Renate Dorrestein

Zonder genade

World Editions

breda 2015

© Renate Dorrestein, 2001

Deze uitgave van World Editions kwam tot stand in samenwerking met Uitgeverij Weesperzijde, 2015

Omslagontwerp Multitude

Omslagillustratie © Eleonora Ghioldi/Millennium/hh

isbn 978 94 6237 124 8

nur 301

•

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

•

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015

Wat Jem altijd zei

‘Papa!’ zei Jem. ‘Wees nou even serieus. Hoeveel vingers steek ik op?’

‘Elf?’ zei hij. ‘Heus, jochie, ik zie niks.’

Jem liep om hem heen en trok de knoop van de blinddoek nog een keer extra aan. Zijn blote voeten kletsten over de keukenvloer. Er klonk het sissen van een fles frisdrank die geopend werd. Geklater in een glas.

Het was zondagochtend, zeven uur. Zelfs geblinddoekt wist je dat buiten de tuin in volle bloei stond en dat het zonlicht nu al vonkte in de velgen van het kinderfietsje dat in het gras was neergesmeten, naast een omgekeerde emmer en een tennisbal. Het was hoogzomer. Er hing die speciale stilte die zich alleen maar voordoet als vrijwel alle volwassenen nog slapen. Nog even en het praten, analyseren en bedisselen zou weer aanvangen, er zouden besluiten vallen, kwesties die geen uitstel verdroegen, zouden worden aangesneden, plannen gemaakt, taken verdeeld. Maar nu nog niet.

Met een klap belandden er twee glazen op tafel, en Phinus draaide zijn gezicht in de richting waar hij Jem vermoedde. Hij vroeg: ‘Heb je onthouden wat je in welk glas hebt gedaan?’

‘Ja, Coca-Cola in Bert en Pepsi in Ernie.’

‘Oké, ik zit klaar.’ Hij strekte zijn rechterhand uit.

Maar meteen sloten Jems vingers zich om zijn pols.

‘Wacht. Wat zetten we erop? Vanmiddag naar het zwembad?’

‘Alweer?’

‘Ja, en dan niet meteen het water uit. Je moet tien keer helemaal op en neer. Anders leer je het nooit, en dan verdrink je op een dag.’

‘Jemmie, we hebben bij ons thuis niet de gewoonte om in zeven sloten tegelijk te lopen. Bovendien kan je moeder reddend zwemmen als de beste.’

‘Mama krijgt jou nooit op de kant.’

‘Mama wel.’

Jem liet het onderwerp varen. ‘Proef dan!’

Hij reikte naar de glazen en gedurende een kort, desoriënterend moment bewogen zijn handen door het luchtledige. Toen klampten ze de tafelrand vast, als een wallenkant. Zondagochtend, tien over zeven, en ineens had hij een onthutsend besef van de natuurlijke loop der dingen: Jem zou hem eens verliezen, Jem zou, vanzelfsprekend, zowel hem als Franka overleven. Waar en bij wie kon je om genoeg tijd vragen om een kind veilig groot te brengen? Maar wanneer waren ze groot? Als ze niet langer gebitten van sinaasappelschillen maakten of als ze …

‘Je durft niet!’ riep Jem.

‘Ik zit me te concentreren.’

Jem gierde het uit. ‘Ik ga tot drie tellen, hoor.’

Zondagochtend, twaalf over zeven. Hij pakte een glas. Koolzuur bubbelde tegen zijn neus. Hij zette het glas neer, greep het andere. Nog veel meer bellen. Laffe bellen. Suffe bellen. Een beetje vettig, ook.

Naast hem ademde Jem met korte pufjes van opwinding.

Enthousiast wordend dronk hij beurtelings uit beide glazen. Zoeter? Minder zoet? Het smaakverschil was miniem. Het onderscheid zat ’m vooral in de prik.

‘Ha!’ zei hij. ‘Zal ik jou eens wat vertellen?’ Hij ging rechtop zitten. ‘Deze bubbel is de pittigste. Explosief maar toch ook strak, een bubbel met persoonlijkheid, gedistingeerd en goed gedefinieerd, daar is over nagedacht. Terwijl deze’ – hij vond het andere glas –‘veel muffer is, een uitgebluste ouwelullenbubbel zonder sexappeal. Jem, m’n jongen: ik zet er alles op dat de eerste Coca-Cola is en de tweede Pepsi.’

‘O! Je hebt stiekem gekeken!’ Jem wierp zich met roffelende vuisten op hem.

Phinus liet zich gewillig slaan, terwijl hij de blinddoek naar beneden trok. ‘Bert! Ik heb gewonnen!’

Achter hem klonk Franka’s slaperige stem. ‘Zo, mannen. Wat voeren jullie in je schild?’

‘Gewoon een spelletje,’ zei hij, zich omdraaiend.

Ze stond in de deuropening van de keuken, knipperend met haar ogen, in een oud shirt van hem, dat tot halverwege haar dijen reikte. Hun blikken kruisten elkaar, en zij glimlachte even. Ze vroeg aan Jem: ‘En, heeft Phinus je ingemaakt?’

‘Nou jij, mama! Je moet raden waar een ouwelullenbubbel in zit, in Pepsi of in Coca-Cola. Doe je ogen dicht.’

‘Een kind kan de was doen.’ Phinus stond op en gaf haar een kus op het verwarde haar. Toen liep hij naar de koelkast en haalde er eieren, spek en boter uit. Hij zette alvast een koekenpan op het vuur en begon, zachtjes fluitend, sinaasappels te halveren.

‘Wat is een ouwelullenbubbel?’ vroeg Franka.

‘Die is niet sexy!’ riep Jem uit.

‘Heel goed,’ zei Phinus voldaan. Onderscheidingsvermogen, dat was waar het om ging in het leven. Snel perste hij de sinaasappels uit. Van de laatste keerde hij de schil binnenstebuiten en pakte toen, inwendig grinnikend, een mes.

‘Niet sexy?’ zei Franka. Ze was tegenover Jem aan tafel gaan zitten. Brede banen stoffig zonlicht vielen door de zelden gelapte ramen over hen neer. ‘En wat is volgens jou dan wel sexy, expert van me? Blote billen?’

Ernstig zei Jem: ‘Nee, als hun haar zo zit.’ Hij maakte een golvend gebaar.

‘Ja, dat is leuk.’

Met zijn sinaasappelgebit stond Phinus nu vlak achter hen, klaar om ze de slappe lach te bezorgen.

Franka vroeg: ‘En wat zouden ze sexy vinden aan jou?’ Toen keek ze over haar schouder. ‘Wat hik je, Phinus? Wil je een slokje cola?’

Het moet komen door de rode Coca-Cola-truck die net passeerde. De geringste aanleiding is al genoeg, de onschuldigste aanblik, het meest alledaagse voorwerp. De wereld is een mijnenveld geworden: herinneringen liggen overal in hinderlaag, klaar om tevoorschijn te springen. Zijn handen verkrampen om het stuur.

‘Wat een zucht,’ zegt Franka naast hem. Ze raakt zijn knie aan. ‘Moet ik het stuur van je overnemen?’

‘Nee hoor.’ Hij kijkt in zijn spiegel. Het is niet druk op de weg.

‘Laten we zo maar even stoppen bij het café op de Afsluitdijk.’

Hij legt een hand op de hare en geeft er een kneepje in.

Ze passeren de sluizen. Tientallen kilometers dijk strekken zich voor hen uit, dwars door de zee, de zee die geeft en neemt, zoals bezongen in diverse ballades. Het is vrijdagmiddag. Het is bijna Pasen.

Op de parkeerplaats waait het zo hard dat ze, ieder aan hun eigen kant, een korte worsteling met het autoportier hebben. Op het gladde trappetje naar het café pakt Phinus Franka bij de arm. Haar lichte regenjas fladdert om haar benen, zijn haar staat recht overeind: in de weerspiegeling van de glazen deur zien zij eruit als elk ander verwaaid echtpaar.

Binnen hangen aan alle muren – en zelfs boven de counter met gevulde koeken, saucijzenbroodjes en chocomel – ingelijste zwart-witfoto’s waarop mannen, besnord en in oliepak, heroïsch bezig zijn de elementen te bedwingen. ‘Een volk dat leeft, bouwt aan zijn toekomst.’ Voor en na ieder weekendje Terschelling of Vlieland hebben ze hier even gepauzeerd, in dit onooglijke koffiehuisje nauwelijks groter dan een schoenendoos, om naar deze foto’s te kijken, naar de vastberaden baggeraars en bouwers, die tegen hun kinderen hebben kunnen zeggen: ‘Ik heb de zee mores geleerd, ik heb oevers verbonden, verre provinciën ontsloten en het ontstaan van nieuw land mogelijk gemaakt. Ik heb orde geschapen uit chaos.’

Franka is gaan zitten aan een tafeltje bij het raam waarachter het IJsselmeer fonkelt in de voorjaarszon.

Snel loopt hij met een dienblad langs de huzarenslaatjes, de voorverpakte sandwiches en de aankondiging ‘Broodje warme beenham met saus’. Hij bestelt een cappuccino en een espresso.

‘Wat voor saus zouden ze bij beenham geven?’ vraagt hij als hij de koffie voor Franka neerzet.

‘Mosterd, denk je niet?’ Ze klinkt moe.

‘Dan zeiden ze wel mosterd.’

‘Heb je soms honger?’

‘Nee, jij? Misschien bedoelen ze …’

Ze buigt zich voorover. Mild, bijna geamuseerd, zegt ze: ‘Waarom ga je het niet even vragen?’ Ze heeft haar kin in haar handen laten zakken.

Hij kijkt naar de vuurrode striemen op haar vingertoppen. Wat als ze op een keer haar nagels heeft opgegeten? Zal ze onvermoeibaar doorknagen, nacht na slapeloze nacht, eerst aan haar vingers, dan aan de beentjes in haar handen? Zal ze doorgaan, via haar polsen naar haar ellebogen, naar haar schouders, totdat ze haar lege armen niet meer voelt omdat ze dan eenvoudig geen armen meer heeft?

Ze staat op. ‘Even naar de wc.’ Haar blik verlaat de zijne niet en haar wenkbrauwen komen omhoog. ‘Waarom kijk je zo?’

‘Ik bedenk me opeens hoeveel ik van je hou.’

Ze lacht. ‘Zo groot en toch zo sentimenteel.’

Terwijl ze zich omdraait, trekt ze het rokje van haar gele mantelpakje recht. Ze heeft duidelijk haar best gedaan voor dit uitje: geen joggingpak, geen lubberende sweater. Ergens in het vooronder van haar bewustzijn of in haar kleerkast heeft ze dit kledingstuk gevonden en gedacht: Phinus ziet me daar graag in.

De rok spant om haar billen. Ze is dikker geworden, een goed teken. Nu moet ze alleen nog zien te slapen.

Zelf is hij altijd een gezonde slaper geweest. Hij is onder zeil zodra hij zijn kussen ziet. Voor hem geen urenlang getwijfel tussen lorazepam, dalmadorm (15 of 30 mg?) of een dubbele whisky (‘Wat heb ik gisteren nou ook alweer genomen, Phinus?’). Slapelozen beweren dat er een groot verschil is tussen wakker liggen om één en om vijf uur, tussen niet kunnen inslapen en niet kunnen doorslapen, tussen het effect van warme melk en dat van kruidenthee. Ze zetten midden in de nacht de televisie aan of ze turen landerig naar de maan, de sterren en de planeten. Ze lezen een dossier dat toch gelezen moest worden. Ze porren in de koude as van de open haard. Ze wachten op verlossing, soms berustend, soms in wanhoop. Ze kennen een deel van het leven waarvan de slapers geen weet hebben. Ze kennen de nacht, die acht uren van het etmaal die zo eenzaam, verschrikkelijk en tot gekte stemmend zijn, en waarin alle raderen van schuld en schaamte zo feilloos in elkaar haken dat de mens erop is gebouwd daaraan te mogen ontsnappen: na zestien uur van activiteit vertraagt de hartslag, de lichaamstemperatuur daalt, je moet op je kaken bijten om een geeuw te onderdrukken, het denken begint haperingen te vertonen. Nog even en je bewustzijn ontglipt je en je gaat het veilige koninkrijk der slapenden binnen, op je sloffen, als het ware.

Maar zo niet langer Franka. Die doet al zes maanden geen oog meer dicht. Ze is compleet versleten. Ze ziet sterretjes, zegt ze soms. Ze is nog maar amper Franka Vermeer, ze is hoofdzakelijk een uitgeputte massa cellen, pezen en eiwitten die hunkeren naar bewusteloosheid. Maar ze durft haar ogen niet te sluiten, want zodra ze zich overgeeft aan de slaap, is ze terug in het mortuarium, in die verschrikkelijke nacht zonder einde.

Bij de afslag naar Harlingen wordt hij ineens door twijfel bekropen. Misschien had hij toch een huisje op Terschelling moeten huren. Ze hadden dan zoals gewoonlijk naar Oosterend kunnen fietsen en mosselen kunnen zoeken op het wad. Maar hij wilde nu juist een plek zonder herinneringen. Eens iets heel anders dan wat ze vroeger altijd deden.

‘Hadden we hier niet moeten afslaan?’ vraagt Franka terwijl ze zich omdraait naar het bord met de veerpont.

‘Nee hoor.’

Ze leunt weer achterover.

‘Je raadt nooit waar we heen gaan. Het begint met een A.’

Over de rand van haar zonnebril werpt ze hem een toegeeflijke blik toe. ‘We kunnen ook ik-zie-ik-zie-wat-jij-niet-ziet doen. Of de namen van de zeven dwergen opzeggen. Maar die ken jij alleen. Weet je nog hoe je altijd met …’

‘Ja,’ zegt hij snel. Zijn boord kleeft opeens om zijn hals. ‘Pak de kaart even voor me, wil je. Ik moet ergens de N355 oppikken.’

Ze slaat de kaart open en bestudeert hem. ‘O, die komt straks pas. Moeten we daar in de buurt zijn?’

‘Nee, nou zeg ik niets meer. Nou blijft het een verrassing ook.’ Tersluiks voelt hij in zijn binnenzak even naar het gidsje van de Alliance Gastronomique. Een herberg in een landelijk Gronings gehucht, dat klinkt eenvoudig genoeg. Maar het zevengangendiner op de avond van aankomst, dat bij het arrangement is inbegrepen? Ze zal het gevoel hebben dat de verworpenen der aarde haar bij elke hap verwijtend aanstaren. Misschien kan hij nog even snel iets regelen met de keuken. Drie gangen is het maximum. Mijn vrouw is niet zo’n grote eetster, ziet u.

‘Hé, kijk uit! Phinus! Niet inhalen!’

Meteen staat hij op de rem. De auto slingert, de banden gieren. Een werveling van kleur en geluid scheurt rakelings voorbij.

Een moment is het stil. Dan zegt ze, met een stem die schril is van schrik: ‘Als ik achter het stuur had gezeten, waren we eraan geweest.’

De adrenaline maakt hem triomfantelijk. ‘Je man heeft gelukkig goede reflexen. Het was niks, Franka.’

‘Was dat nou een spookrijder?’

Koops, denkt hij automatisch, het was een redjirkoops. Het klinkt als de naam van een blaasinstrument van een allang uitgestorven volk, een oeroud instrument dat al door mensenlippen werd beroerd toen de mensen nog staarten hadden, en het kwaad nog niet op de wereld was. De redjirkoops was beroemd om zijn zuivere toon. Wie eenmaal een goed bespeelde redjirkoops had gehoord, kende het verschil tussen tranen van vreugde, tranen van spijt, en tranen van verdriet.

‘Het was gewoon een zot,’ zegt hij. ‘Nog een uurtje, dan zijn we er. Doe je ogen even dicht, meisje. Een tukje zal je goeddoen.’

Boven het comfortabele bed waarin Phinus Vermeer elke ochtend ontwaakt, het bed waarin hij op zondagochtend de weekbladen en weekendbijlagen leest en waarin hij, in betere tijden, ontelbare keren met Franka de liefde heeft bedreven, hangt een reproductie van een neoklassiek schilderij van sir Lawrence Alma-Tadema. Jonge maagden in geplooide gewaden dansen gracieus op een marmeren vloer, de lange haren los. Een aantal van hen bespeelt een blaasinstrument of beroert de tamboerijn.

Het is een beeld dat hem, iedere dag opnieuw, bij het openen van zijn ogen, bevestigt in zijn opvattingen over de diepste drijfveren van de mens. Vertier en vermaak zijn een behoefte van alle tijden en alle leeftijden, van alle rangen en standen, zodra tenminste aan de eerste levensnoodzaken is voldaan. In zijn toespraakje op de nieuwjaarsborrel van Jumbo mag hij graag gewagen van homo ludens. De mens, zegt hij, wil in de kern van zijn wezen louter spelen.

(‘Mijn vader,’ zei Jem altijd, ‘zit op zijn werk de hele dag te ganzenborden en te dominoën, en daar wordt hij nog voor betaald ook.’)

Dat homo ludens momenteel, in het begin van de eenentwintigste eeuw, steeds passievere vormen van vermaak zou nastreven, wil er bij Phinus niet in. Hij gelooft onvoorwaardelijk in diens sportieve, speelse en onderzoekende natuur. Met succes heeft hij nog niet zo lang geleden een nieuwe lijn spellen voor volwassenen geïntroduceerd, onder de naam After Dinner Games. Door het spelmoment expliciet in de titel op te nemen, geef je mensen net die impuls om niet bij een televisiequiz te gaan hangen, maar gezellig met elkaar aan tafel te blijven zitten met een spelletje.

Franka vond het allemaal maar hopeloos ouderwets en bevoogdend. Na een lange, zware dag is haar idee van ontspanning languit op de bank met een B-film, en een royale schaal popcorn binnen handbereik, en niet een spel waarbij je moet raden waarom een specht geen hoofdpijn krijgt of hoe het komt dat het zeewater zout is. Franka is achtendertig geworden zonder het antwoord op dergelijke vragen te kennen, en ook nu heeft zij geen enkele behoefte om van een geplastificeerd kaartje af te lezen hoe het zit met de specht of het zeewater, en haar pion op basis daarvan al dan niet een vakje voorwaarts te schuiven. Merci beaucoup.

Het heeft hem altijd geamuseerd getrouwd te zijn met iemand die niet koud of warm wordt van ‘in de put’ of ‘driemaal woordwaarde’, iemand die nooit van haar leven op een dobbelsteen zal spugen om een zes af te dwingen, iemand die geen loper van een toren kan onderscheiden en die nog nooit haar duim heeft verstuikt in een poging Rubiks kubus op te lossen, dat mirakel van puzzelperfectie: miljoenen mogelijkheden, één juiste oplossing … Als dat niet om van te watertanden is. Alleen al die volmaakte vormgeving, met de vrolijke Mondriaan-kleuren, en dan de doordachte techniek, jezus!, het vrijwel onhoorbare klikken van de kogellagertjes in de zevenentwintig kleine kubusjes waaruit dit godsgeschenk voor de puzzelaar is opgebouwd. Maar Franka trekt de grens bij de eendimensionale legplaat. Uit heel zijn kolossale spelletjesassortiment is dit het enige dat haar kan bekoren: de klassieke legpuzzel. Ze wordt er kalm van, zegt ze. Het is zo heerlijk hersenloos.

Hersenloos.

Franka ten voeten uit. Wanneer anderen soms uit beleefdheid lachen – daverend, in zijn geval – om grappen waar ze eigenlijk niets aan vinden, kijkt zij fronsend voor zich uit. Als zij lacht, is het van ganser harte; anders lacht ze domweg niet. Hij kent niemand die zo onverstoorbaar zichzelf is. Hij heeft een vrouw met lef en substantie. En zij puzzelt graag.

Zodra de nieuwe puzzelcatalogus uit is, streept ze daarin haar voorkeuren aan en geeft ze hem de lijst, met een vanzelfsprekend gebaar. Meestal rijdt hij de volgende dag al naar de fabriek in Noord-Holland. Eigenhandig haalt hij de dozen uit het magazijn en tekent ze af. Het windt hem op dat zijn laconieke, onafhankelijke Franka op dit moment onder haar werk aan hem denkt: heeft hij ze vanavond al bij zich, of wordt het morgen? Het doet hem plezier om bij thuiskomst met een effen gezicht te zeggen: ‘Zal ik vanavond maar bijtijds koken?’ en te zien hoe zij op haar lippen bijt om haar vraag binnen te houden.

Ze komt bij hem in de keuken zitten. Ze schenkt twee borrels in en informeert langs haar neus weg: ‘Hebben we nog speciale plannen?’

‘Wacht even, ik moet de saus in de gaten houden.’

Ze wacht, al weet ze dat hij met zijn ogen dicht nog een volmaakte saus maakt of een geslaagde 1-2-3-4-cake bakt. Ze wacht, en speelt het spel mee.

Hij knipt wat verse lavas over de saus. Hij is in de weer met de pepermolen, met een snufje van dit en een toefje van dat en tot slot een klontje boter: de zorgende mens in optima forma. Homo curans, zogezegd. ‘Hoe ruikt het?’

‘Geweldig. Eigenlijk is het me natuurlijk alleen maar te doen om je stoofpotten en je pasteien,’ zegt ze uitgestreken.

‘En verder niets?’

Maar Franka laat zich niet kennen. Ze schenkt de glazen nog een keer vol. Ze weet allang genoeg. Ze leest hem als een open boek, of eigenlijk, knapper nog: als de gebruiksaanwijzing van Stratego of Touché, verstopt in de binnenkant van het deksel, in het kleinst denkbare lettertje, van het meest grijze grijs.

De keuken waar Phinus dagelijks zijn ovenschotels en saucijsjes bereidt, bevindt zich in een oud huis in Amsterdam. Ze kochten het toen Jem net zeven was geworden en ze zich, na een grondige inwerkperiode, een hecht gezin achtten. Het huis is niet mooi of karakteristiek oud, het is voornamelijk oud in de zin van lek en gebrek.

Ze begonnen met het slopen van de voorwereldlijke badkamer. Ze lieten een nieuwe boiler ophangen, ze haalden stukadoors, loodgieters, tegelzetters, granitodeskundigen en elektriciens over de vloer. Ze werkten zich van etage naar etage. Ze kibbelden en ze hadden de slappe lach. Ze waren een goed team. Niet elk huwelijk is bestand tegen een verbouwing, tegen de eindeloze hoeveelheid beslissingen, de rompslomp, de ongemakken en de aanhoudende terreur van radio’s op stand 12. Phinus was chef schuimbekken, Franka was chef schouders ophalen. Aldus gingen zij het karwei te lijf, hand in hand, schouder aan schouder.

Alleen kreeg Jem in die periode last van nachtmerries. Hij schreeuwde het regelmatig uit in zijn slaap. Franka zei dat het kwam doordat zijn bed nu eens hier stond en dan weer daar, hij zou vanzelf bedaren als het huis eenmaal klaar was. ‘Kinderen zijn zo behoudend, echte conservatievelingen.’

Wanneer hij midden in de nacht opstond uit lakens die knisperden van het gruis, dacht Phinus aan de krokodillen die in zijn kindertijd onder zijn bed hadden gelegen: een krokodil was een ernstig probleem. In de gang, waar nog geen enkel lichtknopje het deed, herinnerde hij zich hoe hij destijds had geprobeerd het monster te transformeren tot een kameel, dat dwaze, bijna mythologische beest dat in al z’n verbindingen moest knikken om een mens op zijn rug toe te laten. Met als toegevoegde waarde dat een kameel niet onder je bed paste.

Jem zat met opgetrokken knieën boven op de dekens. Hij had wallen onder de ogen van vermoeidheid.

‘Even kijken,’ zei Phinus. Hij bukte zich. Zijn lange armen maaiden onder het bed. ‘Geen krokodil meer te bekennen! Schoon!’

Jem keek hem zonder enige uitdrukking aan. Enigszins medelijdend zei hij ten slotte: ‘Natuurlijk zit daar geen krokodil. Maar het spookt hier.’

‘Spoken?’ Zijn voeten waren ijskoud, hij had pantoffels moeten aantrekken. ‘Hier? Waar dan?’

‘Overal. Waar je maar kijkt.’

‘Ook als je zo kijkt?’ Hij tilde Jem van het bed en hees hem op zijn schouders.

‘Ja,’ klonk het van boven bedrukt.

‘Wel potverdrie. En zo dan?’ Hij trok Jem voorover aan zijn pyjamajasje, liet hem langs zijn borst naar beneden duikelen en greep hem bij de enkels. De jongen gilde het uit van verrassing. ‘Nou, wat zie je zo?’

‘Ik zie alles ondersteboven!’

Met een zwaai slingerde Phinus hem op het bed. ‘Precies!’ zei hij hijgend. ‘Dat heet: de zaak van de andere kant bekijken, oftewel de zaak omkeren. En als je een spook omkeert, wat krijg je dan? Denk eens na. S-p-oo-k, maar dan andersom?’

Jem ging fronsend rechtop zitten. ‘Koops,’ zei hij met grote inspanning.

‘Koops?’ zei Phinus. ‘Nooit van gehoord. Koopsen bestaan volgens mij niet.’

Jem begon onzeker te lachen. ‘Maar papa …’

‘Opgelost,’ zei Phinus. ‘We gaan lekker slapen. En als het echt niet lukt’ – hij dempte zijn stem – ‘dan denk je maar aan de vriendelijke leemak, die zachtjes op zijn glimmende hoefjes door de woestijn loopt om te kijken of hij ergens iemand moet helpen.’

‘Leemak?’ zei Jem. Hij kroop onder de dekens.

‘Ja,’ fluisterde Phinus. ‘Als je bang bent, is er altijd al een leemak op zoek naar je.’

‘Hoe zien die eruit?’ vroeg Jem, terwijl zijn ogen dichtvielen.

‘Ze hebben heel zachte lippen. Dieren zijn onze vrienden. Nooit vergeten, hoor.’ Hij stopte het bed in. Maar hij was al te laat voor een kus: Jem sliep, hij was op weg naar een droom die niemand ooit zou kennen.

Het eindresultaat van de verbouwing – toen het geld op was – was niet volmaakt. Toch houdt Franka, typerend!, van het huis ondanks de gebreken, misschien zelfs juist vanwege alles wat er niet perfect aan is. Hijzelf moet daarvoor harder zijn best doen. Het kost hem moeite de kapotte tegeltjes in de gang met rust te laten of een paar lelijke leidingen niet alsnog weg te laten timmeren. Hij maakt nog steeds weleens een schetsje op de achterkant van een envelop. Maar de gedachte aan opnieuw alles overhoop, aan gruis en stof, weerhoudt hem.

(‘Mijn vader,’ zei Jem altijd, ‘gaat net zo tekeer als John Cleese uit Fawlty Towers wanneer hij ergens bende ziet.’ Zijn puberstem sloeg over. ‘Lachen, man!’)

Gelukkig valt met behulp van kleurrijke accenten en met een uitgekiende opstelling van het vrolijke samenraapsel van meubilair de aandacht goed af te leiden van de zwakkere plekken. De gasten kijken heus niet achter de façade, zeker niet als er zelfgemaakte sushi op het menu staat.

O, de gasten! De echo van hun gepraat en gelach hangt nog in de hoge kamers. Wat was er toch altijd veel te vieren. Mooie rapporten, trouwdagen, de aankomst van de nieuwe haring: Franka en hij maakten overal graag een feestje van. Over een tafel vol flessen en schalen konden ze elkaar vergenoegd aankijken, verbonden in hun gemeenschappelijke succes.

Nu worden er geen partijen en etentjes meer gegeven. Die tijd is voorbij. Toch is het huis doorgaans nog steeds druk bevolkt, met een constant va-et-vient van Franka’s pupillen. Drugsverslaafden en schooldrop-outs, analfabete, nukkige meisjes zonder toekomst en lefgozertjes met te veel verleden: kinderen die de dossiers van het maatschappelijk werk vullen. Soms zitten ze aan zijn eigen eettafel als hij thuiskomt. Stakkers tegen wie hij nooit kan zeggen: ‘Ik woon hier, dus zou je even willen oprotten.’ Op de raarste momenten van de dag lopen hier vaag uit hun ogen kijkende griezels rond, met wie geen normaal gesprek te voeren valt. In zijn eigen huis kan hij geen ring of horloge laten slingeren zonder dat een of andere jeugdige delinquent er zijn tengels naar uitstrekt. Overal staan volle asbakken te stinken. En ’s nachts gaat de telefoon, of staat er weer een diender op de stoep omdat een van de zorgenkinderen zich in de nesten heeft gewerkt.

Toch was hij vroeger trots op Franka’s beroepsmatige inzet, haar toewijding, haar compromisloze keuzes. Hij begrijpt zelf niet waarom haar bewonderenswaardige capaciteiten, net als haar deerniswekkende klandizie, hem de laatste tijd opeens een zekere weerzin inboezemen. Maar hij begrijpt hoe dan ook weinig meer, van wat dan ook.

Ongemerkt is hij harder gaan rijden en hij neemt gas terug. De volgende afslag moet naar Aduard leiden, een vlek in het Groningse platteland, de streek van strokarton en aardappelmeel, van borgen, uit zeeklei gebakken kloostermoppen, wierden, hamrikken, opstrekkende heerden en reusachtige boerderijen van het kop-hals-romptype: hij heeft zich uiteraard terdege gedocumenteerd.

Het landschap ligt er nors en ongastvrij bij, doorsneden van kaarsrechte kanalen. Akkers met strak geëgde voren tot zover het oog reikt, niets dan haakse hoeken, en op de dijken houden de populieren streng afstand van elkaar. Kraaien zitten furieus in de klei te pikken. Hun felle ogen volgen hem terwijl hij barse kerkdorpen passeert die als kralen aan een snoer aan de weg zijn geregen. Eerlijk gezegd had hij iets lieflijkers verwacht, rijker gestoffeerd, rustieker.

Naast hem soest Franka, haar handen in de schoot gevouwen, haar hoofd opzij gezakt, zijn vrouw die tegenwoordig overal in hazenslaapjes valt, behalve thuis in bed, waar al haar demonen haar tussen de plooien van de lakens opwachten.

Hij denkt: als we nou eerst maar weer eens gewoon samen, als we nou eerst, als we nou gewoon weer eens plezier hebben samen, dat is het, dan komt de rest vanzelf. Zorgvuldig zet hij zijn richtingaanwijzer aan, sorteert voor en slaat dan af. De weg voert onder een viaduct door. De steunberen zijn beklad met graffiti. Ze lijken wel in het beton gekerfd. Alsof het de contouren zijn van wezens die zich met geweld een schuilhol in de harde materie hebben verschaft, die zich met knarsende tanden tegen de dikke wanden hebben gesmeten. En die zich, wanneer het straks donker is, daaruit weer zullen losmaken, zoals iedere nacht, om door de stille straten te dolen en hun klauwen uit te strekken naar alles wat ademt. Ze belichamen een voorstadium van de mens, uit een tijd toen de mens zich nog uit het slijm moest oprichten.

Onwillekeurig kijkt hij snel even opzij, naar Franka. Hoe merk je het als een gezamenlijk bastion inwendig onzichtbare scheuren begint te vertonen? Nou ja, scheuren? Hij moet niet altijd zo overdrijven. Het botert gewoon even niet. De inspiratie is tijdelijk zoek. Dat kan de beste overkomen. En geen zin in seks, dat is ook geen halszaak, op zich. Als zij straks, in die romantische herberg, nu maar niet iets van hem verwacht. Hij steekt een vinger in de strop van zijn das en trekt hem wat losser. Godindehemel. Was ze nog maar te porren voor een puzzel. Maar sinds ze niet meer slaapt, heeft ze geen fut over voor de Mont Blanc van 122 x 85 cm in vijfduizend stukjes. Ze ziet de stukjes dubbel, zegt ze.

Hij heeft altijd aangenomen dat het verglijden van de tijd in hun huwelijk zou worden gemarkeerd door het feit dat ze samen geleidelijk zouden afzakken naar de Oostenrijkse Alpen in duizend stukken, naar een Vincent van Gogh in vijfhonderd. Allebei een leesbril, een loep in de hand. Een speciale tafel voor de puzzel, dicht bij het raam. In zeventig stukken had je altijd nog een leuke Sneeuwwitje, een aandoenlijke pony met een veulen, of vier jonge hondjes in een wasmand. Dikkie Dik konden ze zelfs op hun negentigste nog doen: twintig stukjes.

Misschien is de charme van dit gezamenlijke genoegen wel het bijna clandestiene karakter ervan. Het is beslist niet iets om bij je vrienden aan de grote klok te hangen. Het is zo onschuldig dat het welhaast onoorbaar is. We zeggen lekker niks, het is jij en ik tegen de rest van de wereld. Groot zijn moeten we al de hele dag. Andere stellen kopen teddyberen voor elkaar, dat is nog stukken geschifter.

Het is hem opeens niet meer duidelijk hoe ze nu samen oud moeten worden, zonder het houvast van het vertrouwde ritueel: eerst de randen en de hoeken leggen, en dan het puzzelbeeld invullen door met liefdevolle aandacht uit de details een samenhangend vergezicht tevoorschijn te toveren, als een belofte dat alles uiteindelijk op z’n pootjes terechtkomt als je er samen rustig voor gaat zitten. Dus probeert hij haar regelmatig te verleiden: met een cartooneske landkaart van de Verenigde Staten in vijfduizend stukken, een stilleven met rozen in drieduizend. Ongeopend belanden de dozen in een kast. Soms glijden er een paar van de stapel als hij de deur opent, op zoek naar een schaar of een pen. Een lawine van dozen: omineus symbool voor alles wat er in zijn leven verschoven is? Maar het kan natuurlijk best dat Franka, als hij weg is, als vanouds een puzzel pakt en er een vredige avond mee doorbrengt, haar kousenvoeten om de spijlen van haar stoel geslagen. Hij probeert zich in te prenten in welke volgorde de dozen zijn opgestapeld. Maar werpt hij na een avond overwerken of een uitgelopen zakendiner een blik achter de kastdeur, dan twijfelt hij meteen aan zijn geheugen. Het zijn maar puzzels, denkt hij dan. Het zijn geen tekenen aan de wand, het zijn gewoon dozen met stukjes karton erin.

Toch had ze een week geleden plotseling enthousiast gereageerd op het Lago Maggiore uit de nieuwe collectie. ‘Niet te doen met al dat blauw, zeg!’

Zijn hart ging als een heimachine tekeer toen ze de doos meteen op tafel had leeggestort. ‘Jij de lucht, ik het water?’ vroeg ze terwijl ze de stukjes met haar kapot gekauwde vingertoppen op kleur begon te rangschikken.

‘Ik haal er even iets te drinken bij,’ zei hij. In de keuken snoot hij zijn neus.

‘Champagne?’ zei ze toen hij met de fles en de glazen weer binnenkwam.

‘Hij zit op het randje van zijn uvd. Hij moet op.’

Ze lachte kort.

Terwijl hij inschonk, bestudeerde ze met een geconcentreerd gezicht de afbeelding van de puzzel op het deksel. Misschien zag ze dwars door het Lago Maggiore heen Phinus opdoemen en dacht ze vol waardering: dit is het werk van mijn man. ‘Kijk nou naar dit deel hier,’ zei ze. ‘Dat wordt ingewikkeld.’

Hij nam het deksel van haar aan. ‘Ja, lastig.’ Toen bestierf de glimlach op zijn lippen. ‘Hè nee toch? Moet je dit zien! Het logo is gespiegeld!’

‘Wat geeft dat nou?’

‘Dat had iemand van de productie moeten opmerken!’

‘Ach Phinus,’ zei ze haast medelijdend: jij zondagskind met je luxeproblemen. Jij met je futiele zorgen over pionnetjes of kartonnage.

Hij slikte zijn verontwaardiging in. Nu niet de stemming bederven, na zo lang uitgekeken te hebben naar een avond als deze. Uitnodigend hief hij zijn glas.

Ze nam een slok uit het hare, achteloos, zonder hem aan te zien. In het glas zat een barst.

‘Wat ik weleens zou willen,’ zei hij in een opwelling, terwijl hij een puzzelstukje pakte, ‘is een nieuw servies.’ Sierlijke glazen die bij elkaar pasten, kopjes met oren eraan, een sauskom op een voetje, borden zonder schilferende randen. Ordelijk gerangschikt in een afgesloten kast, buiten het bereik van junks, klepkruiken en halvegaren.

‘Blijf van mijn water af,’ zei ze.

‘Dat is mijn berg.’

Ze trok het stukje uit zijn vingers, bekeek het even en gaf het hem toen terug. ‘Wat zei je nou over een servies? We hebben alles toch?’

‘Ja, van de Hema!’ Plotseling was hij, onverklaarbaar, zo kwaad dat zijn handen beefden.

‘Wat mankeert daaraan? Prima spullen en niet duur.’

‘Ik wil alleen maar eens iets anders om uit te drinken dan die lompe mokken van jou.’

Ze keek hem een ogenblik aan en boog zich vervolgens weer over het Lago Maggiore. ‘We gaan geen overbodige spullen kopen, hoor. Dat vind ik zoiets patserigs.’

De zenuwtrekking in zijn linkerwang speelde op. Amper onderdrukte hij de neiging de champagnefles op de rand van de tafel stuk te slaan, de tafel met het gebutste blad, op het kleurige derdewereldkleed, op de blanke grenen vloer met de stoffige plinten en de stapels kranten en rondslingerende bankafschriften en een vuurrode sok, wel allemachtig, hoe vaak moet ik het je nog vertellen: leg de sokken paarsgewijs plat op elkaar, rek ze even aan weerskanten op, rol er een bolletje van, sla de boorden om en weer terug, en naast de sok een verdorde kamerplant op een met kalkaanslag bedekt Hema-schoteltje. Chaos en bende omringden hem dag in dag uit, gedachteloos veroorzaakte rotzooi vulde dit huis met z’n lekke goten, z’n defecte leidingen, z’n tegels met barsten erin, wij malen namelijk niet om een beetje rotzooi, wij hebben hogere doelen dan de zielenpoten die zich druk maken of een logo netjes op een product staat, wij minachten zorg en aandacht voor de materie, en daarom leven we hier als zwijnen … Hoe vaak moet ik het je nog zeggen: haal de vuilniszak uit de emmer voordat hij helemaal vol is, schud hem even, druk dan eerst de lucht eruit, ik zei: eerst de lucht eruit, en pas dan het sluitinkje eromheen, drie keer de pootjes om elkaar draaien en terugslaan en nu nog eens drie keer …

‘Wat heb je?’ vroeg ze. ‘Je kijkt zo wild. Hier, dit hoekje is van jou.’ Ze schoof hem een stukje toe. ‘Je zoekt toch geen ruzie, net nu we hier zo gezellig zitten?’

‘Ruzie? Ik ben de meest vredelievende man op aarde! Hoelang loop ik je nu al niet te ontzien?’

Kalm zei ze: ‘Je weet precies hoelang. Maar ik heb er nooit om gevraagd ontzien te worden, hoor.’

‘Nou wordt-ie helemaal mooi! Ik mag Jems spullen niet eens van je opruimen.’ Meteen kon hij zich wel voor het hoofd slaan. Maar de onmacht maakte hem alleen maar kwader. Struikelend over zijn woorden bracht hij uit: ‘Hoelang ben je eigenlijk nog van plan je benen te breken over zijn skateboard? En hoelang houden we zijn fiets nog als een relikwie in de …’ Zijn stem stokte, want onverhoeds zag hij voor zich hoe hij Jem had leren fietsen, en daaroverheen tuimelde een nog vroegere herinnering: het kleine knulletje in het kinderzitje voor op zijn fiets, de knuistjes tussen de zijne om het stuur geklemd, jij stuurt, hè Jem? – en zijn hele lichaam herinnerde zich weer de snelle, trefzekere opeenvolging van handelingen die vereist waren om een opgewonden spartelend kind in het stoeltje te wurmen, de voetjes op de uitgeklapte steunen te zetten, het jasje naar beneden te trekken, en bij dit beeld ontstond, krachtig en autonoom, in zijn rechterbeen de impuls voor de vertrouwde zwaai over de fietsstang, en hij moest zijn voet uit alle macht op de grond drukken.

Franka riep uit: ‘Ik bewaar zijn spullen zo lang als ik wil.’

De spieren in zijn kuit trilden van de inspanning. Als hij nu niet oppaste, zou zijn been zijn eigen gang gaan, met een splijtende ellende als gevolg, want zodra dit been de motoriek van het vaderschap op de centrale regelkamer had heroverd, zou elke molecuul in zijn lichaam ogenblikkelijk achter dat been aan marcheren, en zijn neus zou zich de frisse geur van kinderzweet herinneren, en zijn vingers zouden weer weten hoe je kiezels uit een geschaafde knie moest peuteren, en hij zou zijn hart weer voelen wankelen tussen trots en defensie op naar krijt geurende ouderavonden, en alles, alles, alles zou hem weer deelachtig worden: de eerste haperende woordjes, onthutsend snel gevolgd door de eerste zwemles, de eerste schaatsles, en slechts één ademtocht later door de eerste scheerles: van je wang af beginnen, kijk dan, zo, let nou op, hoe vaak moet ik je nu nog vertellen, overal zijn regels voor, en die zijn er niet voor niets, wees toch niet zo eigenwijs, bij je wang beginnen!

‘Je hoort me niet eens,’ schreeuwde Franka. Ze was overeind gekomen. ‘Je bent alleen met jezelf bezig.’

Sidderend van de zelfbeheersing keek hij haar aan. Jems moeder. Hij zei: ‘En jij niet, zeker?’

En, wat doe je zoal na een ruzie? Mokken? Drenzen? Elkaar negeren, al dan niet demonstratief? Onverzettelijk doormalen over het eigen gelijk? Graaf je je in, dat is in z’n algemeenheid de vraag, of begraaf je de strijdbijl, lijm je de zaak, kus je het af, lach je erom en sleep je de lieve vrede terug in huis?

Vooruit, gekrenkt gemoed, bedaar nu, en maak een gebaar dat zal verzoenen en dat de rust en de harmonie herstelt. Dat is wijzer dan een poging tot uitpraten. Want wie zwijgt, kan zich niet verspreken, of dingen uit zijn mond horen vallen die hij dadelijk betreurt. Is, na een echtelijke ontploffing, een gezamenlijk uitje niet een uitstekende remedie tegen narommelende negatieve emoties? Weer eens uitgebreid tijd en aandacht hebben voor elkaar, in een frisse omgeving?

En ze zei nog ja ook, zijn ongrijpbare, onbegrijpelijke vrouw – echt, ze zei ja! – toen hij, dampend van verwachting en goede wil, op de proppen kwam met zijn idee voor een weekend buiten de stad.

En dus rijden zij tweeën nu in de invallende avond Aduard binnen, op zoek naar de gerenommeerde herberg Onder de Linden, die in de gids van de Alliance Gastronomique wordt aanbevolen met de woorden: ‘Genieten van rust, schoonheid en culinaire verwennerij.’

Saai en rechtschapen rolt de uitgestorven dorpsstraat voorbij. De luttele winkels zijn al gesloten en elk moment kunnen de lantaarns aanfloepen. Vlak voor de brug over het kanaal blijkt de bebouwde kom alweer te eindigen. Phinus stopt in de berm. Hij haalt het gidsje uit zijn binnenzak, zoekt het nummer van de herberg op en toetst het in op zijn gsm. Met zijn vingers trommelend op het stuur wacht hij op de verbinding. Er gebeurt niets. Hij neemt het toestel uit de houder om het opnieuw te proberen. Geen kiestoon. ‘Nou dat weer,’ mompelt hij. Is het onding nu alweer kapot? De zinloze bedrijvigheid van het hele bestaan, kaduke dingen herstellen opdat ze opnieuw stuk kunnen gaan.

‘Wat zei je?’ vraagt Franka, wakker schrikkend. Ze schudt het hoofd en kijkt slaapdronken om zich heen.

Hij klikt het toestel weer vast. ‘Even de weg vragen.’

Hij stapt uit, de rug stijf van het lange zitten. Buiten is het fris. Hij knoopt zijn jasje dicht en steekt de handen diep in zijn broekzakken. Aan de linkerkant van de weg bevindt zich De Lantaren, zo te zien een soort jeugdhonk. Als hij op het schamele gebouwtje wil afstevenen, ontwaart hij even verderop, op de brug, plotseling twee mensen. ‘Goeienavond,’ roept hij.

De gestalten draaien zich om. Het zijn meisjes. Beiden dragen een wijd opbloezend bomberjack, het haar van de een is tot halverwege de schedel opgeschoren, de ander heeft een piercing in haar neus. Traag kauwen ze op kauwgom, terwijl hij naderbij komt.

Dit zijn geen pronte boerenmeiden die in het laatste daglicht bij het water nog iets bespreken over het melken van de koeien of turfsteken, dit zijn vleesgeworden graffiti, het zijn jongeren die bij galmende parkeergarages en slecht verlichte fietstunneltjes horen. Omstandig schraapt hij zijn keel. ‘Goeienavond. Ik zoek de …’

De grootste van de twee, die met de piercing, onderbreekt hem met een ontevreden trek op haar gezicht, nog net waarneembaar in de schemering. ‘Daar.’ Ze wijst.

‘De herberg Onder de Linden,’ verduidelijkt hij.

‘Dat zeg ik toch. Dáár.’

Twijfelend kijkt hij over zijn schouder naar de dorpsstraat. Dan valt zijn oog op het rijtje leilinden voor een magnifiek oud pand. Als iemand hier de weg vraagt, is het natuurlijk altijd naar Onder de Linden. Wat zou een mens anders in dit gat komen doen? ‘Bedankt,’ zegt hij.

‘Waarvoor?’ vraagt de grote lijzig.

‘Voor jullie hulp.’

De kleine met het geschoren haar neemt hem met heldere ogen op. Ze zegt: ‘Misschien gaat u vanavond wel dood, meneer.’

‘Een prettige avond nog,’ zegt hij, in verwarring gebracht. Hij haast zich terug naar de auto terwijl hij zijn hand op zijn wang drukt waar die vermaledijde zenuw de horlepiep danst. Hij verstond haar natuurlijk niet goed. Hij moet niet overal koopsen zien.

‘En?’ vraagt Franka als hij weer instapt.

‘We zijn er.’ Hij draait de auto en zet koers naar de herberg, minder dan zeshonderd meter terug.

‘Mooi. Jij zult er wel doorheen zitten, na die lange rit. We bestellen meteen een borrel voor je.’