Irène Némirovsky

Suite Française

Vertaald uit het Frans door Manik Sarkar

World Editions

breda 2015

Oorspronkelijke titel Suite française, verschenen bij Éditions Denoël

Oorspronkelijke tekst © Éditions Denoël 2004

Eerste Nederlandstalige uitgave © Manik Sarkar en De Geus BV, Breda 2005

Eerder in Colibri verschenen onder de titel Storm in juni

Deze uitgave van World Editions kwam tot stand in samenwerking met De Geus BV, 2015

Omslagontwerp Multitude

Omslagillustratie © Dutch FilmWorks, 2015

ISBN 978 94 6237 132 3

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van World Editions BV, Breda, Nederland. Telefoon: 076 523 3500.

Internet: www.worldeditions.org.

Deze digitale editie is gemaakt naar de negende druk, 2015.

In het voetspoor van mijn moeder en vader, voor mijn zuster Élisabeth Gille, voor mijn kinderen en kleinkinderen, om de herinnering door te geven, en voor iedereen die de verschrikkingen van onverdraagzaamheid heeft gekend of nog steeds kent.

DENISE EPSTEIN

I - De oorlog

De oorlog

Warm, dachten de Parijzenaars. Voorjaar in de lucht. Het was nacht in oorlogstijd, alarm. Maar de nacht vervaagde en de oorlog was ver weg. Degenen die niet sliepen – zieken in hun bed, moeders met zonen aan het front, verliefde vrouwen met doffe ogen van het huilen – hoorden de eerste stoot van de sirene. Het was nog maar een diepe zucht, als de ademhaling die ontsnapt aan een beklemde borst. Het zou nog wel even duren voordat de hele lucht vol lawaai zou zijn. Het kwam van ver, van achter de horizon, zonder haast, leek het wel. Degenen die sliepen droomden van een zee die golven en steentjes voor zich uit duwt, van een maartse storm die bossen door elkaar schudt, van een kudde log rennende ossen die de grond met hun hoeven omwoelen – totdat de slaap uiteindelijk het veld moest ruimen en de mannen met nog half gesloten ogen mompelden: ‘Is er alarm?’

De vrouwen, nerveuzer en kwieker, waren al op. Sommigen deden alleen de ramen en luiken dicht en kropen er vervolgens weer in. De dag ervoor, op 3 juni, waren er voor het eerst sinds het begin van deze oorlog bommen gevallen op Parijs; toch bleef het volk kalm. De berichten waren niet best, maar die werden niet geloofd. Zoals de aankondiging van een overwinning ook niet zou zijn geloofd. ‘We snappen er niets van’, zeiden de mensen. De kinderen werden aangekleed bij het licht van een zaklamp. Moeders gebruikten al hun kracht om de zware, warme lichaampjes op te tillen: ‘Kom, wees niet bang, huil maar niet.’ Alarm. Alle lichten waren uit, maar in het heldere, gouden schijnsel van de junimaan was elk huis, elke straat te zien. En de Seine leek alle verspreide schijnsels in zich op te nemen en als een facetspiegel honderdvoudig terug te kaatsen. Ramen die onvoldoende verduisterd waren, daken die blonken in de lichte schemering, het ijzerbeslag van deuren waarvan elk uitsteeksel zwakjes glom en een paar rode lichten, dit alles bleef langer zichtbaar dan de rest; niemand wist waarom, maar de Seine haalde ze naar zich toe, sloot ze in en liet ze dansen in zijn golven. Van bovenaf zou je de rivier vast kunnen zien voortglijden als een witte stroom melk. Sommige mensen dachten dat hij de vijandelijke vliegtuigen de weg wees. Anderen zeiden dat dat onmogelijk was. In feite wisten ze het niet. ‘Ik blijf in bed,’ mompelden slaperige stemmen. ‘Ik ben niet bang.’ ‘Wees nu toch voorzichtig, één keer kan al fataal zijn’, antwoordden de verstandige mensen.

Door de glasramen die in de nieuwe flatgebouwen de diensttrappen afschermden, kon je twee of drie lichtjes naar beneden zien gaan: de bewoners van de zesde etage vluchtten naar lagere regionen: ondanks de voorschriften deden ze hun elektrische lantaarns niet uit. ‘Ik donder nou eenmaal liever niet van de trap; kom je, Emile?’ Instinctief dempte iedereen zijn stem, alsof de ruimte vol vijandige oren en ogen zat. Je hoorde de ene na de andere deur dichtslaan. In de volksbuurten mochten de metrostations en de stinkende schuilkelders dan altijd vol zitten, de rijken bleven gewoon bij hun conciërges in de loge en luisterden met gespitste oren of ze de ontploffingen en explosies konden horen die het vallen van de bommen aankondigden, aandachtig, met hun lichamen zo gespannen als onrustige dieren in het bos wanneer de nachtelijke jacht bijna begint. Niet dat de armen banger dan de rijken waren of meer aan het leven hechtten, maar ze waren meer kuddegericht, ze hadden elkaar nodig, ze wilden elkaar steunen, samen jammeren of lachen. Het was al bijna licht; een paars met zilveren gloed gleed over het wegdek, de kademuren en de torens van de Notre-Dame. Zandzakken lagen tot halve hoogte om de belangrijkste gebouwen heen, ze bedekten de danseressen van Carpeaux op het affiche op de gevel van de Opéra en verstikten de schreeuw van de Marseillaise op de Arc de Triomphe.

Nog vrij ver weg klonken er kanonschoten, toen kwamen ze dichterbij en deden de ruiten trillen. Er werden kinderen geboren in warme kamers waarvan de ramen waren verduisterd om geen straaltje licht door te laten, en door het gehuil vergaten de kraamvrouwen de sirenes en de oorlog. In de oren van de stervenden klonken de kanonschoten zwak en onzinnig, gewoon nóg een geluid in het onheilspellende, vage lawaai dat een stervende tegemoet spoelt. Kleine kinderen lagen vredig tegen het warme lichaam van hun moeder te slapen en maakten klokkende geluidjes met hun mond, als lammetjes die drinken bij hun moeder. Op straat stonden handkarren van rondtrekkende koopvrouwen, beladen met verse bloemen, die daar bij het eerste alarm al waren achtergelaten.

De zon, die nog bloedrood was, klom hoger aan de wolkeloze hemel. Er werd een kanonschot afgevuurd, nu zo dicht bij Parijs dat de vogels opvlogen van de gebouwen. Heel in de hoogte zweefden grote zwarte vogels die je anders nooit zag, ze strekten hun glanzende vleugels die roze glansden in de zon; daarna kwamen de mooie, dikke, koerende duiven en de zwaluwen; de mussen hupten kalmpjes door de uitgestorven straten. Aan de oever van de Seine droeg elke populier een trosje bruine vogeltjes dat er lustig op los floot. Uiteindelijk hoorde men diep in de kelders een signaal van heel ver, gedempt door de afstand, een soort drietonige fanfare. Het alarm was voorbij.

II

Zwijgend en verslagen hadden de Péricands naar de avondberichten op de radio geluisterd, maar na afloop gaven ze geen enkel commentaar op het nieuws. De Péricands waren weldenkende mensen: hun tradities, hun gedachtewereld, hun goedburgerlijke, katholieke achtergrond en hun banden met de kerk (Philippe, de oudste zoon, was priester), dat alles zorgde ervoor dat ze de regering van de Republiek met wantrouwen bekeken. Anderzijds hadden ze door de functie van de heer Péricand, die directeur was van een van de nationale musea, banden met dat regime, dat zijn dienaren met eer en geld overlaadde.

Een poes hield omzichtig een stuk vis vol graten tussen zijn scherpe tanden; hij durfde het niet door te slikken, maar wist dat hij er spijt van zou krijgen als hij het uitspuwde.

Uiteindelijk besloot Charlotte Péricand dat alleen een mannelijke geest dit soort vreemde, ernstige gebeurtenissen in alle rust kon beoordelen, en noch haar man, noch haar oudste zoon was thuis: de eerste dineerde bij vrienden, de laatste was de stad uit. Mevrouw Péricand, die met ijzeren hand de dagelijkse zaken bestierde – of het nu ging om het huishouden, de opvoeding van de kinderen of de carrière van haar man – nam van niemand iets aan, maar dit was een ander geval. Een daartoe gerechtigde autoriteit diende haar eerst te vertellen wat ze ervan moest vinden. Als haar eenmaal de juiste weg gewezen was, dan liep ze die ook af en wilde ze van geen obstakels weten. Wanneer haar zwart op wit werd aangetoond dat haar mening niet de juiste was, antwoordde ze met een kille, hautaine glimlach: ‘Mijn vader heeft het me gezegd.’ ‘Mijn man is goed geïnformeerd.’ En dan maakte ze een kort, snijdend gebaar met haar geschoeide hand.

De positie van haar echtgenoot vond ze eervol (zelf had ze liever een wat huiselijker leven gehad, maar net als onze Verlosser heeft ieder mens hierbeneden zijn kruis te dragen!). Nu kwam ze even thuis, tussen haar bezoekjes door, om toe te zien op het huiswerk van de kinderen, de zuigfles van de jongste en de werkzaamheden van het personeel, maar ze had geen tijd om haar tuigage af te leggen. In de herinnering van de kinderen Péricand stond hun moeder altijd op het punt om uit te gaan, met een hoed op en witte handschoenen aan. (Omdat ze zuinig was, roken haar gerepareerde handschoenen altijd vaag naar wasbenzine, een herinnering aan hun verblijf bij de stomerij.)

Ook deze avond was ze nog maar net thuis en ze stond in de salon bij de radio. Ze was gekleed in het zwart en droeg een hoedje naar de laatste mode, een snoezig gevalletje met drie bloemen en aan de voorkant een opstaande zijden pompon. Daaronder was haar gezicht bleek en angstig; het verraadde haar leeftijd en haar vermoeidheid. Ze was zevenenveertig jaar en had vijf kinderen. Ze was een vrouw die door God duidelijk als roodharige bedoeld was. Ze had een erg dunne huid, gekreukeld door de jaren. Haar grote, krachtige neus zat onder de sproeten. Haar groene ogen waren zo scherp als die van een kat. Maar ongetwijfeld had het Lot op het laatste moment geaarzeld of bedacht dat zo’n uitbundige haardos niet in overeenstemming was met de positie en de onberispelijke levenswandel van mevrouw Péricand, en had haar vervolgens dof bruin haar toebedacht dat sinds de geboorte van haar laatste kind met bossen tegelijk uitviel.

Meneer Péricand was streng: zijn religieuze scrupules verboden hem heel wat pleziertjes, en de aanhoudende bezorgdheid om zijn reputatie hield hem ver van alle oorden van verderf. De jongste Péricand was dan ook pas twee jaar oud, en tussen pastoor Philippe en de laatstgeborene zaten drie nog levende kinderen plus dat wat mevrouw Péricand kuis drie ‘ongelukjes’ noemde, waarbij het kind bijna was voldragen maar toch niet in leven was gebleven, zodat de moeder driemaal de tocht naar het graf had moeten maken.

De salon, waar de radio op dit moment luid aanstond, was een enorm vertrek van ruime afmetingen, met vier ramen die uitkeken op de Boulevard Delessert. Er stonden antieke meubelen, zware fauteuils en goudgeel gecapitonneerde canapés. De rolstoel van de oude heer Péricand was dicht bij het balkon neergezet; hij was invalide, en door zijn hoge leeftijd viel hij soms terug in zijn kindertijd. Helemaal helder werd hij alleen als zijn grote fortuin ter sprake kwam (hij was een Péricand-Maltête, erfgenaam van de Maltêtes uit Lyon). Maar de wisselvalligheden van de oorlog deerden hem niet meer. Hij luisterde er onbewogen naar en schudde op de maat met zijn mooie zilveren baard. Achter de moeder van het gezin stonden de kinderen in een halve cirkel, inclusief de jongste op de arm van de kinderjuffrouw. Die had drie zonen aan het front; ze had de kleine binnengebracht om het gezin goedenacht te wensen en maakte van haar kortstondige aanwezigheid in de salon gebruik om gespannen en aandachtig naar de woorden van de nieuwslezer te luisteren.

Door de op een kier staande deur vermoedde mevrouw Péricand de aanwezigheid van de rest van het personeel: het kamermeisje Madeleine, buiten zichzelf van ongerustheid, stond zelfs bij de drempel, en deze inbreuk op de gewoonten leek mevrouw Péricand een slecht voorteken. Net zoals bij een schipbreuk alle klassen op het dek verschijnen. Maar het volk had nu eenmaal geen geestelijke weerstand. Wat laten ze zich gaan! dacht ze verstoord. Mevrouw Péricand behoorde tot de groep welgestelde burgers die vertrouwen hebben in het volk. ‘Ze zijn niet slecht als je weet hoe je ze moet behandelen’, zei ze vaak, op dezelfde toegeeflijke, enigszins bedroefde toon waarmee ze over een dier in een kooi zou spreken. Ze liet er zich op voorstaan dat haar bedienden altijd lang bij haar in dienst bleven. Ze stond erop hen bij ziekte zelf te verzorgen. Toen Madeleine keelontsteking had, had mevrouw Péricand eigenhandig gorgeldrankjes voor haar gemaakt. Omdat ze er overdag geen tijd voor had gehad, had ze dat ’s avonds gedaan, toen ze terugkwam uit de schouwburg. Madeleine werd met een schok wakker en had haar later pas bedankt – en toen nog vrij koeltjes, vond mevrouw Péricand. Zo was het volk, nooit tevreden, en hoe meer moeite je voor hen deed, des te ondankbaarder en onberekenbaarder ze werden. Maar de enige beloning die mevrouw Péricand verwachtte was de Hemel.

Ze keerde zich naar de donkere vestibule en zei uit de goedheid van haar hart: ‘Als jullie willen, mogen jullie wel naar het nieuws komen luisteren.’

‘Dank u wel, mevrouw’, mompelden de bedienden met eerbiedige stemmen, en ze glipten op hun tenen de salon binnen. Madeleine, Marie, de huisknecht Auguste, en als laatste de kokkin Maria, die zich schaamde omdat haar handen naar vis stonken. Het nieuws was trouwens al afgelopen. Nu was het wachten op het commentaar op de situatie die ‘weliswaar ernstig, maar niet alarmerend’ was, zo verzekerde de omroeper. Hij sprak met een warme, rustige, grootvaderlijke stem, waarin iets triomfantelijks doorklonk als hij woorden als ‘Frankrijk’, ‘Vaderland’ en ‘Leger’ gebruikte, zodat hij goede hoop in het hart van zijn luisteraars zaaide. Op geheel eigen wijze herinnerde hij aan het communiqué waarin werd gemeld: ‘De vijand belaagt nog steeds hardnekkig onze stellingen, maar stuit hierbij op krachtig verzet van onze troepen.’ Het eerste deel van de zin las hij op luchtige, ironische, misprijzende toon, alsof hij wilde zeggen: ‘Dat willen ze ons tenminste doen geloven.’ Van de tweede helft daarentegen beklemtoonde hij elke lettergreep; hij legde grote nadruk op het adjectief ‘krachtig’ en sprak de term ‘onze troepen’ zo nadrukkelijk uit dat de mensen wel moesten denken: we hoeven ons echt niet zo druk te maken!

Mevrouw Péricand zag de vragende blikken en de hoop die op haar gevestigd was, en ze verklaarde ferm: ‘Dat lijkt me niet zo heel ernstig!’

Dat geloofde ze wel niet, maar ze vond het haar plicht om het moreel in haar omgeving hoog te houden.

Maria en Madeleine zuchtten.

‘Denkt mevrouw dat echt?’

Hubert, de tweede zoon van de Péricands, een jongen van zeventien, roze en met bolle wangen, leek als enige door wanhoop en verbijstering getroffen. Nerveus depte hij zijn nek met een tot een bolletje gerolde zakdoek en met een schelle, af en toe hese stem riep hij: ‘Het is toch niet te geloven! Het is toch niet te geloven dat het zo ver gekomen is! Maar mama, waar wachten ze nog op om iedereen onder de wapenen te roepen? Alle mannen tussen de zestien en de zestig, nu meteen! Dat zouden ze moeten doen, vindt u ook niet, mama?’

Hij rende naar de studeerkamer en kwam terug met een grote landkaart, die hij op tafel openvouwde. Koortsachtig mat hij de afstanden.

‘We zijn verloren, zeg ik, tenzij …’

Hij vatte weer moed.

‘Ik begrijp al wat ze gaan doen’, verklaarde hij ten slotte met een vrolijke, brede lach die zijn witte tanden ontblootte. ‘Ik snap het helemaal, ze laten hen steeds verder oprukken en dan wachten ze ze hier en hier op, kijk, hier, mama! En anders …’

‘Ja, ja’, zei zijn moeder. ‘Ga jij je handen maar eens wassen en haal die lok uit je ogen. Je moest eens weten hoe je eruitziet.’

Woedend vouwde Hubert zijn kaart weer op. Alleen Philippe nam hem serieus, alleen Philippe sprak als een gelijke met hem. ‘Familie, ik haat je’, declameerde hij inwendig, en bij het verlaten van de salon gaf hij uit wraak een harde trap tegen het speelgoed van zijn broertje Bernard, die prompt begon te brullen. ‘Dat zal hem leren’, dacht Hubert. Haastig leidde de kinderjuf Bernard en Jacqueline de kamer uit; baby Emmanuel lag al tegen haar schouder te slapen. Ze liep met grote passen, met Bernards hand in de hare en vanbinnen huilend om haar drie zoons die in haar gedachten alledrie al dood waren. ‘Leed en ellende, leed en ellende!’ herhaalde ze halfluid, en ze schudde haar grijze hoofd.

Terwijl ze het bad liet vollopen en de kamerjassen van de kinderen bij de kachel legde, bleef ze die woorden mompelen, die volgens haar niet alleen de politieke situatie weergaven, maar ook en vooral haar eigen leven: het harde werk op het land toen ze klein was, haar weduwschap, het slechte karakter van haar schoondochters en al sinds haar zestiende een leven in dienst van anderen.

Auguste, de huisknecht, sloop terug naar de keuken. Op zijn dommige, plechtstatige gezicht lag een uitdrukking van grote minachting voor allerlei zaken. Mevrouw Péricand ging over tot de orde van de dag. Ze was een buitengewoon actieve vrouw die het kwartiertje tussen het bad van de kinderen en het avondeten altijd gebruikte om Jacqueline en Bernard te overhoren. Hun heldere stemmen klonken op: ‘De aarde is een bol die nergens op rust.’ In de salon zaten nu alleen nog de oude heer Péricand en de kat Albert. Het was een prachtige dag. Het avondlicht scheen zacht op de zwaarbeladen kastanjebomen. Poes Albert, de kleine, grijze kat van onbestemd ras die van de kinderen was, leek in een vrolijke roes te verkeren: hij rolde op zijn rug over het tapijt. Hij sprong op de schoorsteenmantel, beet in het uiteinde van een pioenroos in een grote, nachtblauwe vaas versierd met een in brons gegraveerde leeuwenbek die op de hoek van een penanttafeltje stond, sprong vandaar op de rolstoel van de oude heer en miauwde in zijn oor. De oude heer Péricand strekte zijn altijd ijskoude, trillende, paarse hand naar hem uit. Het katje schrok en ging ervandoor. Er zou zo worden opgedaan. Auguste verscheen en reed de rolstoel van de invalide naar de eetkamer. Toen iedereen zat, bleef de vrouw des huizes opeens onbeweeglijk zitten, met de lepel met het versterkende drankje voor Jacqueline nog in haar hand.

‘Daar is jullie vader, kinderen’, zei ze, toen ze de sleutel in het slot hoorde draaien.

Het was inderdaad de heer Péricand, een korte, stevige man die er zachtaardig en ietwat onhandig uitzag. Zijn gezicht, gewoonlijk roze, kalm en weldoorvoed, was heel bleek en zag er niet zozeer ongerust of angstig uit, als wel buitengewoon verbaasd. Dezelfde uitdrukking die op het gelaat ligt van mensen die binnen een paar tellen bij een ongeluk om het leven zijn gekomen en geen tijd voor pijn of angst hebben gehad. Die een boek zaten te lezen, uit het raampje keken, aan hun zaken dachten, naar de restauratiewagen liepen en dan plotseling in de hel terechtkwamen.

Mevrouw Péricand kwam half overeind.

‘Adrien?’ riep ze ongerust.

‘Er is niets, niets’, mompelde hij snel, en met zijn ogen wees hij haar op de kinderen, zijn vader en de bedienden.

Mevrouw Péricand begreep het. Ze gebaarde dat er verder opgediend kon worden. Ze dwong zichzelf haar bord leeg te eten, maar de happen waren zo hard en smakeloos als stenen en bleven in haar keel steken. Toch herhaalde ze de dingen die al dertig jaar tot het ritueel van de avondmaaltijd behoorden. Tegen de kinderen zei ze: ‘Niet drinken voordat je aan je soep bent begonnen. Kind, je mes …’

Ze sneed de tongfilet van de oude heer Péricand in kleine stukjes. Hij kreeg lichte, verfijnde maaltijden en mevrouw Péricand bediende hem altijd persoonlijk, schonk zelf zijn water in, beboterde zijn brood en knoopte het servet om zijn nek, want hij kwijlde nogal eens als hij iets zag aankomen wat hij lekker vond. Tegen haar vrienden zei ze: ‘Ik denk dat zulke arme oude invaliden het vreselijk vinden om door de handen van een bediende te worden aangeraakt.’

‘We moeten grootvader onze genegenheid tonen, kinderen’, zei ze nog tegen haar kroost, en ze bekeek de oude man met angstaanjagende tederheid.

De heer Péricand had zich op rijpe leeftijd ingezet voor enkele liefdadigheidswerken waarvan er hem een in het bijzonder ter harte ging: de Werken van de Berouwvolle Zondaartjes uit het xvide arrondissement, een bewonderenswaardige instelling die zich ten doel stelde om minderjarigen die in zedenkwesties verwikkeld waren, moreel te verheffen. Het stond vast dat de oude heer Péricand bij zijn dood een bepaalde som geld aan deze organisatie zou nalaten, maar hij had de nogal irritante hebbelijkheid om nooit precies te zeggen hoeveel. Als een gerecht hem niet aanstond of de kinderen te veel lawaai maakten, ontwaakte hij plotseling uit zijn versuffing en sprak hij met zwakke, doch duidelijke stem: ‘Ik laat de stichting vijf miljoen na.’ Dan volgde er een pijnlijke stilte. Terwijl hij als hij goed gegeten had en lekker in zijn stoel voor het raam in de zon had zitten dutten, zijn fletse, vage, troebele ogen als van een heel jong kind of een pasgeboren hond naar zijn schoondochter opsloeg.

Charlotte had heel veel tact. Ze riep niet zoals een ander misschien gedaan zou hebben: ‘U hebt groot gelijk, papa!’ maar ze antwoordde met zachte stem: ‘Mijn hemel, daar kunt u later nog wel eens over nadenken!’

Het fortuin van de Péricands was aanzienlijk; je kon ze er met de beste wil van de wereld niet van beschuldigen dat ze op de erfenis van de oude heer Péricand zaten te azen. Ze hechtten niet aan geld, nee, geld hechtte zogezegd aan hen! Maar er waren gewoon een paar zaken die hun nu eenmaal toekwamen, waaronder ‘de miljoenen van de Maltêtes uit Lyon’, die ze nooit zouden uitgeven maar in reserve zouden houden voor hun kindskinderen. En wat de Werken van de Berouwvolle Zondaartjes betreft, daar waren ze zo mee begaan dat mevrouw Péricand tweemaal per jaar een klassiek concert voor de stakkers organiseerde; zijzelf speelde er harp en ze zei dat haar uit de donkere zaal bij bepaalde passages het geluid van snikken bereikte.

De blik van de oude heer Péricand volgde aandachtig de handen van zijn schoondochter. Ze was zo ontdaan en verward dat ze de saus vergat. Zijn witte baard wipte vervaarlijk op en neer. Mevrouw Péricand keerde terug naar de realiteit en goot haastig gesmolten boter met gehakte peterselie over het ivoorkleurige vissenvlees, maar de oude heer werd pas weer rustig toen ze ook een schijfje citroen op de rand van zijn bord had gelegd.

Hubert liet zijn trillende handen op zijn knieën vallen. Zijn fantasie ging met hem op de loop en schotelde hem scènes van strijd en overwinning voor. Hij zat bij de padvinderij. Hij en zijn makkers zouden een groep vrijwilligers vormen, partizanen die het land tot het uiterste zouden verdedigen. In één seconde doorkruiste hij in gedachten tijd en ruimte. Hij en zijn vrienden: een hechte groep, verenigd in de naam van eer en trouw. Ze zouden strijden, ’s nachts; ze zouden het gebombardeerde en platgebrande Parijs redden. Wat een opwindend, prachtig leven! Zijn hart maakte een sprongetje. Toch was oorlog barbaars en wreed. Hij werd gewoon bedwelmd door z’n visioenen. Hij pakte zijn mes zo stevig vast dat het stuk rosbief dat hij aan het snijden was op de vloer belandde.

‘Sukkel’, fluisterde Bernard, die naast hem zat, en onder tafel maakte hij een spottend gebaar naar hem.

Hij en Jacqueline waren acht en negen jaar oud, twee magere blonde kinderen met wipneuzen. Direct na het eten werden ze allebei naar bed gestuurd; de oude heer viel in zijn rolstoel in slaap, op zijn vaste plekje bij het open raam. De zachte junidag bleef maar voortduren en wilde nog niet weggaan. Iedere trilling van het licht was weer iets zwakker en heerlijker dan de vorige, alsof het stuk voor stuk afscheidsgroeten aan de aarde waren, vol liefde en spijt. Op de vensterbank zat de kat nostalgisch met zijn groene ogen naar de horizon te kijken. Meneer Péricand ijsbeerde door de kamer.

‘Overmorgen, misschien morgen al, staan de Duitsers aan de poorten van Parijs. Ze zeggen dat het Opperbevel vastbesloten is om vóór Parijs, in Parijs en voorbij Parijs te vechten. De mensen weten het gelukkig nog niet, maar morgen zal er een ware stormloop op de stations en wegen komen. Jullie moeten morgen in alle vroegte vertrekken, Charlotte, naar je moeder in de Bourgogne. Ikzelf’, zei de heer Péricand met enig aplomb, ‘zal het lot delen dat de mij toevertrouwde schatten is beschoren.’

‘Ik dacht dat het museum in september al ontruimd was’, zei Hubert.

‘Dat is ook zo, maar de provisorische schuilplaats in Bretagne voldeed niet; die bleek zo vochtig als een kelder te zijn. Ik snap het niet. Er was een comité opgericht voor het behoud van de nationale kunstschatten, verdeeld in drie groepen en zeven subgroepen, die elk een commissie van experts zouden aanwijzen die belast zou worden met het verbergen van kunstwerken voor de duur van de oorlog; en nu heeft een bewaker van het provisorische museum ons de afgelopen maand bericht dat er verdachte vlekken op de doeken verschijnen. Ja, de handen op een schitterend portret van Mignard zijn aangevreten door een soort groene lepra. We hebben de kostbare kisten zo snel mogelijk naar Parijs teruggehaald, en nu wacht ik op orders over wat er verder mee moet gebeuren. Die zullen wel spoedig komen.’

‘Maar hoe moet het dan met ons? Hoe moeten wij dan reizen? Alleen?’

‘Jij vertrekt morgenochtend rustig met de kinderen en de twee auto’s en natuurlijk alles wat je mee kunt nemen aan meubelen en bagage, want we moeten niet vergeten dat Parijs vóór het einde van de week verwoest, en op de koop toe in brand gestoken of geplunderd kan zijn.’

‘Wat ben je toch ongelooflijk!’ riep mevrouw Péricand uit. ‘Dat je er zo kalm onder blijft!’

De heer Péricand draaide zijn gezicht naar zijn vrouw toe; het werd geleidelijk aan weer roze, maar dan wel matroze, als van een vers geslacht varken.

‘Dat komt omdat ik het nog niet kan geloven’, verklaarde hij zacht. ‘Ik praat erover tegen je, ik luister naar je, we besluiten het huis achter te laten en weg te vluchten, maar ik kan niet geloven dat het écht is, snap je? Begin maar vast met de voorbereidingen, Charlotte. Morgenochtend moet alles klaar zijn, dan ben je vóór het avondeten bij je moeder. Zodra het kan, kom ik achter jullie aan.’

Mevrouw Péricand keek net zo gelaten en bits als wanneer ze haar verpleegstersschort aanhad omdat de kinderen ziek waren; en die zorgden er in het algemeen wel voor dat ze allemaal tegelijk ziek werden, ook al was het van verschillende kwalen. Dan kwam mevrouw Péricand de slaapkamers van de kinderen uit met een thermometer die ze vasthield alsof het de martelaarskroon was, en dan drukte haar hele verschijning slechts één ding uit: ‘Op de Dag des Oordeels zult Gij de Uwen herkennen, Jezus!’ Ze vroeg alleen: ‘En Philippe?’

‘Philippe kan niet weg uit Parijs.’

Mevrouw Péricand verliet met opgeheven hoofd de kamer. Ze zou niet onder de last bezwijken. Ze zou erop toezien dat alles in huis morgen gereed voor vertrek zou zijn: de invalide oude heer, de vier kinderen, het personeel, de kat, het tafelzilver, de kostbaarste serviesstukken, de bontmantels, de kinderspullen, het proviand, en de huisapotheek voor noodgevallen. Ze beefde.

In de salon smeekte Hubert zijn vader: ‘Vindt u het alstublieft goed dat ik hier blijf? Laat me alstublieft hier mogen blijven met Philippe! En … Lacht u me nou niet uit! Denkt u niet dat ik samen met mijn vrienden een compagnie vrijwilligers zou kunnen vormen, we zijn allemaal jong en sterk en tot alles bereid … We kunnen …’

De heer Péricand keek hem aan en zei alleen: ‘Arme jongen …’

‘Is het voorbij? Is de oorlog verloren?’ stamelde Hubert. ‘Dat kan toch niet …’

Tot zijn eigen ontzetting voelde hij dat hij in tranen uitbrak. Hij huilde als een kind, zoals Bernard zou huilen, met vertrokken mond en een stortvloed aan tranen. De nacht viel, zacht en rustig. In het halfdonker scheerde een zwaluw rakelings langs het balkon. De kat slaakte een kreetje van begeerte.

III

De schrijver Gabriel Corte zat op zijn terras te werken, te midden van de donkere wuivende bomen en de groen-met-gouden zonsondergang, die doofde in de Seine. Wat was alles rustig om hem heen! Vlak bij hem lagen zijn goed gedresseerde huisvrienden, grote witte honden die niet sliepen maar met halfgesloten ogen onbeweeglijk met hun neus op de koele tegels lagen. Zijn maîtresse zat aan zijn voeten en raapte geluidloos de papieren op die hij liet vallen. De bedienden en zijn secretaresse zaten onzichtbaar achter de blinkende ruiten ergens verscholen achter in het huis, in de coulissen van een leven dat zo luisterrijk, schitterend en gedisciplineerd moest zijn als een balletvoorstelling. Hij was vijftig jaar en speelde zijn eigen spelletjes. Al naargelang de dag was hij de Heerser van de Kosmos of een arme schrijver die gebukt ging onder zware, vergeefse arbeid. Hij had in zijn schrijftafel laten graveren: ‘Om zo’n zwaar gewicht te tillen, Sisyphus, zou ik jouw moed moeten hebben.’ Zijn collega’s benijdden hem om zijn rijkdom. Zelf vertelde hij bitter hoe een van de leden van de Académie Française, toen hij voor het eerst kandidaat voor toetreding was geweest, op de vraag of hij voor hem zou willen stemmen, kortaf had geantwoord: ‘Nee, hij heeft drie telefoonlijnen!’

Hij was knap om te zien; hij had de kwijnende, wrede manieren van een kat, zachte, expressieve handen en het ietwat pafferige gezicht van een Caesar. Alleen Florence, zijn officiële maîtresse, de enige die tot de ochtend in zijn bed mocht blijven liggen (de anderen bleven nooit slapen) zou kunnen vertellen hoeveel maskers hij wel niet kon opzetten, hij, de koketteur met de grauwe wallen onder zijn ogen en de vrouwelijk scherpe, al te dunne wenkbrauwen.

Deze avond zat hij zoals gewoonlijk halfnaakt te werken. Zijn huis in Saint-Cloud was zo gebouwd dat er geen nieuwsgierige blikken op het mooie, ruime, met blauwe cineraria’s omzoomde terras geworpen konden worden. Blauw was Gabriel Cortes lievelingskleur. Hij kon alleen schrijven als er een kommetje van diepblauwe lapis lazuli naast hem stond. Af en toe keek hij ernaar en streelde het alsof het een maîtresse was. Wat hem trouwens het meeste beviel aan Florence, zo had hij haar vaak verteld, waren haar helblauwe ogen, die hem net zo verkwikten als dat kommetje. ‘Je ogen lessen mijn dorst’, mompelde hij vaak. Zij had een zachte, weke kin, een altstem die nog altijd mooi was en een blik die iets van een rund had, zoals Gabriel Corte aan zijn vrienden bekende. ‘Daar hou ik van. Een vrouw moet op een kalf lijken, zacht, argeloos en gul, met een roomwit lichaam, je weet wel, de huid van een oude comédienne, soepel van alle massages en doordrenkt van de crèmes en de poeder.’ Hij strekte zijn dunne vingers uit naar de leegte en liet ze knakken als castagnetten. Florence gaf hem een citroen en hij beet erin, en daarna verslond hij een sinaasappel en wat geglaceerde aardbeien; zijn fruitconsumptie was enorm. Ze keek naar hem op vanaf de poef van velours waar ze haast op leek te knielen, in de aanbiddende houding die hij zo waardeerde (een andere houding kon hij zich trouwens niet voorstellen!). Hij was vermoeid, maar op een prettige manier, na gedane arbeid, prettiger dan na de liefde, zoals hij wel eens zei. Welwillend keek hij naar zijn maîtresse.

‘Nou, dat ging nog niet zo slecht. En weet je, het middelste deel’ – hij tekende een driehoek in de lucht en wees naar de top – ‘dit hier, daar ben ik al voorbij.’

Ze wist wat hij bedoelde. De inspiratie verzwakte halverwege de roman. En dan moest Corte zwoegen als een trekpaard dat er maar niet in slaagt de kar uit de modder te trekken. Ze vouwde haar handen in een elegant gebaar van bewondering en verbazing.

‘Nu al! Gefeliciteerd, mijn lief. Nu gaat het verder vanzelf, dat weet ik zeker!’

Bezorgd mompelde hij: ‘Moge God je verhoren! Maar ik maak me zorgen om Lucienne.’

‘Lucienne?’

Hij keek haar strak aan, met een harde, koude, onaangename blik. Wanneer hij goed gemutst was, zou Florence kunnen zeggen: ‘Je zat me weer aan te kijken als een basilisk’, en dan zou hij gevleid lachen, maar in het vuur van de creatie had hij een hekel aan grapjes.

Ze herinnerde zich de romanfiguur Lucienne totaal niet meer. Ze loog: ‘Ach natuurlijk! Ik weet niet waar ik was met mijn hoofd!’

‘Dat vraag ik me ook af’, zei hij verbitterd en gekwetst.

Maar ze zag er zo triest en nederig uit dat hij medelijden met haar kreeg. Hij kwam weer tot bedaren.

‘Ik heb het je altijd al gezegd: jij hecht niet genoeg waarde aan de bijfiguren. Een roman moet op een straat vol onbekenden lijken, waar slechts twee of drie personen rondlopen die je echt goed kent, niet meer. Kijk maar naar andere schrijvers, zoals Proust, die weten hoe je bijfiguren moet gebruiken. Die gebruiken ze om hun hoofdpersonen minder belangrijk te maken, kleiner te laten lijken. Niets is heilzamer in een roman dan zo’n lesje in nederigheid voor de hoofdpersoon. Denk maar aan die boerenmeisjes in Oorlog en vrede, die vlak voor het rijtuig van prins Andrej lachend de weg oversteken en hem pas zullen zien als hij iets tegen ze zegt; op dat moment breekt bij de lezer het inzicht door en ziet hij opeens dat er meer dan één gezicht en één ziel is. Hij ontdekt dat er verschillende vormen zijn. Wacht, ik zal je die passage voorlezen, hij is erg bijzonder. Doe het licht eens aan’, zei hij tegen haar, want het was donker geworden.

‘Vliegtuigen’, antwoordde Florence en ze wees naar de hemel.

Hij mopperde: ‘Laten ze me dan nooit met rust!’

Wat haatte hij de oorlog; die bedreigde zoveel meer dan alleen zijn leven of zijn welzijn; die verwoestte steeds opnieuw de wereld van zijn fictie – de enige waarin hij zich gelukkig voelde – en liet als een valse, krijsende trompet met zijn geluid de broze kristallen muren instorten die hij zo zorgvuldig tussen zichzelf en de buitenwereld had opgetrokken.

‘Mijn god’, zuchtte hij. ‘Wat een ellende, wat een nachtmerrie!’

Maar hij was weer terug op aarde. Hij vroeg: ‘Heb je de kranten?’

Ze bracht ze hem zonder een woord te zeggen. Ze verlieten het terras. Met sombere blik bladerde hij de kranten door.

‘Niets nieuws, kortom’, zei hij.

Hij wilde het niet zien. Hij duwde de werkelijkheid opzij met het angstige, verveelde gebaar van iemand die uit een diepe droom wordt gehaald. Hij legde zelfs zijn hand als een scherm voor zijn ogen alsof hij zich tegen een te fel licht beschermde.

Florence liep naar de radio toe. Hij hield haar tegen.

‘Nee, nee, laat maar.’

‘Maar Gabriel …’

Hij werd bleek van woede.

‘Ik wil er niets over horen, zeg ik je. Morgen is het vroeg genoeg. Morgen. Als ik nu slechte berichten hoor (en slecht zijn ze vast wel met die k … in de regering), dan is mijn inspiratie weg, dan is de vaart eruit, dan krijg ik misschien wel een angstaanval vannacht. Weet je wat, roep Mademoiselle Sudre maar! Ik denk dat ik haar een paar bladzijden ga dicteren!’

Ze gehoorzaamde zo snel ze kon. Ze waarschuwde de secretaresse, en net toen ze terugliep naar de salon, ging de telefoon.

‘Het is Jules Blanc, hij belt vanuit de vergaderzaal van de ministerraad en vraagt meneer te spreken’, zei de huisknecht.

Ze deed alle deuren zorgvuldig dicht zodat er geen geluidje kon doordringen in het vertrek waar Gabriel en de secretaresse aan het werk waren. Ondertussen maakte de huisknecht zoals altijd een koud souper klaar voor wanneer meneer trek zou krijgen. Gabriel at weinig bij de maaltijden, maar ’s nachts kreeg hij vaak honger. Er was nog wat koude patrijs, een paar perziken, heerlijke kaaspasteitjes, die Florence altijd persoonlijk in een winkel op de Linkeroever bestelde, en een fles Pommery. Na lange jaren van overpeinzing en onderzoek was hij tot de conclusie gekomen dat hij met zijn leveraandoening alleen champagne kon verdragen. Florence hoorde de krachteloze, bijna toonloze stem van Jules Blanc door de telefoon, en tegelijkertijd hoorde ze alle bekende geluiden in huis: het zachte gerammel van borden en glazen en de vermoeide, hese, diepe stem van Gabriel; ze voelde zich alsof ze in een verwarde droom zat. Ze legde de hoorn weer op de haak en riep de huisknecht. Hij was al heel lang bij hen in dienst en was getraind op het gebruik van wat hij noemde ‘het mechaniek van het huis’. Gabriel was verrukt over die onbewuste pastiche op de zeventiende eeuw.

‘Wat moeten we doen, Marcel? De heer Jules Blanc raadt ons aan om te vertrekken …’

‘Vertrekken? Maar waarheen dan, mevrouw?’

‘Dat maakt niet uit. Naar Bretagne. Naar de Provence. De Duitsers schijnen de Seine overgestoken te zijn. Wat moeten we doen?’ herhaalde ze.

‘Ik heb geen idee, mevrouw’, antwoordde Marcel kil.

Het was echt hoog tijd dat ze hem om raad kwamen vragen. Hij peinsde: we hadden gisteren al moeten vertrekken als we het goed hadden willen doen. Wat is het erg om te zien dat rijke, beroemde mensen even onnozel zijn als dieren! Nee, nog erger, want dieren ruiken het gevaar tenminste nog! Zelf was hij niet bang voor de Duitsers. Hij had ze in 1914 al gezien. Hij was te oud om gemobiliseerd te worden; hem zouden ze wel met rust laten. Maar hij vond het een schande dat ze niet tijdig voor het huis hadden gezorgd, en voor het zilver en de meubelen. Hij veroorloofde zich een nauwelijks hoorbare zucht. Zelf zou hij alles allang hebben ingepakt, in kisten hebben gestopt en naar een veilige plaats hebben gebracht. Hij voelde een mengeling van affectie en minachting voor zijn meesters, dezelfde die hij voor de witte hazewindhonden voelde: ze waren mooi, maar leeghoofdig.

‘Mevrouw zou er goed aan doen meneer te verwittigen’, concludeerde hij.

Florence liep naar de salon, maar zodra ze de deur opendeed, hoorde ze de stem van Gabriel: de stem van zijn zwaarste dagen, van de momenten dat hij in trance was – een langzame, hese stem die af en toe werd onderbroken door een nerveus kuchje.

Ze gaf instructies aan Marcel en het kamermeisje over de meest kostbare voorwerpen die je meeneemt op de vlucht en bij gevaar. Ze liet een lichte, stevige koffer op haar bed neerzetten. Eerst verstopte ze er de sieraden in, die ze wijselijk al uit de kluis had gehaald. Daarop legde ze wat ondergoed, toiletartikelen, twee schone blouses, een dinerjurkje zodat ze bij aankomst iets had om aan te trekken, want je moest wel rekening houden met oponthoud onderweg, een peignoir en muiltjes, haar make-upkistje (dat veel plaats innam) en natuurlijk het manuscript van Gabriel. Tevergeefs probeerde ze de koffer te sluiten. Ze legde het juwelenkistje anders neer en probeerde het opnieuw. Nee, er moest beslist iets uit. Maar wat? Ze had alles nodig. Ze duwde met een knie op het deksel, rukte en trok aan het slot. Ze werd er nerveus van. Ten slotte riep ze het kamermeisje erbij.

‘Kun jij hem dichtkrijgen, Julie?’

‘Hij zit te vol, mevrouw. Het is onmogelijk.’

Even aarzelde Florence tussen haar make-upkistje en het manuscript; toen koos ze voor haar make-up en sloot de koffer.

Het manuscript kan wel in de hoedendoos, bedacht ze. O nee, toch maar niet, ik ken zijn woedeaanvallen en zijn angst – digitalis, voor zijn hart. We zien morgen wel weer, vannacht kan ik het beste alles klaarmaken voor vertrek zonder dat hij er iets van weet. Daarna zien we wel weer …

IV

De Maltêtes uit Lyon hadden de Péricands niet alleen hun fortuin nagelaten, maar ook een aanleg voor tuberculose. Twee zusjes van Adrien Péricand waren er op jonge leeftijd aan bezweken. Pastoor Philippe was er enkele jaren geleden ook door getroffen, maar dankzij twee jaar in de bergen leek hij net te zijn genezen op het moment dat hij eindelijk tot priester werd gewijd. Maar zijn longen bleven kwetsbaar en bij het uitbreken van de oorlog werd hij afgekeurd. Toch was hij op het oog een robuuste vent. Hij had een gezonde kleur, dikke zwarte wenkbrauwen en een rustieke, gezonde uitstraling. Hij was pastoor in een dorpje in de Auvergne. Toen het duidelijk werd dat hij zich geroepen voelde, had mevrouw Péricand hem afgestaan aan de Heer. In ruil daarvoor had ze echter graag gezien dat er wat wereldse glorie, wat grootse zaken voor hem in het verschiet hadden gelegen in plaats van dat hij de catechismus aan een paar boertjes in de Puy-de-Dôme zou onderwijzen. En bij gebrek aan kerkelijke waardigheid had ze hem liever in het klooster dan in zo’n arme parochie gezien. ‘Wat een verspilling’, zei ze heftig tegen hem. ‘Je verspilt de talenten die de goede God je heeft gegeven.’ Maar ze troostte zich met de gedachte dat het harde klimaat goed voor hem was. Het leek wel of de ijle lucht die hij twee jaar lang in Zwitserland had ingeademd onmisbaar voor hem was geworden. Als hij weer in de straten van Parijs was, stapte hij erdoorheen met grote, soepele passen waar de voorbijgangers om moesten glimlachen omdat ze niet bij een soutane pasten.

En zo hield hij die ochtend halt bij een grijs gebouw en betrad er de naar kool stinkende binnenplaats; de Werken van de Berouwvolle Zondaartjes van het xvide arrondissement waren gevestigd in een klein gebouw achter een groot herenhuis. Zoals mevrouw Péricand het uitdrukte in haar jaarlijkse brief aan de Vrienden van de Werken (lid 500 franc per jaar, beschermer 100 franc, donateur 20 franc), leefden de kinderen er in uitstekende materiële en morele omstandigheden: ze konden er verschillende vakken leren en leverden een gezonde lichamelijke inspanning: naast het gebouw stond een glazen loods met daarin een timmermanswerkplaats en een schoenlapperswerkbank. Door het raam zag pastoor Péricand de ronde koppies van de pupillen die even opkeken toen ze zijn voetstappen hoorden. In een stuk tuin tussen de loods en het trapje naar het gebouw stonden twee jongens van vijftien en zestien jaar te werken onder het toeziend oog van een surveillant. Ze droegen geen uniform. Men wilde ze niet continu aan het tuchthuis herinneren, dat sommigen van hen al kenden. Ze hadden kleren aan die waren gemaakt door barmhartige dames die er hun restjes wol voor gebruikten. Een van de jongens droeg een appelgroene trui waar zijn lange, magere, behaarde polsen uitstaken. Ze spitten de grond, wiedden onkruid en verpotten de bloemen, dit alles uiterst gedisciplineerd en in doodse stilte. Ze groetten pastoor Péricand die naar hen glimlachte. Het gezicht van de priester was kalm, zijn uitdrukking streng en enigszins bedroefd. Maar zijn glimlach was erg zachtaardig en daarnaast ook lichtelijk verlegen en mild verwijtend: ‘Ik hou van jullie, waarom houden jullie dan niet van mij?’ leek hij te vragen. De kinderen keken naar hem en zwegen.

‘Wat is het prachtig weer’, mompelde hij.

‘Ja, meneer pastoor’, antwoordden ze geforceerd en koel.

Philippe zei nog een paar woorden en liep toen de gang in. Het huis was grijs en netjes; het vertrek waarin hij zich bevond was bijna leeg. Er stonden alleen twee rieten stoelen; het was de kamer waar de pupillen bezoek konden ontvangen: dat was toegestaan, maar werd bepaald niet aangemoedigd! Bovendien waren ze bijna allemaal wees. Heel af en toe werd er een buurvrouw die hun gestorven ouders nog gekend had bij hen toegelaten, of een oudere zus die in de provincie in betrekking was en nog eens aan ze dacht. Maar pastoor Péricand had nog nooit iemand in deze spreekkamer gezien. Het kantoor van de directeur lag aan dezelfde gang.

De directeur was een kleine, bleke man met roze oogleden en een puntneus die trilde als een dierensnuit die voedsel ruikt. De pupillen noemden hem ‘de rat’ of ‘de tapir’. Hij stak zijn armen uit naar Philippe; zijn handen waren klam en koud.

‘Ik weet niet hoe ik u moet bedanken voor uw goedheid, meneer pastoor! Kunt u zich echt over deze kinderen ontfermen?’

De kinderen moesten de volgende dag geëvacueerd worden. En hij werd met spoed teruggeroepen naar de Provence omdat zijn vrouw ziek was geworden …

‘De surveillant is bang dat hij het niet aankan, dat hij het in zijn eentje niet redt met onze dertig jongens.’

‘Ze lijken heel gehoorzaam’, merkte Philippe op.

‘Ja, het zijn goede kinderen. Wij maken ze plooibaarder, en de meest opstandigen temmen we. Maar zonder grootspraak, ik ben de enige die de boel hier draaiende houdt. De surveillanten zijn nogal bang aangelegd. Door de oorlog zijn we er trouwens een kwijt, en de ander …’

Hij trok een gezicht.

‘Prima als je hem altijd hetzelfde werk laat doen, maar niet in staat tot enig initiatief; zo iemand die overal problemen ziet. Enfin, ik zat met de handen in het haar voor deze evacuatie en toen zei meneer uw vader dat u toevallig net hier was en dat u morgen terugging naar de bergen en dat u er geen bezwaar tegen zou hebben ons een handje te helpen.’

‘Met plezier zelfs. Hoe wilt u de kinderen hier weghalen?’

‘We hebben twee vrachtwagens kunnen regelen. We hebben voldoende benzine. U weet dat het kamp waar we naartoe gaan op zo’n vijftig kilometer van uw parochie ligt. Het is dus geen grote omweg voor u.’

‘Ik ben tot donderdag vrij’, zei Philippe. ‘Een van de andere paters vervangt me.’

‘O, zo lang zal de reis niet duren. Meneer uw vader zei me dat u het huis kent dat ons door een van onze begunstigsters ter beschikking is gesteld. Een groot gebouw midden in de bossen. De eigenaresse heeft het vorig jaar geërfd en de prachtige inboedel is net voor de oorlog verkocht. De kinderen kunnen in het park kamperen. Dat is heerlijk voor ze, in deze tijd van het jaar! Aan het begin van de oorlog hebben ze zo ook drie maanden doorgebracht in een ander kasteel, in de Corrèze, dat een van de andere dames aan onze Werken ter beschikking had gesteld. Daar hadden we helemaal geen verwarming. ’s Ochtends moest je het ijs in de lampetkan breken. Maar de kinderen zijn nog nooit zo gezond geweest! Tja, de tijd van het comfort en de pleziertjes uit vredestijd is voorbij’, zei de directeur.

De pastoor keek op zijn horloge.

‘Doet u mij het genoegen samen met mij te lunchen, meneer pastoor?’

Philippe sloeg het aanbod af. Hij was net die ochtend in Parijs aangekomen, hij had de hele nacht gereisd. Hij had een ondoordachte reactie van Hubert gevreesd en was hem komen ophalen, maar de familie zou nog diezelfde dag naar de Nièvre vertrekken. Philippe wilde bij het afscheid aanwezig zijn: een handje helpen kon geen kwaad, bedacht hij glimlachend.

‘Ik zal de pupillen vertellen dat u mij vervangt’, zei de directeur. ‘Misschien wilt u hun ook wel een paar woorden zeggen, om contact met ze te maken, zogezegd. Ik wilde zelf nog met ze praten, hen bewust maken van de oorlogen die ons vaderland heeft doorstaan, maar ik moet om vier uur weg en …’

‘Ik praat wel met ze’, zei pastoor Péricand.

Hij sloeg zijn ogen neer en plaatste de uiteinden van zijn gevouwen vingers tegen zijn lippen. Er verscheen een strenge, droevige uitdrukking op zijn gezicht, gericht tegen hemzelf en tegen zijn hart. Hij hield niet van deze ongelukkige kinderen. Hij benaderde ze met alle goedheid en goede wil die hij in zich had, maar in hun aanwezigheid voelde hij slechts kilte en afkeer, er kwam geen enkele liefde in hem naar boven, niets van die goddelijke ontroering die de ergste zondaar die om vergeving smeekte nog in hem kon oproepen. In de grootspraak van een oude atheïst of een verstokte godslasteraar school nog meer nederigheid dan in de woorden en blikken van deze jongens. Hun schijnbare volgzaamheid was niet te verdragen. Ondanks de doop en de sacramenten van boete en communie zou er geen redding voor ze zijn. Het waren kinderen van de duisternis, die zelfs niet genoeg spirituele kracht hadden om naar het licht te wíllen streven; ze voelden het niet, verlangden er niet naar, misten het niet. Pastoor Péricand dacht met vertedering aan zijn brave catechismuskindertjes. O, hij maakte zich echt geen illusies. Hij wist dat het kwaad al stevig in die jonge zieltjes wortel had geschoten, maar af en toe, wanneer hij over het lijden van Christus sprak, ging er een golf van tederheid, een genadige onschuld, een siddering van medelijden en afschuw door hen heen! Hij verlangde ernaar hen weer te zien. Hij dacht aan de plechtige eerste communie die voor komende zondag op het programma stond.

Onderwijl volgde hij de directeur naar het lokaal waar de pupillen waren verzameld. De luiken waren gesloten. In het donker miste hij een trede bij de drempel, hij wankelde en moest zich vastklampen aan de arm van de directeur om niet te vallen. Hij keek naar de kinderen, verwachtte en hoopte dat er ergens een gesmoorde lach zou opklinken. Soms kon een onnozel incident als dit voldoende zijn om het ijs tussen een meester en zijn leerlingen te breken. Maar niets daarvan, niemand reageerde. Met bleke gezichten, samengeknepen lippen en de blik op de grond gericht stonden ze in een halve cirkel met de rug naar de muur, de jongsten vooraan. Die waren elf tot vijftien jaar. Ze waren bijna allemaal klein voor hun leeftijd, en mager. Achterin stonden de adolescenten van tussen de vijftien en de zeventien. Een paar van hen hadden lage voorhoofden en zware moordenaarshanden. Zodra hij in hun nabijheid kwam, kreeg pastoor Péricand weer dat vreemde gevoel van aversie, bijna van angst. Dat moest hij koste wat kost overwinnen. Hij liep op ze af en onopvallend deden zij een stap achteruit, alsof ze in de muur wilden verdwijnen.

‘Jongelui, vanaf morgen tot het einde van onze reis vervang ik meneer de directeur’, zei hij. ‘Jullie weten dat jullie Parijs gaan verlaten. Alleen God weet welk lot onze soldaten en ons dierbare vaderland te wachten staat. Alleen Hij kent in zijn oneindige wijsheid het lot dat elk van ons in de komende dagen is beschoren. Helaas is het zeer waarschijnlijk dat wij allen pijn zullen lijden in het hart, want het leed dat een natie treft, is opgebouwd uit het leed van al haar individuele bewoners, en het is de enige keer dat wij, blinde, ondankbare stakkers die we zijn, ons bewust worden van de solidariteit die ons verbindt, ons, leden van eenzelfde lichaam. Wat ik van jullie verlang is een bevestiging van jullie vertrouwen in God. Zonder veel overtuiging zeggen wij: “Uw wil geschiede”, maar diep in ons hart roepen we: “Míjn wil geschiede, Heer.” Maar waarom zoeken we naar God? Omdat we streven naar geluk: de mens zit zo in elkaar dat hij naar geluk streeft, en God kan dit geluk onmiddellijk schenken, zonder dat we eerst op de dood en de herrijzenis hoeven te wachten – als we zijn wil maar aanvaarden, als wij zijn wil maar tot de onze maken. Kinderen, laat ieder van jullie zich overgeven aan God. Wend je tot Hem als tot een vader, leg je leven in zijn goddelijke handen, dan zal de hemelse vrede direct in jullie neerdalen.’

Hij pauzeerde kort en keek ze aan.

‘Laat ons samen een kort gebed uitspreken.’

Dertig schelle, onverschillige stemmen zeiden het onzevader op, dertig magere gezichten omringden de priester; hun voorhoofden bogen met een bruuske, mechanische beweging naar voren toen hij er het kruisteken op maakte. Een knaap met een grote, bittere mond wendde zijn ogen naar het raam en een zonnestraal die door de gesloten luiken naar binnen viel, verlichtte een tere wang vol sproeten en een dunne puntneus.

Niemand van hen bewoog of reageerde. Toen het fluitje van de surveillant klonk, gingen ze in de rij staan en verlieten ze het lokaal.

V

De straten waren verlaten. De ijzeren rolluiken voor de winkels werden neergelaten. Het geratel was het enige dat de stilte doorbrak; het was het geluid dat ’s ochtends altijd zo hard door steden klinkt die door rellen of oorlog worden bedreigd. Iets verderop, voor de ministeries, zagen de Michauds volle vrachtwagens staan wachten. Ze schudden het hoofd. Uit gewoonte gaven ze elkaar een arm om de Avenue de l’Opéra tegenover hun kantoor over te steken, hoewel de straat vanochtend uitgestorven was. Ze waren allebei bankemployé en werkten bij dezelfde bank, maar de man was er al vijftien jaar boekhouder, terwijl zij er pas een paar maanden geleden in dienst was gekomen, ‘op tijdelijke basis, voor de duur van de oorlog’. Ze was eigenlijk zangpedagoge, maar afgelopen september was ze al haar leerlingen kwijtgeraakt omdat hun ouders hen uit angst voor bombardementen naar de provincie hadden gestuurd. Het salaris van de man was nooit toereikend geweest en hun enige zoon was nu onder de wapenen. Dankzij haar huidige baan als secretaresse hadden ze het tot nu toe financieel kunnen redden, en zoals ze zei: ‘Je moet nooit het onmogelijke vragen, lieve man.’ Hun leven was altijd al zwaar geweest, sinds ze van huis waren weggelopen om tegen de wil van hun ouders te trouwen. Dat was al lang geleden. Haar magere gezicht vertoonde nog sporen van haar vroegere schoonheid. Haar haar was grijs. De man was klein van stuk, hij zag er vermoeid en nogal sjofel uit, maar af en toe, als hij zich naar haar toedraaide, naar haar keek en glimlachte, verscheen er een teder, spottend lichtje in zijn ogen – ze is nog precies zoals vroeger, dacht hij dan, ja, echt, bijna precies hetzelfde. Hij hielp haar de stoep op en raapte de handschoen op die ze had laten vallen. Ze bedankte hem met een kneepje in de hand die hij haar toestak. Andere employés haastten zich naar de openstaande deuren van de Bank. Een van hen vroeg in het voorbijgaan aan de Michauds: ‘Gaan we eindelijk weg?’

De Michauds hadden geen idee. Het was 10 juni, een maandag. Toen ze eergisteren uit kantoor waren gekomen, had alles nog normaal geleken. De effectenportefeuille werd naar de provincie overgebracht, maar voor het personeel was er nog niets besloten. Hun lot werd bepaald op de eerste verdieping, in de directiekantoren achter de twee grote, groengeverfde gecapitonneerde deuren waar de Michauds nu zwijgend langs liepen. Aan het eind van de gang scheidden zich hun wegen: hij ging de trap op naar de boekhouding, en zij bleef in deze exclusieve regionen, want ze was de secretaresse van een van de directeuren, meneer Corbin, de feitelijke baas van het bedrijf. De andere directeur, graaf de Furières (getrouwd met een meisje Salomon-Worms), was meer in het bijzonder belast met de externe betrekkingen van de Bank, die een beperkte, maar exclusieve clientèle had. Alleen belangrijke landeigenaren en de grootste namen uit de industrie, bij voorkeur de metaalindustrie, werden toegelaten. Meneer Corbin hoopte dat zijn collega, graaf de Furières, ervoor zou zorgen dat hij gauw tot de Jockey zou worden toegelaten. Daar wachtte hij al een paar jaar op. De graaf de Furières was echter van mening dat gunsten als uitnodigingen voor zijn diners en jachtpartijen meer dan voldoende opwogen tegen de bepaalde financiële vrijheden die hij genoot. ’s Avonds imiteerde mevrouw Michaud de gesprekken tussen de beide directeuren voor haar man, met de zuinige glimlachjes, de grimassen van Corbin, de blikken van de graaf, en dat brak de sleur van hun dagelijks leventje een beetje. Maar sinds enige tijd hadden ze ook die afleiding niet meer: graaf de Furières zat aan het front in de Alpen en Corbin leidde de firma in zijn eentje.

Met de post in haar hand stapte mevrouw Michaud een klein vertrek naast de kamer van de directeur binnen. Er hing een geur van parfum. Daaruit begreep ze dat Corbin bezet was. Hij onderhield een danseres: mademoiselle Arlette Corail. Hij had altijd uitsluitend danseressen als maîtresse. Voor vrouwen met andere beroepen leek hij zich niet te interesseren. Geen van de typistes, hoe mooi en jong ook, was erin geslaagd hem van zijn specialisme af te brengen. Tegen alle vrouwelijke employees, mooi of lelijk, oud of jong, gedroeg hij zich even onheus, grof en gierig. Hij sprak met een piepstem die merkwaardig ijl was voor zo’n log, weldoorvoed lichaam; als hij zich boos maakte, werd zijn stem zo scherp en trillerig als die van een vrouw.

Dat doordringende geluid, dat mevrouw Michaud maar al te goed kende, kwam nu door de dichte deuren heen. Er kwam een medewerker binnen die zachtjes zei: ‘We vertrekken.’

‘Wanneer?’

‘Morgen.’

Door de gang liepen fluisterende gestaltes. Ze vormden groepjes bij de ramen en op de drempels van de kamers. Eindelijk deed Corbin zijn deur open om de danseres uit te laten. Ze droeg een zuurstokroze mantelpak en op haar geverfde haar stond een grote strohoed. Ze was slank en goedgebouwd, onder de make-up was haar gezicht hard en vermoeid. Ze had rode vlekken op haar wangen en haar voorhoofd. Ze ziedde van woede, dat was duidelijk. Mevrouw Michaud hoorde: ‘Moet ik soms gaan lopen?’

‘Ga gewoon nu meteen terug naar de garage, je luistert ook niet! Wees niet zo gierig, beloof ze wat ze willen, dan zullen ze je auto heus wel repareren.’

‘Maar ik zeg toch dat het onmogelijk is! On-mo-ge-lijk! Spreek je soms geen Frans?’

‘In dat geval valt er niets meer te zeggen, schat. De Duitsers staan aan de poorten van Parijs en jij wilt naar Versailles? Wat wil je daar trouwens doen? Neem de trein maar.’

‘Besef je wel hoe het nu op de stations is?’

‘Op de weg zal het niet beter zijn.’

‘Je bent … Je denkt gewoon niet na. Jij gaat weg, je hebt twee auto’s …’

‘Ik neem de archieven en een gedeelte van het personeel mee. Wat moet ik anders met het personeel, verdomme?’

‘Niet grof worden, alsjeblieft! Je hebt de auto van je vrouw toch nog?’

‘Wil je met de auto van mijn vrouw mee? Wat een schitterend idee!’

De danseres keerde hem de rug toe en floot haar hond, die aan kwam springen. Met handen die trilden van verontwaardiging maakte ze de riem vast.

‘Mijn beste jaren opgeofferd aan een …’

‘Nou zeg, stel je niet aan! Ik bel je vanavond wel, ik zie wel wat we kunnen doen …’

‘Nee. Nee. Ik begrijp dat ik wat jou betreft in een greppel langs de weg mag creperen … Hou toch je mond, ik word razend van je …’

Eindelijk merkten ze dat de secretaresse naar hen stond te luisteren. Ze dempten hun stemmen. Corbin pakte zijn maîtresse bij de arm en begeleidde haar naar de voordeur. Hij keerde terug, wierp een blik op mevrouw Michaud en aangezien zij op zijn pad kwam, kreeg ze als eerste de volle laag.

‘Roept u onmiddellijk de afdelingshoofden bij elkaar in de vergaderzaal!’

Mevrouw Michaud ging weg om instructies te geven. Een paar seconden later stapten de werknemers een groot vertrek binnen waar een portret ten voeten uit hing van meneer Auguste-Jean, de huidige bestuursvoorzitter, die ten gevolge van zijn hoge leeftijd al een tijd aan hersenverweking leed, en daar recht tegenover stond een marmeren buste van de oprichter van de Bank.

De heer Corbin ontving hen staande achter de ovale tafel, waar negen vloeibladen de plaatsen aanduidden van de leden van de Raad van Bestuur.

‘Heren, morgen om acht uur vertrekken we naar ons filiaal in Tours. Ik neem in mijn auto de papieren van de Raad mee. Mevrouw Michaud, u en uw man rijden ook met mij mee. Degenen die zelf een auto hebben dienen personeel mee te nemen, en moeten morgenochtend om zes uur voor de deur van de Bank staan, althans, degenen van wie ik zeg dat ze vertrekken. Voor de rest zal ik iets proberen te regelen, en anders moeten ze met de trein. Heren, u wordt bedankt.’

Hij verdween en meteen gonsde het in de zaal van de ongeruste stemmen. Eergisteren had Corbin nog verklaard dat hij niet van plan was te vertrekken, dat de verontrustende berichten van verraders afkomstig waren, dat de Bank haar post niet zou verlaten en haar plicht zou blijven vervullen, ook als verder iedereen het hazenpad zou kiezen. Dat er zo plotseling werd besloten tot deze ‘terugtrekking’, zoals het discreet werd uitgedrukt, zou wel betekenen dat alles verloren was! Vrouwen veegden zich de tranen uit de ogen. Te midden van alle groepjes vonden de beide Michauds elkaar terug. Ze dachten aan hun zoon Jean-Marie. Zijn laatste brief was van 2 juni. Een week geleden pas. Maar wat kon er sindsdien wel niet allemaal gebeurd zijn! In hun ongerustheid putten ze troost uit elkaars aanwezigheid.

‘Wat heerlijk dat ze ons niet uit elkaar halen’, fluisterde ze hem toe.