworden van angst.

Jullie zijn gedwongen alles te verkopen wat jullie overhebben. Het levert niet veel geld op. Niemand heeft iets om mee te betalen. Het is net genoeg om jullie reis en reisdocumenten mee te bekostigen. De partijlidmaatschapskaarten waren het duurst. Deze moeten aantonen dat jullie politiek actief zijn geweest. De lidmaatschapskaarten geven jullie de mogelijkheid asiel aan te vragen. Zodra jullie veilig zijn, zullen jullie je uiterste best moeten doen om een nieuw bestaan op te bouwen. Je bent bereid alles te doen. Om de straat te vegen of andermans toiletten schoon te maken. Je wilt alleen maar weg van de bombardementen en de angst en de kou. Je andere oma is nu ook dood. Je moeder heeft nog een kans te overleven.

Jullie zouden naar Duitsland kunnen lopen en proberen om daar een trein te nemen, om zo door te reizen naar Zwitserland. Maar ook daar is alles kapot. Niemand heeft nog iets, er is geen werk, en er wonen al miljoenen vluchtelingen in kampen, in ellendige omstandigheden. Ze hebben geen recht op scholing, medische hulp of werk. Jullie vader wil zijn gezin een toekomst bieden. Hij gelooft dat de oorlog nog lang kan duren. Maar ooit zullen jullie weer naar huis gaan. Daarvoor hebben jullie een opleiding nodig, iets om van te leven als jullie ooit weer terugkeren.

Jullie zetten alles op alles om deze vluchtpoging te doen slagen. Jullie weten niet of jullie ooit je ooms en tantes, je vrienden en thuis weer zullen terugzien. Je zet je tanden op elkaar en probeert er niet aan te denken. Als jullie je haasten om rond middernacht achter in de vrachtwagen te klimmen, hebben jullie niets anders bij je dan wat er in de kleine rugzakken past, die jullie van de vluchtorganisatoren mogen meenemen. Wat schoon goed en een enkel lievelingsding.

Jij hebt je dagboek meegenomen. Dat moet je helpen herinneren dat er ook een leven was voordat de oorlog begon: de tijd waarin de Nederlanders een gemengd volk waren en waarin het toegestaan was om verschillende opvattingen te hebben. De tijd waarin je op vrijdag naar een Deens technofeest ging, op zaterdag naar een Belgische bierproeverij en je op zondag op je Duitse rollerskates naar buiten vloog, tot je doodmoe het weekend afsloot met een hamburger en een cola bij de dichtstbijzijnde McDonald’s. Je haalde je iPhone uit je zak om te kijken of hij handiger was dan de Samsung, LG of Sony Ericsson van je vrienden, terwijl je geestige Belgenmoppen aan je Belgische klasgenoten vertelde. Het lijkt zo oneindig lang geleden dat het soms net is alsof het nooit zo is geweest. Zelfs al was het nog maar drie jaar geleden wel zo.

Dat is wat je niet mag vergeten. Dat jouw leven niet altijd een strijd is geweest om geheel en totaal Nederlands te zijn. Van binnen en van buiten. Dat Nederland niet altijd bestond in kou en angst en wantrouwen en haat. Dat Nederland niet altijd een dictator heeft gehad, geen Eendrachtpolitie, geen obsessie met een Groot-Nederlands Rijk van Lille tot Lübeck en geen zich snel verspreidende mythe dat het na de val van Duitsland een wedloop werd wie als eerste de noordcontinentale kust in handen kreeg. Waarom zou je dat arme volk in handen van de Deense barbaren laten vallen als het mogelijk was hen de Nederlandse nuchterheid te schenken? Ja, alles zou beter worden zodra de Belgen, de Duitsers en de Denen zich bij de heerschappij van Nederland zouden neerleggen. Je wilt jezelf eraan blijven herinneren dat de Belgen en de Denen niet altijd op jou en de jouwen hebben geschoten. Dat er een ander leven is geweest. Als je dat zou vergeten, dan is het net of niets er meer toe doet. Dan kun je je net zo goed aansluiten bij de Eendrachtpolitie, of je broer achterna, met de militie de Noordzee over om Denen neer te schieten totdat je zelf wordt geraakt.

Er bestaat een ander leven en het is dat leven waar je vader je naartoe wil brengen.

==

Zes weken later ben je in Egypte. Jullie wonen in tentenkampen. Je hebt het niet koud, er zijn geen raketten of bommenwerpers om te vrezen, er is geen Eendrachtpolitie die onaangekondigd, dag of nacht, zomaar je huis kan komen doorzoeken. Je moeder is weer zichzelf en haar longontsteking is genezen, je zus is geopereerd en de granaatsplinter is verwijderd, de honger knaagt niet langer aan je.